৫. সতোকারিঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা
১৬৩. সতোকারিঞাণনিদ্দেসে মাতিকাযং ইধ ভিক্খূতি ইমস্মিং সাসনে ভিক্খু. অযঞ্হি এত্থ ইধ-সদ্দো সব্বপ্পকারআনাপানস্সতিসমাধিনিব্বত্তকস্স পুগ্গলস্স সন্নিস্সযভূতসাসনপরিদীপনো, অঞ্ঞসাসনস্স তথাভাৰপটিসেধনো চ. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘ইধেৰ, ভিক্খৰে, সমণো…পে… সুঞ্ঞা পরপ্পৰাদা সমণেভি অঞ্ঞেহী’’তি (ম. নি. ১.১৩৯; অ. নি. ৪.২৪১).
অরঞ্ঞগতো ৰা রুক্খমূলগতো ৰা সুঞ্ঞাগারগতো ৰাতি ইদমস্স আনাপানস্সতিসমাধি ভাৰনানুরূপসেনাসনপরিগ্গহপরিদীপনং. ইমস্স হি ভিক্খুনো দীঘরত্তং রূপাদীসু আরম্মণেসু অনুৰিসটং চিত্তং আনাপানস্সতিসমাধিআরম্মণং অভিরুহিতুং ন ইচ্ছতি, কূটগোণযুত্তরথো ৰিয উপ্পথমেৰ ধাৰতি. তস্মা সেয্যথাপি নাম গোপো কূটধেনুযা সব্বং খীরং পিৰিত্ৰা ৰড্ঢিতং কূটৰচ্ছং দমেতুকামো ধেনুতো অপনেত্ৰা একমন্তে মহন্তং থম্ভং নিখণিত্ৰা তত্থ যোত্তেন বন্ধেয্য, অথস্স সো ৰচ্ছো ইতো চিতো চ ৰিপ্ফন্দিত্ৰা পলাযিতুং অসক্কোন্তো তমেৰ থম্ভং উপনিসীদেয্য ৰা উপনিপজ্জেয্য ৰা, এৰমেৰ ইমিনাপি ভিক্খুনা দীঘরত্তং রূপারম্মণাদিরসপানৰড্ঢিতং দুট্ঠচিত্তং দমেতুকামেন রূপাদিআরম্মণতো অপনেত্ৰা অরঞ্ঞং ৰা রুক্খমূলং ৰা সুঞ্ঞাগারং ৰা পৰেসেত্ৰা তত্থ অস্সাসপস্সাসথম্ভে সতিযোত্তেন বন্ধিতব্বং. এৰমস্স তং চিত্তং ইতো চিতো চ ৰিপ্ফন্দিত্ৰাপি পুব্বে আচিণ্ণারম্মণং অলভমানং সতিযোত্তং ছিন্দিত্ৰা পলাযিতুং অসক্কোন্তং তমেৰারম্মণং উপচারপ্পনাৰসেন উপনিসীদতি চেৰ উপনিপজ্জতি চ. তেনাহু পোরাণা –
‘‘যথা থম্ভে নিবন্ধেয্য, ৰচ্ছং দমং নরো ইধ;
বন্ধেয্যেৰং সকং চিত্তং, সতিযারম্মণে দল়্হ’’ন্তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.২১৭; পারা. অট্ঠ. ২.১৬৫; দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৭৪; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৭) –
এৰমস্স তং সেনাসনং ভাৰনানুরূপং হোতি. অথ ৰা যস্মা ইদং কম্মট্ঠানপ্পভেদে মুদ্ধভূতং সব্ববুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৰকানং ৰিসেসাধিগমদিট্ঠধম্মসুখৰিহারপদট্ঠানং আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং ইত্থিপুরিসহত্থিঅস্সাদিসদ্দসমাকুলং গামন্তং অপরিচ্চজিত্ৰা ন সুকরং ভাৰেতুং সদ্দকণ্টকত্তা ঝানস্স. অগামকে পন অরঞ্ঞে সুকরং যোগাৰচরেন ইদং কম্মট্ঠানং পরিগ্গহেত্ৰা আনাপানচতুক্কজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা তদেৰ পাদকং কত্ৰা সঙ্খারে সম্মসিত্ৰা অগ্গফলং অরহত্তং পাপুণিতুং. তস্মা তস্স অনুরূপং সেনাসনং উপদিসন্তো ভগৰা ‘‘অরঞ্ঞগতো ৰা’’তিআদিমাহ, তথেৰ থেরো.
ৰত্থুৰিজ্জাচরিযো ৰিয হি ভগৰা, সো যথা ৰত্থুৰিজ্জাচরিযো নগরভূমিং পস্সিত্ৰা সুট্ঠু উপপরিক্খিত্ৰা ‘‘এত্থ নগরং মাপেথা’’তি উপদিসতি, সোত্থিনা চ নগরে নিট্ঠিতে রাজকুলতো মহাসক্কারং লভতি, এৰমেৰং যোগাৰচরস্স অনুরূপং সেনাসনং উপপরিক্খিত্ৰা ‘‘এত্থ কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জিতব্ব’’ন্তি উপদিসতি, ততো তত্থ কম্মট্ঠানমনুযুত্তেন যোগিনা কমেন অরহত্তে পত্তে ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ৰত সো ভগৰা’’তি মহন্তং সক্কারং লভতি. অযং পন ভিক্খু ‘‘দীপিসদিসো’’তি ৰুচ্চতি. যথা হি মহাদীপিরাজা অরঞ্ঞে তিণগহনং ৰা ৰনগহনং ৰা পব্বতগহনং ৰা নিস্সায নিলীযিত্ৰা ৰনমহিংসগোকণ্ণসূকরাদযো মিগে গণ্হাতি, এৰমেৰং অযং অরঞ্ঞাদীসু কম্মট্ঠানমনুযুঞ্জন্তো ভিক্খু যথাক্কমেন সোতাপত্তিসকদাগামিঅনাগামিঅরহত্তমগ্গে চেৰ অরিযফলানি চ গণ্হাতীতি ৰেদিতব্বো. তেনাহু পোরাণা –
‘‘যথাপি দীপিকো নাম, নিলীযিত্ৰা গণ্হতে মিগে;
তথেৰাযং বুদ্ধপুত্তো, যুত্তযোগো ৰিপস্সকো;
অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰান, গণ্হাতি ফলমুত্তম’’ন্তি. (মি. প. ৬.১.৫);
তেনস্স পরক্কমজৰযোগ্গভূমিং অরঞ্ঞসেনাসনং দস্সেন্তো ‘‘অরঞ্ঞগতো ৰা’’তিআদিমাহ.
তত্থ অরঞ্ঞগতোতি উপরি ৰুত্তলক্খণং যংকিঞ্চি পৰিৰেকসুখং অরঞ্ঞং গতো. রুক্খমূলগতোতি রুক্খসমীপং গতো. সুঞ্ঞাগারগতোতি সুঞ্ঞং ৰিৰিত্তোকাসং গতো. এত্থ চ ঠপেত্ৰা অরঞ্ঞঞ্চ রুক্খমূলঞ্চ অৰসেসসত্তৰিধসেনাসনং গতোপি ‘‘সুঞ্ঞাগারগতো’’তি ৰত্তুং ৰট্টতি. নৰৰিধঞ্হি সেনাসনং. যথাহ – ‘‘সো ৰিৰিত্তং সেনাসনং ভজতি অরঞ্ঞং রুক্খমূলং পব্বতং কন্দরং গিরিগুহং সুসানং ৰনপত্থং অব্ভোকাসং পলালপুঞ্জ’’ন্তি (ৰিভ. ৫০৮). এৰমস্স উতুত্তযানুকূলং ধাতুচরিযানুকূলঞ্চ আনাপানস্সতিভাৰনানুরূপং সেনাসনং উপদিসিত্ৰা অলীনানুদ্ধচ্চপক্খিকং সন্তমিরিযাপথং উপদিসন্তো নিসীদতীতি আহ. অথস্স নিসজ্জায দল়্হভাৰং অস্সাসপস্সাসানং পৰত্তনসমত্থতং আরম্মণপরিগ্গহূপাযঞ্চ দস্সেন্তো পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰাতিআদিমাহ. তত্থ পল্লঙ্কন্তি সমন্ততো ঊরুবদ্ধাসনং. আভুজিত্ৰাতি বন্ধিত্ৰা. উজুং কাযং পণিধাযাতি উপরিমসরীরং উজুকং ঠপেত্ৰা অট্ঠারস পিট্ঠিকণ্টকে কোটিযা কোটিং পটিপাদেত্ৰা. এৰঞ্হি নিসিন্নস্স ধম্মমংসন্হারূনি ন পণমন্তি. অথস্স যা তেসং পণমনপচ্চযা খণে খণে ৰেদনা উপ্পজ্জেয্যুং, তা ন উপ্পজ্জন্তি. তাসু অনুপ্পজ্জমানাসু চিত্তং একগ্গং হোতি, কম্মট্ঠানং ন পরিপততি, ৰুদ্ধিং ফাতিং উপগচ্ছতি.
পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰাতি কম্মট্ঠানাভিমুখং সতিং ঠপযিত্ৰা. সো সতোৰ অস্সসতি সতো পস্সসতীতি সো ভিক্খু এৰং নিসীদিত্ৰা এৰঞ্চ সতিং উপট্ঠপেত্ৰা তং সতিং অৰিজহন্তো সতো এৰ অস্সসতি সতো পস্সসতি, সতোকারী হোতীতি ৰুত্তং হোতি.
ইদানি যেহি পকারেহি সতোকারী হোতি, তে পকারে দস্সেতুং দীঘং ৰা অস্সসন্তোতিআদিমাহ. তত্থ দীঘং ৰা অস্সসন্তোতি দীঘং ৰা অস্সাসং পৰত্তযন্তো. তথা রস্সং. যা পন নেসং দীঘরস্সতা, সা কালৰসেন ৰেদিতব্বা. কদাচি হি মনুস্সা হত্থিঅহিআদযো ৰিয কালৰসেন দীঘং অস্সসন্তি চ পস্সসন্তি চ, কদাচি সুনখসসাদযো ৰিয রস্সং. অঞ্ঞথা হি চুণ্ণৰিচুণ্ণা অস্সাসপস্সাসা দীঘরস্সা নাম ন হোন্তি. তস্মা তে দীঘং কালং পৰিসন্তা চ নিক্খমন্তা চ দীঘা, রস্সং কালং পৰিসন্তা চ নিক্খমন্তা চ রস্সাতি ৰেদিতব্বা. তত্রাযং ভিক্খু উপরি ৰুত্তেহি নৰহাকারেহি দীঘং অস্সসন্তো চ পস্সসন্তো চ দীঘং অস্সসামি, পস্সসামীতি পজানাতি, তথা রস্সং.
এৰং পজানতো চ –
‘‘দীঘো রস্সো চ অস্সাসো, পস্সাসোপি চ তাদিসো;
চত্তারো ৰণ্ণা ৰত্তন্তি, নাসিকগ্গেৰ ভিক্খুনো’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.২১৯; পারা. অট্ঠ. ২.১৬৫);
নৰন্নঞ্চস্স আকারানং একেনাকারেন কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৰনা সম্পজ্জতীতি ৰেদিতব্বা. সব্বকাযপটিসংৰেদী অস্সসিস্সামীতি সিক্খতি. সব্বকাযপটিসংৰেদী পস্সসিস্সামীতি সিক্খতীতি সকলস্স অস্সাসকাযস্সাদিমজ্ঝপরিযোসানং ৰিদিতং করোন্তো পাকটং করোন্তো অস্সসিস্সামীতি সিক্খতি. সকলস্স পস্সাসকাযস্সাদিমজ্ঝপরিযোসানং ৰিদিতং করোন্তো পাকটং করোন্তো পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি. এৰং ৰিদিতং করোন্তো পাকটং করোন্তো ঞাণসম্পযুত্তচিত্তেন অস্সসতি চেৰ পস্সসতি চ. তস্মা ‘‘অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি ৰুচ্চতি. একস্স হি ভিক্খুনো চুণ্ণৰিচুণ্ণৰিসটে (ৰিসুদ্ধি. ১.২১৯; পারা. ২.১৬৫) অস্সাসকাযে, পস্সাসকাযে ৰা আদি পাকটো হোতি, ন মজ্ঝপরিযোসানং. সো আদিমেৰ পরিগ্গহেতুং সক্কোতি, মজ্ঝপরিযোসানে কিলমতি. একস্স মজ্ঝং পাকটং হোতি, ন আদিপরিযোসানং. সো মজ্ঝমেৰ পরিগ্গহেতুং সক্কোতি, আদিপরিযোসানে কিলমতি. একস্স পরিযোসানং পাকটং হোতি, ন আদিমজ্ঝং. সো পরিযোসানংযেৰ পরিগ্গহেতুং সক্কোতি, আদিমজ্ঝে কিলমতি. একস্স সব্বং পাকটং হোতি, সো সব্বম্পি পরিগ্গহেতুং সক্কোতি, ন কত্থচি কিলমতি. তাদিসেন ভৰিতব্বন্তি দস্সেন্তো আহ – ‘‘সব্বকাযপটিসংৰেদী’’তিআদি.
তত্থ সিক্খতীতি এৰং ঘটতি ৰাযমতি. যো ৰা তথাভূতস্স সংৰরো, অযমেত্থ অধিসীলসিক্খা. যো তথাভূতস্স সমাধি, অযং অধিচিত্তসিক্খা. যা তথাভূতস্স পঞ্ঞা, অযং অধিপঞ্ঞাসিক্খাতি ইমা তিস্সো সিক্খাযো তস্মিং আরম্মণে তায সতিযা তেন মনসিকারেন সিক্খতি আসেৰতি ভাৰেতি বহুলীকরোতীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. তত্থ যস্মা পুরিমনযেন কেৰলং অস্সসিতব্বং পস্সসিতব্বমেৰ চ, ন অঞ্ঞং কিঞ্চি কাতব্বং, ইতো পট্ঠায পন ঞাণুপ্পাদনাদীসু যোগো করণীযো. তস্মা তত্থ ‘‘অস্সসামীতি পজানাতি পস্সসামীতি পজানাতি’’চ্চেৰ ৰত্তমানকালৰসেন পাল়িং ৰত্ৰা ইতো পট্ঠায কত্তব্বস্স ঞাণুপ্পাদনাদিনো আ-কারস্স দস্সনত্থং ‘‘সব্বকাযপটিসংৰেদী অস্সসিস্সামী’’তিআদিনা নযেন অনাগতকালৰসেন পাল়ি আরোপিতাতি ৰেদিতব্বা.
পস্সম্ভযং কাযসঙ্খারং…পে… সিক্খতীতি ওল়ারিকং অস্সাসপস্সাসসঙ্খাতং কাযসঙ্খারং পস্সম্ভেন্তো পটিপ্পস্সম্ভেন্তো নিরোধেন্তো ৰূপসমেন্তো অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি.
তত্রেৰং ওল়ারিকসুখুমতা চ পস্সদ্ধি চ ৰেদিতব্বা – ইমস্স হি ভিক্খুনো পুব্বে অপরিগ্গহিতকালে কাযো চ চিত্তঞ্চ সদরথা হোন্তি ওল়ারিকা. কাযচিত্তানং ওল়ারিকত্তে অৰূপসন্তে অস্সাসপস্সাসাপি ওল়ারিকা হোন্তি, বলৰতরা হুত্ৰা পৰত্তন্তি, নাসিকা নপ্পহোতি, মুখেন অস্সসন্তোপি পস্সসন্তোপি তিট্ঠতি. যদা পনস্স কাযোপি চিত্তম্পি পরিগ্গহিতা হোন্তি, তদা তে সন্তা হোন্তি ৰূপসন্তা. তেসু ৰূপসন্তেসু অস্সাসপস্সাসা সুখুমা হুত্ৰা পৰত্তন্তি, ‘‘অত্থি নু খো, নত্থী’’তি ৰিচেতব্বাকারপ্পত্তা হোন্তি. সেয্যথাপি পুরিসস্স ধাৰিত্ৰা পব্বতা ৰা ওরোহিত্ৰা মহাভারং ৰা সীসতো ওরোপেত্ৰা ঠিতস্স ওল়ারিকা অস্সাসপস্সাসা হোন্তি, নাসিকা নপ্পহোতি, মুখেন অস্সসন্তোপি পস্সসন্তোপি তিট্ঠতি. যদা পনেস তং পরিস্সমং ৰিনোদেত্ৰা ন্হত্ৰা চ পিৰিত্ৰা চ অল্লসাটকং হদযে কত্ৰা সীতায ছাযায নিপন্নো হোতি, অথস্স তে অস্সাসপস্সাসা সুখুমা হোন্তি ‘‘অত্থি নু খো, নত্থী’’তি ৰিচেতব্বাকারপ্পত্তা, এৰমেৰং ইমস্স ভিক্খুনো অপরিগ্গহিতকালেতি ৰিত্থারেতব্বং. তথা হিস্স পুব্বে অপরিগ্গহিতকালে ‘‘ওল়ারিকোল়ারিকে কাযসঙ্খারে পস্সম্ভেমী’’তি আভোগসমন্নাহারমনসিকারো নত্থি, পরিগ্গহিতকালে পন অত্থি. তেনস্স অপরিগ্গহিতকালতো পরিগ্গহিতকালে কাযসঙ্খারো সুখুমো হোতি. তেনাহু পোরাণা –
‘‘সারদ্ধে কাযে চিত্তে চ, অধিমত্তং পৰত্ততি;
অসারদ্ধম্হি কাযম্হি, সুখুমং সম্পৰত্ততী’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.২২০; পারা. অট্ঠ. ২.১৬৫);
পরিগ্গহেপি ওল়ারিকো, পঠমজ্ঝানূপচারে সুখুমো. তস্মিম্পি ওল়ারিকো, পঠমজ্ঝানে সুখুমো. পঠমজ্ঝানে চ দুতিযজ্ঝানূপচারে চ ওল়ারিকো, দুতিযজ্ঝানে সুখুমো. দুতিযজ্ঝানে চ ততিযজ্ঝানূপচারে চ ওল়ারিকো, ততিযজ্ঝানে সুখুমো. ততিযজ্ঝানে চ চতুত্থজ্ঝানূপচারে চ ওল়ারিকো, চতুত্থজ্ঝানে অতিসুখুমো অপ্পৰত্তিমেৰ পাপুণাতি. ইদং তাৰ দীঘভাণকসংযুত্তভাণকানং মতং.
মজ্ঝিমভাণকা পন ‘‘পঠমজ্ঝানে ওল়ারিকো, দুতিযজ্ঝানূপচারে সুখুমো’’তি এৰং হেট্ঠিমহেট্ঠিমজ্ঝানতো উপরূপরিজ্ঝানূপচারেপি সুখুমতরং ইচ্ছন্তি. সব্বেসংযেৰ পন মতেন অপরিগ্গহিতকালে পৰত্তকাযসঙ্খারো পরিগ্গহিতকালে পটিপ্পস্সম্ভতি, পরিগ্গহিতকালে পৰত্তকাযসঙ্খারো পঠমজ্ঝানূপচারে…পে… চতুত্থজ্ঝানূপচারে পৰত্তকাযসঙ্খারো চতুত্থজ্ঝানে পটিপ্পস্সম্ভতি. অযং তাৰ সমথে নযো.
ৰিপস্সনাযং পন অপরিগ্গহিতকালে পৰত্তকাযসঙ্খারো ওল়ারিকো, মহাভূতপরিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওল়ারিকো, উপাদারূপপরিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওল়ারিকো, সকলরূপপরিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওল়ারিকো, অরূপপরিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওল়ারিকো, রূপারূপপরিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওল়ারিকো, পচ্চযপরিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওল়ারিকো, সপ্পচ্চযনামরূপদস্সনে সুখুমো. সোপি ওল়ারিকো, লক্খণারম্মণিক ৰিপস্সনায সুখুমো. সোপি দুব্বলৰিপস্সনায ওল়ারিকো, বলৰৰিপস্সনায সুখুমো. তত্থ পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ পুরিমস্স পুরিমস্স পচ্ছিমেন পচ্ছিমেন পটিপ্পস্সদ্ধি ৰেদিতব্বা. এৰমেত্থ ওল়ারিকসুখুমতা পটিপ্পস্সদ্ধি চ ৰেদিতব্বা. অযং তাৰেত্থ কাযানুপস্সনাৰসেন ৰুত্তস্স পঠমচতুক্কস্স অনুপুব্বপদৰণ্ণনা.
যস্মা পনেত্থ ইদমেৰ চতুক্কং আদিকম্মিকস্স কম্মট্ঠানৰসেন ৰুত্তং, ইতরানি পন তীণি চতুক্কানি এত্থ পত্তজ্ঝানস্স ৰেদনাচিত্তধম্মানুপস্সনাৰসেন, তস্মা ইমং কম্মট্ঠানং ভাৰেত্ৰা আনাপানচতুক্কজ্ঝানপদট্ঠানায ৰিপস্সনায সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণিতুকামেন আদিকম্মিকেন কুলপুত্তেন ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তনযেন সীলপরিসোধনাদীনি সব্বকিচ্চানি কত্ৰা সত্তঙ্গসমন্নাগতস্স আচরিযস্স সন্তিকে পঞ্চসন্ধিকং কম্মট্ঠানং উগ্গহেতব্বং. তত্রিমে পঞ্চ সন্ধযো উগ্গহো পরিপুচ্ছা উপট্ঠানং অপ্পনা লক্খণন্তি. তত্থ উগ্গহো নাম কম্মট্ঠানস্স উগ্গণ্হনং. পরিপুচ্ছা নাম কম্মট্ঠানস্স পরিপুচ্ছনং. উপট্ঠানং নাম কম্মট্ঠানস্স উপট্ঠানং. অপ্পনা নাম কম্মট্ঠানস্স অপ্পনা. লক্খণং নাম কম্মট্ঠানস্স লক্খণং, ‘‘এৰং লক্খণমিদং কম্মট্ঠান’’ন্তি কম্মট্ঠানসভাৰূপধারণন্তি ৰুত্তং হোতি.
এৰং পঞ্চসন্ধিকং কম্মট্ঠানং উগ্গণ্হন্তো অত্তনাপি ন কিলমতি, আচরিযম্পি ন ৰিহেসেতি. তস্মা থোকং উদ্দিসাপেত্ৰা বহুং কালং সজ্ঝাযিত্ৰা এৰং পঞ্চসন্ধিকং কম্মট্ঠানং উগ্গহেত্ৰা আচরিযস্স সন্তিকে ৰা অঞ্ঞত্থ ৰা অট্ঠারস দোসযুত্তে ৰিহারে ৰজ্জেত্ৰা পঞ্চঙ্গসমন্নাগতে সেনাসনে ৰসন্তেন উপচ্ছিন্নখুদ্দকপলিবোধেন কতভত্তকিচ্চেন ভত্তসম্মদং পটিৰিনোদেত্ৰা সুখনিসিন্নেন রতনত্তযগুণানুস্সরণেন চিত্তং সম্পহংসেত্ৰা আচরিযুগ্গহতো একপদম্পি অপরিহাপেন্তেন ইদং আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং মনসি কাতব্বং. তত্রাযং মনসিকারৰিধি –
‘‘গণনা অনুবন্ধনা, ফুসনা ঠপনা সল্লক্খণা;
ৰিৰট্টনা পারিসুদ্ধি, তেসঞ্চ পটিপস্সনা’’তি.
তত্থ গণনাতি গণনাযেৰ. অনুবন্ধনাতি অনুগমনা. ফুসনাতি ফুট্ঠট্ঠানং. ঠপনাতি অপ্পনা. সল্লক্খণাতি ৰিপস্সনা. ৰিৰট্টনাতি মগ্গো. পারিসুদ্ধীতি ফলং. তেসঞ্চ পটিপস্সনাতি পচ্চৰেক্খণা. তত্থ ইমিনা আদিকম্মিকেন কুলপুত্তেন পঠমং গণনায ইদং কম্মট্ঠানং মনসি কাতব্বং. গণেন্তেন পন পঞ্চন্নং হেট্ঠা ন ঠপেতব্বং, দসন্নং উপরি ন নেতব্বং, অন্তরা খণ্ডং ন দস্সেতব্বং. পঞ্চন্নং হেট্ঠা ঠপেন্তস্স হি সম্বাধে ওকাসে চিত্তুপ্পাদো ৰিপ্ফন্দতি সম্বাধে ৰজে সন্নিরুদ্ধগোগণো ৰিয. দসন্নং উপরি নেন্তস্স গণননিস্সিতোৰ চিত্তুপ্পাদো হোতি. অন্তরা খণ্ডং দস্সেন্তস্স ‘‘সিখাপ্পত্তং নু খো মে কম্মট্ঠানং, নো’’তি চিত্তং ৰিকম্পতি, তস্মা এতে দোসে ৰজ্জেত্ৰা গণেতব্বং.
গণেন্তেন চ পঠমং দন্ধগণনায ধঞ্ঞমাপকগণনায গণেতব্বং. ধঞ্ঞমাপকো হি নাল়িং পূরেত্ৰা ‘‘এক’’ন্তি ৰত্ৰা ওকিরতি, পুন পূরেন্তো কিঞ্চি কচৰরং দিস্ৰা ছড্ডেন্তো ‘‘একং এক’’ন্তি ৰদতি. এসেৰ নযো দ্ৰে দ্ৰেতিআদীসু. এৰমেৰং ইমিনাপি অস্সাসপস্সাসেসু যো উপট্ঠাতি, তং গহেত্ৰা ‘‘একং এক’’ন্তিআদিং কত্ৰা যাৰ ‘‘দস দসা’’তি পৰত্তমানং পৰত্তমানং উপলক্খেত্ৰাৰ গণেতব্বং. তস্স এৰং গণযতো নিক্খমন্তা চ পৰিসন্তা চ অস্সাসপস্সাসা পাকটা হোন্তি.
অথানেন তং দন্ধগণনং ধঞ্ঞমাপকগণনং পহায সীঘগণনায গোপালকগণনায গণেতব্বং. ছেকো হি গোপালকো সক্খরাদযো উচ্ছঙ্গেন গহেত্ৰা রজ্জুদণ্ডহত্থো পাতোৰ ৰজং গন্ত্ৰা গাৰো পিট্ঠিযং পহরিত্ৰা পলিঘত্থম্ভমত্থকে নিসিন্নো দ্ৰারং পত্তং পত্তংযেৰ গাৰং ‘‘একো দ্ৰে’’তি সক্খরং খিপিত্ৰা খিপিত্ৰা গণেতি. তিযামরত্তিং সম্বাধে ওকাসে দুক্খং ৰুত্থগোগণো নিক্খমন্তো অঞ্ঞমঞ্ঞং উপনিঘংসন্তো ৰেগেন ৰেগেন পুঞ্জপুঞ্জো হুত্ৰা নিক্খমতি. সো ৰেগেন ৰেগেন ‘‘তীণি চত্তারি পঞ্চ দসা’’তি গণেতিযেৰ, এৰমস্সাপি পুরিমনযেন গণযতো অস্সাসপস্সাসা পাকটা হুত্ৰা সীঘং সীঘং পুনপ্পুনং সঞ্চরন্তি. ততো তেন ‘‘পুনপ্পুনং সঞ্চরন্তী’’তি ঞত্ৰা অন্তো চ বহি চ অগ্গহেত্ৰা দ্ৰারপ্পত্তং দ্ৰারপ্পত্তংযেৰ গহেত্ৰা ‘‘একো দ্ৰে তীণি চত্তারি পঞ্চ, একো দ্ৰে তীণি চত্তারি পঞ্চ ছ, একো দ্ৰে তীণি চত্তারি পঞ্চ ছ সত্ত…পে… অট্ঠ নৰ দসা’’তি সীঘং সীঘং গণেতব্বমেৰ. গণনাপটিবদ্ধে হি কম্মট্ঠানে গণনবলেনেৰ চিত্তং একগ্গং হোতি অরিত্তুপত্থম্ভনৰসেন চণ্ডসোতে নাৰাঠপনমিৰ.
তস্সেৰং সীঘং সীঘং গণযতো কম্মট্ঠানং নিরন্তরং পৰত্তং ৰিয হুত্ৰা উপট্ঠাতি. অথ ‘‘নিরন্তরং পৰত্ততী’’তি ঞত্ৰা অন্তো চ বহি চ ৰাতং অপরিগ্গহেত্ৰা পুরিমনযেনেৰ ৰেগেন ৰেগেন গণেতব্বং. অন্তোপৰিসনৰাতেন হি সদ্ধিং চিত্তং পৰেসযতো অব্ভন্তরং ৰাতব্ভাহতং মেদপূরিতং ৰিয হোতি. বহিনিক্খমনৰাতেন সদ্ধিং চিত্তং নীহরতো বহিদ্ধা পুথুত্তারম্মণে চিত্তং ৰিক্খিপতি. ফুট্ঠফুট্ঠোকাসে পন সতিং ঠপেত্ৰা ভাৰেন্তস্সেৰ ভাৰনা সম্পজ্জতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অন্তো চ বহি চ ৰাতং অপরিগ্গহেত্ৰা পুরিমনযেনেৰ ৰেগেন ৰেগেন গণেতব্ব’’ন্তি.
কীৰচিরং পনেতং গণেতব্বন্তি? যাৰ ৰিনা গণনায অস্সাসপস্সাসারম্মণে সতি সন্তিট্ঠতি. বহি ৰিসটৰিতক্কৰিচ্ছেদং কত্ৰা অস্সাসপস্সাসারম্মণে সতি সণ্ঠাপনত্থংযেৰ হি গণনাতি.
এৰং গণনায মনসি কত্ৰা অনুবন্ধনায মনসি কাতব্বং. অনুবন্ধনা নাম গণনং পটিসংহরিত্ৰা সতিযা নিরন্তরং অস্সাসপস্সাসানং অনুগমনং. তঞ্চ খো ন আদিমজ্ঝপরিযোসানানুগমনৰসেন. আদিমজ্ঝপরিযোসানানি তস্সানুগমনে আদীনৰা চ হেট্ঠা ৰুত্তাযেৰ.
তস্মা অনুবন্ধনায মনসিকরোন্তেন ন আদিমজ্ঝপরিযোসানৰসেন মনসি কাতব্বং, অপিচ খো ফুসনাৰসেন চ ঠপনাৰসেন চ মনসি কাতব্বং. গণনানুবন্ধনাৰসেন ৰিয হি ফুসনাঠপনাৰসেন ৰিসুং মনসিকারো নত্থি, ফুট্ঠফুট্ঠট্ঠানেযেৰ পন গণেন্তো গণনায চ ফুসনায চ মনসি করোতি, তত্থেৰ গণনং পটিসংহরিত্ৰা তে সতিযা অনুবন্ধন্তো, অপ্পনাৰসেন চ চিত্তং ঠপেন্তো ‘‘অনুবন্ধনায চ ফুসনায চ ঠপনায চ মনসি করোতী’’তি ৰুচ্চতি. স্ৰাযমত্থো অট্ঠকথাসু ৰুত্তপঙ্গুল়দোৰারিকোপমাহি ইধেৰ পাল়িযং ৰুত্তককচূপমায চ ৰেদিতব্বো.
তত্রাযং পঙ্গুল়োপমা – সেয্যথাপি পঙ্গুল়ো দোলায কীল়তং মাতাপুত্তানং দোলং খিপিত্ৰা তত্থেৰ দোলাথম্ভমূলে নিসিন্নো কমেন আগচ্ছন্তস্স চ গচ্ছন্তস্স চ দোলাফলকস্স উভো কোটিযো মজ্ঝঞ্চ পস্সতি, ন চ উভোকোটিমজ্ঝানং দস্সনত্থং ব্যাৰটো হোতি, এৰমেৰ ভিক্খু সতিৰসেন উপনিবন্ধনত্থম্ভমূলে ঠত্ৰা অস্সাসপস্সাসদোলং খিপিত্ৰা তত্থেৰ নিমিত্তে সতিযা নিসীদন্তো কমেন আগচ্ছন্তানঞ্চ গচ্ছন্তানঞ্চ ফুট্ঠট্ঠানে অস্সাসপস্সাসানং আদিমজ্ঝপরিযোসানং সতিযা অনুগচ্ছন্তো তত্থেৰ (ৰিসুদ্ধি. ১.২২৫) চিত্তং ঠপেত্ৰা পস্সতি, ন চ তেসং দস্সনত্থং ব্যাৰটো হোতি. অযং পঙ্গুল়োপমা.
অযং পন দোৰারিকোপমা – সেয্যথাপি দোৰারিকো নগরস্স অন্তো চ বহি চ পুরিসে ‘‘কো ত্ৰং, কুতো ৰা আগতো, কুহিং ৰা গচ্ছসি, কিং ৰা তে হত্থে’’তি ন ৰীমংসতি. ন হি তস্স তে ভারা, দ্ৰারপ্পত্তং দ্ৰারপ্পত্তংযেৰ পন ৰীমংসতি, এৰমেৰ ইমস্স ভিক্খুনো অন্তোপৰিট্ঠৰাতা চ বহিনিক্খন্তৰাতা চ ন ভারা হোন্তি, দ্ৰারপ্পত্তা দ্ৰারপ্পত্তাযেৰ ভারাতি অযং দোৰারিকোপমা.
ককচূপমা পন ‘‘নিমিত্তং অস্সাসপস্সাসা’’তিআদিনা (পটি. ম. ১.১৫৯) নযেন ইধ ৰুত্তাযেৰ. ইধ পনস্স আগতাগতৰসেন অমনসিকারমত্তমেৰ পযোজনন্তি ৰেদিতব্বং.
ইদং কম্মট্ঠানং মনসিকরোতো কস্সচি ন চিরেনেৰ নিমিত্তঞ্চ উপ্পজ্জতি, অৰসেসঝানঙ্গপটিমণ্ডিতা অপ্পনাসঙ্খাতা ঠপনা চ সম্পজ্জতি. কস্সচি পন গণনাৰসেনেৰ মনসিকারকালতো পভুতি যথা সারদ্ধকাযস্স মঞ্চে ৰা পীঠে ৰা নিসীদতো মঞ্চপীঠং ওনমতি ৰিকূজতি, পচ্চত্থরণং ৰলিং গণ্হাতি, অসারদ্ধকাযস্স পন নিসীদতো নেৰ মঞ্চপীঠং ওনমতি ন ৰিকূজতি, ন পচ্চত্থরণং ৰলিং গণ্হাতি, তূলপিচুপূরিতং ৰিয মঞ্চপীঠং হোতি. কস্মা? যস্মা অসারদ্ধো কাযো লহুকো হোতি, এৰমেৰং গণনাৰসেন মনসিকারকালতো পভুতি অনুক্কমতো ওল়ারিকঅস্সাসপস্সাসনিরোধৰসেন কাযদরথে ৰূপসন্তে কাযোপি চিত্তম্পি লহুকং হোতি, সরীরং আকাসে লঙ্ঘনাকারপ্পত্তং ৰিয হোতি.
তস্স ওল়ারিকে অস্সাসপস্সাসে নিরুদ্ধে সুখুমঅস্সাসপস্সাসনিমিত্তারম্মণং চিত্তং পৰত্ততি. তস্মিম্পি নিরুদ্ধে অপরাপরং ততো সুখুমতরং সুখুমতরং অস্সাসপস্সাসনিমিত্তারম্মণং পৰত্ততিযেৰ. স্ৰাযমত্থো উপরি ৰুত্তকংসথালোপমায ৰেদিতব্বো.
যথা হি অঞ্ঞানি কম্মট্ঠানানি উপরূপরি ৰিভূতানি হোন্তি, ন তথা ইদং. ইদং পন উপরূপরি ভাৰেন্তস্স সুখুমত্তং গচ্ছতি, উপট্ঠানম্পি ন উপগচ্ছতি. এৰং অনুপট্ঠহন্তে পন তস্মিং তেন ভিক্খুনা ‘‘আচরিযং পুচ্ছিস্সামী’’তি ৰা ‘‘নট্ঠং দানি মে কম্মট্ঠান’’ন্তি ৰা উট্ঠাযাসনা ন গন্তব্বং. ইরিযাপথং ৰিকোপেত্ৰা গচ্ছতো হি কম্মট্ঠানং নৰনৰমেৰ হোতি. তস্মা যথানিসিন্নেনেৰ দেসতো আহরিতব্বং.
তত্রাযং আহরণূপাযো – তেন ভিক্খুনা কম্মট্ঠানস্স অনুপট্ঠানভাৰং ঞত্ৰা ইতি পটিসঞ্চিক্খিতব্বং ‘‘ইমে অস্সাসপস্সাসা নাম কত্থ অত্থি, কত্থ নত্থি. কস্স ৰা অত্থি, কস্স ৰা নত্থী’’তি. অথেৰং পটিসঞ্চিক্খতো ‘‘ইমে অন্তোমাতুকুচ্ছিযং নত্থি, উদকে নিমুগ্গানং নত্থি, তথা অসঞ্ঞীভূতানং মতানং চতুত্থজ্ঝানসমাপন্নানং রূপারূপভৰসমঙ্গীনং নিরোধসমাপন্নান’’ন্তি ঞত্ৰা এৰং অত্তনাৰ অত্তা পটিচোদেতব্বো ‘‘ননু, ত্ৰং পণ্ডিত, নেৰ মাতুকুচ্ছিগতো, ন উদকে নিমুগ্গো, ন অসঞ্ঞীভূতো, ন মতো, ন চতুত্থজ্ঝানসমাপন্নো, ন রূপারূপভৰসমঙ্গী, ন নিরোধসমাপন্নো. অত্থিযেৰ তে অস্সাসপস্সাসা, মন্দপঞ্ঞতায পন পরিগ্গহেতুং ন সক্কোসী’’তি. অথানেন পকতিফুট্ঠৰসেন চিত্তং ঠপেত্ৰা মনসিকারো পৰত্তেতব্বো. ইমে হি দীঘনাসিকস্স নাসাপুটং ঘট্টেন্তা পৰত্তন্তি, রস্সনাসিকস্স উত্তরোট্ঠং. তস্মানেন ইমং নাম ঠানং ঘট্টেন্তীতি নিমিত্তং ঠপেতব্বং. ইমমেৰ হি অত্থৰসং পটিচ্চ ৰুত্তং ভগৰতা – ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, মুট্ঠস্সতিস্স অসম্পজানস্স আনাপানস্সতিভাৰনং ৰদামী’’তি (ম. নি. ৩.১৪৯; সং. নি. ৫.৯৯২). কিঞ্চাপি হি যংকিঞ্চি কম্মট্ঠানং সতস্স সম্পজানস্সেৰ সম্পজ্জতি, ইতো অঞ্ঞং পন মনসিকরোন্তস্স পাকটং হোতি. ইদং পন আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং গরুকং গরুকভাৰনং বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধপুত্তানং মহাপুরিসানংযেৰ মনসিকারভূমিভূতং, ন চেৰ ইত্তরং, ন চ ইত্তরসত্তসমাসেৰিতং. যথা যথা মনসি করীযতি, তথা তথা সন্তঞ্চেৰ হোতি সুখুমঞ্চ. তস্মা এত্থ বলৰতী সতি চ পঞ্ঞা চ ইচ্ছিতব্বা.
যথা হি মট্ঠসাটকস্স তুন্নকরণকালে সূচিপি সুখুমা ইচ্ছিতব্বা, সূচিপাসৰেধনম্পি ততো সুখুমতরং, এৰমেৰং মট্ঠসাটকসদিসস্স ইমস্স কম্মট্ঠানস্স ভাৰনাকালে সূচিপটিভাগা সতিপি সূচিপাসৰেধনপটিভাগা তংসম্পযুত্তা পঞ্ঞাপি বলৰতী ইচ্ছিতব্বা. তাহি চ পন সতিপঞ্ঞাহি সমন্নাগতেন ভিক্খুনা ন তে অস্সাসপস্সাসা অঞ্ঞত্র পকতিফুট্ঠোকাসা পরিযেসিতব্বা.
যথা হি কস্সকো খেত্তং কসিত্ৰা বলীবদ্দে মুঞ্চিত্ৰা গোচরমুখে কত্ৰা ছাযায নিসিন্নো ৰিস্সমেয্য, অথস্স তে বলীবদ্দা ৰেগেন অটৰিং পৰিসেয্যুং. যো হোতি ছেকো কস্সকো, সো পুন তে গহেত্ৰা যোজেতুকামো ন তেসং অনুপদং গন্ত্ৰা অটৰিং আহিণ্ডতি. অথ খো রস্মিঞ্চ পতোদঞ্চ গহেত্ৰা উজুকমেৰ তেসং নিপাতনতিত্থং গন্ত্ৰা নিসীদতি ৰা নিপজ্জতি ৰা. অথ তে গোণে দিৰসভাগং চরিত্ৰা নিপাতনতিত্থং ওতরিত্ৰা ন্হত্ৰা চ পিৰিত্ৰা চ পচ্চুত্তরিত্ৰা ঠিতে দিস্ৰা রস্মিযা বন্ধিত্ৰা পতোদেন ৰিজ্ঝন্তো আনেত্ৰা যোজেত্ৰা পুন কম্মং করোতি. এৰমেৰং তেন ভিক্খুনা ন তে অস্সাসপস্সাসা অঞ্ঞত্র পকতিফুট্ঠোকাসা পরিযেসিতব্বা. সতিরস্মিং পন পঞ্ঞাপতোদঞ্চ গহেত্ৰা পকতিফুট্ঠোকাসে চিত্তং ঠপেত্ৰা মনসিকারো পৰত্তেতব্বো. এৰং হিস্স মনসিকরোতো ন চিরস্সেৰ তে উপট্ঠহন্তি নিপাতনতিত্থে ৰিয গোণা. ততো তেন সতিরস্মিযা বন্ধিত্ৰা তস্মিংযেৰ ঠানে যোজেত্ৰা পঞ্ঞাপতোদেন ৰিজ্ঝন্তেন পুনপ্পুনং কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জিতব্বং. তস্সেৰমনুযুঞ্জতো ন চিরস্সেৰ নিমিত্তং উপট্ঠাতি. তং পনেতং ন সব্বেসং একসদিসং হোতি, অপিচ খো কস্সচি সুখসম্ফস্সং উপ্পাদযমানো তূলপিচু ৰিয কপ্পাসপিচু ৰিয ৰাতধারা ৰিয চ উপট্ঠাতীতি একচ্চে আহু.
অযং পন অট্ঠকথাসু ৰিনিচ্ছযো – ইদঞ্হি কস্সচি তারকরূপং ৰিয মণিগুল়িকা ৰিয মুত্তাগুল়িকা ৰিয চ, কস্সচি খরসম্ফস্সং হুত্ৰা কপ্পাসট্ঠি ৰিয দারুসারসূচি ৰিয চ, কস্সচি দীঘপামঙ্গসুত্তং ৰিয কুসুমদামং ৰিয ধূমসিখা ৰিয চ, কস্সচি ৰিত্থতং মক্কটকসুত্তং ৰিয ৰলাহকপটলং ৰিয পদুমপুপ্ফং ৰিয রথচক্কং ৰিয চন্দমণ্ডলং ৰিয সূরিযমণ্ডলং ৰিয চ উপট্ঠাতি, তঞ্চ পনেতং যথা সম্বহুলেসু ভিক্খূসু সুত্তন্তং সজ্ঝাযিত্ৰা নিসিন্নেসু একেন ভিক্খুনা ‘‘তুম্হাকং কীদিসং হুত্ৰা ইদং সুত্তং উপট্ঠাতী’’তি ৰুত্তে একো ‘‘ময্হং মহতী পব্বতেয্যা নদী ৰিয হুত্ৰা উপট্ঠাতী’’তি আহ. অপরো ‘‘ময্হং একা ৰনরাজি ৰিয’’. অঞ্ঞো ‘‘ময্হং একো সীতচ্ছাযো সাখাসম্পন্নো ফলভারভরিতো রুক্খো ৰিযা’’তি. তেসঞ্হি তং একমেৰ সুত্তং সঞ্ঞানানতায নানতো উপট্ঠাতি. এৰং একমেৰ কম্মট্ঠানং সঞ্ঞানানতায নানতো উপট্ঠাতি. সঞ্ঞজঞ্হি এতং সঞ্ঞানিদানং সঞ্ঞাপভৰং, তস্মা সঞ্ঞানানতায নানতো উপট্ঠাতীতি ৰেদিতব্বং.
এৰং উপট্ঠিতে পন নিমিত্তে তেন ভিক্খুনা আচরিযস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা আরোচেতব্বং ‘‘ময্হং, ভন্তে, এৰরূপং নাম উপট্ঠাতী’’তি. আচরিযেন পন ‘‘নিমিত্তমিদং, আৰুসো, কম্মট্ঠানং পুনপ্পুনং মনসি করোহি সপ্পুরিসা’’তি ৰত্তব্বো. অথানেন নিমিত্তেযেৰ চিত্তং ঠপেতব্বং. এৰমস্সাযং ইতো পভুতি ঠপনাৰসেন ভাৰনা হোতি. ৰুত্তঞ্হেতং পোরাণেহি –
‘‘নিমিত্তে ঠপযং চিত্তং, নানাকারং ৰিভাৰযং;
ধীরো অস্সাসপস্সাসে, সকং চিত্তং নিবন্ধতী’’তি. (পারা. অট্ঠ. ২.১৬৫; ৰিসুদ্ধি. ১.২৩২);
তস্সেৰং নিমিত্তুপট্ঠানতো পভুতি নীৰরণানি ৰিক্খম্ভিতানেৰ হোন্তি, কিলেসা সন্নিসিন্নাৰ, চিত্তং উপচারসমাধিনা সমাহিতমেৰ. অথানেন তং নিমিত্তং নেৰ ৰণ্ণতো মনসি কাতব্বং, ন লক্খণতো পচ্চৰেক্খিতব্বং, অপিচ খো খত্তিযমহেসিযা চক্কৰত্তিগব্ভো ৰিয কস্সকেন সালিযৰগব্ভো ৰিয চ আৰাসাদীনি সত্ত অসপ্পাযানি ৰজ্জেত্ৰা তানেৰ সত্ত সপ্পাযানি সেৰন্তেন সাধুকং রক্খিতব্বং, অথ নং এৰং রক্খিত্ৰা পুনপ্পুনং মনসিকারৰসেন ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং গমযিত্ৰা দসৰিধং অপ্পনাকোসল্লং সম্পাদেতব্বং, ৰীরিযসমতা যোজেতব্বা. তস্সেৰং ঘটেন্তস্স ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তানুক্কমেন তস্মিং নিমিত্তে চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানানি নিব্বত্তন্তি. এৰং নিব্বত্তচতুক্কপঞ্চকজ্ঝানো পনেত্থ ভিক্খু সল্লক্খণাৰিৰট্টনাৰসেন কম্মট্ঠানং ৰড্ঢেত্ৰা পারিসুদ্ধিং পত্তুকামো তদেৰ ঝানং পঞ্চহাকারেহি ৰসিপ্পত্তং পগুণং কত্ৰা নামরূপং ৰৰত্থপেত্ৰা ৰিপস্সনং পট্ঠপেতি. কথং? সো হি সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায অস্সাসপস্সাসানং সমুদযো করজকাযো চ চিত্তঞ্চাতি পস্সতি. যথা হি কম্মারগগ্গরিযা ধমমানায ভস্তঞ্চ পুরিসস্স চ তজ্জং ৰাযামং পটিচ্চ ৰাতো সঞ্চরতি, এৰমেৰং কাযঞ্চ চিত্তঞ্চ পটিচ্চ অস্সাসপস্সাসাতি. ততো অস্সাসপস্সাসে চ কাযঞ্চ রূপন্তি, চিত্তঞ্চ তংসম্পযুত্তে চ ধম্মে অরূপন্তি ৰৰত্থপেতি.
এৰং নামরূপং ৰৰত্থপেত্ৰা তস্স পচ্চযং পরিযেসতি, পরিযেসন্তো চ তং দিস্ৰা তীসুপি অদ্ধাসু নামরূপস্স পৰত্তিং আরব্ভ কঙ্খং ৰিতরতি, ৰিতিণ্ণকঙ্খো কলাপসম্মসনৰসেন ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি তিলক্খণং আরোপেত্ৰা উদযব্বযানুপস্সনায পুব্বভাগে উপ্পন্নে ওভাসাদযো দস ৰিপস্সনুপক্কিলেসে পহায উপক্কিলেসৰিমুত্তং উদযব্বযানুপস্সনাঞাণং ‘‘মগ্গো’’তি ৰৰত্থপেত্ৰা উদযং পহায ভঙ্গানুপস্সনং পত্ৰা নিরন্তরং ভঙ্গানুপস্সনেন ভযতো উপট্ঠিতেসু সব্বসঙ্খারেসু নিব্বিন্দন্তো ৰিরজ্জন্তো ৰিমুচ্চন্তো যথাক্কমেন চত্তারো অরিযমগ্গে পাপুণিত্ৰা অরহত্তফলে পতিট্ঠায একূনৰীসতিভেদস্স পচ্চৰেক্খণাঞাণস্স পরিযন্তং পত্তো সদেৰকস্স লোকস্স অগ্গদক্খিণেয্যো হোতি. এত্তাৰতা চস্স গণনং আদিং কত্ৰা ৰিপস্সনাপরিযোসানা আনাপানস্সতিসমাধিভাৰনা সমত্তা হোতীতি. অযং সব্বাকারতো পঠমচতুক্কৰণ্ণনা.
ইতরেসু পন তীসু চতুক্কেসু যস্মা ৰিসুং কম্মট্ঠানভাৰনানযো নাম নত্থি, তস্মা অনুপদৰণ্ণনানযেনেৰ তেসং এৰমত্থো ৰেদিতব্বো. পীতিপটিসংৰেদীতি পীতিং পটিসংৰিদিতং করোন্তো পাকটং করোন্তো অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি. তত্থ দ্ৰীহাকারেহি পীতি পটিসংৰিদিতা হোতি আরম্মণতো চ অসম্মোহতো চ.
কথং আরম্মণতো পীতি পটিসংৰিদিতা হোতি? সপ্পীতিকে দ্ৰে ঝানে সমাপজ্জতি, তস্স সমাপত্তিক্খণে ঝানপটিলাভেন আরম্মণতো পীতি পটিসংৰিদিতা হোতি আরম্মণস্স পটিসংৰিদিতত্তা.
কথং অসম্মোহতো? সপ্পীতিকে দ্ৰে ঝানে সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ঝানসম্পযুত্তং পীতিং খযতো ৰযতো সম্মসতি, তস্স ৰিপস্সনাক্খণে লক্খণপটিৰেধেন অসম্মোহতো পীতি পটিসংৰিদিতা হোতি. এতেনেৰ নযেন অৰসেসপদানিপি অত্থতো ৰেদিতব্বানি. ইদং পনেত্থ ৰিসেসমত্তং – তিণ্ণং ঝানানং ৰসেন সুখপটিসংৰিদিতা হোতি. চতুন্নম্পি ঝানানং ৰসেন চিত্তসঙ্খারপটিসংৰিদিতা ৰেদিতব্বা. চিত্তসঙ্খারোতি ৰেদনাসঞ্ঞাক্খন্ধা. পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খারন্তি ওল়ারিকং ওল়ারিকং চিত্তসঙ্খারং পস্সম্ভেন্তো, নিরোধেন্তোতি অত্থো. সো ৰিত্থারতো কাযসঙ্খারে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো. অপিচেত্থ পীতিপদে পীতিসীসেন ৰেদনা ৰুত্তা, সুখপদে সরূপেনেৰ ৰেদনা. দ্ৰীসু চিত্তসঙ্খারপদেসু ‘‘সঞ্ঞা চ ৰেদনা চ চেতসিকা, এতে ধম্মা চিত্তপটিবদ্ধা চিত্তসঙ্খারা’’তি (পটি. ম. ১.১৭৪; ম. নি. ১.৪৬৩) ৰচনতো সঞ্ঞাসম্পযুত্তা ৰেদনাতি এৰং ৰেদনানুপস্সনানযেন ইদং চতুক্কং ভাসিতন্তি ৰেদিতব্বং.
ততিযচতুক্কেপি চতুন্নং ঝানানং ৰসেন চিত্তপটিসংৰিদিতা ৰেদিতব্বা. অভিপ্পমোদযং চিত্তন্তি চিত্তং মোদেন্তো পমোদেন্তো হাসেন্তো পহাসেন্তো অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি. তত্থ দ্ৰীহাকারেহি অভিপ্পমোদো হোতি সমাধিৰসেন চ ৰিপস্সনাৰসেন চ.
কথং সমাধিৰসেন? সপ্পীতিকে দ্ৰে ঝানে সমাপজ্জতি, সো সমাপত্তিক্খণে সম্পযুত্তায পীতিযা চিত্তং আমোদেতি পমোদেতি. কথং ৰিপস্সনাৰসেন? সপ্পীতিকে দ্ৰে ঝানে সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ঝানসম্পযুত্তং পীতিং খযতো ৰযতো সম্মসতি. এৰং ৰিপস্সনাক্খণে ঝানসম্পযুত্তং পীতিং আরম্মণং কত্ৰা চিত্তং আমোদেতি পমোদেতি. এৰং পটিপন্নো ‘‘অভিপ্পমোদযং চিত্তং অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি ৰুচ্চতি.
সমাদহং চিত্তন্তি পঠমজ্ঝানাদিৰসেন আরম্মণে চিত্তং সমং আদহন্তো সমং ঠপেন্তো, তানি ৰা পন ঝানানি সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ঝানসম্পযুত্তং চিত্তং খযতো ৰযতো সম্মসতো ৰিপস্সনাক্খণে লক্খণপটিৰেধেন উপ্পজ্জতি খণিকচিত্তেকগ্গতা, এৰং উপ্পন্নায খণিকচিত্তেকগ্গতায ৰসেনপি আরম্মণে চিত্তং সমং আদহন্তো সমং ঠপেন্তো ‘‘সমাদহং চিত্তং অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি ৰুচ্চতি.
ৰিমোচযং চিত্তন্তি পঠমজ্ঝানেন নীৰরণেহি চিত্তং মোচেন্তো ৰিমোচেন্তো, দুতিযেন ৰিতক্কৰিচারেহি, ততিযেন পীতিযা, চতুত্থেন সুখদুক্খেহি চিত্তং মোচেন্তো ৰিমোচেন্তো, তানি ৰা পন ঝানানি সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ঝানসম্পযুত্তং চিত্তং খযতো ৰযতো সম্মসতি. সো ৰিপস্সনাক্খণে অনিচ্চানুপস্সনায নিচ্চসঞ্ঞাতো চিত্তং মোচেন্তো ৰিমোচেন্তো, দুক্খানুপস্সনায সুখসঞ্ঞাতো, অনত্তানুপস্সনায অত্তসঞ্ঞাতো, নিব্বিদানুপস্সনায নন্দিতো, ৰিরাগানুপস্সনায রাগতো, নিরোধানুপস্সনায সমুদযতো, পটিনিস্সগ্গানুপস্সনায আদানতো চিত্তং মোচেন্তো ৰিমোচেন্তো অস্সসতি চেৰ পস্সসতি চ. তেন ৰুচ্চতি – ‘‘ৰিমোচযং চিত্তং অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি. এৰং চিত্তানুপস্সনাৰসেন ইদং চতুক্কং ভাসিতন্তি ৰেদিতব্বং.
চতুত্থচতুক্কে পন অনিচ্চানুপস্সীতি এত্থ তাৰ অনিচ্চং ৰেদিতব্বং, অনিচ্চতা ৰেদিতব্বা, অনিচ্চানুপস্সনা ৰেদিতব্বা, অনিচ্চানুপস্সী ৰেদিতব্বো. তত্থ অনিচ্চন্তি পঞ্চক্খন্ধা. কস্মা? উপ্পাদৰযঞ্ঞথত্তভাৰা. অনিচ্চতাতি তেসংযেৰ উপ্পাদৰযঞ্ঞথত্তং, হুত্ৰা অভাৰো ৰা, নিব্বত্তানং তেনেৰাকারেন অট্ঠত্ৰা খণভঙ্গেন ভেদোতি অত্থো. অনিচ্চানুপস্সনাতি তস্সা অনিচ্চতায ৰসেন রূপাদীসু ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি অনুপস্সনা. অনিচ্চানুপস্সীতি তায অনুপস্সনায সমন্নাগতো. তস্মা এৰংভূতো অস্সসন্তো চ পস্সসন্তো চ ইধ ‘‘অনিচ্চানুপস্সী অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি ৰেদিতব্বো.
ৰিরাগানুপস্সীতি এত্থ পন দ্ৰে ৰিরাগা খযৰিরাগো চ অচ্চন্তৰিরাগো চ. তত্থ খযৰিরাগোতি সঙ্খারানং খণভঙ্গো. অচ্চন্তৰিরাগোতি নিব্বানং. ৰিরাগানুপস্সনাতি তদুভযদস্সনৰসেন পৰত্তা ৰিপস্সনা চ মগ্গো চ. তায দুৰিধাযপি অনুপস্সনায সমন্নাগতো হুত্ৰা অস্সসন্তো চ পস্সসন্তো চ ‘‘ৰিরাগানুপস্সী অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি ৰেদিতব্বো. নিরোধানুপস্সীপদেপি এসেৰ নযো.
পটিনিস্সগ্গানুপস্সীতি এত্থাপি দ্ৰে পটিনিস্সগ্গা পরিচ্চাগপটিনিস্সগ্গো চ পক্খন্দনপটিনিস্সগ্গো চ. পটিনিস্সগ্গোযেৰ অনুপস্সনা পটিনিস্সগ্গানুপস্সনা, ৰিপস্সনামগ্গানমেতং অধিৰচনং. ৰিপস্সনাতি তদঙ্গৰসেন সদ্ধিং খন্ধাভিসঙ্খারেহি কিলেসে পরিচ্চজতি, সঙ্খতদোসদস্সনেন চ তব্বিপরীতে নিব্বানে তন্নিন্নতায পক্খন্দতীতি পরিচ্চাগপটিনিস্সগ্গো চেৰ পক্খন্দনপটিনিস্সগ্গো চাতি ৰুচ্চতি. মগ্গো সমুচ্ছেদৰসেন সদ্ধিং খন্ধাভিসঙ্খারেহি কিলেসে পরিচ্চজতি, আরম্মণকরণেন চ নিব্বানে পক্খন্দতীতি পরিচ্চাগপটিনিস্সগ্গো চেৰ পক্খন্দনপটিনিস্সগ্গো চাতি ৰুচ্চতি. উভযম্পি পন পুরিমপুরিমঞাণানং অনুঅনু পস্সনতো অনুপস্সনাতি ৰুচ্চতি. তায দুৰিধাযপি পটিনিস্সগ্গানুপস্সনায সমন্নাগতো হুত্ৰা অস্সসন্তো চ পস্সসন্তো চ ‘‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি ৰেদিতব্বো.
এত্থ চ ‘‘অনিচ্চানুপস্সী’’তি তরুণৰিপস্সনায ৰসেন ৰুত্তং, ‘‘ৰিরাগানুপস্সী’’তি ততো বলৰতরায সঙ্খারেসু ৰিরজ্জনসমত্থায ৰিপস্সনায ৰসেন, ‘‘নিরোধানুপস্সী’’তি ততো বলৰতরায কিলেসনিরোধনসমত্থায ৰিপস্সনায ৰসেন, ‘‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী’’তি মগ্গস্স আসন্নভূতায অতিতিক্খায ৰিপস্সনায ৰসেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. যত্থ পন মগ্গোপি লব্ভতি, সো অভিন্নোযেৰ. এৰমিদং চতুক্কং সুদ্ধৰিপস্সনাৰসেন ৰুত্তং, পুরিমানি পন তীণি সমথৰিপস্সনাৰসেনাতি.
আনাপানস্সতিমাতিকাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৬৪. ইদানি যথানিক্খিত্তং মাতিকং পটিপাটিযা ভাজেত্ৰা দস্সেতুং ইধাতি ইমিস্সা দিট্ঠিযাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ ইমিস্সা দিট্ঠিযাতিআদীহি দসহি পদেহি সিক্খত্তযসঙ্খাতং সব্বঞ্ঞুবুদ্ধসাসনমেৰ কথিতং. তঞ্হি বুদ্ধেন ভগৰতা দিট্ঠত্তা দিট্ঠীতি ৰুচ্চতি, তস্সেৰ খমনৰসেন খন্তি, রুচ্চনৰসেন রুচি, গহণৰসেন আদাযো, সভাৰট্ঠেন ধম্মো, সিক্খিতব্বট্ঠেন ৰিনযো, তদুভযেনপি ধম্মৰিনযো, পৰুত্তৰসেন পাৰচনং, সেট্ঠচরিযট্ঠেন ব্রহ্মচরিযং, অনুসিট্ঠিদানৰসেন সত্থুসাসনন্তি ৰুচ্চতি. তস্মা ‘‘ইমিস্সা দিট্ঠিযা’’তিআদীসু ইমিস্সা বুদ্ধদিট্ঠিযা, ইমিস্সা বুদ্ধখন্তিযা, ইমিস্সা বুদ্ধরুচিযা, ইমস্মিং বুদ্ধআদাযে, ইমস্মিং বুদ্ধধম্মে, ইমস্মিং বুদ্ধৰিনযে, ইমস্মিং বুদ্ধধম্মৰিনযে, ইমস্মিং বুদ্ধপাৰচনে, ইমস্মিং বুদ্ধব্রহ্মচরিযে, ইমস্মিং বুদ্ধসত্থুসাসনেতি অত্থো ৰেদিতব্বো. অপিচেতং সিক্খত্তযসঙ্খাতং সকলং পাৰচনং ভগৰতা দিট্ঠত্তা সম্মাদিট্ঠিপচ্চযত্তা সম্মাদিট্ঠিপুব্বঙ্গমত্তা চ দিট্ঠি. ভগৰতো খমনৰসেন খন্তি. রুচ্চনৰসেন রুচি. গহণৰসেন আদাযো. অত্তনো কারকং অপাযে অপতমানং ধারেতীতি ধম্মো. সোৰ সংকিলেসপক্খং ৰিনেতীতি ৰিনযো. ধম্মো চ সো ৰিনযো চাতি ধম্মৰিনযো, কুসলধম্মেহি ৰা অকুসলধম্মানং এস ৰিনযোতি ধম্মৰিনযো. তেনেৰ ৰুত্তং – ‘‘যে চ খো ত্ৰং, গোতমি, ধম্মে জানেয্যাসি ইমে ধম্মা ৰিরাগায সংৰত্তন্তি, নো সরাগায…পে… একংসেন, গোতমি, ধারেয্যাসি এসো ধম্মো এসো ৰিনযো এতং সত্থুসাসন’’ন্তি (অ. নি. ৮.৫৩; চূল়ৰ. ৪০৬). ধম্মেন ৰা ৰিনযো, ন দণ্ডাদীহীতি ধম্মৰিনযো. ৰুত্তম্পি চেতং –
‘‘দণ্ডেনেকে দমযন্তি, অঙ্কুসেহি কসাহি চ;
অদণ্ডেন অসত্থেন, নাগো দন্তো মহেসিনা’’তি. (ম. নি. ২.৩৫২; চূল়ৰ. ৩৪২);
তথা ‘‘ধম্মেন নযমানানং, কা উসূযা ৰিজানত’’ন্তি (মহাৰ. ৬৩). ধম্মায ৰা ৰিনযো ধম্মৰিনযো. অনৰজ্জধম্মত্থং হেস ৰিনযো, ন ভৰভোগামিসত্থং. তেনাহ ভগৰা – ‘‘নযিদং, ভিক্খৰে, ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি জনকুহনত্থ’’ন্তি (ইতিৰু. ৩৫; অ. নি. ৪.২৫) ৰিত্থারো. পুণ্ণত্থেরোপি আহ – ‘‘অনুপাদাপরিনিব্বানত্থং খো, আৰুসো, ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতী’’তি (ম. নি. ১.২৫৯). ৰিসুদ্ধং ৰা নযতীতি ৰিনযো, ধম্মতো ৰিনযো ধম্মৰিনযো. সংসারধম্মতো হি সোকাদিধম্মতো ৰা এস ৰিসুদ্ধং নিব্বানং নযতি, ধম্মস্স ৰা ৰিনযো, ন তিত্থকরানন্তি ধম্মৰিনযো. ধম্মভূতো হি ভগৰা, তস্সেৰ এস ৰিনযো. যস্মা ৰা ধম্মা এৰ অভিঞ্ঞেয্যা পরিঞ্ঞেয্যা পহাতব্বা ভাৰেতব্বা সচ্ছিকাতব্বা চ, তস্মা এস ধম্মেসু ৰিনযো, ন সত্তেসু ন জীৰেসু চাতি ধম্মৰিনযো. সাত্থসব্যঞ্জনতাদীহি অঞ্ঞেসং ৰচনতো পধানং ৰচনন্তি পৰচনং, পৰচনমেৰ পাৰচনং. সব্বচরিযাহি ৰিসিট্ঠচরিযভাৰেন ব্রহ্মচরিযং. দেৰমনুস্সানং সত্থুভূতস্স ভগৰতো সাসনন্তি সত্থুসাসনং, সত্থুভূতং ৰা সাসনন্তিপি সত্থুসাসনং. ‘‘যো ৰো, আনন্দ, মযা ধম্মো চ ৰিনযো চ দেসিতো পঞ্ঞত্তো, সো ৰো মমচ্চযেন সত্থা’’তি (দী. নি. ২.২১৬) হি ধম্মৰিনযোৰ সত্থাতি ৰুত্তো. এৰমেতেসং পদানং অত্থো ৰেদিতব্বো. যস্মা পন ইমস্মিংযেৰ সাসনে সব্বাকারআনাপানস্সতিসমাধিনিব্বত্তকো ভিক্খু ৰিজ্জতি, ন অঞ্ঞত্র, তস্মা তত্থ তত্থ ‘‘ইমিস্সা’’তি চ ‘‘ইমস্মি’’ন্তি চ অযং নিযমো কতোতি ৰেদিতব্বো. অযং ‘‘ইধা’’তিমাতিকায নিদ্দেসস্স অত্থো.
পুথুজ্জনকল্যাণকো ৰাতিআদিনা চ ভিক্খুসদ্দস্স ৰচনত্থং অৰত্ৰা ইধাধিপ্পেতভিক্খুযেৰ দস্সিতো. তত্থ পুথুজ্জনো চ সো কিলেসানং অসমুচ্ছিন্নত্তা, কল্যাণো চ সীলাদিপটিপত্তিযুত্তত্তাতি পুথুজ্জনকল্যাণো, পুথুজ্জনকল্যাণোৰ পুথুজ্জনকল্যাণকো. অধিসীলাদীনি সিক্খতীতি সেক্খো. সোতাপন্নো ৰা সকদাগামী ৰা অনাগামী ৰা. অকুপ্পো চলযিতুমসক্কুণেয্যো অরহত্তফলধম্মো অস্সাতি অকুপ্পধম্মো. সোপি হি ইমং সমাধিং ভাৰেতি.
অরঞ্ঞনিদ্দেসে ৰিনযপরিযাযেন তাৰ ‘‘ঠপেত্ৰা গামঞ্চ গামূপচারঞ্চ অৰসেসং অরঞ্ঞ’’ন্তি (পারা. ৯২) আগতং. সুত্তন্তপরিযাযেন আরঞ্ঞকং ভিক্খুং সন্ধায ‘‘আরঞ্ঞকং নাম সেনাসনং পঞ্চধনুসতিকং পচ্ছিম’’ন্তি (পাচি. ৫৭৩) আগতং. ৰিনযসুত্তন্তা পন উভোপি পরিযাযদেসনা নাম, অভিধম্মো নিপ্পরিযাযদেসনাতি অভিধম্মপরিযাযেন (ৰিভ. ৫২৯) অরঞ্ঞং দস্সেতুং নিক্খমিত্ৰা বহি ইন্দখীলাতি ৰুত্তং, ইন্দখীলতো বহি নিক্খমিত্ৰাতি অত্থো. নিক্খমিত্ৰা বহি ইন্দখীলন্তিপি পাঠো, ইন্দখীলং অতিক্কমিত্ৰা বহীতি ৰুত্তং হোতি. ইন্দখীলোতি চেত্থ গামস্স ৰা নগরস্স ৰা উম্মারো.
রুক্খমূলনিদ্দেসে রুক্খমূলস্স পাকটত্তা তং অৰত্ৰাৰ যত্থাতিআদিমাহ. তত্থ যত্থাতি যস্মিং রুক্খমূলে. আসন্তি নিসীদন্তি এত্থাতি আসনং. পঞ্ঞত্তন্তি ঠপিতং. মঞ্চো ৰাতিআদীনি আসনস্স পভেদৰচনানি. মঞ্চোপি হি নিসজ্জাযপি ওকাসত্তা ইধ আসনেসু ৰুত্তো. সো পন মসারকবুন্দিকাবদ্ধকুল়ীরপাদকআহচ্চপাদকানং অঞ্ঞতরো. পীঠং তেসং অঞ্ঞতরমেৰ. ভিসীতি উণ্ণাভিসিচোল়ভিসিৰাকভিসিতিণভিসিপণ্ণভিসীনং অঞ্ঞতরা. তট্টিকাতি তালপণ্ণাদীহি চিনিত্ৰা কতা. চম্মখণ্ডোতি নিসজ্জারহো যো কোচি চম্মখণ্ডো. তিণসন্থরাদযো তিণাদীনি গুম্বেত্ৰা কতা. তত্থাতি তস্মিং রুক্খমূলে. চঙ্কমতি ৰাতিআদীহি রুক্খমূলস্স চতুইরিযাপথপৰত্তনযোগ্যতা কথিতা. ‘‘যত্থা’’তিআদীহি সব্বপদেহি রুক্খমূলস্স সন্দচ্ছাযতা জনৰিৰিত্ততা চ ৰুত্তা হোতি. কেনচীতি কেনচি সমূহেন. তং সমূহং ভিন্দিত্ৰা ৰিত্থারেন্তো গহট্ঠেহি ৰা পব্বজিতেহি ৰাতি আহ. অনাকিণ্ণন্তি অসংকিণ্ণং অসম্বাধং. যস্স সেনাসনস্স সমন্তা গাৰুতম্পি অড্ঢযোজনম্পি পব্বতগহনং ৰনগহনং নদীগহনং হোতি, ন কোচি অৰেলায উপসঙ্কমিতুং সক্কোতি, ইদং সন্তিকেপি অনাকিণ্ণং নাম. যং পন অড্ঢযোজনিকং ৰা যোজনিকং ৰা হোতি, ইদং দূরতায এৰ অনাকিণ্ণং নাম.
ৰিহারোতি অড্ঢযোগাদিমুত্তকো অৰসেসাৰাসো. অড্ঢযোগোতি সুপণ্ণৰঙ্কগেহং. পাসাদোতি দ্ৰে কণ্ণিকা গহেত্ৰা কতো দীঘপাসাদো. হম্মিযন্তি উপরিআকাসতলে পতিট্ঠিতকূটাগারপাসাদোযেৰ. গুহাতি ইট্ঠকাগুহা সিলাগুহা দারুগুহা পংসুগুহাতি এৰঞ্হি খন্ধকট্ঠকথাযং (চূল়ৰ. অট্ঠ. ২৯৪) ৰুত্তং. ৰিভঙ্গট্ঠকথাযং পন ৰিহারোতি সমন্তা পরিহারপথং অন্তোযেৰ রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানানি চ দস্সেত্ৰা কতসেনাসনং. গুহাতি ভূমিগুহা, যত্থ রত্তিন্দিৰং দীপং লদ্ধুং ৰট্টতি. পব্বতগুহা ৰা ভূমিগুহা ৰাতি ইদং দ্ৰযং ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং. মাতিকায সব্বকালসাধারণলক্খণৰসেন ‘‘নিসীদতী’’তি ৰত্তমানৰচনং কতং, ইধ পন নিসিন্নস্স ভাৰনারম্ভসব্ভাৰতো নিসজ্জারম্ভপরিযোসানদস্সনত্থং নিসিন্নোতি নিট্ঠানৰচনং কতং. যস্মা পন উজুং কাযং পণিধায নিসিন্নস্স কাযো উজুকো হোতি, তস্মা ব্যঞ্জনে আদরং অকত্ৰা অধিপ্পেতম এৰ দস্সেন্তো উজুকোতিআদিমাহ. তত্থ ঠিতো সুপণিহিতোতি উজুকং পণিহিতত্তা উজুকো হুত্ৰা ঠিতো, ন সযমেৰাতি অত্থো. পরিগ্গহট্ঠোতি পরিগ্গহিতট্ঠো. কিং পরিগ্গহিতং? নিয্যানং. কিং নিয্যানং? আনাপানস্সতিসমাধিযেৰ যাৰ অরহত্তমগ্গা নিয্যানং. তেনাহনিয্যানট্ঠোতি মুখসদ্দস্স জেট্ঠকত্থৰসেন সংসারতো নিয্যানট্ঠো ৰুত্তো. উপট্ঠানট্ঠোতি সভাৰট্ঠোযেৰ. সব্বেহি পনেতেহি পদেহি পরিগ্গহিতনিয্যানং সতিং কত্ৰাতি অত্থো ৰুত্তো হোতি. কেচি পন ‘‘পরিগ্গহট্ঠোতি সতিযা পরিগ্গহট্ঠো, নিয্যানট্ঠোতি অস্সাসপস্সাসানং পৰিসননিক্খমনদ্ৰারট্ঠো’’তি ৰণ্ণযন্তি. পরিগ্গহিতঅস্সাসপস্সাসনিয্যানং সতিং উপট্ঠপেত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি.
১৬৫. বাত্তিংসায আকারেহীতি তাসু তাসু অৰত্থাসু যথাক্কমেন লব্ভমানানং অনৰসেসপরিযাদানৰসেন ৰুত্তং. দীঘং অস্সাসৰসেনাতি মাতিকায ‘‘দীঘ’’ন্তিৰুত্তঅস্সাসৰসেন. এৰং সেসেসু. একগ্গতন্তি একগ্গভাৰং. অৰিক্খেপন্তি অৰিক্খিপনং. একগ্গতা এৰ হি নানারম্মণেসু চিত্তস্স অৰিক্খিপনতো অৰিক্খেপোতি ৰুচ্চতি. পজানতোতি অসম্মোহৰসেন পজানন্তস্স, ৰিন্দন্তস্সাতি ৰা অত্থো. ‘‘অৰিক্খেপো মে পটিলদ্ধো’’তি আরম্মণকরণৰসেন পজানন্তস্স ৰা. তায সতিযাতি তায উপট্ঠিতায সতিযা. তেন ঞাণেনাতি তেন অৰিক্খেপজাননঞাণেন. সতো কারী হোতীতি এত্থ যস্মা ঞাণসম্পযুত্তা এৰ সতি সতীতি অধিপ্পেতা, যথাহ – ‘‘সতিমা হোতি পরমেন সতিনেপক্কেন সমন্নাগতো’’তি (ৰিভ. ৪৬৭). তস্মা ‘‘সতো’’তি ৰচনেনেৰ ঞাণম্পি গহিতমেৰ হোতি.
১৬৬. অদ্ধানসঙ্খাতেতি দীঘসঙ্খাতে কালে. দীঘো হি মগ্গো অদ্ধানোতি ৰুচ্চতি. অযম্পি কালো দীঘত্তা অদ্ধানো ৰিয অদ্ধানোতি ৰুত্তো. ‘‘অস্সসতী’’তি চ ‘‘পস্সসতী’’তি চ অস্সাসঞ্চ পস্সাসঞ্চ ৰিসুং ৰিসুং ৰত্ৰাপি ভাৰনায নিরন্তরপ্পৰত্তিদস্সনত্থং ‘‘অস্সসতিপি পস্সসতিপী’’তি পুন সমাসেত্ৰা ৰুত্তং. ছন্দো উপ্পজ্জতীতি ভাৰনাভিৰুদ্ধিযা ভিয্যোভাৰায ছন্দো জাযতি. সুখুমতরন্তি পস্সম্ভনসব্ভাৰতো ৰুত্তং. পামোজ্জং উপ্পজ্জতীতি ভাৰনাপারিপূরিযা পীতি জাযতি. অস্সাসপস্সাসাপি চিত্তং ৰিৰত্ততীতি অস্সাসপস্সাসে নিস্সায পটিভাগনিমিত্তে উপ্পজ্জন্তে পকতিঅস্সাসপস্সাসতো চিত্তং নিৰত্ততি. উপেক্খা সণ্ঠাতীতি তস্মিং পটিভাগনিমিত্তে উপচারপ্পনাসমাধিপত্তিযা পুন সমাধানে ব্যাপারাভাৰতো তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খা সণ্ঠাতি নাম. নৰহাকারেহীতি এত্থ ভাৰনারম্ভতো পভুতি পুরে ছন্দুপ্পাদা ‘‘অস্সসতিপি পস্সসতিপী’’তি ৰুত্তা তযো আকারা, ছন্দুপ্পাদতো পভুতি পুরে পামোজ্জুপ্পাদা তযো, পামোজ্জুপ্পাদতো পভুতি তযোতি নৰ আকারা. কাযোতি চুণ্ণৰিচুণ্ণাপি অস্সাসপস্সাসা সমূহট্ঠেন কাযো. পকতিঅস্সাসপকতিপস্সাসে নিস্সায উপ্পন্ননিমিত্তম্পি অস্সাসপস্সাসাতি নামং লভতি. উপট্ঠানং সতীতি তং আরম্মণং উপেচ্চ তিট্ঠতীতি সতি উপট্ঠানং নাম. অনুপস্সনা ঞাণন্তি সমথৰসেন নিমিত্তকাযানুপস্সনা, ৰিপস্সনাৰসেন নামকাযরূপকাযানুপস্সনা ঞাণন্তি অত্থো. কাযো উপট্ঠানন্তি সো কাযো উপেচ্চ তিট্ঠতি এত্থ সতীতি উপট্ঠানং নাম. নো সতীতি সো কাযো সতি নাম ন হোতীতি অত্থো. তায সতিযাতি ইদানি ৰুত্তায সতিযা. তেন ঞাণেনাতি ইদানেৰ ৰুত্তেন ঞাণেন. তং কাযং অনুপস্সতীতি সমথৰিপস্সনাৰসেন যথাৰুত্তং কাযং অনুগন্ত্ৰা ঝানসম্পযুত্তঞাণেন ৰা ৰিপস্সনাঞাণেন ৰা পস্সতি.
মাতিকায কাযাদীনং পদানং অভাৰেপি ইমস্স চতুক্কস্স কাযানুপস্সনাৰসেন ৰুত্তত্তা ইদানি ৰত্তব্বং ‘‘কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৰনা’’তি ৰচনং সন্ধায কাযপদনিদ্দেসো কতো. কাযে কাযানুপস্সনাতি বহুৰিধে কাযে তস্স তস্স কাযস্স অনুপস্সনা. অথ ৰা কাযে কাযানুপস্সনা, ন অঞ্ঞধম্মানুপস্সনাতি ৰুত্তং হোতি. অনিচ্চদুক্খানত্তাসুভভূতে কাযে ন নিচ্চসুখত্তসুভানুপস্সনা, অথ খো অনিচ্চদুক্খানত্তাসুভতো কাযস্সেৰ অনুপস্সনা. অথ ৰা কাযে অহন্তি ৰা মমন্তি ৰা ইত্থীতি ৰা পুরিসোতি ৰা গহেতব্বস্স কস্সচি অননুপস্সনতো তস্সেৰ কাযমত্তস্স অনুপস্সনাতি ৰুত্তং হোতি. উপরি ৰেদনাসু ৰেদনানুপস্সনাতিআদীসু তীসুপি এসেৰ নযো. সতিযেৰ উপট্ঠানং সতিপট্ঠানং, কাযানুপস্সনায সম্পযুত্তং সতিপট্ঠানং কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, তস্স ভাৰনা কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৰনা.
১৬৭. তং কাযন্তি অনিদ্দিট্ঠেপি নামরূপকাযে কাযসদ্দেন তস্সাপি সঙ্গহিতত্তা নিদ্দিট্ঠং ৰিয কত্ৰা ৰুত্তং. অনিচ্চানুপস্সনাদযো হি নামরূপকাযে এৰ লব্ভন্তি, ন নিমিত্তকাযে. অনুপস্সনা চ ভাৰনা চ ৰুত্তত্থা এৰ. দীঘং অস্সাসপস্সাসৰসেনাতিআদি আনাপানস্সতিভাৰনায আনিসংসং দস্সেতুং ৰুত্তং. তস্সা হি সতিৰেপুল্লতাঞাণৰেপুল্লতা চ আনিসংসো. তত্থ চিত্তস্স একগ্গতং অৰিক্খেপং পজানতোতি পটিলদ্ধজ্ঝানস্স ৰিপস্সনাকালে চিত্তেকগ্গতং সন্ধায ৰুত্তং. ৰিদিতা ৰেদনাতি সামঞ্ঞতো উদযদস্সনেন ৰিদিতা ৰেদনা. ৰিদিতা উপট্ঠহন্তীতি খযতো ৰযতো সুঞ্ঞতো ৰিদিতা উপট্ঠহন্তি. ৰিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তীতি সামঞ্ঞতো ৰযদস্সনেন ৰিদিতা ৰিনাসং গচ্ছন্তি, ভিজ্জন্তীতি অত্থো. সঞ্ঞাৰিতক্কেসুপি এসেৰ নযো. ইমেসু পন তীসু ৰুত্তেসু সেসা রূপধম্মাপি ৰুত্তা হোন্তি. কস্মা পন ইমে তযো এৰ ৰুত্তাতি চে? দুপ্পরিগ্গহত্তা. ৰেদনাসু তাৰ সুখদুক্খা পাকটা, উপেক্খা পন সুখুমা দুপ্পরিগ্গহা, ন সুট্ঠু পাকটা. সাপি চস্স পাকটা হোতি, সঞ্ঞা আকারমত্তগ্গাহকত্তা ন যথাসভাৰগ্গাহিনী. সা চ সভাৰসামঞ্ঞলক্খণগ্গাহকেন ৰিপস্সনাঞাণেন সম্পযুত্তা অতি ৰিয অপাকটা. সাপি চস্স পাকটা হোতি, ৰিতক্কো ঞাণপতিরূপকত্তা ঞাণতো ৰিসুং কত্ৰা দুপ্পরিগ্গহো. ঞাণপতিরূপকো হি ৰিতক্কো. যথাহ – ‘‘যা চাৰুসো ৰিসাখ, সম্মাদিট্ঠি যো চ সম্মাসঙ্কপ্পো, ইমে ধম্মা পঞ্ঞাক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২). সোপি চস্স ৰিতক্কো পাকটো হোতীতি এৰং দুপ্পরিগ্গহেসু ৰুত্তেসু সেসা ৰুত্তাৰ হোন্তীতি. ইমেসং পন পদানং নিদ্দেসে কথং ৰিদিতা ৰেদনা উপ্পজ্জন্তীতি পুচ্ছিত্ৰা তং অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ ৰেদনুপ্পাদস্স ৰিদিতত্তেযেৰ ৰিস্সজ্জিতে ৰেদনায ৰিদিতত্তং ৰিস্সজ্জিতং হোতীতি কথং ৰেদনায উপ্পাদো ৰিদিতো হোতীতিআদিমাহ. সেসেসুপি এসেৰ নযো. অৰিজ্জাসমুদযা অৰিজ্জানিরোধাতিআদযো হেট্ঠা ৰুত্তত্থা এৰ. ইমিনাৰ নযেন সঞ্ঞাৰিতক্কাপি ৰেদিতব্বা. ৰিতক্কৰারে পন ‘‘ফস্সসমুদযা ফস্সনিরোধা’’তি অৰত্ৰা ফস্সট্ঠানে সঞ্ঞাসমুদযা সঞ্ঞানিরোধাতি ৰুত্তং. তং কস্মা ইতি চে? সঞ্ঞামূলকত্তা ৰিতক্কস্স. ‘‘সঞ্ঞানানত্তং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সঙ্কপ্পনানত্ত’’ন্তি (দী. নি. ৩.৩৫৯) হি ৰুত্তং.
অনিচ্চতো মনসিকরোতোতিআদীসু চ ‘‘ৰেদনং অনিচ্চতো মনসিকরোতো’’তিআদিনা নযেন তস্মিং তস্মিং ৰারে সো সোযেৰ ধম্মো যোজেতব্বো. যস্মা পন ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা ৰেদনা ৰিপস্সনাকিচ্চকরণে অসমত্থত্তা ৰিপস্সনায অনুপকারিকা, তস্মাযেৰ চ বোধিপক্খিযধম্মেসু নাগতা. ৰিপস্সনাসম্পযুত্তায পন সঞ্ঞায কিচ্চমেৰ অপরিব্যত্তং, তস্মা সা ৰিপস্সনায একন্তমনুপকারিকা এৰ. ৰিতক্কং পন ৰিনা ৰিপস্সনাকিচ্চমেৰ নত্থি. ৰিতক্কসহাযা হি ৰিপস্সনা সককিচ্চং করোতি. যথাহ –
‘‘পঞ্ঞা অত্তনো ধম্মতায অনিচ্চং দুক্খমনত্তাতি আরম্মণং নিচ্ছেতুং ন সক্কোতি, ৰিতক্কে পন আকোটেত্ৰা আকোটেত্ৰা দেন্তে সক্কোতি. কথং? যথা হি হেরঞ্ঞিকো কহাপণং হত্থে ঠপেত্ৰা সব্বভাগেসু ওলোকেতুকামো সমানোপি ন চক্খুতলেনেৰ পরিৰত্তেতুং সক্কোতি, অঙ্গুলিপব্বেহি পন পরিৰত্তেত্ৰা পরিৰত্তেত্ৰা ইতো চিতো চ ওলোকেতুং সক্কোতি, এৰমেৰ ন পঞ্ঞা অত্তনো ধম্মতায অনিচ্চাদিৰসেন আরম্মণং নিচ্ছেতুং সক্কোতি, অভিনিরোপনলক্খণেন পন আহননপরিযাহননরসেন ৰিতক্কেন আকোটেন্তেন ৰিয পরিৰত্তেন্তেন ৰিয চ আদাযাদায দিন্নমেৰ নিচ্ছেতুং সক্কোতী’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৫৬৮).
তস্মা ৰেদনাসঞ্ঞানং ৰিপস্সনায অনুপকারত্তা লক্খণমত্তৰসেনেৰ দস্সেতুং ‘‘ৰেদনায সঞ্ঞাযা’’তি তত্থ তত্থ একৰচনেন নিদ্দেসো কতো. যত্তকো পন ৰিপস্সনায ভেদো, তত্তকো এৰ ৰিতক্কস্সাতি দস্সেতুং ‘‘ৰিতক্কান’’ন্তি তত্থ তত্থ বহুৰচনেন নিদ্দেসো কতোতি ৰত্তুং যুজ্জতি.
১৬৮. পুন দীঘং অস্সাসপস্সাসৰসেনাতিআদি আনাপানস্সতিভাৰনায সম্পত্তিং ভাৰনাফলঞ্চ দস্সেতুং ৰুত্তং. তত্থ সমোধানেতীতি আরম্মণং ঠপেতি, আরম্মণং পতিট্ঠাপেতীতি ৰা অত্থো. সমোদহনব্যাপারাভাৰেপি ভাৰনাপারিপূরিযা এৰ সমোদহতি নাম. গোচরন্তি ৰিপস্সনাক্খণে সঙ্খারারম্মণং, মগ্গক্খণে ফলক্খণে চ নিব্বানারম্মণং. সমত্থন্তি সমমেৰ অত্থো, সমস্স ৰা অত্থোতি সমত্থো. তং সমত্থং. সেসেসুপি এসেৰ নযো. মগ্গং সমোধানেতীতি মগ্গফলক্খণেযেৰ গোচরং নিব্বানমেৰ. অযং পুগ্গলোতি আনাপানস্সতিভাৰনং অনুযুত্তো যোগাৰচরোৰ. ইমস্মিং আরম্মণেতি এত্থ পন ‘‘কাযে’’তিপদেন সঙ্গহিতে নামরূপকাযসঙ্খাতে সঙ্খতারম্মণে তেনেৰ কমেন মগ্গে নিব্বানারম্মণে চ. যং তস্সাতিআদীহি আরম্মণগোচরসদ্দানং একত্থতা ৰুত্তা. তস্সাতি তস্স পুগ্গলস্স. পজানাতীতি পুগ্গলো পজাননা পঞ্ঞাতি পুগ্গলো পঞ্ঞায পজানাতীতি ৰুত্তং হোতি. আরম্মণস্স উপট্ঠানন্তি ৰিপস্সনাক্খণে সঙ্খারারম্মণস্স, মগ্গফলক্খণে নিব্বানারম্মণস্স উপট্ঠানং সতি. এত্থ চ কম্মত্থে সামিৰচনং যথা রঞ্ঞো উপট্ঠানন্তি. অৰিক্খেপোতি সমাধি. অধিট্ঠানন্তি যথাৰুত্তসঙ্খারারম্মণং নিব্বানারম্মণঞ্চ. তঞ্হি অধিট্ঠাতি এত্থ চিত্তন্তি অধিট্ঠানং. ৰোদানন্তি ঞাণং. তঞ্হি ৰোদাযতি ৰিসুজ্ঝতি তেন চিত্তন্তি ৰোদানং. লীনপক্খিকো সমাধি অলীনভাৰপ্পত্তিযা সমভূতত্তা সমং, উদ্ধচ্চপক্খিকং ঞাণং অনুদ্ধতভাৰপ্পত্তিযা সমভূতত্তা সমং. তেন ৰিপস্সনামগ্গফলক্খণেসু সমথৰিপস্সনানং যুগনদ্ধতা ৰুত্তা হোতি. সতি পন সব্বত্থিকত্তা তদুভযসমতায উপকারিকাতি সমং, আরম্মণং সমতাধিট্ঠানত্তা সমং. অনৰজ্জট্ঠোতি ৰিপস্সনায অনৰজ্জসভাৰো. নিক্লেসট্ঠোতি মগ্গস্স নিক্কিলেসসভাৰো. নিক্কিলেসট্ঠোতি ৰা পাঠো. ৰোদানট্ঠোতি ফলস্স পরিসুদ্ধসভাৰো. পরমট্ঠোতি নিব্বানস্স সব্বধম্মুত্তমসভাৰো. পটিৰিজ্ঝতীতি তং তং সভাৰং অসম্মোহতো পটিৰিজ্ঝতি. এত্থ চ ‘‘আরম্মণস্স উপট্ঠান’’ন্তিআদীহি সম্মা পটিৰেধো ৰুত্তো. এত্থেৰ চ ৰোদানট্ঠপটিৰেধস্স ৰুত্তত্তা তেন একলক্খণা অনৰজ্জট্ঠনিক্কিলেসট্ঠপরমট্ঠা লক্খণহারৰসেন ৰুত্তাযেৰ হোন্তি. যথাহ –
‘‘ৰুত্তম্হি একধম্মে, যে ধম্মা একলক্খণা কেচি;
ৰুত্তা ভৰন্তি সব্বে, সো হারো লক্খণো নামা’’তি. (নেত্তি. ৪.৫ নিদ্দেসৰার);
অনৰজ্জট্ঠো নিক্কিলেসট্ঠো চেত্থ অৰিক্খেপসঙ্খাতস্স সমস্স অত্থো পযোজনন্তি সমত্থো, ৰোদানট্ঠো ৰিপস্সনামগ্গৰোদানং সন্ধায সমমেৰ অত্থোতি সমত্থো, ফলৰোদানং সন্ধায মগ্গৰোদানসঙ্খাতস্স সমস্স অত্থোতি সমত্থো, পরমট্ঠো পন সমমেৰ অত্থোতি ৰা নিব্বানপযোজনত্তা সব্বস্স সমস্স অত্থোতি ৰা সমত্থো, তং ৰুত্তপ্পকারং সমঞ্চ সমত্থঞ্চ একদেসসরূপেকসেসং কত্ৰা সমত্থঞ্চ পটিৰিজ্ঝতীতি ৰুত্তং. ইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গধম্মা ৰিপস্সনামগ্গফলক্খণেপি লব্ভন্তি, মগ্গো চ তিস্সো চ ৰিসুদ্ধিযো মগ্গফলক্খণেযেৰ, ৰিমোক্খো চ ৰিজ্জা চ খযে ঞাণঞ্চ মগ্গক্খণেযেৰ, ৰিমুত্তি চ অনুপ্পাদে ঞাণঞ্চ ফলক্খণেযেৰ, সেসা ৰিপস্সনাক্খণেপীতি. ধম্মৰারে ইমে ধম্মে ইমস্মিং আরম্মণে সমোধানেতীতি নিব্বানং ঠপেত্ৰা সেসা যথাযোগং ৰেদিতব্বা. ইদং পন যেভুয্যৰসেন ৰুত্তং. অৰুত্তত্থা পনেত্থ হেট্ঠা ৰুত্তা এৰ. একেকচতুক্কৰসেনেত্থ নিয্যানে দস্সিতেপি চতুক্কন্তোগধস্স একেকস্সাপি ভাগস্স নিয্যানস্স উপনিস্সযত্তা একেকভাগৰসেন নিয্যানং দস্সিতং. ন হি একেকং ৰিনা নিয্যানং হোতীতি.
দীঘংঅস্সাসপস্সাসনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৬৯. রস্সনিদ্দেসে ইত্তরসঙ্খাতেতি পরিত্তসঙ্খাতে কালে. সেসমেত্থ ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং.
১৭০. সব্বকাযপটিসংৰেদিনিদ্দেসে অরূপধম্মেসু ৰেদনায ওল়ারিকত্তা সুখগ্গহণত্থং পঠমং ইট্ঠানিট্ঠারম্মণসংৰেদিকা ৰেদনা ৰুত্তা, ততো যং ৰেদেতি, তং সঞ্জানাতীতি এৰং ৰেদনাৰিসযস্স আকারগ্গাহিকা সঞ্ঞা, ততো সঞ্ঞাৰসেন অভিসঙ্খারিকা চেতনা, ততো ‘‘ফুট্ঠো ৰেদেতি, ফুট্ঠো সঞ্জানাতি, ফুট্ঠো চেতেতী’’তি (সং. নি. ৪.৯৩) ৰচনতো ফস্সো, ততো সব্বেসং সাধারণলক্খণো মনসিকারো, চেতনাদীহি সঙ্খারক্খন্ধো ৰুত্তো. এৰং তীসু খন্ধেসু ৰুত্তেসু তংনিস্সযো ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো ৰুত্তোৰ হোতি. নামঞ্চাতি ৰুত্তপ্পকারং নামঞ্চ. নামকাযো চাতি ইদং পন নামেন নিব্বানস্সপি সঙ্গহিতত্তা লোকুত্তরানঞ্চ অৰিপস্সনুপগত্তা তং অপনেতুং ৰুত্তং. ‘‘কাযো’’তি হি ৰচনেন নিব্বানং অপনীতং হোতি নিব্বানস্স রাসিৰিনিমুত্তত্তা. যে চ ৰুচ্চন্তি চিত্তসঙ্খারাতি ‘‘সঞ্ঞা চ ৰেদনা চ চেতসিকা এতে ধম্মা চিত্তপটিবদ্ধা চিত্তসঙ্খারা’’তি (পটি. ম. ১.১৭৪; ম. নি. ১.৪৬৩) এৰং ৰুচ্চমানাপি চিত্তসঙ্খারা ইধ নামকাযেনেৰ সঙ্গহিতাতি ৰুত্তং হোতি. মহাভূতাতি মহন্তপাতুভাৰতো মহাভূতসামঞ্ঞতো মহাপরিহারতো মহাৰিকারতো মহন্তভূতত্তা চাতি মহাভূতা. তে পন – পথৰী আপো তেজো ৰাযোতি চত্তারো. চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযরূপন্তি উপযোগত্থে সামিৰচনং, চত্তারো মহাভূতে উপাদায নিস্সায অমুঞ্চিত্ৰা পৰত্তরূপন্তি অত্থো. তং পন – চক্খু সোতং ঘানং জিৰ্হা কাযো রূপং সদ্দো গন্ধো রসো ইত্থিন্দ্রিযং পুরিসিন্দ্রিযং জীৰিতিন্দ্রিযং হদযৰত্থু ওজা কাযৰিঞ্ঞত্তি ৰচীৰিঞ্ঞত্তি আকাসধাতু রূপস্স লহুতা মুদুতা কম্মঞ্ঞত্তা উপচযো সন্ততি জরতা অনিচ্চতাতি চতুৰীসতিৰিধং. অস্সাসো চ পস্সাসো চাতি পাকতিকোযেৰ. অস্সাসপস্সাসে নিস্সায উপ্পন্নং পটিভাগনিমিত্তম্পি তদেৰ নামং লভতি পথৰীকসিণাদীনি ৰিয. রূপসরিক্খকত্তা রূপন্তি চ নামং লভতি ‘‘বহিদ্ধা রূপানি পস্সতী’’তিআদীসু (ধ. স. ২০৪; দী. নি. ৩.৩৩৮) ৰিয. নিমিত্তঞ্চ উপনিবন্ধনাতি সতিউপনিবন্ধনায নিমিত্তভূতং অস্সাসপস্সাসানং ফুসনট্ঠানং. যে চ ৰুচ্চন্তি কাযসঙ্খারাতি ‘‘অস্সাসপস্সাসা কাযিকা এতে ধম্মা কাযপটিবদ্ধা কাযসঙ্খারা’’তি (পটি. ম. ১.১৭১; ম. নি. ১.৪৬৩) এৰং ৰুচ্চমানাপি কাযসঙ্খারা ইধ রূপকাযেনেৰ সঙ্গহিতাতি ৰুত্তং হোতি.
তে কাযা পটিৰিদিতা হোন্তীতি ঝানক্খণে অস্সাসপস্সাসনিমিত্তকাযা ৰিপস্সনাক্খণে অৰসেসরূপারূপকাযা আরম্মণতো পটিৰিদিতা হোন্তি, মগ্গক্খণে অসম্মোহতো পটিৰিদিতা হোন্তি. অস্সাসপস্সাসৰসেন পটিলদ্ধজ্ঝানস্স যোগিস্স উপ্পন্নৰিপস্সনামগ্গেপি সন্ধায দীঘং অস্সাসপস্সাসৰসেনাতিআদি ৰুত্তং.
আৰজ্জতো পজানতোতিআদীনি সীলকথাযং ৰুত্তত্থানি. তে ৰুত্তপ্পকারে কাযে অন্তোকরিত্ৰা ‘‘সব্বকাযপটিসংৰেদী’’তি ৰুত্তং.
সব্বকাযপটিসংৰেদী অস্সাসপস্সাসানং সংৰরট্ঠেনাতিআদীসু ‘‘সব্বকাযপটিসংৰেদী’’তিৰুত্তঅস্সাসপস্সাসতো উপ্পন্নজ্ঝানৰিপস্সনামগ্গেসু সংৰরোযেৰ সংৰরট্ঠেন সীলৰিসুদ্ধি. অৰিক্খেপোযেৰ অৰিক্খেপট্ঠেন চিত্তৰিসুদ্ধি. পঞ্ঞাযেৰ দস্সনট্ঠেন দিট্ঠিৰিসুদ্ধি. ঝানৰিপস্সনাসু ৰিরতিঅভাৰেপি পাপাভাৰমত্তমেৰ সংৰরো নামাতি ৰেদিতব্বং.
১৭১. পস্সম্ভযন্তিআদীনং নিদ্দেসে কাযিকাতি রূপকাযে ভৰা. কাযপটিবদ্ধাতি কাযং পটিবদ্ধা কাযং নিস্সিতা, কাযে সতি হোন্তি, অসতি ন হোন্তি, তস্মাযেৰ তে কাযেন সঙ্খরীযন্তীতি কাযসঙ্খারা. পস্সম্ভেন্তোতি নিব্বাপেন্তো সন্নিসীদাপেন্তো. পস্সম্ভনৰচনেনেৰ ওল়ারিকানং পস্সম্ভনং সিদ্ধং. নিরোধেন্তোতি ওল়ারিকানং অনুপ্পাদনেন নিরোধেন্তো. ৰূপসমেন্তোতি ওল়ারিকেযেৰ একসন্ততিপরিণামনযেন সন্তভাৰং নযন্তো. সিক্খতীতি অধিকারৰসেন অস্সসিস্সামীতি সিক্খতীতি সম্বন্ধো, তিস্সো সিক্খা সিক্খতীতি ৰা অত্থো.
ইদানি ওল়ারিকপস্সম্ভনং দস্সেতুং যথারূপেহীতিআদিমাহ. তত্থ যথারূপেহীতি যাদিসেহি. আনমনাতি পচ্ছতো নমনা. ৰিনমনাতি উভযপস্সতো নমনা. সন্নমনাতি সব্বতোপি নমন্তস্স সুট্ঠু নমনা. পণমনাতি পুরতো নমনা. ইঞ্জনাতি কম্পনা. ফন্দনাতি ঈসকং চলনা. পকম্পনাতি ভুসং কম্পনা. যথারূপেহি কাযসঙ্খারেহি কাযস্স আনমনা…পে… পকম্পনা, তথারূপং কাযসঙ্খারং পস্সম্ভযন্তি চ, যা কাযস্স আনমনা…পে… পকম্পনা, তঞ্চ পস্সম্ভযন্তি চ সম্বন্ধো কাতব্বো. কাযসঙ্খারেসু হি পস্সম্ভিতেসু কাযস্স আনমনাদযো চ পস্সম্ভিতাযেৰ হোন্তীতি. যথারূপেহি কাযসঙ্খারেহি কাযস্স ন আনমনাদিকা হোতি, তথারূপং সন্তং সুখুমম্পি কাযসঙ্খারং পস্সম্ভযন্তি চ, যা কাযস্স ন আনমনাদিকা, তঞ্চ সন্তং সুখুমং পস্সম্ভযন্তি চ সম্বন্ধতো ৰেদিতব্বং. সন্তং সুখুমন্তি চ ভাৰনপুংসকৰচনমেতং. ইতি কিরাতি এত্থ ইতি এৰমত্থে, কির যদিঅত্থে. যদি এৰং সুখুমকেপি অস্সাসপস্সাসে পস্সম্ভযং অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতীতি চোদকেন চোদনা আরদ্ধা হোতি. অথ ৰা কিরাতি চোদকৰচনত্তা অসদ্দহনত্থে অসহনত্থে পরোক্খত্থে চ যুজ্জতিযেৰ, এৰং সুখুমানম্পি পস্সম্ভনং সিক্খতীতি ন সদ্দহামি ন সহামি অপচ্চক্খং মেতি ৰুত্তং হোতি.
এৰং সন্তেতি এৰং সুখুমানং পস্সম্ভনে সন্তে. ৰাতূপলদ্ধিযা চ পভাৰনা ন হোতীতি অস্সাসপস্সাসৰাতস্স উপলদ্ধিযা. উপলদ্ধীতি ৰিঞ্ঞাণং. অস্সাসপস্সাসৰাতং উপলব্ভমানস্স তদারম্মণস্স ভাৰনাৰিঞ্ঞাণস্স পভাৰনা উপ্পাদনা ন হোতি, তস্স আরম্মণস্স ভাৰনা ন হোতীতি অত্থো. অস্সাসপস্সাসানঞ্চ পভাৰনা ন হোতীতি ভাৰনায সুখুমকানম্পি অস্সাসপস্সাসানং নিরোধনতো তেসঞ্চ উপ্পাদনা পৰত্তনা ন হোতীতি অত্থো. আনাপানস্সতিযা চ পভাৰনা ন হোতীতি অস্সাসপস্সাসাভাৰতোযেৰ তদারম্মণায ভাৰনাৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তায সতিযা চ পৰত্তনা ন হোতি. তস্মাযেৰ তংসম্পযুত্তস্স আনাপানস্সতিসমাধিস্স চ ভাৰনা ন হোতি. ন চ নং তন্তি এত্থ চ নন্তি নিপাতমত্তং ‘‘ভিক্খু চ ন’’ন্তিআদীসু (পারা. ২৭৩) ৰিয. তং ৰুত্তৰিধিং সমাপত্তিং পণ্ডিতা ন সমাপজ্জন্তিপি ততো ন ৰুট্ঠহন্তিপীতি সম্বন্ধো. চোদনাপক্খস্স পরিহারৰচনে ইতি কিরাতি এৰমেৰ. এত্থ এৰকারত্থে কিরসদ্দো দট্ঠব্বো. এৰং সন্তেতি এৰং পস্সম্ভনে সন্তে এৰ.
যথা কথং ৰিযাতি যথা তং ৰুত্তৰিধানং হোতি, তথা তং কথং ৰিযাতি উপমং পুচ্ছতি. ইদানি সেয্যথাপীতি তং উপমং দস্সেতি. কংসেতি কংসমযভাজনে. নিমিত্তন্তি তেসং সদ্দানং আকারং. ‘‘নিমিত্ত’’ন্তি চ সামিঅত্থে উপযোগৰচনং, নিমিত্তস্সাতি অত্থো. সদ্দনিমিত্তঞ্চ সদ্দতো অনঞ্ঞং. সুগ্গহিতত্তাতি সুট্ঠু উগ্গহিতত্তা. সুগহিতত্তাতিপি পাঠো, সুট্ঠু গহিতত্তাতি অত্থো. সুমনসিকতত্তাতি সুট্ঠু আৰজ্জিতত্তা. সূপধারিতত্তাতি সুট্ঠু চিত্তে ঠপিতত্তা. সুখুমসদ্দনিমিত্তারম্মণতাপীতি তদা সুখুমানম্পি সদ্দানং নিরুদ্ধত্তা অনুগ্গহিতসদ্দনিমিত্তস্স অনারম্মণম্পি সুখুমতরং সদ্দনিমিত্তং আরম্মণং কত্ৰা সুখুমতরং সদ্দনিমিত্তারম্মণম্পি চিত্তং পৰত্ততি, সুখুমতরসদ্দনিমিত্তারম্মণভাৰতোপীতি ৰা অত্থো. ইমিনাৰ নযেন অপ্পনাযম্পি অত্থো ৰেদিতব্বো.
পস্সম্ভযন্তিআদীসু ‘‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খার’’ন্তি ৰুত্তা অস্সাসপস্সাসা কাযোতি ৰা ‘‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খার’’ন্তি এত্থ অস্সাসপস্সাসা কাযোতি ৰা যোজনা ৰেদিতব্বা. ভাৰনাৰিসুদ্ধিযা কাযসঙ্খারে পস্সম্ভমানেপি ওল়ারিকং কাযসঙ্খারং পস্সম্ভেমীতি যোগিনো আভোগে সতি তেনাদরেন অতিৰিয পস্সম্ভতি. অনুপট্ঠহন্তম্পি সুখুমং সুআনযং হোতি.
অট্ঠ অনুপস্সনাঞাণানীতি ‘‘দীঘং রস্সং সব্বকাযপটিসংৰেদী পস্সম্ভযং কাযসঙ্খার’’ন্তি ৰুত্তেসু চতূসু ৰত্থূসু অস্সাসৰসেন চতস্সো, পস্সাসৰসেন চতস্সোতি অট্ঠ অনুপস্সনাঞাণানি. অট্ঠ চ উপট্ঠানানুস্সতিযোতি ‘‘দীঘং অস্সাসৰসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৰিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতী’’তিআদিনা (পটি. ম. ১.১৭০) নযেন ৰুত্তেসু চতূসু ৰত্থূসু অস্সাসৰসেন চতস্সো, পস্সাসৰসেন চতস্সোতি অট্ঠ চ উপট্ঠানানুস্সতিযো. অট্ঠ চুপট্ঠানানুস্সতিযোতিপি পাঠো. চত্তারি সুত্তন্তিকৰত্থূনীতি ভগৰতা আনাপানস্সতিসুত্তন্তে (ম. নি. ৩.১৪৪ আদযো) ৰুত্তত্তা পঠমচতুক্কৰসেন চত্তারি সুত্তন্তিকৰত্থূনীতি.
পঠমচতুক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৭২. দুতিযচতুক্কস্স পীতিপটিসংৰেদিনিদ্দেসে উপ্পজ্জতি পীতি পামোজ্জন্তি এত্থ পীতীতি মূলপদং. পামোজ্জন্তি তস্স অত্থপদং, পমুদিতভাৰোতি অত্থো. যা পীতি পামোজ্জন্তিআদীসু যা ‘‘পীতী’’তি চ ‘‘পামোজ্জ’’ন্তি চ এৰমাদীনি নামানি লভতি, সা পীতীতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ পীতীতি সভাৰপদং. পমুদিতস্স ভাৰো পামোজ্জং. আমোদনাকারো আমোদনা. পমোদনাকারো পমোদনা. যথা ৰা ভেসজ্জানং ৰা তেলানং ৰা উণ্হোদকসীতোদকানং ৰা একতোকরণং মোদনাতি ৰুচ্চতি, এৰমযম্পি ধম্মানং একতোকরণেন মোদনা, উপসগ্গৰসেন পন পদং মণ্ডেত্ৰা আমোদনা পমোদনাতি ৰুত্তং. হাসেতীতি হাসো, পহাসেতীতি পহাসো, হট্ঠপহট্ঠাকারানমেতং অধিৰচনং. ৰিত্তীতি ৰিত্তং, ধনস্সেতং নামং. অযং পন সোমনস্সপচ্চযত্তা ৰিত্তিসরিক্খতায ৰিত্তি. যথা হি ধনিনো ধনং পটিচ্চ সোমনস্সং উপ্পজ্জতি, এৰং পীতিমতোপি পীতিং পটিচ্চ সোমনস্সং উপ্পজ্জতি. তস্মা ‘‘ৰিত্তী’’তি ৰুত্তা. তুট্ঠিসভাৰসণ্ঠিতায হি পীতিযা এতং নামং. পীতিমা পন পুগ্গলো কাযচিত্তানং উগ্গতত্তা অব্ভুগ্গতত্তা ‘‘উদগ্গো’’তি ৰুচ্চতি, উদগ্গস্স ভাগো ওদগ্যং. অত্তনো মনতা অত্তমনতা. অনভিরদ্ধস্স হি মনো দুক্খপদট্ঠানত্তা ন অত্তনো মনো নাম হোতি, অভিরদ্ধস্স সুখপদট্ঠানত্তা অত্তনো মনো নাম হোতি, ইতি অত্তনো মনতা অত্তমনতা, সকমনতা সকমনস্স ভাৰোতি অত্থো. সা পন যস্মা ন অঞ্ঞস্স কস্সচি অত্তনো মনতা, চিত্তস্সেৰ পনেসো ভাৰো চেতসিকো ধম্মো, তস্মা অত্তমনতা চিত্তস্সাতি ৰুত্তা. সেসমেত্থ চ উপরি চ হেট্ঠা ৰুত্তনযেন যোজেত্ৰা ৰেদিতব্বং.
১৭৩. সুখপটিসংৰেদিনিদ্দেসে দ্ৰে সুখানীতি সমথৰিপস্সনাভূমিদস্সনত্থং ৰুত্তং. কাযিকঞ্হি সুখং ৰিপস্সনায ভূমি, চেতসিকং সুখং সমথস্স চ ৰিপস্সনায চ ভূমি. কাযিকন্তি পসাদকাযং ৰিনা অনুপ্পত্তিতো কাযে নিযুত্তন্তি কাযিকং. চেতসিকন্তি অৰিপ্পযোগৰসেন চেতসি নিযুত্তন্তি চেতসিকং. তত্থ কাযিকপদেন চেতসিকং সুখং পটিক্খিপতি, সুখপদেন কাযিকং দুক্খং. তথা চেতসিকপদেন কাযিকং সুখং পটিক্খিপতি, সুখপদেন চেতসিকং দুক্খং. সাতন্তি মধুরং সুমধুরং. সুখন্তি সুখমেৰ, ন দুক্খং. কাযসম্ফস্সজন্তি কাযসম্ফস্সে জাতং. সাতং সুখং ৰেদযিতন্তি সাতং ৰেদযিতং, ন অসাতং ৰেদযিতং. সুখং ৰেদযিতং, ন দুক্খং ৰেদযিতং. পরতো তীণি পদানি ইত্থিলিঙ্গৰসেন ৰুত্তানি. সাতা ৰেদনা, ন অসাতা. সুখা ৰেদনা, ন দুক্খাতি অযমেৰ পনেত্থ অত্থো.
চেতসিকসুখনিদ্দেসো ৰুত্তপটিপক্খনযেন যোজেতব্বো. তে সুখাতি লিঙ্গৰিপল্লাসো কতো, তানি সুখানীতি ৰুত্তং হোতি. সেসমেত্থ চতুক্কে হেট্ঠা পঠমচতুক্কে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. চত্তারি সুত্তন্তিকৰত্থূনি দুতিযচতুক্কৰসেন ৰেদিতব্বানীতি.
দুতিযচতুক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৭৬. ততিযচতুক্কনিদ্দেসে চিত্তন্তি মূলপদং. ৰিঞ্ঞাণন্তি অত্থপদং. যং চিত্তন্তিআদি পীতিযং ৰুত্তনযেন যোজেতব্বং. তত্থ চিত্তন্তিআদীসু চিত্তৰিচিত্ততায চিত্তং. আরম্মণং মিনমানং জানাতীতি মনো. মানসন্তি মনোযেৰ. ‘‘অন্তলিক্খচরো পাসো, য্ৰাযং চরতি মানসো’’তি (সং. নি. ১.১৫১; মহাৰ. ৩৩) হি এত্থ পন সম্পযুত্তকধম্মো মানসোতি ৰুত্তো.
‘‘কথঞ্হি ভগৰা তুয্হং, সাৰকো সাসনে রতো;
অপ্পত্তমানসো সেক্খো, কালং কযিরা জনে সুতা’’তি. (সং. নি. ১.১৫৯) –
এত্থ অরহত্তং মানসন্তি ৰুত্তং. ইধ পন মনোৰ মানসং. ব্যঞ্জনৰসেন হেতং পদং ৰড্ঢিতং.
হদযন্তি চিত্তং. ‘‘চিত্তং ৰা তে খিপিস্সামি, হদযং ৰা তে ফালেস্সামী’’তি (সং. নি. ১.২৩৭; সু. নি. আল়ৰকসুত্ত) এত্থ উরো হদযন্তি ৰুত্তং. ‘‘হদযা হদযং মঞ্ঞে অঞ্ঞায তচ্ছতী’’তি (ম. নি. ১.৬৩) এত্থ চিত্তং. ‘‘ৰক্কং হদয’’ন্তি (দী. নি. ২.৩৭৭; ম. নি. ১.১১০) এত্থ হদযৰত্থু. ইধ পন চিত্তমেৰ অব্ভন্তরট্ঠেন ‘‘হদয’’ন্তি ৰুত্তং. তদেৰ পরিসুদ্ধট্ঠেন পণ্ডরং. ভৰঙ্গং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. যথাহ – ‘‘পভস্সরমিদং, ভিক্খৰে, চিত্তং, তঞ্চ খো আগন্তুকেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠ’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৯). ততো নিক্খন্তত্তা পন অকুসলম্পি গঙ্গায নিক্খন্তা নদী গঙ্গা ৰিয, গোধাৰরিতো নিক্খন্তা গোধাৰরী ৰিয চ ‘‘পণ্ডর’’ন্ত্ৰেৰ ৰুত্তং. যস্মা পন আরম্মণৰিজাননলক্খণং চিত্তং উপক্কিলেসেন কিলেসো ন হোতি, সভাৰতো পরিসুদ্ধমেৰ হোতি, উপক্কিলেসযোগে পন সতি উপক্কিলিট্ঠং নাম হোতি, তস্মাপি ‘‘পণ্ডর’’ন্তি ৰত্তুং যুজ্জতি.
মনো মনাযতনন্তি ইধ পন মনোগহণং মনস্সেৰ আযতনভাৰদীপনত্থং. তেনেতং দীপেতি – ‘‘নযিদং দেৰাযতনং ৰিয মনস্স আযতনত্তা মনাযতনং, অথ খো মনো এৰ আযতনং মনাযতন’’ন্তি.
আযতনট্ঠো হেট্ঠা ৰুত্তোযেৰ. মনতে ইতি মনো, ৰিজানাতীতি অত্থো. অট্ঠকথাচরিযা পনাহু – নাল়িযা মিনমানো ৰিয মহাতুলায ধারযমানো ৰিয চ আরম্মণং জানাতীতি মনো, তদেৰ মননলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং, মনোৰ ইন্দ্রিযং মনিন্দ্রিযং.
ৰিজানাতীতি ৰিঞ্ঞাণং. ৰিঞ্ঞাণমেৰ খন্ধো ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো. রুল়্হিতো খন্ধো ৰুত্তো. রাসট্ঠেন হি ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স একদেসো একং ৰিঞ্ঞাণং. তস্মা যথা রুক্খস্স একদেসং ছিন্দন্তো রুক্খং ছিন্দতীতি ৰুচ্চতি, এৰমেৰ ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স একদেসভূতং একম্পি ৰিঞ্ঞাণং রুল়্হিতো ‘‘ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি ৰুত্তং. যস্মা পন রাসট্ঠোযেৰ খন্ধট্ঠো ন হোতি, কোট্ঠাসট্ঠোপি খন্ধট্ঠোযেৰ, তস্মা কোট্ঠাসট্ঠেন ৰিঞ্ঞাণকোট্ঠাসোতিপি অত্থো. তজ্জা মনোৰিঞ্ঞাণধাতূতি তেসং ফস্সাদীনং সম্পযুত্তধম্মানং অনুচ্ছৰিকা মনোৰিঞ্ঞাণধাতু. ইমস্মিঞ্হি পদে একমেৰ চিত্তং মিননট্ঠেন মনো, ৰিজাননট্ঠেন ৰিঞ্ঞাণং, সভাৰট্ঠেন, নিস্সত্তট্ঠেন ৰা ধাতূতি তীহি নামেহি ৰুত্তং.
১৭৭. অভিপ্পমোদোতি অধিকা তুট্ঠি.
১৭৮. সমাধিনিদ্দেসে অচলভাৰেন আরম্মণে তিট্ঠতীতি ঠিতি. পরতো পদদ্ৰযং উপসগ্গৰসেন ৰড্ঢিতং. অপিচ সম্পযুত্তধম্মে আরম্মণম্হি সম্পিণ্ডেত্ৰা তিট্ঠতীতি সণ্ঠিতি. আরম্মণং ওগাহেত্ৰা অনুপৰিসিত্ৰা তিট্ঠতীতি অৰট্ঠিতি. কুসলপক্খস্মিং হি চত্তারো ধম্মা আরম্মণং ওগাহন্তি সদ্ধা সতি সমাধি পঞ্ঞাতি. তেনেৰ সদ্ধা ‘‘ওকপ্পনা’’তি ৰুত্তা, সতি ‘‘অপিলাপনতা’’তি, সমাধি ‘‘অৰট্ঠিতী’’তি, পঞ্ঞা ‘‘পরিযোগাহনা’’তি. অকুসলপক্খে পন তযো ধম্মা আরম্মণং ওগাহন্তি তণ্হা দিট্ঠি অৰিজ্জাতি. তেনেৰ তে ‘‘ওঘা’’তি ৰুত্তা. উদ্ধচ্চৰিচিকিচ্ছাৰসেন পৰত্তস্স ৰিসাহারস্স পটিপক্খতো অৰিসাহারো, অৰিসাহরণন্তি অত্থো. উদ্ধচ্চৰিচিকিচ্ছাৰসেনেৰ গচ্ছন্তং চিত্তং ৰিক্খিপতি নাম, অযং পন তথা ন হোতীতি অৰিক্খেপো. উদ্ধচ্চৰিচিকিচ্ছাৰসেনেৰ চিত্তং ৰিসাহটং নাম হোতি, ইতো চিতো চ হরীযতি, অযং পন অৰিসাহটস্স মানসস্স ভাৰোতি অৰিসাহটমানসতা.
সমথোতি তিৰিধো সমথো চিত্তসমথো অধিকরণসমথো সব্বসঙ্খারসমথোতি. তত্থ অট্ঠসু সমাপত্তীসু চিত্তেকগ্গতা চিত্তসমথো নাম. তঞ্হি আগম্ম চিত্তচলনং চিত্তৰিপ্ফন্দনং সম্মতি ৰূপসম্মতি, তস্মা সো ‘‘চিত্তসমথো’’তি ৰুচ্চতি. সম্মুখাৰিনযাদিসত্তৰিধো অধিকরণসমথো নাম. তঞ্হি আগম্ম তানি তানি অধিকরণানি সম্মন্তি ৰূপসম্মন্তি, তস্মা সো ‘‘অধিকরণসমথো’’তি ৰুচ্চতি. যস্মা পন সব্বে সঙ্খারা নিব্বানং আগম্ম সম্মন্তি ৰূপসম্মন্তি, তস্মা তং সব্বসঙ্খারসমথোতি ৰুচ্চতি. ইমস্মিং অত্থে চিত্তসমথো অধিপ্পেতো. সমাধিলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি সমাধিন্দ্রিযং. উদ্ধচ্চে ন কম্পতীতি সমাধিবলং. সম্মাসমাধীতি যাথাৰসমাধি নিয্যানিকসমাধি কুসলসমাধি.
১৭৯. রাগতো ৰিমোচযং চিত্তন্তিআদীহি দসহি কিলেসৰত্থূহি ৰিমোচনং ৰুত্তং. থিনগ্গহণেনেৰ চেত্থ মিদ্ধগ্গহণং, উদ্ধচ্চগ্গহণেনেৰ চ কুক্কুচ্চগ্গহণং কতং হোতীতি অঞ্ঞেসু পাঠেসু সহচারিত্তা কিলেসৰত্থুতো ৰিমোচনৰচনেনেৰ পঠমজ্ঝানাদীহি নীৰরণাদিতো ৰিমোচনং, অনিচ্চানুপস্সনাদীহি নিচ্চসঞ্ঞাদিতো চ ৰিমোচনং ৰুত্তমেৰ হোতীতি. কথং তং চিত্তং অনুপস্সতীতি এত্থ পেয্যালে চ অনিচ্চানুপস্সনাদীহি নিচ্চসঞ্ঞাদীনং পহানং ৰুত্তমেৰ. চত্তারি সুত্তন্তিকৰত্থূনি ততিযচতুক্কৰসেন ৰেদিতব্বানীতি.
ততিযচতুক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৮০. চতুত্থচতুক্কনিদ্দেসে ‘‘অনিদ্দিট্ঠে নপুংসক’’ন্তি ৰচনতো অসুকন্তি অনিদ্দিট্ঠত্তা ‘‘অনিচ্চন্তি কিং অনিচ্চ’’ন্তি নপুংসকৰচনেন পুচ্ছা কতা. উপ্পাদৰযট্ঠেনাতি উপ্পাদৰযসঙ্খাতেন অত্থেন, উপ্পাদৰযসভাৰেনাতি অত্থো. এত্থ চ পঞ্চক্খন্ধা সভাৰলক্খণং, পঞ্চন্নং খন্ধানং উপ্পাদৰযা ৰিকারলক্খণং. এতেন হুত্ৰা অভাৰেন অনিচ্চাতি ৰুত্তং হোতি. তেনেৰ চ অট্ঠকথাযং ‘‘সঙ্খতলক্খণৰসেন অনিচ্চতাতি তেসংযেৰ উপ্পাদৰযঞ্ঞথত্ত’’ন্তি চ ৰত্ৰাপি ‘‘হুত্ৰা অভাৰো ৰা’’তি ৰুত্তং. এতেন হুত্ৰা অভাৰাকারো অনিচ্চলক্খণন্তি ৰুত্তং হোতি. ‘‘পঞ্চন্নং খন্ধানং উদযব্বযং পস্সন্তো ইমানি পঞ্ঞায লক্খণানী’’তি পেয্যালং কত্ৰা ৰুত্তং. ধম্মাতি রূপক্খন্ধাদযো যথাৰুত্তধম্মা.
ৰিরাগানুপস্সীনিদ্দেসে রূপে আদীনৰং দিস্ৰাতি ভঙ্গানুপস্সনতো পট্ঠায পরতো ৰুত্তেহি অনিচ্চট্ঠাদীহি রূপক্খন্ধে আদীনৰং দিস্ৰা. রূপৰিরাগেতি নিব্বানে. নিব্বানঞ্হি আগম্ম রূপং ৰিরজ্জতি অপুনরুপ্পত্তিধম্মতং আপজ্জনেন নিরুজ্ঝতি, তস্মা নিব্বানং ‘‘রূপৰিরাগো’’তি ৰুচ্চতি. ছন্দজাতো হোতীতি অনুস্সৰৰসেন উপ্পন্নধম্মচ্ছন্দো হোতি. সদ্ধাধিমুত্তোতি তস্মিংযেৰ নিব্বানে সদ্ধায চ অধিমুত্তো নিচ্ছিতো. চিত্তঞ্চস্স স্ৰাধিট্ঠিতন্তি অস্স যোগিস্স চিত্তং খযৰিরাগসঙ্খাতে রূপভঙ্গে আরম্মণৰসেন, অচ্চন্ত ৰিরাগসঙ্খাতে রূপৰিরাগে নিব্বানে অনুস্সৰৰসেন সুট্ঠু অধিট্ঠিতং সুট্ঠু পতিট্ঠিতং হোতীতি সম্বন্ধতো ৰেদিতব্বং. রূপে ৰিরাগানুপস্সীতি রূপস্স খযৰিরাগো রূপে ৰিরাগোতি পকতিভুম্মৰচনেন ৰুত্তো. রূপস্স অচ্চন্তৰিরাগো রূপে ৰিরাগোতি নিমিত্তত্থে ভুম্মৰচনেন ৰুত্তো. তং দুৰিধম্পি ৰিরাগং আরম্মণতো অজ্ঝাসযতো চ অনুপস্সনসীলো ‘‘রূপে ৰিরাগানুপস্সী’’তি ৰুত্তো. এস নযো ৰেদনাদীসু. নিরোধানুপস্সীপদনিদ্দেসেপি এসেৰ নযো.
১৮১. কতিহাকারেহীতিআদি পনেত্থ ৰিসেসো – তত্থ অৰিজ্জাদীনং পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানং আদীনৰনিরোধদস্সনেনেৰ রূপাদীনম্পি আদীনৰনিরোধা দস্সিতা হোন্তি তেসম্পি পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানতিৰত্তনতো. ইমিনা এৰ চ ৰিসেসৰচনেন ৰিরাগানুপস্সনতো নিরোধানুপস্সনায ৰিসিট্ঠভাৰো ৰুত্তো হোতি. তত্থ অনিচ্চট্ঠেনাতি খযট্ঠেন, হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন ৰা. দুক্খট্ঠেনাতি ভযট্ঠেন, পটিপীল়নট্ঠেন ৰা. অনত্তট্ঠেনাতি অসারকট্ঠেন, অৰসৰত্তনট্ঠেন ৰা. সন্তাপট্ঠেনাতি কিলেসসন্তাপনট্ঠেন. ৰিপরিণামট্ঠেনাতি জরাভঙ্গৰসেন দ্ৰিধা পরিণামনট্ঠেন. নিদাননিরোধেনাতি মূলপচ্চযাভাৰেন. নিরুজ্ঝতীতি ন ভৰতি. সমুদযনিরোধেনাতি আসন্নপচ্চযাভাৰেন. মূলপচ্চযো হি ব্যাধিস্স অসপ্পাযভোজনং ৰিয নিদানন্তি ৰুত্তো, আসন্নপচ্চযো ব্যাধিস্স ৰাতপিত্তসেম্হা ৰিয সমুদযোতি ৰুত্তো. নিদানঞ্হি নিচ্ছযেন দদাতি ফলমিতি নিদানং, সমুদযো পন সুট্ঠু উদেতি এতস্মা ফলমিতি সমুদযো. জাতিনিরোধেনাতি মূলপচ্চযস্স উপ্পত্তিঅভাৰেন. পভৰনিরোধেনাতি আসন্নপচ্চযস্স উপ্পত্তিঅভাৰেন. জাতিযেৰ হি পভৰতি এতস্মা দুক্খন্তি পভৰোতি ৰত্তুং যুজ্জতি. হেতুনিরোধেনাতি জনকপচ্চযাভাৰেন. পচ্চযনিরোধেনাতি উপত্থম্ভকপচ্চযাভাৰেন. মূলপচ্চযোপি হি আসন্নপচ্চযো চ জনকপচ্চযো উপত্থম্ভকপচ্চযো চ হোতিযেৰ. এতেহি তিক্খৰিপস্সনাক্খণে তদঙ্গনিরোধো, মগ্গক্খণে সমুচ্ছেদনিরোধো ৰুত্তো হোতি. ঞাণুপ্পাদেনাতি তিক্খৰিপস্সনাঞাণস্স ৰা মগ্গঞাণস্স ৰা উপ্পাদেন. নিরোধুপট্ঠানেনাতি ৰিপস্সনাক্খণে পচ্চক্খতো খযনিরোধস্স অনুস্সৰৰসেন নিরোধসঙ্খাতস্স নিব্বানস্স উপট্ঠানেন, মগ্গক্খণে পচ্চক্খতো চ নিব্বানস্স উপট্ঠানেন. এতেহি ৰিসযৰিসযিনিযমোৰ কতো হোতি, তদঙ্গসমুচ্ছেদনিরোধো চ ৰুত্তো হোতি.
১৮২. পটিনিস্সগ্গানুপস্সীপদনিদ্দেসে রূপং পরিচ্চজতীতি আদীনৰদস্সনেন নিরপেক্খতায রূপক্খন্ধং পরিচ্চজতি. পরিচ্চাগপটিনিস্সগ্গোতি পরিচ্চাগট্ঠেন পটিনিস্সগ্গোতি ৰুত্তং হোতি. এতেন পটিনিস্সগ্গপদস্স পরিচ্চাগট্ঠো ৰুত্তো, তস্মা কিলেসানং পজহনন্তি অত্থো. এত্থ চ ৰুট্ঠানগামিনী ৰিপস্সনা কিলেসে তদঙ্গৰসেন পরিচ্চজতি, মগ্গো সমুচ্ছেদৰসেন. রূপনিরোধে নিব্বানে চিত্তং পক্খন্দতীতি ৰুট্ঠানগামিনী তংনিন্নতায পক্খন্দতি, মগ্গো আরম্মণকরণেন. পক্খন্দনপটিনিস্সগ্গোতি পক্খন্দনট্ঠেন পটিনিস্সগ্গোতি ৰুত্তং হোতি. এতেন পটিনিস্সগ্গপদস্স পক্খন্দনট্ঠো ৰুত্তো, তস্মা চিত্তস্স নিব্বানে ৰিস্সজ্জনন্তি অত্থো. চত্তারি সুত্তন্তিকৰত্থূনি চতুত্থচতুক্কৰসেন ৰেদিতব্বানি. ইমস্মিং চতুক্কে জরামরণে ৰত্তব্বংহেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. সতিপট্ঠানেসু চ ‘‘কাযে কাযানুপস্সনা, চিত্তে চিত্তানুপস্সনা’’তি কাযচিত্তানং একত্তৰোহারৰসেন একৰচননিদ্দেসো কতো. ‘‘ৰেদনাসু ৰেদনানুপস্সনা, ধম্মেসু ধম্মানুপস্সনা’’তি ৰেদনাধম্মানং নানত্তৰোহারৰসেন বহুৰচননিদ্দেসো কতোতি ৰেদিতব্বোতি.
চতুত্থচতুক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিট্ঠিতা চ সতোকারিঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা.