নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
খুদ্দকনিকাযে
মিলিন্দপঞ্হপাল়ি
১. মিলিন্দো নাম সো রাজা, সাগলাযং পুরুত্তমে;
উপগঞ্ছি নাগসেনং, গঙ্গা চ [গঙ্গাৰ (সী. পী.)] যথা সাগরং.
আসজ্জ রাজা চিত্রকথিং, উক্কাধারং তমোনুদং;
অপুচ্ছি নিপুণে পঞ্হে, ঠানাট্ঠানগতে পুথূ.
পুচ্ছা ৰিসজ্জনা [ৰিস্সজ্জনা (সী. পী.)] চেৰ, গম্ভীরত্থূপনিস্সিতা;
হদযঙ্গমা কণ্ণসুখা, অব্ভুতা লোমহংসনা.
অভিধম্মৰিনযোগাল়্হা, সুত্তজালসমত্তিতা;
নাগসেনকথা চিত্রা, ওপম্মেহি নযেহি চ.
তত্থ ঞাণং পণিধায, হাসযিত্ৰান মানসং;
সুণাথ নিপুণে পঞ্হে, কঙ্খাট্ঠানৰিদালনেতি.
২. তং যথানুসূযতে – অত্থি যোনকানং নানাপুটভেদনং সাগলং নাম নগরং নদীপব্বতসোভিতং রমণীযভূমিপ্পদেসভাগং আরামুয্যানোপৰনতল়াকপোক্খরণিসম্পন্নং নদীপব্বতৰনরামণেয্যকং সুতৰন্তনিম্মিতং নিহতপচ্চত্থিকং [নিপ্পচ্চত্থিকং (ক.)] পচ্চামিত্তানুপপীল়িতং ৰিৰিধৰিচিত্রদল়্হমট্টালকোট্ঠকং ৰরপৰরগোপুর [পৰরপচুরগোপুর (সী.)] তোরণং গম্ভীরপরিখাপণ্ডরপাকারপরিক্খিত্তন্তেপুরং. সুৰিভত্তৰীথিচচ্চরচতুক্কসিঙ্ঘাটকং সুপ্পসারিতানেকৰিধৰরভণ্ডপরিপূরিতন্তরাপণং ৰিৰিধদানগ্গসতসমুপসোভিতং [সতসমুপসোভিতং (সী. পী.)] হিমগিরিসিখরসঙ্কাসৰরভৰনসতসহস্সপ্পটিমণ্ডিতং গজহযরথপত্তিসমাকুলং অভিরূপনরনারিগণানুচরিতং আকিণ্ণজনমনুস্সং পুথুখত্তিযব্রাহ্মণৰেস্সসুদ্দং ৰিৰিধসমণব্রাহ্মণসভাজন [সভাজন (সী. পী.), সম্মাভাজন (ক.)] সঙ্ঘটিতং বহুৰিধৰিজ্জাৰন্ত [ৰিজ্জাধর (ক.)] নরচির [নরৰির (সী. পী.)] নিসেৰিতং কাসিককোটুম্বরিকাদিনানাৰিধৰত্থাপণসম্পন্নং সুপ্পসারিতরুচিরবহুৰিধপুপ্ফগন্ধাপণং গন্ধগন্ধিতং আসীসনীযবহুরতনপরিপূরিতং দিসামুখসুপ্পসারিতাপণং সিঙ্গারৰাণিজগণানুচরিতং কহাপণরজতসুৰণ্ণকংসপত্থরপরিপূরং পজ্জোতমাননিধিনিকেতং পহূতধনধঞ্ঞৰিত্তূপকরণং পরিপুণ্ণকোসকোট্ঠাগারং বহ্ৰন্নপানং বহুৰিধখজ্জভোজ্জলেয্যপেয্যসাযনীযং উত্তরকুরুসঙ্কাসং সম্পন্নসস্সং আল়কমন্দা ৰিয দেৰপুরং.
এত্থ ঠত্ৰা তেসং পুব্বকম্মং কথেতব্বং, কথেন্তেন চ ছধা ৰিভজিত্ৰা কথেতব্বং. সেয্যথীদং – পুব্বযোগো মিলিন্দপঞ্হং লক্খণপঞ্হং মেণ্ডকপঞ্হং অনুমানপঞ্হং ওপম্মকথাপঞ্হন্তি.
তত্থ মিলিন্দপঞ্হো লক্খণপঞ্হো, ৰিমতিচ্ছেদনপঞ্হোতি দুৰিধো. মেণ্ডকপঞ্হোপি মহাৰগ্গো, যোগিকথাপঞ্হোতি দুৰিধো.
পুব্বযোগোতি তেসং পুব্বকম্মং.
১. বাহিরকথা
পুব্বযোগাদি
৩. অতীতে কির কস্সপস্স ভগৰতো সাসনে ৰত্তমানে গঙ্গায সমীপে একস্মিং আৰাসে মহাভিক্খুসঙ্ঘো পটিৰসতি, তত্থ ৰত্তসীলসম্পন্না ভিক্খূ পাতোৰ উট্ঠায যট্ঠিসম্মজ্জনিযো [যট্ঠিসম্মুঞ্জনিযো (সী. পী.)] আদায বুদ্ধগুণে আৰজ্জেন্তা অঙ্গণং সম্মজ্জিত্ৰা কচৰরব্যূহং করোন্তি. অথেকো ভিক্খু একং সামণেরং ‘‘এহি সামণের, ইমং কচৰরং ছড্ডেহী’’তি আহ, সো অসুণন্তো ৰিয গচ্ছতি, সো দুতিযম্পি…পে… ততিযম্পি আমন্তিযমানো অসুণন্তো ৰিয গচ্ছতেৰ. ততো সো ভিক্খু ‘‘দুব্বচো ৰতাযং সামণেরো’’তি কুদ্ধো সম্মজ্জনিদণ্ডেন পহারং অদাসি. ততো সো রোদন্তো ভযেন কচৰরং ছড্ডেন্তো ‘‘ইমিনা কচৰরছড্ডনপুঞ্ঞকম্মেন যাৰাহং নিব্বানং পাপুণামি [ন পাপুণামি (স্যা.)], এত্থন্তরে নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে মজ্ঝন্হিকসূরিযো [সুরিযো (সী. পী.)] ৰিয মহেসক্খো মহাতেজো ভৰেয্য’’ন্তি পঠমং পত্থনং পট্ঠপেসি. কচৰরং ছড্ডেত্ৰা নহানত্থায গঙ্গাতিত্থং গতো গঙ্গায ঊমিৰেগং গগ্গরাযমানং দিস্ৰা ‘‘যাৰাহং নিব্বানং পাপুণামি [ন পাপুণামি (স্যা.)], এত্থন্তরে নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে অযং ঊমিৰেগো ৰিয ঠানুপ্পত্তিকপটিভানো ভৰেয্যং অক্খযপটিভানো’’তি দুতিযম্পি পত্থনং পট্ঠপেসি.
সোপি ভিক্খু সম্মজ্জনিসালায সম্মজ্জনিং ঠপেত্ৰা নহানত্থায গঙ্গাতিত্থং গচ্ছন্তো সামণেরস্স পত্থনং সুত্ৰা ‘‘এস মযা পযোজিতোপি তাৰ এৰং পত্থেতি, ময্হং কিং ন সমিজ্ঝিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘যাৰাহং নিব্বানং পাপুণামি [ন পাপুণামি (স্যা.)], এত্থন্তরে নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে অযং গঙ্গাঊমিৰেগো ৰিয অক্খযপটিভানো ভৰেয্যং, ইমিনা পুচ্ছিতপুচ্ছিতং সব্বং পঞ্হপটিভানং ৰিজটেতুং নিব্বেঠেতুং সমত্থো ভৰেয্য’’ন্তি পত্থনং পট্ঠপেসি.
তে উভোপি দেৰেসু চ মনুস্সেসু চ সংসরন্তা একং বুদ্ধন্তরং খেপেসুং. অথ অম্হাকং ভগৰতাপি যথা মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেরো দিস্সতি, এৰমেতেপি দিস্সন্তি মম পরিনিব্বানতো পঞ্চৰস্সসতে অতিক্কন্তে এতে উপ্পজ্জিস্সন্তি, যং মযা সুখুমং কত্ৰা দেসিতং ধম্মৰিনযং, তং এতে পঞ্হপুচ্ছনওপম্মযুত্তিৰসেন নিজ্জটং নিগ্গুম্বং কত্ৰা ৰিভজিস্সন্তীতি নিদ্দিট্ঠা.
৪. তেসু সামণেরো জম্বুদীপে সাগলনগরে মিলিন্দো নাম রাজা অহোসি পণ্ডিতো ব্যত্তো মেধাৰী পটিবলো অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং মন্তযোগৰিধানকিরিযানং [সমন্তযোগ … (সী. পী.)], করণকালে নিসম্মকারী হোতি, বহূনি চস্স সত্থানি উগ্গহিতানি হোন্তি. সেয্যথিদং, সুতি সম্মুতি সঙ্খ্যা যোগা নীতি ৰিসেসিকা গণিকা গন্ধব্বা তিকিচ্ছা ধনুব্বেদা [চতুব্বেদা (সী. পী.)] পুরাণা ইতিহাসা জোতিসা মাযা কেতু [হেতু (সী. পী.)] মন্তনা যুদ্ধা ছন্দসা বুদ্ধৰচনেন [ছন্দসামুদ্দৰচনেন (সী. পী.)] একূনৰীসতি, ৰিতণ্ডৰাদী [ৰাদী (সী. পী.)] দুরাসদো দুপ্পসহো পুথুতিত্থকরানং অগ্গমক্খাযতি, সকলজম্বুদীপে মিলিন্দেন রঞ্ঞা সমো কোচি নাহোসি যদিদং থামেন জৰেন সূরেন পঞ্ঞায, অড্ঢো মহদ্ধনো মহাভোগো অনন্তবলৰাহনো.
৫. অথেকদিৰসং মিলিন্দো রাজা অনন্তবলৰাহনং চতুরঙ্গিনিং বলগ্গসেনাব্যূহং দস্সনকম্যতায নগরা নিক্খমিত্ৰা বহিনগরে সেনঙ্গদস্সনং কত্ৰা [সেনাগণনং কারেত্ৰা (সী. পী.)] সারেত্ৰা সো রাজা ভস্সপ্পৰাদকো লোকাযতৰিতণ্ড [পৰত্ত (সী. পী.)] জনসল্লাপপ্লৰ চিত্তকোতূহলো ৰিসারদো ৰিজম্ভকো সূরিযং ওলোকেত্ৰা অমচ্চে আমন্তেসি ‘‘বহু ভণে তাৰ দিৰসাৰসেসো কিং করিস্সাম, ইদানেৰ নগরং পৰিসিত্ৰা অত্থি কোচি পণ্ডিতো সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা সঙ্ঘী গণী গণাচরিযো অপি অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং পটিজানমানো, যো মযা সদ্ধিং সল্লপিতুং সক্কোতি কঙ্খং পটিৰিনেতুং, তং উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছিস্সাম, কঙ্খং পটিৰিনযিস্সামা’’তি.
এৰং ৰুত্তে পঞ্চসতা যোনকা রাজানং মিলিন্দং এতদৰোচুং ‘‘অত্থি, মহারাজ, ছ সত্থারো পূরণো কস্সপো মক্খলিগোসালো নিগণ্ঠো নাটপুত্তো [নাথপুত্তো (সী. পী.)] সঞ্জযো বেলট্ঠপুত্তো অজিতো কেসকম্বলো পকুধো কচ্চাযনো, তে সঙ্ঘিনো গণিনো গণাচরিযকা ঞাতা যসস্সিনো তিত্থকরা সাধুসম্মতা বহুজনস্স, গচ্ছ ত্ৰং মহারাজ, তে পঞ্হং পুচ্ছস্সু, কঙ্খং পটিৰিনযস্সূ’’তি.
৬. অথ খো মিলিন্দো রাজা পঞ্চহি যোনকসতেহি পরিৰুতো ভদ্রৰাহনং রথৰরমারুয্হ যেন পূরণো কস্সপো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা পূরণেন কস্সপেন সদ্ধিং সম্মোদি, সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি, একমন্তং নিসিন্নো খো মিলিন্দো রাজা পূরণং কস্সপং এতদৰোচ ‘‘কো, ভন্তে কস্সপ, লোকং পালেতী’’তি? ‘‘পথৰী, মহারাজ, লোকং পালেতী’’তি. ‘‘যদি, ভন্তে কস্সপ, পথৰী [পঠৰী (সী. স্যা. পী.)] লোকং পালেতি, অথ কস্মা অৰীচিনিরযং গচ্ছন্তা সত্তা পথৰিং অতিক্কমিত্ৰা গচ্ছন্তী’’তি? এৰং ৰুত্তে পূরণো কস্সপো নেৰ সক্খি ওগিলিতুং, নো সক্খি উগ্গিলিতুং, অধোমুখো পত্তক্খন্ধো তুণ্হীভূতো পজ্ঝাযন্তো নিসীদি.
৭. অথ খো মিলিন্দো রাজা মক্খলিং গোসালং এতদৰোচ ‘‘অত্থি, ভন্তে গোসাল, কুসলাকুসলানি কম্মানি, অত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৰিপাকো’’তি? ‘‘নত্থি, মহারাজ, কুসলাকুসলানি কম্মানি, নত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৰিপাকো. যে তে, মহারাজ, ইধ লোকে খত্তিযা, তে পরলোকং গন্ত্ৰাপি পুন খত্তিযাৰ ভৰিস্সন্তি, যে তে ব্রাহ্মণা ৰেস্সা সুদ্দা চণ্ডালা পুক্কুসা, তে পরলোকং গন্ত্ৰাপি পুন ব্রাহ্মণা ৰেস্সা সুদ্দা চণ্ডালা পুক্কুসাৰ ভৰিস্সন্তি. কিং কুসলাকুসলেহি কম্মেহী’’তি? ‘‘যদি, ভন্তে গোসাল, ইধ লোকে খত্তিযা ব্রাহ্মণা ৰেস্সা সুদ্দা চণ্ডালা পুক্কুসা, তে পরলোকং গন্ত্ৰাপি পুন খত্তিযা ব্রাহ্মণা ৰেস্সা সুদ্দা চণ্ডালা পুক্কুসাৰ ভৰিস্সন্তি, নত্থি কুসলাকুসলেহি কম্মেহি করণীযং. তেন হি, ভন্তে গোসাল, যে তে ইধ লোকে হত্থচ্ছিন্না, তে পরলোকং গন্ত্ৰাপি পুন হত্থচ্ছিন্নাৰ ভৰিস্সন্তি. যে পাদচ্ছিন্না, তে পাদচ্ছিন্নাৰ ভৰিস্সন্তি. যে হত্থপাদচ্ছিন্না, তে হত্থপাদচ্ছিন্নাৰ ভৰিস্সন্তি. যে কণ্ণচ্ছিন্না, তে কণ্ণচ্ছিন্নাৰ ভৰিস্সন্তি. যে নাসচ্ছিন্না, তে নাসচ্ছিন্নাৰ ভৰিস্সন্তি. যে কণ্ণনাসচ্ছিন্না, তে কণ্ণনাসচ্ছিন্নাৰ ভৰিস্সন্তী’’তি. এৰং ৰুত্তে গোসালো তুণ্হী অহোসি.
অথ খো মিলিন্দস্স রঞ্ঞো এতদহোসি ‘‘তুচ্ছো ৰত ভো জম্বুদীপো, পলাপো ৰত ভো জম্বুদীপো, নত্থি কোচি সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা, যো মযা সদ্ধিং সল্লপিতুং সক্কোতি কঙ্খং পটিৰিনেতু’’ন্তি.
অথ খো মিলিন্দো রাজা অমচ্চে আমন্তেসি ‘‘রমণীযা ৰত ভো দোসিনা রত্তি, কং নু খ্ৰজ্জ সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা উপসঙ্কমেয্যাম পঞ্হং পুচ্ছিতুং, কো মযা সদ্ধিং সল্লপিতুং সক্কোতি কঙ্খং পটিৰিনেতু’’ন্তি? এৰং ৰুত্তে অমচ্চা তুণ্হীভূতা রঞ্ঞো মুখং ওলোকযমানা অট্ঠংসু.
তেন খো পন সমযেন সাগলনগরং দ্ৰাদস ৰস্সানি সুঞ্ঞং অহোসি সমণব্রাহ্মণগহপতিপণ্ডিতেহি, যত্থ সমণব্রাহ্মণগহপতিপণ্ডিতা পটিৰসন্তীতি সুণাতি, তত্থ গন্ত্ৰা রাজা তে পঞ্হং পুচ্ছতি, তে সব্বেপি পঞ্হৰিসজ্জনেন রাজানং আরাধেতুং অসক্কোন্তা যেন ৰা তেন ৰা পক্কমন্তি. যে অঞ্ঞং দিসং ন পক্কমন্তি, তে সব্বে তুণ্হীভূতা অচ্ছন্তি. ভিক্খূ পন যেভুয্যেন হিমৰন্তমেৰ গচ্ছন্তি.
৮. তেন খো পন সমযেন কোটিসতা অরহন্তো হিমৰন্তে পব্বতে রক্খিততলে পটিৰসন্তি. অথ খো আযস্মা অস্সগুত্তো দিব্বায সোতধাতুযা মিলিন্দস্স রঞ্ঞো ৰচনং সুত্ৰা যুগন্ধরমত্থকে ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতেত্ৰা ভিক্খূ পুচ্ছি ‘‘অত্থাৰুসো কোচি ভিক্খু পটিবলো মিলিন্দেন রঞ্ঞা সদ্ধিং সল্লপিতুং কঙ্খং পটিৰিনেতু’’ন্তি?
এৰং ৰুত্তে কোটিসতা অরহন্তো তুণ্হী অহেসুং. দুতিযম্পি ততিযম্পি পুট্ঠা তুণ্হী অহেসুং. অথ খো আযস্মা অস্সগুত্তো ভিক্খুসঙ্ঘং এতদৰোচ ‘‘অত্থাৰুসো তাৰতিংসভৰনে ৰেজযন্তস্স পাচীনতো কেতুমতী নাম ৰিমানং, তত্থ মহাসেনো নাম দেৰপুত্তো পটিৰসতি, সো পটিবলো তেন মিলিন্দেন রঞ্ঞা সদ্ধিং সল্লপিতুং কঙ্খং পটিৰিনেতু’’ন্তি.
অথ খো কোটিসতা অরহন্তো যুগন্ধরপব্বতে অন্তরহিতা তাৰতিংসভৰনে পাতুরহেসুং. অদ্দসা খো সক্কো দেৰানমিন্দো তে ভিক্খূ দূরতোৰ আগচ্ছন্তে, দিস্ৰান যেনাযস্মা অস্সগুত্তো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং অস্সগুত্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি, একমন্তং ঠিতো খো সক্কো দেৰানমিন্দো আযস্মন্তং অস্সগুত্তং এতদৰোচ ‘‘মহা খো, ভন্তে, ভিক্খুসঙ্ঘো অনুপ্পত্তো, অহং সঙ্ঘস্স আরামিকো, কেনত্থো, কিং মযা করণীয’’ন্তি?
অথ খো আযস্মা অস্সগুত্তো সক্কং দেৰানমিন্দং এতদৰোচ ‘‘অযং খো, মহারাজ, জম্বুদীপে সাগলনগরে মিলিন্দো নাম রাজা ৰিতণ্ডৰাদী দুরাসদো দুপ্পসহো পুথুতিত্থকরানং অগ্গমক্খাযতি, সো ভিক্খুসঙ্ঘং উপসঙ্কমিত্ৰা দিট্ঠিৰাদেন পঞ্হং পুচ্ছিত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘং ৰিহেঠেতী’’তি.
অথ খো সক্কো দেৰানমিন্দো আযস্মন্তং অস্সগুত্তং এতদৰোচ ‘‘অযং খো, ভন্তে, মিলিন্দো রাজা ইতো চুতো মনুস্সেসু উপ্পন্নো, এসো খো, ভন্তে, কেতুমতিৰিমানে মহাসেনো নাম দেৰপুত্তো পটিৰসতি, সো পটিবলো তেন মিলিন্দেন রঞ্ঞা সদ্ধিং সল্লপিতুং কঙ্খং পটিৰিনেতুং, তং দেৰপুত্তং যাচিস্সাম মনুস্সলোকূপপত্তিযা’’তি.
অথ খো সক্কো দেৰানমিন্দো ভিক্খুসঙ্ঘং পুরক্খত্ৰা কেতুমতিৰিমানং পৰিসিত্ৰা মহাসেনং দেৰপুত্তং আলিঙ্গিত্ৰা এতদৰোচ ‘‘যাচতি তং, মারিস, ভিক্খুসঙ্ঘো মনুস্সলোকূপপত্তিযা’’তি. ‘‘ন মে, ভন্তে, মনুস্সলোকেনত্থো কম্মবহুলেন, তিব্বো মনুস্সলোকো, ইধেৰাহং, ভন্তে, দেৰলোকে উপরূপরূপপত্তিকো হুত্ৰা পরিনিব্বাযিস্সামী’’তি. দুতিযম্পি…পে… ততিযম্পি খো সক্কেন দেৰানমিন্দেন যাচিতো মহাসেনো দেৰপুত্তো এৰমাহ ‘‘ন মে, ভন্তে, মনুস্সলোকেনত্থো কম্মবহুলেন, তিব্বো মনুস্সলোকো, ইধেৰাহং, ভন্তে, দেৰলোকে উপরূপরূপপত্তিকো হুত্ৰা পরিনিব্বাযিস্সামী’’তি.
অথ খো আযস্মা অস্সগুত্তো মহাসেনং দেৰপুত্তং এতদৰোচ ‘‘ইধ মযং, মারিস, সদেৰকং লোকং অনুৰিলোকযমানা অঞ্ঞত্র তযা মিলিন্দস্স রঞ্ঞো ৰাদং ভিন্দিত্ৰা সাসনং পগ্গহেতুং সমত্থং অঞ্ঞং কঞ্চি ন পস্সাম, যাচতি তং, মারিস, ভিক্খুসঙ্ঘো, সাধু সপ্পুরিস মনুস্সলোকে নিব্বত্তিত্ৰা দসবলস্স সাসনং পগ্গণ্হাহী’’তি. এৰং ৰুত্তে মহাসেনো দেৰপুত্তো ‘‘অহং কির মিলিন্দস্স রঞ্ঞো ৰাদং ভিন্দিত্ৰা বুদ্ধসাসনং পগ্গহেতুং সমত্থো ভৰিস্সামী’’তি হট্ঠপহট্ঠো উদগ্গুদগ্গো হুত্ৰা ‘‘সাধু, ভন্তে, মনুস্সলোকে উপ্পজ্জিস্সামী’’তি পটিঞ্ঞং অদাসি.
৯. অথ খো তে ভিক্খূ দেৰলোকে তং করণীযং তীরেত্ৰা দেৰেসু তাৰতিংসেসু অন্তরহিতা হিমৰন্তে পব্বতে রক্খিততলে পাতুরহেসুং.
অথ খো আযস্মা অস্সগুত্তো ভিক্খুসঙ্ঘং এতদৰোচ ‘‘অত্থাৰুসো, ইমস্মিং ভিক্খুসঙ্ঘে কোচি ভিক্খু সন্নিপাতং অনাগতো’’তি. এৰং ৰুত্তে অঞ্ঞতরো ভিক্খু আযস্মন্তং অস্সগুত্তং এতদৰোচ ‘‘অত্থি, ভন্তে, আযস্মা রোহণো ইতো সত্তমে দিৰসে হিমৰন্তং পব্বতং পৰিসিত্ৰা নিরোধং সমাপন্নো, তস্স সন্তিকে দূতং পাহেথা’’তি. আযস্মাপি রোহণো তঙ্খণঞ্ঞেৰ নিরোধা ৰুট্ঠায ‘‘সঙ্ঘো মং পটিমানেতী’’তি হিমৰন্তে পব্বতে অন্তরহিতো রক্খিততলে কোটিসতানং অরহন্তানং পুরতো পাতুরহোসি.
অথ খো আযস্মা অস্সগুত্তো আযস্মন্তং রোহণং এতদৰোচ ‘‘কিং নু খো, আৰুসো, রোহণ বুদ্ধসাসনে ভিজ্জন্তে [পলুজ্জন্তে (সী. পী.)] ন পস্সসি সঙ্ঘস্স করণীযানী’’তি. ‘‘অমনসিকারো মে, ভন্তে, অহোসী’’তি.
‘‘তেন, হাৰুসো রোহণ, দণ্ডকম্মং করোহী’’তি. ‘‘কিং, ভন্তে, করোমী’’তি? ‘‘অত্থাৰুসো রোহণ, হিমৰন্তপব্বতপস্সে গজঙ্গলং [কজঙ্গলং (সী. পী.)] নাম ব্রাহ্মণগামো, তত্থ সোণুত্তরো নাম ব্রাহ্মণো পটিৰসতি, তস্স পুত্তো উপ্পজ্জিস্সতি নাগসেনোতি নাম দারকো, তেন হি ত্ৰং, আৰুসো রোহণ, দসমাসাধিকানি সত্ত ৰস্সানি তং কুলং পিণ্ডায পৰিসিত্ৰা নাগসেনং দারকং নীহরিত্ৰা পব্বাজেহি, পব্বজিতেৰ তস্মিং দণ্ডকম্মতো মুচ্চিস্সসী’’তি. আযস্মাপি খো রোহণো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছি.
১০. মহাসেনোপি খো দেৰপুত্তো দেৰলোকা চৰিত্ৰা সোণুত্তরব্রাহ্মণস্স ভরিযায কুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিং অগ্গহেসি, সহ পটিসন্ধিগ্গহণা তযো অচ্ছরিযা অব্ভুতা ধম্মা পাতুরহেসুং, আৰুধভণ্ডানি পজ্জলিংসু, অগ্গসস্সং অভিনিপ্ফন্নং, মহামেঘো অভিপ্পৰস্সি. আযস্মাপি খো রোহণো তস্স পটিসন্ধিগ্গহণতো পট্ঠায দসমাসাধিকানি সত্ত ৰস্সানি তং কুলং পিণ্ডায পৰিসন্তো একদিৰসম্পি কটচ্ছুমত্তং ভত্তং ৰা উল়ুঙ্কমত্তং যাগুং ৰা অভিৰাদনং ৰা অঞ্জলিকম্মং ৰা সামীচিকম্মং ৰা নালত্থ, অথ খো অক্কোসঞ্ঞেৰ পরিভাসঞ্ঞেৰ পটিলভতি ‘‘অতিচ্ছথ ভন্তে’’তি ৰচনমত্তম্পি ৰত্তা নাম নাহোসি, দসমাসাধিকানং পন সত্তন্নং ৰস্সানং অচ্চযেন একদিৰসং ‘‘অতিচ্ছথ ভন্তে’’তি ৰচনমত্তং অলত্থ. তং দিৰসমেৰ ব্রাহ্মণোপি বহি কম্মন্তা আগচ্ছন্তো পটিপথে থেরং দিস্ৰা ‘‘কিং, ভো পব্বজিত, অম্হাকং গেহং অগমিত্থা’’তি আহ. ‘‘আম, ব্রাহ্মণ, অগমম্হা’’তি. ‘‘অপি কিঞ্চি লভিত্থা’’তি. ‘‘আম, ব্রাহ্মণ, লভিম্হা’’তি. সো অনত্তমনো গেহং গন্ত্ৰা পুচ্ছি ‘‘তস্স পব্বজিতস্স কিঞ্চি অদত্থা’’তি. ‘‘ন কিঞ্চি অদম্হা’’তি. ব্রাহ্মণো দুতিযদিৰসে ঘরদ্ৰারে যেৰ নিসীদি ‘‘অজ্জ পব্বজিতং মুসাৰাদেন নিগ্গহেস্সামী’’তি. থেরো দুতিযদিৰসে ব্রাহ্মণস্স ঘরদ্ৰারং সম্পত্তো.
ব্রাহ্মণো থেরং দিস্ৰাৰ এৰমাহ ‘‘তুম্হে হিয্যো অম্হাকং গেহে কিঞ্চি অলভিত্ৰাৰ ‘‘লভিম্হা’’তি অৰোচুত্থ, ৰট্টতি নু খো তুম্হাকং মুসাৰাদো’’তি. থেরো আহ ‘‘মযং, ব্রাহ্মণ, তুম্হাকং গেহে ( ) [(পৰিসন্তা) (ক.)] দসমাসাধিকানি সত্ত ৰস্সানি ‘অতিচ্ছথা’তি ৰচনমত্তম্পি অলভিত্ৰা হিয্যো ‘অতিচ্ছথা’তি ৰচনমত্তং লভিম্হা, অথেতং ৰাচাপটিসন্ধারং [পটিসন্তারং (সী. পী.)] উপাদায এৰমৰোচুম্হা’’তি.
ব্রাহ্মণো চিন্তেসি ‘‘ইমে ৰাচাপটিসন্ধারমত্তম্পি লভিত্ৰা জনমজ্ঝে ‘লভিম্হা’তি পসংসন্তি, অঞ্ঞং কিঞ্চি খাদনীযং ৰা ভোজনীযং ৰা লভিত্ৰা কস্মা নপ্পসংসন্তী’’তি পসীদিত্ৰা অত্তনো অত্থায পটিযাদিতভত্ততো কটচ্ছুভিক্খং, তদুপিযঞ্চ ব্যঞ্জনং দাপেত্ৰা ‘‘ইমং ভিক্খং সব্বকালং তুম্হে লভিস্সথা’’তি আহ.
সো পুনদিৰসতো পভুতি উপসঙ্কমন্তস্স থেরস্স উপসমং দিস্ৰা ভিয্যোসো মত্তায পসীদিত্ৰা থেরং নিচ্চকালং অত্তনো ঘরে ভত্তৰিস্সগ্গকরণত্থায যাচি. থেরো তুণ্হীভাৰেন অধিৰাসেত্ৰা দিৰসে দিৰসে ভত্তকিচ্চং কত্ৰা গচ্ছন্তো থোকং থোকং বুদ্ধৰচনং কথেত্ৰা গচ্ছতি. সাপি খো ব্রাহ্মণী দসমাসচ্চযেন পুত্তং ৰিজাযি, ‘‘নাগসেনো’’তিস্স নামমকংসু, সো অনুক্কমেন ৰড্ঢন্তো সত্তৰস্সিকো জাতো.
১১. অথ খো নাগসেনস্স দারকস্স পিতা নাগসেনং দারকং এতদৰোচ ‘‘ইমস্মিং খো, তাত নাগসেন, ব্রাহ্মণকুলে সিক্খানি সিক্খেয্যাসী’’তি. ‘‘কতমানি, তাত, ইমস্মিং ব্রাহ্মণকুলে সিক্খানি নামা’’তি? ‘‘তযো খো, তাত নাগসেন, ৰেদা সিক্খানি নাম, অৰসেসানি সিপ্পানি সিপ্পং নামা’’তি. ‘‘তেন হি, তাত, সিক্খিস্সামী’’তি.
অথ খো সোণুত্তরো ব্রাহ্মণো আচরিযব্রাহ্মণস্স আচরিযভাগং সহস্সং দত্ৰা অন্তোপাসাদে একস্মিং গব্ভে একতো মঞ্চকং পঞ্ঞপেত্ৰা আচরিযব্রাহ্মণং এতদৰোচ ‘‘সজ্ঝাপেহি খো, ত্ৰং ব্রাহ্মণ, ইমং দারকং মন্তানীতি. তেন হি ‘তাত দারক’ উগ্গণ্হাহি মন্তানী’’তি. আচরিযব্রাহ্মণো সজ্ঝাযতি নাগসেনস্স দারকস্স একেনেৰ উদ্দেসেন তযো ৰেদা হদযঙ্গতা ৰাচুগ্গতা সূপধারিতা সুৰৰত্থাপিতা সুমনসিকতা অহেসুং, সকিমেৰ চক্খুং উদপাদি তীসু ৰেদেসু সনিঘণ্ডুকেটুভেসু [সনিঘণ্টুকেটুভেসু (ক.)] সাক্খরপ্পভেদেসু ইতিহাসপঞ্চমেসু পদকো ৰেয্যাকরণো লোকাযতমহাপুরিসলক্খণেসু অনৰযো অহোসি.
অথ খো নাগসেনো দারকো পিতরং এতদৰোচ ‘‘অত্থি নু খো, তাত, ইমস্মিং ব্রাহ্মণকুলে ইতো উত্তরিম্পি সিক্খিতব্বানি, উদাহু এত্তকানেৰা’’তি. ‘‘নত্থি, তাত নাগসেন, ইমস্মিং ব্রাহ্মণকুলে ইতো উত্তরিং সিক্খিতব্বানি, এত্তকানেৰ সিক্খিতব্বানী’’তি.
অথ খো নাগসেনো দারকো আচরিযস্স অনুযোগং দত্ৰা পাসাদা ওরুয্হ পুব্বৰাসনায চোদিতহদযো রহোগতো পটিসল্লীনো অত্তনো সিপ্পস্স আদিমজ্ঝপরিযোসানং ওলোকেন্তো আদিম্হি ৰা মজ্ঝে ৰা পরিযোসানে ৰা অপ্পমত্তকম্পি সারং অদিস্ৰা ‘‘তুচ্ছা ৰত ভো ইমে ৰেদা, পলাপা ৰত ভো ইমে ৰেদা অসারা নিস্সারা’’তি ৰিপ্পটিসারী অনত্তমনো অহোসি.
১২. তেন খো পন সমযেন আযস্মা রোহণো ৰত্তনিযে সেনাসনে নিসিন্নো নাগসেনস্স দারকস্স চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায ৰত্তনিযে সেনাসনে অন্তরহিতো গজঙ্গলব্রাহ্মণগামস্স পুরতো পাতুরহোসি. অদ্দসা খো নাগসেনো দারকো অত্তনো দ্ৰারকোট্ঠকে ঠিতো আযস্মন্তং রোহণং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং, দিস্ৰান অত্তমনো উদগ্গো পমুদিতো পীতিসোমনস্সজাতো ‘‘অপ্পেৰ নামাযং পব্বজিতো কঞ্চি সারং জানেয্যা’’তি যেনাযস্মা রোহণো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং রোহণং এতদৰোচ ‘‘কো নু খো, ত্ৰং মারিস, এদিসো ভণ্ডুকাসাৰৰসনো’’তি. ‘‘পব্বজিতো [পাপকানং মলানং পব্বাজেতুং পব্বজিতো (সী. পী.)] নামাহং দারকা’’তি. ‘‘কেন, ত্ৰং মারিস, পব্বজিতো নামাসী’’তি? ‘‘পাপকানি মলানি পব্বাজেতি, তস্মাহং, দারক, পব্বজিতো নামা’’তি. ‘‘কিংকারণা, মারিস, কেসা তে ন যথা অঞ্ঞেস’’ন্তি? ‘‘সোল়সিমে, দারক, পলিবোধে দিস্ৰা কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা পব্বজিতো. ‘‘কতমে সোল়স’’? ‘‘অলঙ্কারপলিবোধো মণ্ডনপলিবোধো তেলমক্খনপলিবোধো ধোৰনপলিবোধো মালাপলিবোধো গন্ধপলিবোধো ৰাসনপলিবোধো হরীটকপলিবোধো আমলকপলিবোধো রঙ্গপলিবোধো বন্ধনপলিবোধো কোচ্ছপলিবোধো কপ্পকপলিবোধো ৰিজটনপলিবোধো ঊকাপলিবোধো, কেসেসু ৰিলূনেসু সোচন্তি কিলমন্তি পরিদেৰন্তি উরত্তাল়িং কন্দন্তি সম্মোহং আপজ্জন্তি, ইমেসু খো, দারক, সোল়সসু পলিবোধেসু পলিগুণ্ঠিতা মনুস্সা সব্বানি অতিসুখুমানি সিপ্পানি নাসেন্তী’’তি. ‘‘কিংকারণা, মারিস, ৰত্থানিপি তে ন যথা অঞ্ঞেস’’ন্তি? ‘‘কামনিস্সিতানি খো, দারক, ৰত্থানি, কামনিস্সিতানি গিহিব্যঞ্জনভণ্ডানি [কমনীযানি গিহিব্যঞ্জনানি (সী. পী.)], যানি কানিচি খো ভযানি ৰত্থতো উপ্পজ্জন্তি, তানি কাসাৰৰসনস্স ন হোন্তি, তস্মা ৰত্থানিপি মে ন যথা অঞ্ঞেস’’ন্তি. ‘‘জানাসি খো, ত্ৰং মারিস, সিপ্পানি নামা’’তি? ‘‘আম, দারক, জানামহং সিপ্পানি, যং লোকে উত্তমং মন্তং, তম্পি জানামী’’তি. ‘‘ময্হম্পি তং, মারিস, দাতুং সক্কা’’তি? ‘‘আম, দারক, সক্কা’’তি. ‘‘তেন হি মে দেহী’’তি. ‘‘অকালো খো, দারক, অন্তরঘরং পিণ্ডায পৰিট্ঠম্হা’’তি.
অথ খো নাগসেনো দারকো আযস্মতো রোহণস্স হত্থতো পত্তং গহেত্ৰা ঘরং পৰেসেত্ৰা পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেত্ৰা সম্পৰারেত্ৰা আযস্মন্তং রোহণং ভুত্তাৰিং ওনীতপত্তপাণিং এতদৰোচ ‘‘দেহি মে দানি, মারিস, মন্ত’’ন্তি. ‘‘যদা খো ত্ৰং, দারক, নিপ্পলিবোধো হুত্ৰা মাতাপিতরো অনুজানাপেত্ৰা মযা গহিতং পব্বজিতৰেসং গণ্হিস্সসি, তদা দস্সামী’’তি আহ.
অথ খো নাগসেনো দারকো মাতাপিতরো উপসঙ্কমিত্ৰা আহ ‘‘অম্মতাতা, অযং পব্বজিতো ‘যং লোকে উত্তমং মন্তং, তং জানামী’তি ৰদতি, ন চ অত্তনো সন্তিকে অপব্বজিতস্স দেতি, অহং এতস্স সন্তিকে পব্বজিত্ৰা তং উত্তমং মন্তং উগ্গণ্হিস্সামী’’তি. অথস্স মাতাপিতরো ‘‘পব্বজিত্ৰাপি নো পুত্তো মন্তং গণ্হতু, গহেত্ৰা পুন আগচ্ছিস্সতী’’তি মঞ্ঞমানা ‘‘গণ্হ পুত্তা’’তি অনুজানিংসু.
১৩. অথ খো আযস্মা রোহণো নাগসেনং দারকং আদায যেন ৰত্তনিযং সেনাসনং, যেন ৰিজম্ভৰত্থু তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা ৰিজম্ভৰত্থুস্মিং সেনাসনে একরত্তং ৰসিত্ৰা যেন রক্খিততলং তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা কোটিসতানং অরহন্তানং মজ্ঝে নাগসেনং দারকং পব্বাজেসি. পব্বজিতো চ পনাযস্মা নাগসেনো আযস্মন্তং রোহণং এতদৰোচ ‘‘গহিতো মে, ভন্তে, তৰ ৰেসো, দেথ মে দানি মন্ত’’ন্তি. অথ খো আযস্মা রোহণো ‘‘কিম্হি নু খোহং নাগসেনং ৰিনেয্যং পঠমং ৰিনযে ৰা সুত্তন্তে ৰা অভিধম্মে ৰা’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘পণ্ডিতো খো অযং নাগসেনো, সক্কোতি সুখেনেৰ অভিধম্মং পরিযাপুণিতু’’ন্তি পঠমং অভিধম্মে ৰিনেসি.
আযস্মা চ নাগসেনো ‘‘কুসলা ধম্মা, অকুসলা ধম্মা, অব্যাকতা ধম্মা’’তি তিকদুকপটিমণ্ডিতং ধম্মসঙ্গণীপকরণং, খন্ধৰিভঙ্গাদি অট্ঠারস ৰিভঙ্গপটিমণ্ডিতং ৰিভঙ্গপ্পকরণং, ‘‘সঙ্গহো অসঙ্গহো’’তি আদিনা চুদ্দসৰিধেন ৰিভত্তং ধাতুকথাপকরণং, ‘‘খন্ধপঞ্ঞত্তি আযতনপঞ্ঞত্তী’’তি আদিনা ছব্বিধেন ৰিভত্তং পুগ্গলপঞ্ঞত্তিপ্পকরণং, সকৰাদে পঞ্চসুত্তসতানি পরৰাদে পঞ্চসুত্তসতানীতি সুত্তসহস্সং সমোধানেত্ৰা ৰিভত্তং কথাৰত্থুপ্পকরণং, ‘‘মূলযমকং খন্ধযমক’’ন্তি আদিনা দসৰিধেন ৰিভত্তং যমকপ্পকরণং, ‘‘হেতুপচ্চযো আরম্মণপচ্চযো’’তি আদিনা চতুৰীসতিৰিধেন ৰিভত্তং পট্ঠানপ্পকরণন্তি সব্বং তং অভিধম্মপিটকং একেনেৰ সজ্ঝাযেন পগুণং কত্ৰা ‘‘তিট্ঠথ ভন্তে, ন পুন ওসারেথ, এত্তকেনেৰাহং সজ্ঝাযিস্সামী’’তি আহ.
১৪. অথ খো আযস্মা নাগসেনো যেন কোটিসতা অরহন্তো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা কোটিসতে অরহন্তে এতদৰোচ ‘‘অহং খো ভন্তে ‘কুসলা ধম্মা, অকুসলা ধম্মা, অব্যাকতা ধম্মা’তি ইমেসু তীসু পদেসু পক্খিপিত্ৰা সব্বং তং অভিধম্মপিটকং ৰিত্থারেন ওসারেস্সামী’’তি. ‘‘সাধু, নাগসেন, ওসারেহী’’তি.
অথ খো আযস্মা নাগসেনো সত্ত মাসানি সত্ত পকরণানি ৰিত্থারেন ওসারেসি, পথৰী উন্নদি, দেৰতা সাধুকারমদংসু, ব্রহ্মানো অপ্ফোটেসুং, দিব্বানি চন্দনচুণ্ণানি দিব্বানি চ মন্দারৰপুপ্ফানি অভিপ্পৰস্সিংসু.
১৫. অথ খো কোটিসতা অরহন্তো আযস্মন্তং নাগসেনং পরিপুণ্ণৰীসতিৰস্সং রক্খিততলে উপসম্পাদেসুং. উপসম্পন্নো চ পনাযস্মা নাগসেনো তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায উপজ্ঝাযেন সদ্ধিং গামং পিণ্ডায পৰিসন্তো এৰরূপং পরিৰিতক্কং উপ্পাদেসি ‘‘তুচ্ছো ৰত মে উপজ্ঝাযো, বালো ৰত মে উপজ্ঝাযো, ঠপেত্ৰা অৰসেসং বুদ্ধৰচনং পঠমং মং অভিধম্মে ৰিনেসী’’তি.
অথ খো আযস্মা রোহণো আযস্মতো নাগসেনস্স চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৰোচ ‘‘অননুচ্ছৰিকং খো নাগসেন পরিৰিতক্কং ৰিতক্কেসি, ন খো পনেতং নাগসেন তৰানুচ্ছৰিক’’ন্তি.
অথ খো আযস্মতো নাগসেনস্স এতদহোসি ‘‘অচ্ছরিযং ৰত ভো, অব্ভুতং ৰত ভো, যত্র হি নাম মে উপজ্ঝাযো চেতসা চেতোপরিৰিতক্কং জানিস্সতি, পণ্ডিতো ৰত মে উপজ্ঝাযো, যংনূনাহং উপজ্ঝাযং খমাপেয্য’’ন্তি. অথ খো আযস্মা নাগসেনো আযস্মন্তং রোহণং এতদৰোচ ‘‘খমথ মে, ভন্তে, ন পুন এৰরূপং ৰিতক্কেস্সামী’’তি.
অথ খো আযস্মা রোহণো আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৰোচ ‘‘ন খো ত্যাহং নাগসেন এত্তাৰতা খমামি, অত্থি খো নাগসেন সাগলং নাম নগরং, তত্থ মিলিন্দো নাম রাজা রজ্জং কারেতি, সো দিট্ঠিৰাদেন পঞ্হং পুচ্ছিত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘং ৰিহেঠেতি, সচে ত্ৰং তত্থ গন্ত্ৰা তং রাজানং দমেত্ৰা বুদ্ধসাসনে পসাদেস্সসি, এৰাহং তং খমিস্সামী’’তি.
‘‘তিট্ঠতু, ভন্তে, একো মিলিন্দো রাজা; সচে, ভন্তে, সকলজম্বুদীপে সব্বে রাজানো আগন্ত্ৰা মং পঞ্হং পুচ্ছেয্যুং, সব্বং তং ৰিসজ্জেত্ৰা সম্পদালেস্সামি, ‘খমথ মে ভন্তে’তি ৰত্ৰা, ‘ন খমামী’তি ৰুত্তে ‘তেন হি, ভন্তে, ইমং তেমাসং কস্স সন্তিকে ৰসিস্সামী’তি আহ’’. অযং খো, নাগসেন, আযস্মা অস্সগুত্তো ৰত্তনিযে সেনাসনে ৰিহরতি, গচ্ছ ত্ৰং, নাগসেন, যেনাযস্মা অস্সগুত্তো তেনুপসঙ্কম, উপসঙ্কমিত্ৰা মম ৰচনেন আযস্মতো অস্সগুত্তস্স পাদে সিরসা ৰন্দ, এৰঞ্চ নং ৰদেহি ‘উপজ্ঝাযো মে, ভন্তে, তুম্হাকং পাদে সিরসা ৰন্দতি, অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারং পুচ্ছতি, উপজ্ঝাযো মে, ভন্তে, ইমং তেমাসং তুম্হাকং সন্তিকে ৰসিতুং মং পহিণী’তি, ‘কোনামো তে উপজ্ঝাযো’তি চ ৰুত্তে ‘রোহণত্থেরো নাম ভন্তে’’তি ৰদেয্যাসি, ‘অহং কোনামো’তি ৰুত্তে এৰং ৰদেয্যাসি ‘মম উপজ্ঝাযো, ভন্তে, তুম্হাকং নামং জানাতী’’’তি. ‘‘এৰং ভন্তে’’তি খো আযস্মা নাগসেনো আযস্মন্তং রোহণং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পত্তচীৰরমাদায অনুপুব্বেন চারিকং চরমানো যেন ৰত্তনিযং সেনাসনং, যেনাযস্মা অস্সগুত্তো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং অস্সগুত্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি, একমন্তং ঠিতো খো আযস্মা নাগসেনো আযস্মন্তং অস্সগুত্তং এতদৰোচ ‘‘উপজ্ঝাযো মে, ভন্তে, তুম্হাকং পাদে সিরসা ৰন্দতি, এৰঞ্চ ৰদেতি অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারং পুচ্ছতি, উপজ্ঝাযো মে, ভন্তে, ইমং তেমাসং তুম্হাকং সন্তিকে ৰসিতুং মং পহিণী’’তি.
অথ খো আযস্মা অস্সগুত্তো আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৰোচ ‘‘ত্ৰং কিন্নামোসী’’তি. ‘‘অহং, ভন্তে, নাগসেনো নামা’’তি. ‘‘কোনামো তে উপজ্ঝাযো’’তি? ‘‘উপজ্ঝাযো মে, ভন্তে, রোহণো নামা’’তি. ‘‘অহং কোনামো’’তি. ‘‘উপজ্ঝাযো মে, ভন্তে, তুম্হাকং নামং জানাতী’’তি.
‘‘সাধু, নাগসেন, পত্তচীৰরং পটিসামেহী’’তি. ‘‘সাধু ভন্তে’’তি পত্তচীৰরং পটিসামেত্ৰা পুনদিৰসে পরিৰেণং সম্মজ্জিত্ৰা মুখোদকং দন্তপোণং উপট্ঠপেসি. থেরো সম্মজ্জিতট্ঠানং পটিসম্মজ্জি, তং উদকং ছড্ডেত্ৰা অঞ্ঞং উদকং আহরি, তঞ্চ দন্তকট্ঠং অপনেত্ৰা অঞ্ঞং দন্তকট্ঠং গণ্হি, ন আলাপসল্লাপং অকাসি, এৰং সত্ত দিৰসানি কত্ৰা সত্তমে দিৰসে পুন পুচ্ছিত্ৰা পুন তেন তথেৰ ৰুত্তে ৰস্সৰাসং অনুজানি.
১৬. তেন খো পন সমযেন একা মহাউপাসিকা আযস্মন্তং অস্সগুত্তং তিংসমত্তানি ৰস্সানি উপট্ঠাসি. অথ খো সা মহাউপাসিকা তেমাসচ্চযেন যেনাযস্মা অস্সগুত্তো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং অস্সগুত্তং এতদৰোচ ‘‘অত্থি নু খো, তাত, তুম্হাকং সন্তিকে অঞ্ঞো ভিক্খূ’’তি. ‘‘অত্থি, মহাউপাসিকে, অম্হাকং সন্তিকে নাগসেনো নাম ভিক্খূ’’তি. ‘‘তেন হি, তাত অস্সগুত্ত, অধিৰাসেহি নাগসেনেন সদ্ধিং স্ৰাতনায ভত্ত’’ন্তি. অধিৰাসেসি খো আযস্মা অস্সগুত্তো তুণ্হীভাৰেন.
অথ খো আযস্মা অস্সগুত্তো তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায আযস্মতা নাগসেনেন সদ্ধিং পচ্ছাসমণেন যেন মহাউপাসিকায নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. অথ খো সা মহাউপাসিকা আযস্মন্তং অস্সগুত্তং আযস্মন্তঞ্চ নাগসেনং পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেসি সম্পৰারেসি. অথ খো আযস্মা অস্সগুত্তো ভুত্তাৰিং ওনীতপত্তপাণিং আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৰোচ ‘‘ত্ৰং, নাগসেন, মহাউপাসিকায অনুমোদনং করোহী’’তি ইদং ৰত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কামি.
অথ খো সা মহাউপাসিকা আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৰোচ ‘‘মহল্লিকা খোহং, তাত নাগসেন, গম্ভীরায ধম্মকথায ময্হং অনুমোদনং করোহী’’তি. অথ খো আযস্মা নাগসেনো তস্সা মহাউপাসিকায গম্ভীরায ধম্মকথায লোকুত্তরায সুঞ্ঞতপ্পটিসংযুত্তায অনুমোদনং অকাসি. অথ খো তস্সা মহাউপাসিকায তস্মিংযেৰ আসনে ৰিরজং ৰীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিরোধধম্ম’’ন্তি. আযস্মাপি খো নাগসেনো তস্সা মহাউপাসিকায অনুমোদনং কত্ৰা অত্তনা দেসিতং ধম্মং পচ্চৰেক্খন্তো ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা তস্মিংযেৰ আসনে নিসিন্নো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি.
অথ খো আযস্মা অস্সগুত্তো মণ্ডলমাল়ে নিসিন্নো দ্ৰিন্নম্পি ধম্মচক্খুপটিলাভং ঞত্ৰা সাধুকারং পৰত্তেসি ‘‘সাধু সাধু নাগসেন, একেন কণ্ডপ্পহারেন দ্ৰে মহাকাযা পদালিতা’’তি, অনেকানি চ দেৰতাসহস্সানি সাধুকারং পৰত্তেসুং.
১৭. অথ খো আযস্মা নাগসেনো উট্ঠাযাসনা যেনাযস্মা অস্সগুত্তো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং অস্সগুত্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি, একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং নাগসেনং আযস্মা অস্সগুত্তো এতদৰোচ ‘‘গচ্ছ, ত্ৰং নাগসেন, পাটলিপুত্তং, পাটলিপুত্তনগরে অসোকারামে আযস্মা ধম্মরক্খিতো পটিৰসতি, তস্স সন্তিকে বুদ্ধৰচনং পরিযাপুণাহী’’তি. ‘‘কীৰ দূরো, ভন্তে, ইতো পাটলিপুত্তনগর’’ন্তি? ‘‘যোজনসতানি খো নাগসেনা’’তি. ‘‘দূরো খো, ভন্তে, মগ্গো. অন্তরামগ্গে ভিক্খা দুল্লভা, কথাহং গমিস্সামী’’তি? ‘‘গচ্ছ, ত্ৰং নাগসেন, অন্তরামগ্গে পিণ্ডপাতং লভিস্সসি সালীনং ওদনং ৰিগতকাল়কং অনেকসূপং অনেকব্যঞ্জন’’ন্তি. ‘‘এৰং ভন্তে’’তি খো আযস্মা নাগসেনো আযস্মন্তং অস্সগুত্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন পাটলিপুত্তং তেন চারিকং পক্কামি.
১৮. তেন খো পন সমযেন পাটলিপুত্তকো সেট্ঠি পঞ্চহি সকটসতেহি পাটলিপুত্তগামিমগ্গং পটিপন্নো হোতি. অদ্দসা খো পাটলিপুত্তকো সেট্ঠি আযস্মন্তং নাগসেনং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং, দিস্ৰান যেনাযস্মা নাগসেনো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং নাগসেনং অভিৰাদেত্ৰা ‘‘কুহিং গচ্ছসি তাতা’’তি আহ. ‘‘পাটলিপুত্তং গহপতী’’তি. ‘‘সাধু তাত, মযম্পি পাটলিপুত্তং গচ্ছাম. অম্হেহি সদ্ধিং সুখং গচ্ছথা’’তি.
অথ খো পাটলিপুত্তকো সেট্ঠি আযস্মতো নাগসেনস্স ইরিযাপথে পসীদিত্ৰা আযস্মন্তং নাগসেনং পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেত্ৰা সম্পৰারেত্ৰা আযস্মন্তং নাগসেনং ভুত্তাৰিং ওনীতপত্তপাণিং অঞ্ঞতরং নীচং আসনং গহেত্ৰা একমন্তং নিসীদি, একমন্তং নিসিন্নো খো পাটলিপুত্তকো সেট্ঠি আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৰোচ ‘‘কিন্নামোসি ত্ৰং তাতা’’তি. ‘‘অহং, গহপতি, নাগসেনো নামা’’তি. ‘‘জানাসি খো, ত্ৰং তাত, বুদ্ধৰচনং নামা’’তি? ‘‘জানামি খোহং, গহপতি, অভিধম্মপদানী’’তি. ‘‘লাভা নো তাত, সুলদ্ধং নো তাত, অহম্পি খো, তাত, আভিধম্মিকো, ত্ৰম্পি আভিধম্মিকো, ভণ, তাত, অভিধম্মপদানী’’তি. অথ খো আযস্মা নাগসেনো পাটলিপুত্তকস্স সেট্ঠিস্স অভিধম্মং দেসেসি, দেসেন্তে যেৰ পাটলিপুত্তকস্স সেট্ঠিস্স ৰিরজং ৰীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিরোধধম্ম’’ন্তি.
অথ খো পাটলিপুত্তকো সেট্ঠি পঞ্চমত্তানি সকটসতানি পুরতো উয্যোজেত্ৰা সযং পচ্ছতো গচ্ছন্তো পাটলিপুত্তস্স অৰিদূরে দ্ৰেধাপথে ঠত্ৰা আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৰোচ ‘‘অযং খো, তাত নাগসেন, অসোকারামস্স মগ্গো, ইদং খো, তাত, অম্হাকং কম্বলরতনং সোল়সহত্থং আযামেন, অট্ঠহত্থং ৰিত্থারেন, পটিগ্গণ্হাহি খো, তাত, ইদং কম্বলরতনং অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. পটিগ্গহেসি খো আযস্মা নাগসেনো তং কম্বলরতনং অনুকম্পং উপাদায. অথ খো পাটলিপুত্তকো সেট্ঠি অত্তমনো উদগ্গো পমুদিতো পীতিসোমনস্সজাতো আযস্মন্তং নাগসেনং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামি.
১৯. অথ খো আযস্মা নাগসেনো যেন অসোকারামো যেনাযস্মা ধম্মরক্খিতো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং ধম্মরক্খিতং অভিৰাদেত্ৰা অত্তনো আগতকারণং কথেত্ৰা আযস্মতো ধম্মরক্খিতস্স সন্তিকে তেপিটকং বুদ্ধৰচনং একেনেৰ উদ্দেসেন তীহি মাসেহি ব্যঞ্জনসো পরিযাপুণিত্ৰা পুন তীহি মাসেহি অত্থসো মনসাকাসি.
অথ খো আযস্মা ধম্মরক্খিতো আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৰোচ ‘‘সেয্যথাপি, নাগসেন, গোপালকো গাৰো রক্খতি, অঞ্ঞে গোরসং পরিভুঞ্জন্তি. এৰমেৰ খো, ত্ৰং নাগসেন, তেপিটকং বুদ্ধৰচনং ধারেন্তোপি ন ভাগী সামঞ্ঞস্সা’’তি. ‘‘হোতু, ভন্তে, অলং এত্তকেনা’’তি. তেনেৰ দিৰসভাগেন তেন রত্তিভাগেন সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি, সহ সচ্চপ্পটিৰেধেন আযস্মতো নাগসেনস্স সব্বে দেৰা সাধুকারমদংসু, পথৰী উন্নদি, ব্রহ্মানো অপ্ফোটেসুং, দিব্বানি চন্দনচুণ্ণানি দিব্বানি চ মন্দারৰপুপ্ফানি অভিপ্পৰস্সিংসু.
২০. তেন খো পন সমযেন কোটিসতা অরহন্তো হিমৰন্তে পব্বতে রক্খিততলে সন্নিপতিত্ৰা আযস্মতো নাগসেনস্স সন্তিকে দূতং পাহেসুং ‘‘আগচ্ছতু নাগসেনো, দস্সনকামা মযং নাগসেন’’ন্তি. অথ খো আযস্মা নাগসেনো দূতস্স ৰচনং সুত্ৰা অসোকারামে অন্তরহিতো হিমৰন্তে পব্বতে রক্খিততলে কোটিসতানং অরহন্তানং পুরতো পাতুরহোসি.
অথ খো কোটিসতা অরহন্তো আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৰোচুং ‘‘এসো খো, নাগসেন, মিলিন্দো রাজা ভিক্খুসঙ্ঘং ৰিহেঠেতি ৰাদপ্পটিৰাদেন পঞ্হপুচ্ছায. সাধু, নাগসেন, গচ্ছ ত্ৰং মিলিন্দং রাজানং দমেহী’’তি. ‘‘তিট্ঠতু, ভন্তে, একো মিলিন্দো রাজা; সচে, ভন্তে, সকলজম্বুদীপে রাজানো আগন্ত্ৰা মং পঞ্হং পুচ্ছেয্যুং, সব্বং তং ৰিসজ্জেত্ৰা সম্পদালেস্সামি, গচ্ছথ ৰো, ভন্তে, অচ্ছম্ভিতা সাগলনগর’’ন্তি. অথ খো থেরা ভিক্খূ সাগলনগরং কাসাৰপ্পজ্জোতং ইসিৰাতপটিৰাতং অকংসু.
২১. তেন খো পন সমযেন আযস্মা আযুপালো সঙ্খ্যেয্যপরিৰেণে পটিৰসতি. অথ খো মিলিন্দো রাজা অমচ্চে এতদৰোচ ‘‘রমণীযা ৰত ভো দোসিনা রত্তি, কন্নু খ্ৰজ্জ সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা উপসঙ্কমেয্যাম সাকচ্ছায পঞ্হপুচ্ছনায, কো মযা সদ্ধিং সল্লপিতুং উস্সহতি কঙ্খং পটিৰিনেতু’’ন্তি. এৰং ৰুত্তে পঞ্চসতা যোনকা রাজানং মিলিন্দং এতদৰোচুং ‘‘অত্থি, মহারাজ, আযুপালো নাম থেরো তেপিটকো বহুস্সুতো আগতাগমো, সো এতরহি সঙ্খ্যেয্যপরিৰেণে পটিৰসতি; গচ্ছ, ত্ৰং মহারাজ, আযস্মন্তং আযুপালং পঞ্হং পুচ্ছস্সূ’’তি. ‘‘তেন হি, ভণে, ভদন্তস্স আরোচেথা’’তি.
অথ খো নেমিত্তিকো আযস্মতো আযুপালস্স সন্তিকে দূতং পাহেসি ‘‘রাজা, ভন্তে, মিলিন্দো আযস্মন্তং আযুপালং দস্সনকামো’’তি. আযস্মাপি খো আযুপালো এৰমাহ ‘‘তেন হি আগচ্ছতূ’’তি. অথ খো মিলিন্দো রাজা পঞ্চমত্তেহি যোনকসতেহি পরিৰুতো রথৰরমারুয্হ যেন সঙ্খ্যেয্যপরিৰেণং যেনাযস্মা আযুপালো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা আযুপালেন সদ্ধিং সম্মোদি, সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি, একমন্তং নিসিন্নো খো মিলিন্দো রাজা আযস্মন্তং আযুপালং এতদৰোচ ‘‘কিমত্থিযা, ভন্তে আযুপাল, তুম্হাকং পব্বজ্জা, কো চ তুম্হাকং পরমত্থো’’তি. থেরো আহ ‘‘ধম্মচরিযসমচরিযত্থা খো, মহারাজ, পব্বজ্জা, সামঞ্ঞফলং খো পন অম্হাকং পরমত্থো’’তি. ‘‘অত্থি পন, ভন্তে, কোচি গিহীপি ধম্মচারী সমচারী’’তি? ‘‘আম, মহারাজ, অত্থি গিহীপি ধম্মচারী সমচারী, ভগৰতি খো, মহারাজ, বারাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে ধম্মচক্কং পৰত্তেন্তে অট্ঠারসন্নং ব্রহ্মকোটীনং ধম্মাভিসমযো অহোসি, দেৰতানং পন ধম্মাভিসমযো গণনপথং ৰীতিৰত্তো, সব্বেতে গিহিভূতা, ন পব্বজিতা.
‘‘পুন চপরং, মহারাজ, ভগৰতা খো মহাসমযসুত্তন্তে দেসিযমানে, মহামঙ্গলসুত্তন্তে দেসিযমানে, সমচিত্তপরিযাযসুত্তন্তে দেসিযমানে, রাহুলোৰাদসুত্তন্তে দেসিযমানে, পরাভৰসুত্তন্তে দেসিযমানে গণনপথং ৰীতিৰত্তানং দেৰতানং ধম্মাভিসমযো অহোসি, সব্বেতে গিহিভূতা, ন পব্বজিতা’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে আযুপাল, নিরত্থিকা তুম্হাকং পব্বজ্জা, পুব্বে কতস্স পাপকম্মস্স নিস্সন্দেন সমণা সক্যপুত্তিযা পব্বজন্তি ধুতঙ্গানি চ পরিহরন্তি. যে খো তে, ভন্তে আযুপাল, ভিক্খূ একাসনিকা, নূন তে পুব্বে পরেসং ভোগহারকা চোরা, তে পরেসং ভোগে অচ্ছিন্দিত্ৰা তস্স কম্মস্স নিস্সন্দেন এতরহি একাসনিকা ভৰন্তি, ন লভন্তি কালেন কালং পরিভুঞ্জিতুং, নত্থি তেসং সীলং, নত্থি তপো, নত্থি ব্রহ্মচরিযং. যে খো পন তে, ভন্তে আযুপাল, ভিক্খূ অব্ভোকাসিকা, নূন তে পুব্বে গামঘাতকা চোরা, তে পরেসং গেহানি ৰিনাসেত্ৰা তস্স কম্মস্স নিস্সন্দেন এতরহি অব্ভোকাসিকা ভৰন্তি, ন লভন্তি সেনাসনানি পরিভুঞ্জিতুং, নত্থি তেসং সীলং, নত্থি তপো, নত্থি ব্রহ্মচরিযং. যে খো পন তে, ভন্তে আযুপাল, ভিক্খূ নেসজ্জিকা, নূন তে পুব্বে পন্থদূসকা চোরা, তে পরেসং পথিকে জনে গহেত্ৰা বন্ধিত্ৰা নিসীদাপেত্ৰা তস্স কম্মস্স নিস্সন্দেন এতরহি নেসজ্জিকা ভৰন্তি, ন লভন্তি সেয্যং কপ্পেতুং, নত্থি তেসং সীলং, নত্থি তপো, নত্থি ব্রহ্মচরিয’’ন্তি আহ.
এৰং ৰুত্তে আযস্মা আযুপালো তুণ্হী অহোসি, ন কিঞ্চি পটিভাসি. অথ খো পঞ্চসতা যোনকা রাজানং মিলিন্দং এতদৰোচুং ‘‘পণ্ডিতো, মহারাজ, থেরো, অপি চ খো অৰিসারদো ন কিঞ্চি পটিভাসতী’’তি.
অথ খো মিলিন্দো রাজা আযস্মন্তং আযুপালং তুণ্হীভূতং দিস্ৰা অপ্ফোটেত্ৰা উক্কুট্ঠিং কত্ৰা যোনকে এতদৰোচ ‘‘তুচ্ছো ৰত ভো জম্বুদীপো, পলাপো ৰত ভো জম্বুদীপো, নত্থি কোচি সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা, যো মযা সদ্ধিং সল্লপিতুং উস্সহতি কঙ্খং পটিৰিনেতু’’ন্তি.
২২. অথ খো মিলিন্দস্স রঞ্ঞো সব্বং তং পরিসং অনুৰিলোকেন্তস্স অভীতে অমঙ্কুভূতে যোনকে দিস্ৰা এতদহোসি ‘‘নিস্সংসযং অত্থি মঞ্ঞে অঞ্ঞো কোচি পণ্ডিতো ভিক্খু, যো মযা সদ্ধিং সল্লপিতুং উস্সহতি, যেনিমে যোনকা ন মঙ্কুভূতা’’তি. অথ খো মিলিন্দো রাজা যোনকে এতদৰোচ ‘‘অত্থি, ভণে, অঞ্ঞো কোচি পণ্ডিতো ভিক্খু, যো মযা সদ্ধিং সল্লপিতুং উস্সহতি কঙ্খং পটিৰিনেতু’’ন্তি.
তেন খো পন সমযেন আযস্মা নাগসেনো সমণগণপরিৰুতো সঙ্ঘী গণী গণাচরিযো ঞাতো যসস্সী সাধুসম্মতো বহুজনস্স পণ্ডিতো ব্যত্তো মেধাৰী নিপুণো ৰিঞ্ঞূ ৰিভাৰী ৰিনীতো ৰিসারদো বহুস্সুতো তেপিটকো ৰেদগূ পভিন্নবুদ্ধিমা আগতাগমো পভিন্নপটিসম্ভিদো নৰঙ্গসত্থুসাসনে পরিযত্তিধরো পারমিপ্পত্তো জিনৰচনে ধম্মত্থদেসনাপটিৰেধকুসলো অক্খযৰিচিত্রপটিভানো চিত্রকথী কল্যাণৰাক্করণো দুরাসদো দুপ্পসহো দুরুত্তরো দুরাৰরণো দুন্নিৰারযো, সাগরো ৰিয অক্খোভো, গিরিরাজা ৰিয নিচ্চলো, রণঞ্জহো তমোনুদো পভঙ্করো মহাকথী পরগণিগণমথনো পরতিত্থিযমদ্দনো ভিক্খূনং ভিক্খুনীনং উপাসকানং উপাসিকানং রাজূনং রাজমহামত্তানং সক্কতো গরুকতো মানিতো পূজিতো অপচিতো লাভী চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপরিক্খারানং লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তো ৰুদ্ধানং ৰিঞ্ঞূনং সোতাৰধানেন সমন্নাগতানং সন্দস্সেন্তো নৰঙ্গং জিনসাসনরতনং, উপদিসন্তো ধম্মমগ্গং, ধারেন্তো ধম্মপ্পজ্জোতং, উস্সাপেন্তো ধম্মযূপং, যজন্তো ধম্মযাগং, পগ্গণ্হন্তো ধম্মদ্ধজং, উস্সাপেন্তো ধম্মকেতুং, ধমেন্তো [উপ্পল়াসেন্তো (সী. পী.)] ধম্মসঙ্খং, আহনন্তো ধম্মভেরিং, নদন্তো সীহনাদং, গজ্জন্তো ইন্দগজ্জিতং, মধুরগিরগজ্জিতেন ঞাণৰরৰিজ্জুজালপরিৰেঠিতেন করুণাজলভরিতেন মহতা ধম্মামতমেঘেন সকললোকমভিতপ্পযন্তো গামনিগমরাজধানীসু চারিকং চরমানো অনুপুব্বেন সাগলনগরং অনুপ্পত্তো হোতি. তত্র সুদং আযস্মা নাগসেনো অসীতিযা ভিক্খুসহস্সেহি সদ্ধিং সঙ্খ্যেয্যপরিৰেণে পটিৰসতি. তেনাহু পোরাণা –
‘‘বহুস্সুতো চিত্রকথী, নিপুণো চ ৰিসারদো;
সামযিকো চ কুসলো, পটিভানে চ কোৰিদো.
‘‘তে চ তেপিটকা ভিক্খূ, পঞ্চনেকাযিকাপি চ;
চতুনেকাযিকা চেৰ, নাগসেনং পুরক্খরুং.
‘‘গম্ভীরপঞ্ঞো মেধাৰী, মগ্গামগ্গস্স কোৰিদো;
উত্তমত্থং অনুপ্পত্তো, নাগসেনো ৰিসারদো.
‘‘তেহি ভিক্খূহি পরিৰুতো, নিপুণেহি সচ্চৰাদিভি;
চরন্তো গামনিগমং, সাগলং উপসঙ্কমি.
‘‘সঙ্খ্যেয্যপরিৰেণস্মিং, নাগসেনো তদা ৰসি;
কথেতি সো মনুস্সেহি, পব্বতে কেসরী যথা’’তি.
২৩. অথ খো দেৰমন্তিযো রাজানং মিলিন্দং এতদৰোচ ‘‘আগমেহি, ত্ৰং মহারাজ; অত্থি, মহারাজ, নাগসেনো নাম থেরো পণ্ডিতো ব্যত্তো মেধাৰী ৰিনীতো ৰিসারদো বহুস্সুতো চিত্রকথী কল্যাণপটিভানো অত্থধম্মনিরুত্তিপটিভানপটিসম্ভিদাসু পারমিপ্পত্তো, সো এতরহি সঙ্খ্যেয্যপরিৰেণে পটিৰসতি, গচ্ছ, ত্ৰং মহারাজ, আযস্মন্তং নাগসেনং পঞ্হং পুচ্ছস্সু, উস্সহতি সো তযা সদ্ধিং সল্লপিতুং কঙ্খং পটিৰিনেতু’’ন্তি. অথ খো মিলিন্দস্স রঞ্ঞো সহসা ‘‘নাগসেনো’’তি সদ্দং সুত্ৰাৰ অহুদেৰ ভযং, অহুদেৰ ছম্ভিতত্তং, অহুদেৰ লোমহংসো. অথ খো মিলিন্দো রাজা দেৰমন্তিযং এতদৰোচ ‘‘উস্সহতি ভো নাগসেনো ভিক্খু মযা সদ্ধিং সল্লপিতু’’ন্তি? ‘‘উস্সহতি, মহারাজ, অপি ইন্দযমৰরুণকুৰেরপজাপতি সুযাম সন্তুসিতলোকপালেহিপি পিতুপিতামহেন মহাব্রহ্মুনাপি সদ্ধিং সল্লপিতুং, কিমঙ্গং পন মনুস্সভূতেনা’’তি.
অথ খো মিলিন্দো রাজা দেৰমন্তিযং এতদৰোচ ‘‘তেন হি, ত্ৰং দেৰমন্তিয, ভদন্তস্স সন্তিকে দূতং পেসেহী’’তি. ‘‘এৰং দেৰা’’তি খো দেৰমন্তিযো আযস্মতো নাগসেনস্স সন্তিকে দূতং পাহেসি ‘‘রাজা, ভন্তে, মিলিন্দো আযস্মন্তং দস্সনকামো’’তি. আযস্মাপি খো নাগসেনো এৰমাহ ‘‘তেন হি আগচ্ছতূ’’তি.
অথ খো মিলিন্দো রাজা পঞ্চমত্তেহি যোনকসতেহি পরিৰুতো রথৰরমারুয্হ মহতা বলকাযেন সদ্ধিং যেন সঙ্খ্যেয্যপরিৰেণং যেনাযস্মা নাগসেনো তেনুপসঙ্কমি. তেন খো পন সমযেন আযস্মা নাগসেনো অসীতিযা ভিক্খুসহস্সেহি সদ্ধিং মণ্ডলমাল়ে নিসিন্নো হোতি. অদ্দসা খো মিলিন্দো রাজা আযস্মতো নাগসেনস্স পরিসং দূরতোৰ, দিস্ৰান দেৰমন্তিযং এতদৰোচ ‘‘কস্সেসা, দেৰমন্তিয, মহতী পরিসা’’তি? ‘‘আযস্মতো খো, মহারাজ, নাগসেনস্স পরিসা’’তি.
অথ খো মিলিন্দস্স রঞ্ঞো আযস্মতো নাগসেনস্স পরিসং দূরতোৰ দিস্ৰা অহুদেৰ ভযং, অহুদেৰ ছম্ভিতত্তং, অহুদেৰ লোমহংসো. অথ খো মিলিন্দো রাজা খগ্গপরিৰারিতো ৰিয গজো, গরুল়পরিৰারিতো ৰিয নাগো, অজগরপরিৰারিতো ৰিয কোত্থুকো [কোত্থুকো (সী. পী.)], মহিংসপরিৰুতো ৰিয অচ্ছো, নাগানুবদ্ধো ৰিয মণ্ডূকো, সদ্দূলানুবদ্ধো ৰিয মিগো, অহিতুণ্ডিকসমাগতো [অভিগুণ্ঠিকসমাগতো (সী. পী.)] ৰিয পন্নগো, মজ্জারসমাগতো ৰিয উন্দূরো, ভূতৰেজ্জসমাগতো ৰিয পিসাচো, রাহুমখগতো ৰিয চন্দো, পন্নগো ৰিয পেল়ন্তরগতো, সকুণো ৰিয পঞ্জরন্তরগতো, মচ্ছো ৰিয জালন্তরগতো, ৰাল়ৰনমনুপ্পৰিট্ঠো ৰিয পুরিসো, ৰেস্সৰণাপরাধিকো ৰিয যক্খো, পরিক্খীণাযুকো ৰিয দেৰপুত্তো ভীতো উব্বিগ্গো উত্রস্তো সংৰিগ্গো লোমহট্ঠজাতো ৰিমনো দুম্মনো ভন্তচিত্তো ৰিপরিণতমানসো ‘‘মা মং অযং পরিজনো পরিভৰী’’তি সতিং [ধীতিং (সী. পী.)] উপট্ঠপেত্ৰা দেৰমন্তিযং এতদৰোচ – ‘‘মা খো, ত্ৰং দেৰমন্তিয, আযস্মন্তং নাগসেনং ময্হং আচিক্খেয্যাসি, অনক্খাতঞ্ঞেৰাহং নাগসেনং জানিস্সামী’’তি. ‘‘সাধু, মহারাজ, ত্ৰঞ্ঞেৰ জানাহী’’তি.
তেন খো পন সমযেন আযস্মা নাগসেনো তস্সা ভিক্খুপরিসায পুরতো চত্তালীসায ভিক্খুসহস্সানং নৰকতরো হোতি পচ্ছতো চত্তালীসায ভিক্খুসহস্সানং ৰুড্ঢতরো.
অথ খো মিলিন্দো রাজা সব্বং তং ভিক্খুসঙ্ঘং পুরতো চ পচ্ছতো চ মজ্ঝতো চ অনুৰিলোকেন্তো অদ্দসা খো আযস্মন্তং নাগসেনং দূরতোৰ ভিক্খুসঙ্ঘস্স মজ্ঝে নিসিন্নং কেসরসীহং ৰিয ৰিগতভযভেরৰং ৰিগতলোমহংসং ৰিগতভযসারজ্জং, দিস্ৰান আকারেনেৰ অঞ্ঞাসি ‘‘এসো খো এত্থ নাগসেনো’’তি.
অথ খো মিলিন্দো রাজা দেৰমন্তিযং এতদৰোচ ‘‘এসো খো, দেৰমন্তিয, আযস্মা নাগসেনো’’তি. ‘‘আম, মহারাজ, এসো খো নাগসেনো, সুট্ঠু খো, ত্ৰং মহারাজ, নাগসেনং অঞ্ঞাসী’’তি. ততো রাজা তুট্ঠো অহোসি ‘‘অনক্খাতোৰ মযা নাগসেনো অঞ্ঞাতো’’তি. অথ খো মিলিন্দস্স রঞ্ঞো আযস্মন্তং নাগসেনং দিস্ৰাৰ অহুদেৰ ভযং, অহুদেৰ ছম্ভিতত্তং, অহুদেৰ লোমহংসো.
তেনাহু –
‘‘চরণেন চ সম্পন্নং, সুদন্তং উত্তমে দমে;
দিস্ৰা রাজা নাগসেনং, ইদং ৰচনমব্রৰি.
‘‘কথিতা [কথিকা (সী. পী.)] মযা বহূ দিট্ঠা, সাকচ্ছা ওসটা বহূ;
ন তাদিসং ভযং আসি, অজ্জ তাসো যথা মম.
‘‘নিস্সংসযং পরাজযো, মম অজ্জ ভৰিস্সতি;
জযো চ নাগসেনস্স, যথা চিত্তং ন সণ্ঠিত’’ন্তি.
বাহিরকথা নিট্ঠিতা.
২-৩. মিলিন্দপঞ্হো
১. মহাৰগ্গো
১. পঞ্ঞত্তিপঞ্হো
১. অথ খো মিলিন্দো রাজা যেনাযস্মা নাগসেনো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা নাগসেনেন সদ্ধিং সম্মোদি, সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. আযস্মাপি খো নাগসেনো পটিসম্মোদনীযেনেৰ [পটিসম্মোদি, তেনেৰ (সী.)] মিলিন্দস্স রঞ্ঞো চিত্তং আরাধেসি. অথ খো মিলিন্দো রাজা আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৰোচ ‘‘কথং ভদন্তো ঞাযতি, কিন্নামোসি ভন্তে’’তি? ‘‘নাগসেনো’’তি খো অহং, মহারাজ, ঞাযামি, ‘‘নাগসেনো’’তি খো মং, মহারাজ, সব্রহ্মচারী সমুদাচরন্তি, অপি চ মাতাপিতরো নামং করোন্তি ‘‘নাগসেনো’’তি ৰা ‘‘সূরসেনো’’তি ৰা ‘‘ৰীরসেনো’’তি ৰা ‘‘সীহসেনো’’তি ৰা, অপি চ খো, মহারাজ, সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৰোহারো নামমত্তং যদিদং নাগসেনোতি, ন হেত্থ পুগ্গলো উপলব্ভতীতি.
অথ খো মিলিন্দো রাজা এৰমাহ ‘‘সুণন্তু মে ভোন্তো পঞ্চসতা যোনকা অসীতিসহস্সা চ ভিক্খূ, অযং নাগসেনো এৰমাহ ‘ন হেত্থ পুগ্গলো উপলব্ভতী’তি, কল্লং নু খো তদভিনন্দিতু’’ন্তি. অথ খো মিলিন্দো রাজা আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৰোচ ‘‘সচে, ভন্তে নাগসেন, পুগ্গলো নূপলব্ভতি, কো চরহি তুম্হাকং চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপরিক্খারং দেতি, কো তং পরিভুঞ্জতি, কো সীলং রক্খতি, কো ভাৰনমনুযুঞ্জতি, কো মগ্গফলনিব্বানানি সচ্ছিকরোতি, কো পাণং হনতি, কো অদিন্নং আদিযতি, কো কামেসুমিচ্ছাচারং চরতি, কো মুসা ভণতি, কো মজ্জং পিৰতি, কো পঞ্চানন্তরিযকম্মং করোতি, তস্মা নত্থি কুসলং, নত্থি অকুসলং, নত্থি কুসলাকুসলানং কম্মানং কত্তা ৰা কারেতা ৰা, নত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৰিপাকো, সচে, ভন্তে নাগসেন, যো তুম্হে মারেতি, নত্থি তস্সাপি পাণাতিপাতো, তুম্হাকম্পি, ভন্তে নাগসেন, নত্থি আচরিযো, নত্থি উপজ্ঝাযো, নত্থি উপসম্পদা. ‘নাগসেনোতি মং, মহারাজ, সব্রহ্মচারী সমুদাচরন্তী’তি যং ৰদেসি, ‘কতমো এত্থ নাগসেনো? কিন্নু খো, ভন্তে, কেসা নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহারাজা’’তি. ‘‘লোমা নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহারাজা’’তি. ‘‘নখা…পে… দন্তা…পে… তচো…পে… মংসং…পে… ন্হারু…পে… অট্ঠি…পে… অট্ঠিমিঞ্জং…পে… ৰক্কং…পে… হদযং…পে… যকনং…পে… কিলোমকং…পে… পিহকং…পে… পপ্ফাসং…পে… অন্তং…পে… অন্তগুণং…পে… উদরিযং…পে… করীসং…পে… পিত্তং…পে… সেম্হং…পে… পুব্বো…পে… লোহিতং…পে… সেদো…পে… মেদো…পে… অস্সু…পে… ৰসা…পে… খেল়ো…পে… সিঙ্ঘাণিকা…পে… লসিকা…পে… মুত্তং…পে… মত্থকে মত্থলুঙ্গং নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হিমহারাজা’’তি. ‘‘কিং নু খো, ভন্তে, রূপং নাগসেনো’’তি? ‘‘নহি মহারাজা’’তি. ‘‘ৰেদনা নাগসেনো’’তি?‘‘ন হি মহারাজা’’তি. ‘‘সঞ্ঞা নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহারাজা’’তি. ‘‘সঙ্খারা নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহারাজা’’তি. ‘‘ৰিঞ্ঞাণং নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহারাজা’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, রূপৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণং নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহারাজা’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, অঞ্ঞত্র রূপৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণং নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহারাজা’’তি. ‘‘তমহং ভন্তে, পুচ্ছন্তো পুচ্ছন্তো ন পস্সামি নাগসেনং. নাগসেনসদ্দো যেৰ নু খো, ভন্তে, নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহারাজা’’তি. ‘‘কো পনেত্থ নাগসেনো, অলিকং ত্ৰং, ভন্তে, ভাসসি মুসাৰাদং, নত্থি নাগসেনো’’তি.
অথ খো আযস্মা নাগসেনো মিলিন্দং রাজানং এতদৰোচ ‘‘ত্ৰং খোসি, মহারাজ, খত্তিযসুখুমালো অচ্চন্তসুখুমালো, তস্স তে, মহারাজ, মজ্ঝন্হিকসমযং তত্তায ভূমিযা উণ্হায ৰালিকায খরায সক্খরকথলিকায [খরা সক্খরকঠলৰালিকা (সী. পী.)] মদ্দিত্ৰা পাদেনাগচ্ছন্তস্স পাদা রুজ্জন্তি, কাযো কিলমতি, চিত্তং উপহঞ্ঞতি, দুক্খসহগতং কাযৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, কিং নু খো ত্ৰং পাদেনাগতোসি, উদাহু ৰাহনেনা’’তি? ‘‘নাহং, ভন্তে, পাদেনাগচ্ছামি, রথেনাহং আগতোস্মী’’তি. ‘‘সচে, ত্ৰং মহারাজ, রথেনাগতোসি, রথং মে আরোচেহি, কিং নু খো, মহারাজ, ঈসা রথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘অক্খো রথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘চক্কানি রথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘রথপঞ্জরং রথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘রথদণ্ডকো রথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘যুগং রথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘রস্মিযো রথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘পতোদলট্ঠি রথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘কিং নু খো, মহারাজ, ঈসাঅক্খচক্করথপঞ্জররথদণ্ডযুগরস্মিপতোদা রথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘কিং পন, মহারাজ, অঞ্ঞত্র ঈসাঅক্খচক্করথপঞ্জররথদণ্ডযুগরস্মিপতোদা রথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘তমহং, মহারাজ, পুচ্ছন্তো পুচ্ছন্তো ন পস্সামি রথং. রথসদ্দোযেৰ নু খো, মহারাজ, রথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘কো পনেত্থ রথো, অলিকং, ত্ৰং মহারাজ, ভাসসি মুসাৰাদং, নত্থি রথো, ত্ৰংসি, মহারাজ, সকলজম্বুদীপে অগ্গরাজা, কস্স পন ত্ৰং ভাযিত্ৰা মুসাৰাদং ভাসসি, সুণন্তু মে ভোন্তো পঞ্চসতা যোনকা অসীতিসহস্সা চ ভিক্খূ, অযং মিলিন্দো রাজা এৰমাহ ‘রথেনাহং আগতোস্মী’তি, সচে ত্ৰং, মহারাজ, রথেনাগতো‘সি, রথং মে আরোচেহী’তি ৰুত্তো সমানো রথং ন সম্পাদেতি, কল্লং নু খো তদভিনন্দিতু’’ন্তি. এৰং ৰুত্তে পঞ্চসতা যোনকা আযস্মতো নাগসেনস্স সাধুকারং দত্ৰা মিলিন্দং রাজানং এতদৰোচুং ‘‘ইদানি খো ত্ৰং, মহারাজ, সক্কোন্তো ভাসস্সূ’’তি.
অথ খো মিলিন্দো রাজা আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৰোচ ‘‘নাহং, ভন্তে নাগসেন, মুসা ভণামি, ঈসঞ্চ পটিচ্চ অক্খঞ্চ পটিচ্চ চক্কানি চ পটিচ্চ রথপঞ্জরঞ্চ পটিচ্চ রথদণ্ডকঞ্চ পটিচ্চ ‘রথো’তি সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৰোহারো নামমত্তং পৰত্ততী’’তি.
‘‘সাধু খো, ত্ৰং মহারাজ, রথং জানাসি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, ময্হম্পি কেসে চ পটিচ্চ লোমে চ পটিচ্চ…পে… মত্থকে মত্থলুঙ্গঞ্চ পটিচ্চ রূপঞ্চ পটিচ্চ ৰেদনঞ্চ পটিচ্চ সঞ্ঞঞ্চ পটিচ্চ সঙ্খারে চ পটিচ্চ ৰিঞ্ঞাণঞ্চ পটিচ্চ ‘নাগসেনো’তি সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৰোহারো নামমত্তং পৰত্ততি, পরমত্থতো পনেত্থ পুগ্গলো নূপলব্ভতি. ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ৰজিরায ভিক্খুনিযা ভগৰতো সম্মুখা –
‘‘‘যথা হি অঙ্গসম্ভারা, হোতি সদ্দো রথো ইতি;
এৰং খন্ধেসু সন্তেসু, হোতি ‘‘সত্তো’’তি সম্মুতী’’’তি [পস্স সং. নি. ১.১৭১].
‘‘অচ্ছরিযং, ভন্তে নাগসেন, অব্ভুতং, ভন্তে নাগসেন, অতিচিত্রানি পঞ্হপটিভানানি ৰিসজ্জিতানি, যদি বুদ্ধো তিট্ঠেয্য সাধুকারং দদেয্য, সাধু সাধু নাগসেন, অতিচিত্রানি পঞ্হপটিভানানি ৰিসজ্জিতানী’’তি.
পঞ্ঞত্তিপঞ্হো পঠমো.
২. ৰস্সগণনপঞ্হো
২. ‘‘কতিৰস্সোসি ত্ৰং, ভন্তে নাগসেনা’’তি? ‘‘সত্তৰস্সোহং, মহারাজা’’তি. ‘‘কে তে, ভন্তে, সত্ত, ত্ৰং ৰা সত্ত, গণনা ৰা সত্তা’’তি?
তেন খো পন সমযেন মিলিন্দস্স রঞ্ঞো সব্বাভরণপটিমণ্ডিতস্স অলঙ্কতপটিযত্তস্স পথৰিযং ছাযা দিস্সতি, উদকমণিকে চ ছাযা দিস্সতি. অথ খো আযস্মা নাগসেনো মিলিন্দং রাজানং এতদৰোচ ‘‘অযং তে, মহারাজ, ছাযা পথৰিযং উদকমণিকে চ দিস্সতি, কিং পন, মহারাজ, ত্ৰং ৰা রাজা, ছাযা ৰা রাজা’’তি? ‘‘অহং, ভন্তে নাগসেন, রাজা, নাযং ছাযা রাজা, মং পন নিস্সায ছাযা পৰত্ততী’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, ৰস্সানং গণনা সত্ত, ন পনাহং সত্ত, মং পন নিস্সায সত্ত পৰত্ততি, ছাযূপমং মহারাজা’’তি. ‘‘অচ্ছরিযং, ভন্তে নাগসেন, অব্ভুতং, ভন্তে নাগসেন, অতিচিত্রানি পঞ্হপটিভানানি ৰিসজ্জিতানী’’তি.
ৰস্সগণনপঞ্হো দুতিযো.
৩. ৰীমংসনপঞ্হো
৩. রাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, সল্লপিস্সসি মযা সদ্ধি’’ন্তি? ‘‘সচে, ত্ৰং মহারাজ, পণ্ডিতৰাদং [পণ্ডিতৰাদা (সী. পী.)] সল্লপিস্সসি সল্লপিস্সামি, সচে পন রাজৰাদং সল্লপিস্সসি ন সল্লপিস্সামী’’তি. ‘‘কথং, ভন্তে নাগসেন, পণ্ডিতা সল্লপন্তী’’তি? ‘‘পণ্ডিতানং খো, মহারাজ, সল্লাপে আৰেঠনম্পি কযিরতি, নিব্বেঠনম্পি কযিরতি, নিগ্গহোপি কযিরতি, পটিকম্মম্পি কযিরতি, ৰিস্সাসোপি [ৰিসেসোপি (সী. পী.)] কযিরতি, পটিৰিস্সাসোপি কযিরতি, ন চ তেন পণ্ডিতা কুপ্পন্তি, এৰং খো, মহারাজ, পণ্ডিতা সল্লপন্তী’’তি. ‘‘কথং পন, ভন্তে, রাজানো সল্লপন্তী’’তি? ‘‘রাজানো খো, মহারাজ, সল্লাপে একং ৰত্থুং পটিজানন্তি, যো তং ৰত্থুং ৰিলোমেতি, তস্স দণ্ডং আণাপেন্তি ‘ইমস্স দণ্ডং পণেথা’তি, এৰং খো, মহারাজ, রাজানো সল্লপন্তী’’তি. ‘‘পণ্ডিতৰাদাহং, ভন্তে, সল্লপিস্সামি, নো রাজৰাদং, ৰিস্সট্ঠো ভদন্তো সল্লপতু যথা ভিক্খুনা ৰা সামণেরেন ৰা উপাসকেন ৰা আরামিকেন ৰা সদ্ধিং সল্লপতি, এৰং ৰিস্সট্ঠো ভদন্তো সল্লপতু মা ভাযতূ’’তি. ‘‘সুট্ঠু মহারাজা’’তি থেরো অব্ভানুমোদি.
রাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, পুচ্ছিস্সামী’’তি. ‘‘পুচ্ছ মহারাজা’’তি. ‘‘পুচ্ছিতোসি মে ভন্তে’’তি. ‘‘ৰিসজ্জিতং মহারাজা’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, তযা ৰিসজ্জিত’’ন্তি? ‘‘কিং পন, মহারাজ, তযা পুচ্ছিত’’ন্তি.
ৰীমংসনপঞ্হো ততিযো.
৪. অনন্তকাযপঞ্হো
৪. অথ খো মিলিন্দস্স রঞ্ঞো এতদহোসি ‘‘পণ্ডিতো খো অযং ভিক্খু পটিবলো মযা সদ্ধিং সল্লপিতুং, বহুকানি চ মে ঠানানি পুচ্ছিতব্বানি ভৰিস্সন্তি, যাৰ অপুচ্ছিতানি যেৰ তানি ঠানানি ভৰিস্সন্তি, অথ সূরিযো অত্থং গমিস্সতি, যংনূনাহং স্ৰে অন্তেপুরে সল্লপেয্য’’ন্তি. অথ খো রাজা দেৰমন্তিযং এতদৰোচ ‘‘তেন হি, ত্ৰং দেৰমন্তিয, ভদন্তস্স আরোচেয্যাসি ‘স্ৰে অন্তেপুরে রঞ্ঞা সদ্ধিং সল্লাপো ভৰিস্সতী’’’তি. ইদং ৰত্ৰা মিলিন্দো রাজা উট্ঠাযাসনা থেরং নাগসেনং আপুচ্ছিত্ৰা রথং অভিরূহিত্ৰা ‘‘নাগসেনো নাগসেনো’’তি সজ্ঝাযং করোন্তো পক্কামি.
অথ খো দেৰমন্তিযো আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৰোচ ‘‘রাজা, ভন্তে, মিলিন্দো এৰমাহ ‘স্ৰে অন্তেপুরে রঞ্ঞা সদ্ধিং সল্লাপো ভৰিস্সতী’’’তি. ‘‘সুট্ঠূ’’তি থেরো অব্ভানুমোদি. অথ খো তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন দেৰমন্তিযো চ অনন্তকাযো চ মঙ্কুরো চ সব্বদিন্নো চ যেন মিলিন্দো রাজা তেনুপসঙ্কমিংসু, উপসঙ্কমিত্ৰা রাজানং মিলিন্দং এতদৰোচুং ‘‘আগচ্ছতু, মহারাজ, ভদন্তো নাগসেনো’’তি? ‘‘আম আগচ্ছতূ’’তি. ‘‘কিত্তকেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং আগচ্ছতূ’’তি? ‘‘যত্তকে ভিক্খূ ইচ্ছতি, তত্তকেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং আগচ্ছতূ’’তি.
অথ খো সব্বদিন্নো আহ ‘‘আগচ্ছতু, মহারাজ, দসহি ভিক্খূহি সদ্ধি’’ন্তি, দুতিযম্পি খো রাজা আহ ‘‘যত্তকে ভিক্খূ ইচ্ছতি, তত্তকেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং আগচ্ছতূ’’তি. দুতিযম্পি খো সব্বদিন্নো আহ ‘‘আগচ্ছতু, মহারাজ, দসহি ভিক্খূহি সদ্ধি’’ন্তি. ততিযম্পি খো রাজা আহ ‘‘যত্তকে ভিক্খূ ইচ্ছতি, তত্তকেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং আগচ্ছতূ’’তি. ততিযম্পি খো সব্বদিন্নো আহ ‘‘আগচ্ছতু, মহারাজ, দসহি ভিক্খূহি সদ্ধি’’ন্তি. ‘‘সব্বো পনাযং সক্কারো পটিযাদিতো, অহং ভণামি ‘যত্তকে ভিক্খূ ইচ্ছতি, তত্তকেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং আগচ্ছতূ’তি. অযং, ভণে সব্বদিন্নো, অঞ্ঞথা ভণতি, কিং নু মযং নপ্পটিবলা ভিক্খূনং ভোজনং দাতু’’ন্তি? এৰং ৰুত্তে সব্বদিন্নো মঙ্কু অহোসি.
অথ খো দেৰমন্তিযো চ অনন্তকাযো চ মঙ্কুরো চ যেনাযস্মা নাগসেনো তেনুপসঙ্কমিংসু, উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৰোচুং ‘‘রাজা, ভন্তে, মিলিন্দো এৰমাহ ‘যত্তকে ভিক্খূ ইচ্ছতি, তত্তকেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং আগচ্ছতূ’’’তি. অথ খো আযস্মা নাগসেনো পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায অসীতিযা ভিক্খুসহস্সেহি সদ্ধিং সাগলং পাৰিসি.
অথ খো অনন্তকাযো আযস্মন্তং নাগসেনং নিস্সায গচ্ছন্তো আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৰোচ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যং পনেতং ব্রূসি ‘নাগসেনো’তি, কতমো এত্থ, নাগসেনো’’তি? থেরো আহ ‘‘কো পনেত্থ ‘নাগসেনো’তি মঞ্ঞসী’’তি? ‘‘যো সো, ভন্তে, অব্ভন্তরে ৰাতো জীৰো পৰিসতি চ নিক্খমতি চ, সো ‘নাগসেনো’তি মঞ্ঞামী’’তি. ‘‘যদি পনেসো ৰাতো নিক্খমিত্ৰা নপ্পৰিসেয্য, পৰিসিত্ৰা ন নিক্খমেয্য, জীৰেয্য নু খো সো পুরিসো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘যে পনিমে সঙ্খধমকা সঙ্খং ধমেন্তি, তেসং ৰাতো পুন পৰিসতী’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘যে পনিমে ৰংসধমকা ৰংসং ধমেন্তি, তেসং ৰাতো পুন পৰিসতী’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘যে পনিমে সিঙ্গধমকা সিঙ্গং ধমেন্তি, তেসং ৰাতো পুন পৰিসতী’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘অথ কিস্স পন তেন ন মরন্তী’’তি. ‘‘নাহং পটিবলো তযা ৰাদিনা সদ্ধিং সল্লপিতুং, সাধু, ভন্তে, অত্থং জপ্পেহী’’তি. ‘‘নেসো জীৰো, অস্সাসপস্সাসা নামেতে কাযসঙ্খারা’’তি থেরো অভিধম্মকথং কথেসি. অথ অনন্তকাযো উপাসকত্তং পটিৰেদেসীতি.
অনন্তকাযপঞ্হো চতুত্থো.
৫. পব্বজ্জপঞ্হো
৫. অথ খো আযস্মা নাগসেনো যেন মিলিন্দস্স রঞ্ঞো নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. অথ খো মিলিন্দো রাজা আযস্মন্তং নাগসেনং সপরিসং পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেত্ৰা সম্পৰারেত্ৰা একমেকং ভিক্খুং একমেকেন দুস্সযুগেন অচ্ছাদেত্ৰা আযস্মন্তং নাগসেনং তিচীৰরেন অচ্ছাদেত্ৰা আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৰোচ ‘‘ভন্তে নাগসেন দসহি, ভিক্খূহি সদ্ধিং ইধ নিসীদথ, অৰসেসা গচ্ছন্তূ’’তি.
অথ খো মিলিন্দো রাজা আযস্মন্তং নাগসেনং ভুত্তাৰিং ওনীতপত্তপাণিং ৰিদিত্ৰা অঞ্ঞতরং নীচং আসনং গহেত্ৰা একমন্তং নিসীদি, একমন্তং নিসিন্নো খো মিলিন্দো রাজা আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৰোচ ‘‘ভন্তে নাগসেন, কিম্হি হোতি কথাসল্লাপো’’তি? ‘‘অত্থেন মযং, মহারাজ, অত্থিকা, অত্থে হোতু কথাসল্লাপো’’তি.
রাজা আহ ‘‘কিমত্থিযা, ভন্তে নাগসেন, তুম্হাকং পব্বজ্জা, কো চ তুম্হাকং পরমত্থো’’তি. থেরো আহ ‘‘কিন্তি, মহারাজ, ইদং দুক্খং নিরুজ্ঝেয্য, অঞ্ঞঞ্চ দুক্খং ন উপ্পজ্জেয্যাতি. এতদত্থা, মহারাজ, অম্হাকং পব্বজ্জা, অনুপাদা পরিনিব্বানং খো পন অম্হাকং পরমত্থো’’তি.
‘‘কিং পন, ভন্তে নাগসেন, সব্বে এতদত্থায পব্বজন্তী’’তি? ‘‘ন হি, মহারাজ, কেচি এতদত্থায পব্বজন্তি, কেচি রাজাভিনীতা [রাজভীতিতা (সী.)] পব্বজন্তি, কেচি চোরাভিনীতা [চোরভীতিতা (সী.)] পব্বজন্তি, কেচি ইণট্টা পব্বজন্তি, কেচি আজীৰিকত্থায পব্বজন্তি, যে পন সম্মা পব্বজন্তি, তে এতদত্থায পব্বজন্তী’’তি.
‘‘ত্ৰং পন, ভন্তে, এতদত্থায পব্বজিতোসী’’তি? ‘‘অহং খো, মহারাজ, দহরকো সন্তো পব্বজিতো, ন জানামি ইমস্স নামত্থায পব্বজামীতি, অপি চ খো মে এৰং অহোসি ‘পণ্ডিতা ইমে সমণা সক্যপুত্তিযা, তে মং সিক্খাপেস্সন্তী’তি, স্ৰাহং তেহি সিক্খাপিতো জানামি চ পস্সামি চ ‘ইমস্স নামত্থায পব্বজ্জা’’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
পব্বজ্জপঞ্হো পঞ্চমো.
৬. পটিসন্ধিপঞ্হো
৬. রাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, অত্থি কোচি মতো ন পটিসন্দহতী’’তি. থেরো আহ ‘‘কোচি পটিসন্দহতি, কোচি ন পটিসন্দহতী’’তি. ‘‘কো পটিসন্দহতি, কো ন পটিসন্দহতী’’তি? ‘‘সকিলেসো, মহারাজ, পটিসন্দহতি, নিক্কিলেসো ন পটিসন্দহতী’’তি. ‘‘ত্ৰং পন, ভন্তে নাগসেন, পটিসন্দহিস্সসী’’তি? ‘‘সচে, মহারাজ, সউপাদানো ভৰিস্সামি পটিসন্দহিস্সামি, সচে অনুপাদানো ভৰিস্সামি ন পটিসন্দহিস্সামী’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
পটিসন্ধিপঞ্হো ছট্ঠো.
৭. যোনিসোমনসিকারপঞ্হো
৭. রাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যো ন পটিসন্দহতি, ননু সো যোনিসো মনসিকারেন ন পটিসন্দহতী’’তি? ‘‘যোনিসো চ মহারাজ, মনসিকারেন পঞ্ঞায চ অঞ্ঞেহি চ কুসলেহি ধম্মেহী’’তি. ‘‘ননু, ভন্তে, যোনিসো মনসিকারো যেৰ পঞ্ঞা’’তি? ‘‘ন হি, মহারাজ, অঞ্ঞো মনসিকারো, অঞ্ঞা পঞ্ঞা, ইমেসং খো, মহারাজ, অজেল়কগোণমহিংসওট্ঠগদ্রভানম্পি মনসিকারো অত্থি, পঞ্ঞা পন তেসং নত্থী’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
যোনিসোমনসিকারপঞ্হো সত্তমো.