৪. পুব্বপেতাদিসপঞ্হো
৪. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ইমে দাযকা দানং দত্ৰা পুব্বপেতানং আদিসন্তি [উদ্দিসন্তি (ক. সী.)] ‘ইদং তেসং পাপুণাতূ’তি, অপি নু তে কিঞ্চি ততোনিদানং ৰিপাকং পটিলভন্তী’’তি? ‘‘কেচি, মহারাজ, পটিলভন্তি, কেচি নপ্পটিলভন্তী’’তি. ‘‘কে, ভন্তে, পটিলভন্তি, কে নপ্পটিলভন্তী’’তি? ‘‘নিরযূপপন্না, মহারাজ, নপ্পটিলভন্তি, সগ্গগতা নপ্পটিলভন্তি, তিরচ্ছানযোনিগতা নপ্পটিলভন্তি, চতুন্নং পেতানং তযো পেতা নপ্পটিলভন্তি ৰন্তাসিকা খুপ্পিপাসিনো নিজ্ঝামতণ্হিকা, লভন্তি পেতা পরদত্তূপজীৰিনো, তেপি সরমানা যেৰ লভন্তী’’তি.
‘‘তেন হি, ভন্তে নাগসেন, দাযকানং দানং ৰিসোসিতং [ৰিসোতং (সী. পী.)] হোতি অফলং, যেসং উদ্দিস্স কতং যদি তে নপ্পটিলভন্তী’’তি? ‘‘ন হি তং, মহারাজ, দানং অফলং হোতি অৰিপাকং, দাযকা যেৰ তস্স ফলং অনুভৰন্তী’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে নাগসেন, কারণেন মং সঞ্ঞাপেহী’’তি. ‘‘ইধ, মহারাজ, কেচি মনুস্সা মচ্ছমংসসুরাভত্তখজ্জকানি পটিযাদেত্ৰা ঞাতিকুলং গচ্ছন্তি, যদি তে ঞাতকা তং উপাযনং ন সম্পটিচ্ছেয্যুং, অপি নু তং উপাযনং ৰিসোসিতং গচ্ছেয্য ৰিনস্সেয্য ৰা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, সামিকানং যেৰ তং হোতী’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, দাযকা যেৰ তস্স ফলং অনুভৰন্তি. যথা পন, মহারাজ, পুরিসো গব্ভং পৰিট্ঠো অসতি পুরতো নিক্খমনমুখে কেন নিক্খমেয্যা’’তি. ‘‘পৰিট্ঠেনেৰ ভন্তে’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, দাযকা যেৰ তস্স ফলং অনুভৰন্তী’’তি. ‘‘হোতু, ভন্তে নাগসেন, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামি, দাযকা যেৰ তস্স ফলং অনুভৰন্তি, ন মযং তং কারণং ৰিলোমেমাতি.
‘‘ভন্তে নাগসেন, যদি ইমেসং দাযকানং দিন্নদানং পুব্বপেতানং পাপুণাতি, তে চ তস্স ৰিপাকং অনুভৰন্তি. তেন হি যো পাণাতিপাতী লুদ্দো লোহিতপাণী পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পো মনুস্সে ঘাতেত্ৰা দারুণং কম্মং কত্ৰা পুব্বপেতানং আদিসেয্য ‘ইমস্স মে কম্মস্স ৰিপাকো পুব্বপেতানং পাপুণাতূ’তি, অপি নু তস্স ৰিপাকো পুব্বপেতানং পাপুণাতী’’তি? ‘‘ন হি, মহারাজা’’তি.
‘‘ভন্তে নাগসেন, কো তত্থ হেতু কিং কারণং, যেন কুসলং পাপুণাতি অকুসলং ন পাপুণাতী’’তি? ‘‘নেসো, মহারাজ, পঞ্হো পুচ্ছিতব্বো, মা চ ত্ৰং, মহারাজ, ‘ৰিসজ্জকো অত্থী’তি অপুচ্ছিতব্বং পুচ্ছি, ‘কিস্স আকাসো নিরালম্বো, কিস্স গঙ্গা উদ্ধম্মুখা ন সন্দতি, কিস্স ইমে মনুস্সা চ দিজা চ দ্ৰিপদা মিগা চতুপ্পদা’তি তম্পি মং ত্ৰং পুচ্ছিস্সসী’’তি. ‘‘নাহং তং, ভন্তে নাগসেন, ৰিহেসাপেক্খো পুচ্ছামি, অপি চ নিব্বাহনত্থায [নিব্বানত্থায (ক.)] সন্দেহস্স পুচ্ছামি, বহূ মনুস্সা লোকে ৰামগামিনো [পাপগাহিনো (স্যা.)] ৰিচক্খুকা, ‘কিন্তি তে ওতারং ন লভেয্যু’ন্তি এৰাহং তং পুচ্ছামী’’তি. ‘‘ন সক্কা, মহারাজ, সহ অকতেন অননুমতেন সহ পাপং কম্মং সংৰিভজিতুং.
‘‘যথা, মহারাজ, মনুস্সা উদকনিব্বাহনেন উদকং সুৰিদূরম্পি হরন্তি, অপি নু, মহারাজ, সক্কা ঘনমহাসেলপব্বতো [পব্বততো (ক.)] নিব্বাহনেন যথিচ্ছিতং হরিতু’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, সক্কা কুসলং সংৰিভজিতুং, ন সক্কা অকুসলং সংৰিভজিতুং. যথা ৰা পন, মহারাজ, সক্কা তেলেন পদীপো জালেতুং, অপি নু, মহারাজ, সক্কা উদকেন পদীপো জালেতু’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, সক্কা কুসলং সংৰিভজিতুং, ন সক্কা অকুসলং সংৰিভজিতুং. যথা ৰা পন, মহারাজ, কস্সকা তল়াকতো উদকং নীহরিত্ৰা ধঞ্ঞং পরিপাচেন্তি, অপি নু খো, মহারাজ, সক্কা মহাসমুদ্দতো উদকং নীহরিত্ৰা ধঞ্ঞং পরিপাচেতু’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, সক্কা কুসলং সংৰিভজিতুং, ন সক্কা অকুসলং সংৰিভজিতু’’ন্তি.
‘‘ভন্তে নাগসেন, কেন কারণেন সক্কা কুসলং সংৰিভজিতুং, ন সক্কা অকুসলং সংৰিভজিতুং. কারণেন মং সঞ্ঞাপেহি, নাহং অন্ধো অনালোকো সুত্ৰা ৰেদিস্সামী’’তি. ‘‘অকুসলং, মহারাজ, থোকং, কুসলং বহুকং, থোকত্তা অকুসলং কত্তারং যেৰ পরিযাদিযতি, বহুকত্তা কুসলং সদেৰকং লোকং অজ্ঝোত্থরতী’’তি. ‘‘ওপম্মং করোহী’’তি.
‘‘যথা, মহারাজ, পরিত্তং একং উদকবিন্দু পথৰিযং নিপতেয্য, অপি নু খো তং, মহারাজ, উদকবিন্দু দসপি দ্ৰাদসপি যোজনানি অজ্ঝোত্থরেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, যত্থ তং উদকবিন্দু নিপতিতং, তত্থেৰ পরিযাদিযতী’’তি. ‘‘কেন কারণেন, মহারাজা’’তি? ‘‘পরিত্তত্তা, ভন্তে, উদকবিন্দুস্সা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, পরিত্তং অকুসলং পরিত্তত্তা কত্তারং যেৰ পরিযাদিযতি, ন সক্কা সংৰিভজিতুং.
‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, মহতিমহামেঘো অভিৰস্সেয্য তপ্পযন্তো ধরণিতলং, অপি নু খো সো, মহারাজ, মহামেঘো সমন্ততো ওত্থরেয্যা’’তি. ‘‘আম, ভন্তে, পূরযিত্ৰা সো মহামেঘো সোব্ভসর সরিতসাখাকন্দরপদরদহতল়াক [মাতিকাতল়াক (ক.)] উদপানপোক্খরণিযো দসপি দ্ৰাদসপি যোজনানি অজ্ঝোত্থরেয্যা’’তি. ‘‘কেন কারণেন, মহারাজা’’তি? ‘‘মহন্তত্তা, ভন্তে, মেঘস্সা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, কুসলং বহুকং, বহুকত্তা সক্কা দেৰমনুস্সেহিপি সংৰিভজিতু’’ন্তি.
‘‘ভন্তে নাগসেন, কেন কারণেন অকুসলং থোকং কুসলং বহুতর’’ন্তি? ‘‘ইধ, মহারাজ, যো কোচি দানং দেতি, সীলং সমাদিযতি, উপোসথকম্মং করোতি, সো হট্ঠো পহট্ঠো হসিতো পমুদিতো পসন্নমানসো ৰেদজাতো হোতি, তস্স অপরাপরং পীতি উপ্পজ্জতি, পীতিমনস্স ভিয্যো ভিয্যো কুসলং পৰড্ঢতি.
‘‘যথা, মহারাজ, উদপানে বহুসলিলসম্পুণ্ণে একেন দেসেন উদকং পৰিসেয্য, একেন নিক্খমেয্য, নিক্খমন্তেপি অপরাপরং উপ্পজ্জতি, ন সক্কা হোতি খযং পাপেতুং. এৰমেৰ খো, মহারাজ, কুসলং ভিয্যো ভিয্যো পৰড্ঢতি. ৰস্সসতেপি চে, মহারাজ, পুরিসো কতং কুসলং আৰজ্জেয্য, আৰজ্জিতে আৰজ্জিতে ভিয্যো ভিয্যো কুসলং পৰড্ঢতি. তস্স তং কুসলং সক্কা হোতি যথিচ্ছকেহি সদ্ধিং সংৰিভজিতুং, ইদমেত্থ, মহারাজ, কারণং, যেন কারণেন কুসলং বহুতরং.
‘‘অকুসলং পন, মহারাজ, করোন্তো পচ্ছা ৰিপ্পটিসারী হোতি, ৰিপ্পটিসারিনো চিত্তং পটিলীযতি পটিকুটতি পটিৰত্ততি ন সম্পসারীযতি সোচতি তপ্পতি হাযতি খীযতি ন পরিৰড্ঢতি তত্থেৰ পরিযাদিযতি. যথা, মহারাজ, সুক্খায নদিযা মহাপুল়িনায উন্নতাৰনতায কুটিলসঙ্কুটিলায উপরিতো পরিত্তং উদকং আগচ্ছন্তং হাযতি খীযতি ন পরিৰড্ঢতি তত্থেৰ পরিযাদিযতি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, অকুসলং করোন্তস্স চিত্তং পটিলীযতি পটিকুটতি পটিৰত্ততি ন সম্পসারীযতি সোচতি তপ্পতি হাযতি খীযতি ন পরিৰড্ঢতি তত্থেৰ পরিযাদিযতি, ইদমেত্থ, মহারাজ, কারণং, যেন কারণেন অকুসলং থোক’’ন্তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.
পুব্বপেতাদিসপঞ্হো চতুত্থো.