৩. কুসলাকুসলবলৰতরপঞ্হো

৩. ‘‘ভন্তে নাগসেন, কতমং অধিমত্তং বলৰতরং কুসলং ৰা অকুসলং ৰা’’তি? ‘‘কুসলং, মহারাজ, অধিমত্তং বলৰতরং, নো তথা অকুসল’ন্তি. ‘‘নাহং, ভন্তে নাগসেন, তং ৰচনং সম্পটিচ্ছামি ‘কুসলং অধিমত্তং বলৰতরং, নো তথা অকুসল’ন্তি, দিস্সন্তি, ভন্তে নাগসেন, ইধ পাণাতিপাতিনো অদিন্নাদাযিনো কামেসুমিচ্ছাচারিনো মুসাৰাদিনো গামঘাতিকা পন্থদূসকা নেকতিকা ৰঞ্চনিকা, সব্বে তে তাৰতকেন পাপেন লভন্তি হত্থচ্ছেদং পাদচ্ছেদং হত্থপাদচ্ছেদং কণ্ণচ্ছেদং নাসচ্ছেদং কণ্ণনাসচ্ছেদং বিলঙ্গথালিকং সঙ্খমুণ্ডিকং রাহুমুখং জোতিমালিকং হত্থপজ্জোতিকং এরকৰত্তিকং চীরকৰাসিকং এণেয্যকং বল়িসমংসিকং কহাপণিকং খারাপতচ্ছিকং পলিঘপরিৰত্তিকং পলালপীঠকং তত্তেনপি তেলেন ওসিঞ্চনং সুনখেহিপি খাদাপনং জীৰসূলারোপনং অসিনাপি সীসচ্ছেদং, কেচি রত্তিং পাপং কত্ৰা রত্তিং যেৰ ৰিপাকং অনুভৰন্তি, কেচি রত্তিং কত্ৰা দিৰা যেৰ অনুভৰন্তি, কেচি দিৰা কত্ৰা দিৰা যেৰ অনুভৰন্তি, কেচি দিৰা কত্ৰা রত্তিং যেৰ অনুভৰন্তি, কেচি দ্ৰে তযো দিৰসে ৰীতিৰত্তে অনুভৰন্তি, সব্বেপি তে দিট্ঠেৰ ধম্মে ৰিপাকং অনুভৰন্তি. অত্থি পন, ভন্তে নাগসেন, কোচি একস্স ৰা দ্ৰিন্নং ৰা তিণ্ণং ৰা চতুন্নং ৰা পঞ্চন্নং ৰা দসন্নং ৰা সতস্স ৰা সহস্সস্স ৰা সতসহস্সস্স ৰা সপরিৰারং দানং দত্ৰা দিট্ঠধম্মিকং ভোগং ৰা যসং ৰা সুখং ৰা অনুভৰিতা সীলেন ৰা উপোসথকম্মেন ৰা’’তি?

‘‘অত্থি, মহারাজ, চত্তারো পুরিসা দানং দত্ৰা সীলং সমাদিযিত্ৰা উপোসথকম্মং কত্ৰা দিট্ঠেৰ ধম্মে তেনেৰ সরীরদেহেন তিদসপুরে সমনুপ্পত্তা’’তি [যসমনুপত্তাতি (সী. পী.)]. ‘‘কো চ কো চ ভন্তে’’তি? ‘‘মন্ধাতা, মহারাজ, রাজা, নিমি রাজা, সাধীনো রাজা, গুত্তিলো চ গন্ধব্বো’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, অনেকেহি তং ভৰসহস্সেহি অন্তরিতং, দ্ৰিন্নম্পেতং অম্হাকং [দীপিতং, অম্হাকম্পেতং (ক.)] পরোক্খং, যদি সমত্থোসি ৰত্তমানকে ভৰে ভগৰতো ধরমানকালে কথেহী’’তি? ‘‘ৰত্তমানকেপি, মহারাজ, ভৰে পুণ্ণকো দাসো থেরস্স সারিপুত্তস্স ভোজনং দত্ৰা তদহেৰ সেট্ঠিট্ঠানং অজ্ঝুপগতো, সো এতরহি পুণ্ণকো সেট্ঠীতি পঞ্ঞাযি, গোপালমাতা দেৰী অত্তনো কেসে ৰিক্কিণিত্ৰা লদ্ধেহি অট্ঠহি কহাপণেহি থেরস্স মহাকচ্চাযনস্স অত্তট্ঠমকস্স পিণ্ডপাতং দত্ৰা তদহেৰ রঞ্ঞো চন্দপজ্জোতস্স [উদেনস্স (সী. পী.)] অগ্গমহেসিট্ঠানং পত্তা. সুপ্পিযা উপাসিকা অঞ্ঞতরস্স গিলানভিক্খুনো অত্তনো ঊরুমংসেন পটিচ্ছাদনীযং দত্ৰা দুতিযদিৰসে যেৰ রূল়্হৰণা সঞ্ছৰী [সচ্ছৰী (সী. পী.)] অরোগা জাতা. মল্লিকা দেৰী ভগৰতো আভিদোসিকং কুম্মাসপিণ্ডং দত্ৰা তদহেৰ রঞ্ঞো কোসলস্স অগ্গমহেসী জাতা. সুমনো মালাকারো অট্ঠহি সুমনপুপ্ফমুট্ঠীহি ভগৰন্তং পূজেত্ৰা তং দিৰসং যেৰ মহাসম্পত্তিং পত্তো. একসাটকো ব্রাহ্মণো উত্তরসাটকেন ভগৰন্তং পূজেত্ৰা তং দিৰসং যেৰ সব্বট্ঠকং লভি, সব্বেপেতে, মহারাজ, দিট্ঠধম্মিকং ভোগঞ্চ যসঞ্চ অনুভৰিংসূ’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, ৰিচিনিত্ৰা পরিযেসিত্ৰা ছ জনে যেৰ অদ্দসাসী’’তি. ‘‘আম, মহারাজা’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে নাগসেন, অকুসলং যেৰ অধিমত্তং বলৰতরং, নো তথা কুসলং. অহঞ্হি, ভন্তে নাগসেন, একদিৰসং যেৰ দসপি পুরিসে পস্সামি পাপস্স কম্মস্স ৰিপাকেন সূলেসু আরোপেন্তে, ৰীসম্পি তিংসম্পি চত্তালীসম্পি পঞ্ঞাসম্পি পুরিসসতম্পি পুরিসসহস্সম্পি পস্সামি পাপস্স কম্মস্স ৰিপাকেন সূলেসু আরোপেন্তে. নন্দকুলস্স, ভন্তে নাগসেন, ভদ্দসালো নাম সেনাপতিপুত্তো অহোসি. তেন চ রঞ্ঞা চন্দগুত্তেন সঙ্গামো সমুপব্যূল়্হো অহোসি. তস্মিং খো পন, ভন্তে নাগসেন, সঙ্গামে উভতো বলকাযে অসীতিকবন্ধরূপানি অহেসুং, একস্মিং কির সীসকবন্ধে পরিপাতে [পরিপুণ্ণে (সব্বত্থ)] একং কবন্ধরূপং উট্ঠহতি, সব্বেপেতে পাপস্সেৰ কম্মস্স ৰিপাকেন অনযব্যসনং আপন্না. ইমিনাপি, ভন্তে নাগসেন, কারণেন ভণামি অকুসলং যেৰ অধিমত্তং বলৰতরং, নো তথা কুসল’’ন্তি.

‘‘সুয্যতি, ভন্তে নাগসেন, ইমস্মিং বুদ্ধসাসনে কোসলেন রঞ্ঞা অসদিসদানং দিন্ন’’ন্তি? ‘‘আম, মহারাজ, সুয্যতী’’তি. ‘‘অপি নু খো, ভন্তে নাগসেন, কোসলরাজা তং অসদিসং দানং দত্ৰা ততোনিদানং কঞ্চি দিট্ঠধম্মিকং ভোগং ৰা যসং ৰা সুখং ৰা পটিলভী’’তি [পটিলভতীতি (ক.)]? ‘‘ন হি, মহারাজা’’তি. ‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, কোসলরাজা এৰরূপং অনুত্তরং দানং দত্ৰাপি ন লভি [ন লভতি (ক.)] ততোনিদানং কঞ্চি দিট্ঠধম্মিকং ভোগং ৰা যসং ৰা সুখং ৰা, তেন হি, ভন্তে নাগসেন, অকুসলং যেৰ অধিমত্তং বলৰতরং, নো তথা কুসল’’ন্তি.

‘‘পরিত্তত্তা, মহারাজ, অকুসলং খিপ্পং পরিণমতি, ৰিপুলত্তা কুসলং দীঘেন কালেন পরিণমতি, উপমাযপি, মহারাজ, এতং উপপরিক্খিতব্বং. যথা, মহারাজ, অপরন্তে জনপদে কুমুদভণ্ডিকা নাম ধঞ্ঞজাতি মাসলূনা [মাসপূরা (ক.)] অন্তোগেহগতা হোতি, সালযো ছপ্পঞ্চমাসেহি পরিণমন্তি, কিং পনেত্থ, মহারাজ, অন্তরং কো ৰিসেসো কুমুদভণ্ডিকায চ সালীনঞ্চা’’তি? ‘‘পরিত্তত্তা, ভন্তে, কুমুদভণ্ডিকায, ৰিপুলত্তা চ সালীনং. সালযো, ভন্তে নাগসেন, রাজারহা রাজভোজনং, কুমুদভণ্ডিকা দাসকম্মকরানং ভোজন’’ন্তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, পরিত্তত্তা অকুসলং খিপ্পং পরিণমতি, ৰিপুলত্তা কুসলং দীঘেন কালেন পরিণমতী’’তি.

‘‘যং তত্থ, ভন্তে নাগসেন, খিপ্পং পরিণমতি, তং নাম লোকে অধিমত্তং বলৰতরং, তস্মা অকুসলং বলৰতরং, নো তথা কুসলং. যথা নাম, ভন্তে নাগসেন, যো কোচি যোধো মহতিমহাযুদ্ধং পৰিসিত্ৰা পটিসত্তুং উপকচ্ছকে গহেত্ৰা আকড্ঢিত্ৰা খিপ্পতরং সামিনো উপনেয্য, সো যোধো লোকে সমত্থো সূরো নাম. যো চ ভিসক্কো খিপ্পং সল্লং উদ্ধরতি রোগমপনেতি, সো ভিসক্কো ছেকো নাম. যো গণকো সীঘসীঘং গণেত্ৰা খিপ্পং দস্সযতি, সো গণকো ছেকো নাম. যো মল্লো খিপ্পং পটিমল্লং উক্খিপিত্ৰা উত্তানকং পাতেতি, সো মল্লো সমত্থো সূরো নাম. এৰমেৰ খো, ভন্তে নাগসেন, যং খিপ্পং পরিণমতি কুসলং ৰা অকুসলং ৰা, তং লোকে অধিমত্তং বলৰতর’’ন্তি.

‘‘উভযম্পি তং, মহারাজ, কম্মং সম্পরাযৰেদনীযমেৰ, অপি চ খো অকুসলং সাৰজ্জতায খণেন দিট্ঠধম্মৰেদনীযং হোতি, পুব্বকেহি, মহারাজ, খত্তিযেহি ঠপিতো এসো নিযমো ‘যো পাণং হনতি, সো দণ্ডারহো…পে… যো অদিন্নং আদিযতি…পে… যো পরদারং গচ্ছতি…পে… যো মুসা ভণতি…পে… যো গামং ঘাতেতি…পে… যো পন্থং দূসেতি…পে… যো নিকতিং করোতি…পে… যো ৰঞ্চনং করোতি, সো দণ্ডারহো ৰধিতব্বো ছেত্তব্বো ভেত্তব্বো হন্তব্বো’তি. তং তে উপাদায ৰিচিনিত্ৰা ৰিচিনিত্ৰা দণ্ডেন্তি ৰধেন্তি ছিন্দন্তি ভিন্দন্তি হনন্তি চ, অপি নু, মহারাজ, অত্থি কেহিচি ঠপিতো নিযমো ‘যো দানং ৰা দেতি, সীলং ৰা রক্খতি, উপোসথকম্মং ৰা করোতি, তস্স ধনং ৰা যসং ৰা দাতব্ব’ন্তি; অপি নু তং ৰিচিনিত্ৰা ৰিচিনিত্ৰা ধনং ৰা যসং ৰা দেন্তি, চোরস্স কতকম্মস্স ৰধবন্ধনং ৰিযা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘যদি, মহারাজ, দাযকানং ৰিচিনিত্ৰা ৰিচিনিত্ৰা ধনং ৰা যসং ৰা দদেয্যুং, কুসলম্পি দিট্ঠধম্মৰেদনীযং ভৰেয্য, যস্মা চ খো, মহারাজ, দাযকে ন ৰিচিনন্তি ‘ধনং ৰা যসং ৰা দস্সামা’তি, তস্মা কুসলং ন দিট্ঠধম্মৰেদনীযং. ইমিনা, মহারাজ, কারণেন অকুসলং দিট্ঠধম্মৰেদনীযং, সম্পরাযেৰ সো অধিমত্তং বলৰতরং ৰেদনং ৰেদযতী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, তৰাদিসেন বুদ্ধিমন্তেন ৰিনা নেসো পঞ্হো সুনিব্বেঠিযো, লোকিকং, ভন্তে নাগসেন, লোকুত্তরেন ৰিঞ্ঞাপিত’’ন্তি.

কুসলাকুসলবলৰতরপঞ্হো ততিযো.