২. অব্যাকরণীযপঞ্হো
২. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৰতা ‘নত্থানন্দ তথাগতস্স ধম্মেসু আচরিযমুট্ঠী’তি, পুন চ থেরেন মালুক্যপুত্তেন [মালুঙ্ক্যপুত্তেন (সী. স্যা. পী.) সং. নি. ৪.৯৫; অ. নি. ১.৪.২৫৭ পস্সিতব্বং] পঞ্হং পুট্ঠো ন ব্যাকাসি. এসো খো, ভন্তে নাগসেন, পঞ্হো দ্ৰযন্তো [দ্ৰযতো (সী.)] একন্তনিস্সিতো ভৰিস্সতি অজাননেন ৰা গুয্হকরণেন ৰা. যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৰতা ভণিতং ‘নত্থানন্দ তথাগতস্স ধম্মেসু আচরিযমুট্ঠী’তি, তেন হি থেরস্স মালুক্যপুত্তস্স অজানন্তেন ন ব্যাকতং. যদি জানন্তেন ন ব্যাকতং, তেন হি অত্থি তথাগতস্স ধম্মেসু আচরিযমুট্ঠি. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৰানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.
‘‘ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা ‘নত্থানন্দ তথাগতস্স ধম্মেসু আচরিযমুট্ঠী’তি, অব্যাকতো চ থেরেন মালুক্যপুত্তেন পুচ্ছিতো পঞ্হো, তঞ্চ পন ন অজানন্তেন ন গুয্হকরণেন. চত্তারিমানি, মহারাজ, পঞ্হব্যাকরণানি. কতমানি চত্তারি? একংসব্যাকরণীযো পঞ্হো ৰিভজ্জব্যাকরণীযো পঞ্হো পটিপুচ্ছাব্যাকরণীযো পঞ্হো ঠপনীযো পঞ্হোতি.
‘‘কতমো চ, মহারাজ, একংসব্যাকরণীযো পঞ্হো? ‘রূপং অনিচ্চ’ন্তি একংসব্যাকরণীযো পঞ্হো, ‘ৰেদনা অনিচ্চা’তি…পে… ‘সঞ্ঞা অনিচ্চা’তি…পে… ‘সঙ্খারা অনিচ্চা’তি…পে… ‘ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চ’’ন্তি একংসব্যাকরণীযো পঞ্হো, অযং একংসব্যাকরণীযো পঞ্হো.
‘‘কতমো ৰিভজ্জব্যাকরণীযো পঞ্হো? ‘অনিচ্চং পন রূপ’ন্তি ৰিভজ্জব্যাকরণীযো পঞ্হো, ‘অনিচ্চা পন ৰেদনা’তি…পে… ‘অনিচ্চা পন সঞ্ঞা’তি…পে… ‘অনিচ্চা পন সঙ্খারা’তি…পে… ‘অনিচ্চং পন ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি ৰিভজ্জব্যাকরণীযো পঞ্হো, অযং ৰিভজ্জব্যাকরণীযো পঞ্হো.
‘‘কতমো পটিপুচ্ছাব্যাকরণীযো পঞ্হো? ‘কিং নু খো চক্খুনা সব্বং ৰিজানাতী’তি অযং পটিপুচ্ছাব্যাকরণীযো পঞ্হো.
‘‘কতমো ঠপনীযো পঞ্হো? ‘সস্সতো লোকো’তি ঠপনীযো পঞ্হো, ‘অসস্সতো লোকো’তি. ‘অন্তৰা লোকো’তি. ‘অনন্তৰা লোকো’তি. ‘অন্তৰা চ অনন্তৰা চ লোকো’তি. ‘নেৰন্তৰা নানন্তৰা লোকো’তি. ‘তং জীৰং তং সরীর’ন্তি. ‘অঞ্ঞং জীৰং অঞ্ঞং সরীর’ন্তি. ‘হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি. ‘ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি. ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি. ‘নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি ঠপনীযো পঞ্হো, অযং ঠপনীযো পঞ্হো.
‘‘ভগৰা, মহারাজ, থেরস্স মালুক্যপুত্তস্স তং ঠপনীযং পঞ্হং ন ব্যাকাসি. সো পন পঞ্হো কিং কারণা ঠপনীযো? ন তস্স দীপনায হেতু ৰা কারণং ৰা অত্থি, তস্মা সো পঞ্হো ঠপনীযো. নত্থি বুদ্ধানং ভগৰন্তানং অকারণমহেতুকং গিরমুদীরণ’’ন্তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.
অব্যাকরণীযপঞ্হো দুতিযো.