৫. সুপিনপঞ্হো

৫. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ইমস্মিং লোকে নরনারিযো সুপিনং পস্সন্তি কল্যাণম্পি পাপকম্পি, দিট্ঠপুব্বম্পি অদিট্ঠপুব্বম্পি, কতপুব্বম্পি অকতপুব্বম্পি, খেমম্পি সভযম্পি, দূরেপি সন্তিকেপি, বহুৰিধানিপি অনেকৰণ্ণসহস্সানি দিস্সন্তি, কিঞ্চেতং সুপিনং নাম, কো চেতং পস্সতী’’তি? ‘‘নিমিত্তমেতং, মহারাজ, সুপিনং নাম, যং চিত্তস্স আপাত [আপাথ (সী. পী.)] মুপগচ্ছতি. ছযিমে, মহারাজ, সুপিনং পস্সন্তি, ৰাতিকো সুপিনং পস্সতি, পিত্তিকো সুপিনং পস্সতি, সেম্হিকো সুপিনং পস্সতি, দেৰতূপসংহারতো সুপিনং পস্সতি, সমুদাচিণ্ণতো সুপিনং পস্সতি, পুব্বনিমিত্ততো সুপিনং পস্সতি, তত্র, মহারাজ, যং পুব্বনিমিত্ততো সুপিনং পস্সতি, তং যেৰ সচ্চং, অৰসেসং মিচ্ছা’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, যো পুব্বনিমিত্ততো সুপিনং পস্সতি, কিং তস্স চিত্তং সযং গন্ত্ৰা তং নিমিত্তং ৰিচিনাতি, তং ৰা নিমিত্তং চিত্তস্স আপাতমুপগচ্ছতি, অঞ্ঞো ৰা আগন্ত্ৰা তস্স আরোচেতী’’তি? ‘‘ন, মহারাজ, তস্স চিত্তং সযং গন্ত্ৰা তং নিমিত্তং ৰিচিনাতি, নাপি অঞ্ঞো কোচি আগন্ত্ৰা তস্স আরোচেতি, অথ খো তং যেৰ নিমিত্তং চিত্তস্স আপাতমুপগচ্ছতি. যথা, মহারাজ, আদাসো ন সযং কুহিঞ্চি গন্ত্ৰা ছাযং ৰিচিনাতি, নাপি অঞ্ঞো কোচি ছাযং আনেত্ৰা আদাসং আরোপেতি [আরোচেতি (ক.)], অথ খো যতো কুতোচি ছাযা আগন্ত্ৰা আদাসস্স আপাতমুপগচ্ছতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, ন তস্স চিত্তং সযং গন্ত্ৰা তং নিমিত্তং ৰিচিনাতি, নাপি অঞ্ঞো কোচি আগন্ত্ৰা আরোচেতি, অথ খো যতো কুতোচি নিমিত্তং আগন্ত্ৰা চিত্তস্স আপাতমুপগচ্ছতী’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, যং তং চিত্তং সুপিনং পস্সতি, অপি নু তং চিত্তং জানাতি ‘এৰং নাম ৰিপাকো ভৰিস্সতি খেমং ৰা ভযং ৰা’তি? ‘‘ন হি, মহারাজ, তং চিত্তং জানাতি ‘এৰংৰিপাকো ভৰিস্সতি খেমং ৰা ভযং ৰা’তি, নিমিত্তে পন উপ্পন্নে অঞ্ঞেসং কথেতি, ততো তে অত্থং কথেন্তী’’তি.

‘‘ইঙ্ঘ, ভন্তে নাগসেন, কারণং মে দস্সেহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, সরীরে তিলকা পীল়কা দদ্দূনি উট্ঠহন্তি লাভায ৰা অলাভায ৰা, যসায ৰা অযসায ৰা, নিন্দায ৰা পসংসায ৰা, সুখায ৰা দুক্খায ৰা, অপি নু তা, মহারাজ, পীল়কা জানিত্ৰা উপ্পজ্জন্তি ‘ইমং নাম মযং অত্থং নিপ্ফাদেস্সামা’’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, যাদিসে তা ওকাসে পীল়কা সম্ভৰন্তি, তত্থ তা পীল়কা দিস্ৰা নেমিত্তকা ব্যাকরোন্তি ‘এৰং নাম ৰিপাকো ভৰিস্সতী’’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, যং তং চিত্তং সুপিনং পস্সতি, ন তং চিত্তং জানাতি ‘এৰং নাম ৰিপাকো ভৰিস্সতি খেমং ৰা ভযং ৰা’তি, নিমিত্তে পন উপ্পন্নে অঞ্ঞেসং কথেতি, ততো তে অত্থং কথেন্তী’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, যো সুপিনং পস্সতি, সো নিদ্দাযন্তো, উদাহু জাগরন্তো [জগ্গন্তো (সী. পী.)] পস্সতী’’তি? ‘‘যো সো, মহারাজ, সুপিনং পস্সতি, ন সো নিদ্দাযন্তো পস্সতি, নাপি জাগরন্তো পস্সতি. অপি চ ওক্কন্তে মিদ্ধে অসম্পত্তে ভৰঙ্গে এত্থন্তরে সুপিনং পস্সতি. মিদ্ধসমারূল়্হস্স, মহারাজ, চিত্তং ভৰঙ্গগতং হোতি, ভৰঙ্গগতং চিত্তং নপ্পৰত্ততি, অপ্পৰত্তং চিত্তং সুখদুক্খং নপ্পজানাতি, অপ্পটিৰিজানন্তস্স সুপিনো ন হোতি, পৰত্তমানে চিত্তে সুপিনং পস্সতি.

‘‘যথা, মহারাজ, তিমিরে অন্ধকারে অপ্পভাসে সুপরিসুদ্ধেপি আদাসে ছাযা ন দিস্সতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, মিদ্ধসমারূল়্হে চিত্তে ভৰঙ্গগতে তিট্ঠমানেপি সরীরে চিত্তং অপ্পৰত্তং হোতি, অপ্পৰত্তে চিত্তে সুপিনং ন পস্সতি. যথা, মহারাজ, আদাসো, এৰং সরীরং দট্ঠব্বং; যথা অন্ধকারো, এৰং মিদ্ধং দট্ঠব্বং; যথা আলোকো, এৰং চিত্তং দট্ঠব্বং.

‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, মহিকোত্থটস্স সূরিযস্স পভা ন দিস্সতি সন্তা যেৰ সূরিযরস্মি অপ্পৰত্তা হোতি, অপ্পৰত্তায সূরিযরস্মিযা আলোকো ন হোতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, মিদ্ধসমারূল়্হস্স চিত্তং ভৰঙ্গগতং হোতি, ভৰঙ্গগতং চিত্তং নপ্পৰত্ততি, অপ্পৰত্তে চিত্তে সুপিনং ন পস্সতি. যথা, মহারাজ, সূরিযো, এৰং সরীরং দট্ঠব্বং; যথা মহিকোত্থরণং, এৰং মিদ্ধং দট্ঠব্বং; যথা সূরিযরস্মি, এৰং চিত্তং দট্ঠব্বং.

‘‘দ্ৰিন্নং, মহারাজ, সন্তেপি সরীরে চিত্তং অপ্পৰত্তং হোতি, মিদ্ধসমারূল়্হস্স ভৰঙ্গগতস্স সন্তেপি সরীরে চিত্তং অপ্পৰত্তং হোতি, নিরোধসমাপন্নস্স সন্তেপি সরীরে চিত্তং অপ্পৰত্তং হোতি, জাগরন্তস্স, মহারাজ, চিত্তং লোলং হোতি ৰিৰটং পাকটং অনিবদ্ধং, এৰরূপস্স চিত্তে নিমিত্তং আপাতং ন উপেতি. যথা, মহারাজ, পুরিসং ৰিৰটং পাকটং অকিরিযং অরহস্সং রহস্সকামা পরিৰজ্জেন্তি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, জাগরন্তস্স দিব্বো অত্থো আপাতং ন উপেতি, তস্মা জাগরন্তো সুপিনং ন পস্সতি. যথা ৰা পন, মহারাজ, ভিক্খুং ভিন্নাজীৰং অনাচারং পাপমিত্তং দুস্সীলং কুসীতং হীনৰীরিযং কুসলা বোধিপক্খিযা ধম্মা আপাতং ন উপেন্তি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, জাগরন্তস্স দিব্বো অত্থো আপাতং ন উপেতি, তস্মা জাগরন্তো সুপিনং ন পস্সতী’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, অত্থি মিদ্ধস্স আদিমজ্ঝপরিযোসান’’ন্তি? ‘‘আম, মহারাজ, অত্থি মিদ্ধস্স আদিমজ্ঝপরিযোসান’’ন্তি. ‘‘কতমং আদি, কতমং মজ্ঝং, কতমং পরিযোসান’’ন্তি? ‘‘যো, মহারাজ, কাযস্স ওনাহো পরিযোনাহো দুব্বল্যং মন্দতা অকম্মঞ্ঞতা কাযস্স, অযং মিদ্ধস্স আদি; যো, মহারাজ, কপিনিদ্দাপরেতো ৰোকিণ্ণকং জগ্গতি [ৰোকিণ্ণতং গচ্ছতি (নিস্য)], ইদং মিদ্ধস্স মজ্ঝং; ভৰঙ্গগতি পরিযোসনং. মজ্ঝূপগতো, মহারাজ, কপিনিদ্দাপরেতো সুপিনং পস্সতি. যথা, মহারাজ, কোচি যতচারী সমাহিতচিত্তো ঠিতধম্মো অচলবুদ্ধি পহীনকোতূহলসদ্দং ৰনমজ্ঝোগাহিত্ৰা সুখুমং অত্থং চিন্তযতি, ন চ সো তত্থ মিদ্ধং ওক্কমতি, সো তত্থ সমাহিতো একগ্গচিত্তো সুখুমং অত্থং পটিৰিজ্ঝতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, জাগরো ন মিদ্ধসমাপন্নো, মজ্ঝূপগতো কপিনিদ্দাপরেতো সুপিনং পস্সতি. যথা, মহারাজ, কোতূহলসদ্দো, এৰং জাগরং দট্ঠব্বং; যথা ৰিৰিত্তং ৰনং, এৰং কপিনিদ্দাপরেতো দট্ঠব্বো; যথা সো কোতূহলসদ্দং ওহায মিদ্ধং ৰিৰজ্জেত্ৰা মজ্ঝত্তভূতো সুখুমং অত্থং পটিৰিজ্ঝতি, এৰং জাগরো ন মিদ্ধসমাপন্নো কপিনিদ্দাপরেতো সুপিনং পস্সতী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

সুপিনপঞ্হো পঞ্চমো.