১. খুদ্দানুখুদ্দকপঞ্হো

১. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৰতা ‘অভিঞ্ঞাযাহং, ভিক্খৰে, ধম্মং দেসেমি নো অনভিঞ্ঞাযা’তি. পুন চ ৰিনযপঞ্ঞত্তিযা এৰং ভণিতং ‘আকঙ্খমানো, আনন্দ, সঙ্ঘো মমচ্চযেন খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি সমূহনতূ’তি. কিং নু খো, ভন্তে নাগসেন, খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি দুপ্পঞ্ঞত্তানি, উদাহু অৰত্থুস্মিং অজানিত্ৰা পঞ্ঞত্তানি, যং ভগৰা অত্তনো অচ্চযেন খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি সমূহনাপেতি? যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৰতা ভণিতং ‘অভিঞ্ঞাযাহং, ভিক্খৰে, ধম্মং দেসেমি নো অনভিঞ্ঞাযা’তি, তেন হি ‘আকঙ্খমানো, আনন্দ, সঙ্ঘো মমচ্চযেন খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি সমূহনতূ’তি যং ৰচনং, তং মিচ্ছা. যদি তথাগতে ৰিনযপঞ্ঞত্তিযা এৰং ভণিতং ‘আকঙ্খমানো, আনন্দ, সঙ্ঘো মমচ্চযেন খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি সমূহনতূ’তি তেন হি ‘অভিঞ্ঞাযাহং, ভিক্খৰে, ধম্মং দেসেমি নো অনভিঞ্ঞাযা’তি তম্পি ৰচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো সুখুমো নিপুণো গম্ভীরো সুগম্ভীরো দুন্নিজ্ঝাপযো, সো তৰানুপ্পত্তো, তত্থ তে ঞাণবলৰিপ্ফারং দস্সেহী’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা ‘অভিঞ্ঞাযাহং, ভিক্খৰে, ধম্মং দেসেমি নো অনভিঞ্ঞাযা’তি, ৰিনযপঞ্ঞত্তিযাপি এৰং ভণিতং ‘আকঙ্খমানো, আনন্দ, সঙ্ঘো মমচ্চযেন খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি সমূহনতূ’তি, তং পন, মহারাজ, তথাগতো ভিক্খূ ৰীমংসমানো আহ ‘উক্কলেস্সন্তি [উক্কড্ঢিস্সন্তি (সী.), উস্সক্কিস্সন্তি (স্যা.)] নু খো মম সাৰকা মযা ৰিস্সজ্জাপীযমানা মমচ্চযেন খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি, উদাহু আদিযিস্সন্তী’তি.

‘‘যথা, মহারাজ, চক্কৰত্তী রাজা পুত্তে এৰং ৰদেয্য ‘অযং খো, তাতা, মহাজনপদো সব্বদিসাসু সাগরপরিযন্তো, দুক্করো, তাতা, তাৰতকেন বলেন ধারেতুং, এথ তুম্হে, তাতা, মমচ্চযেন পচ্চন্তে পচ্চন্তে দেসে পজহথা’তি. অপি নু খো তে, মহারাজ, কুমারা পিতুঅচ্চযেন হত্থগতে জনপদে সব্বে তে পচ্চন্তে পচ্চন্তে দেসে মুঞ্চেয্যু’’ন্তি? ‘‘ন হি ভন্তে, রাজতো [রাজানো (সী. পী.)], ভন্তে, লুদ্ধতরা [লদ্ধতরা (ক.)] কুমারা রজ্জলোভেন তদুত্তরিং দিগুণতিগুণং জনপদং পরিগ্গণ্হেয্যুং [পরিকড্ঢেয্যুং (সী. পী.)], কিং পন তে হত্থগতং জনপদং মুঞ্চেয্যু’’ন্তি? ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, তথাগতো ভিক্খূ ৰীমংসমানো এৰমাহ ‘আকঙ্খমানো, আনন্দ, সঙ্ঘো মমচ্চযেন খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি সমূহনতূ’তি. দুক্খপরিমুত্তিযা, মহারাজ, বুদ্ধপুত্তা ধম্মলোভেন অঞ্ঞম্পি উত্তরিং দিযড্ঢসিক্খাপদসতং গোপেয্যুং, কিং পন পকতিপঞ্ঞত্তং সিক্খাপদং মুঞ্চেয্যু’’ন্তি?

‘‘ভন্তে নাগসেন, যং ভগৰা আহ ‘খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানী’তি, এত্থাযং জনো সম্মূল়্হো ৰিমতিজাতো অধিকতো সংসযপক্খন্দো. কতমানি তানি খুদ্দকানি সিক্খাপদানি, কতমানি অনুখুদ্দকানি সিক্খাপদানীতি? দুক্কটং, মহারাজ, খুদ্দকং সিক্খাপদং, দুব্ভাসিতং অনুখুদ্দকং সিক্খাপদং, ইমানি দ্ৰে খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি, পুব্বকেহিপি, মহারাজ, মহাথেরেহি এত্থ ৰিমতি উপ্পাদিতা, তেহিপি একজ্ঝং ন কতো ধম্মসণ্ঠিতিপরিযাযে ভগৰতা এসো পঞ্হো উপদিট্ঠোতি. চিরনিক্খিত্তং, ভন্তে নাগসেন, জিনরহস্সং অজ্জেতরহি লোকে ৰিৰটং পাকটং কত’’ন্তি.

খুদ্দানুখুদ্দকপঞ্হো পঠমো.