নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

খুদ্দকনিকাযে

পটিসম্ভিদামগ্গ-অট্ঠকথা

(পঠমো ভাগো)

গন্থারম্ভকথা

যো সব্বলোকাতিগসব্বসোভা-

যুত্তেহি সব্বেহি গুণেহি যুত্তো;

দোসেহি সব্বেহি সৰাসনেহি,

মুত্তো ৰিমুত্তিং পরমঞ্চ দাতা.

নিচ্চং দযাচন্দনসীতচিত্তো,

পঞ্ঞারৰিজ্জোতিতসব্বনেয্যো;

সব্বেসু ভূতেসু তমগ্গভূতং,

ভূতত্থনাথং সিরসা নমিত্ৰা.

যো সব্বভূতেসু মুনীৰ অগ্গো, অনন্তসঙ্খেসু জিনত্তজেসু;

অহূ দযাঞাণগুণেহি সত্থুলীলানুকারী জনতাহিতেসু.

তং সারিপুত্তং মুনিরাজপুত্তং, থেরং থিরানেকগুণাভিরামং;

পঞ্ঞাপভাৰুগ্গতচারুকিত্তিং, সুসন্তৰুত্তিঞ্চ অথো নমিত্ৰা.

সদ্ধম্মচক্কানুপৰত্তকেন, সদ্ধম্মসেনাপতিসাৰকেন;

সুত্তেসু ৰুত্তেসু তথাগতেন, ভূতত্থৰেদিত্তমুপাগতেন.

যো ভাসিতো ভাসিতকোৰিদেন, ধম্মপ্পদীপুজ্জলনাযকেন;

পাঠো ৰিসিট্ঠো পটিসম্ভিদানং, মগ্গোতি তন্নামৰিসেসিতো চ.

ৰিচিত্তনানত্তনযোপগূল়্হো, গম্ভীরপঞ্ঞেহি সদাৰগাল়্হো;

অত্তত্থলোকত্থপরাযণেহি, সংসেৰনীযো সুজনেহি নিচ্চং.

ঞাণপ্পভেদাৰহনস্স তস্স, যোগীহিনেকেহি নিসেৰিতস্স;

অত্থং অপুব্বং অনুৰণ্ণযন্তো, সুত্তঞ্চ যুত্তিঞ্চ অনুক্কমন্তো.

অৰোক্কমন্তো সমযা সকা চ, অনামসন্তো সমযং পরঞ্চ;

পুব্বোপদেসট্ঠকথানযঞ্চ, যথানুরূপং উপসংহরন্তো.

ৰক্খামহং অট্ঠকথং জনস্স, হিতায সদ্ধম্মচিরট্ঠিতত্থং;

সক্কচ্চ সদ্ধম্মপকাসিনিং তং, সুণাথ ধারেথ চ সাধু সন্তোতি.

তত্থ পটিসম্ভিদানং মগ্গোতি তন্নামৰিসেসিতো চাতি ৰুত্তত্তা পটিসম্ভিদামগ্গস্স পটিসম্ভিদামগ্গতা তাৰ ৰত্তব্বা. চতস্সো হি পটিসম্ভিদা – অত্থপটিসম্ভিদা, ধম্মপটিসম্ভিদা, নিরুত্তিপটিসম্ভিদা, পটিভানপটিসম্ভিদাতি. তাসং পটিসম্ভিদানং মগ্গো অধিগমূপাযোতি পটিসম্ভিদামগ্গো, পটিসম্ভিদাপটিলাভহেতূতি ৰুত্তং হোতি. কথমযং তাসং মগ্গো হোতীতি চে? পভেদতো দেসিতায দেসনায পটিসম্ভিদাঞাণাৰহত্তা. নানাভেদভিন্নানঞ্হি ধম্মানং নানাভেদভিন্না দেসনা সোতূনং অরিযপুগ্গলানং পটিসম্ভিদাঞাণপ্পভেদঞ্চ সঞ্জনেতি, পুথুজ্জনানং আযতিং পটিসম্ভিদাঞাণপ্পভেদায চ পচ্চযো হোতি. ৰুত্তঞ্চ – ‘‘পভেদতো হি দেসনা ঘনৰিনিব্ভোগপটিসম্ভিদাঞাণাৰহা হোতী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ১.কামাৰচরকুসলপদভাজনীয). অযঞ্চ নানাভেদভিন্না দেসনা, তেনস্সা পটিসম্ভিদানং মগ্গত্তসিদ্ধি.

তত্থ চতস্সোতি গণনপরিচ্ছেদো. পটিসম্ভিদাতি পভেদা. ‘‘অত্থে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, ধম্মে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, তত্র ধম্মনিরুত্তাভিলাপে ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা, ঞাণেসু ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা’’তি (ৰিভ. ৭১৮) ৰুত্তত্তা ন অঞ্ঞস্স কস্সচি পভেদা, ঞাণস্সেৰ পভেদা. তস্মা ‘‘চতস্সো পটিসম্ভিদা’’তি চত্তারো ঞাণপ্পভেদাতি অত্থো. অত্থপ্পভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং অত্থে পভেদগতং ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. ধম্মপ্পভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং ধম্মে পভেদগতং ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. নিরুত্তিপ্পভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং নিরুত্তাভিলাপে পভেদগতং ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা. পটিভানপ্পভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং পটিভানে পভেদগতং ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা.

তত্থ অত্থোতি সঙ্খেপতো হেতুফলং. তঞ্হি যস্মা হেতুঅনুসারেন অরীযতি অধিগমীযতি পাপুণীযতি, তস্মা অত্থোতি ৰুচ্চতি. পভেদতো পন যংকিঞ্চি পচ্চযসমুপ্পন্নং, নিব্বানং, ভাসিতত্থো, ৰিপাকো, কিরিযাতি ইমে পঞ্চ ধম্মা অত্থোতি ৰেদিতব্বা. তং অত্থং পচ্চৰেক্খন্তস্স তস্মিং অত্থে পভেদগতং ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা.

ধম্মোতি সঙ্খেপতো পচ্চযো. সো হি যস্মা তং তং ৰিদহতি পৰত্তেতি চেৰ পাপেতি চ, তস্মা ধম্মোতি ৰুচ্চতি. পভেদতো পন যো কোচি ফলনিব্বত্তকো হেতু, অরিযমগ্গো, ভাসিতং, কুসলং, অকুসলন্তি ইমে পঞ্চ ধম্মা ধম্মোতি ৰেদিতব্বা. তং ধম্মং পচ্চৰেক্খন্তস্স তস্মিং ধম্মে পভেদগতং ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. অযমেৰ হি অত্থো অভিধম্মে (ৰিভ. ৭১৯-৭২৫) –

‘‘দুক্খে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, দুক্খসমুদযে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, দুক্খনিরোধে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, হেতুফলে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা.

‘‘যে ধম্মা জাতা ভূতা সঞ্জাতা নিব্বত্তা অভিনিব্বত্তা পাতুভূতা, ইমেসু ধম্মেসু ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, যম্হা ধম্মা তে ধম্মা জাতা ভূতা সঞ্জাতা নিব্বত্তা অভিনিব্বত্তা পাতুভূতা, তেসু ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা.

‘‘জরামরণে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, জরামরণসমুদযে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, জরামরণনিরোধে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, জরামরণনিরোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা.

‘‘জাতিযা ঞাণং…পে… ভৰে ঞাণং…পে… উপাদানে ঞাণং…পে… তণ্হায ঞাণং…পে… ৰেদনায ঞাণং…পে… ফস্সে ঞাণং….পে… সল়াযতনে ঞাণং….পে… নামরূপে ঞাণং…পে… ৰিঞ্ঞাণে ঞাণং…পে… সঙ্খারেসু ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, সঙ্খারসমুদযে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, সঙ্খারনিরোধে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, সঙ্খারনিরোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা.

‘‘ইধ ভিক্খু ধম্মং জানাতি – সুত্তং গেয্যং ৰেয্যাকরণং গাথং উদানং ইতিৰুত্তকং জাতকং অব্ভুতধম্মং ৰেদল্লং. অযং ৰুচ্চতি ধম্মপটিসম্ভিদা. সো তস্স তস্সেৰ ভাসিতস্স অত্থং জানাতি ‘অযং ইমস্স ভাসিতস্স অত্থো, অযং ইমস্স ভাসিতস্স অত্থো’তি. অযং ৰুচ্চতি অত্থপটিসম্ভিদা.

‘‘কতমে ধম্মা কুসলা? যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং রূপারম্মণং ৰা…পে… ধম্মারম্মণং ৰা যং যং ৰা পনারব্ভ তস্মিং সমযে ফস্সো হোতি…পে… অৰিক্খেপো হোতি. ইমে ধম্মা কুসলা. ইমেসু ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, তেসং ৰিপাকে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তিআদিনা নযেন ৰিভজিত্ৰা ৰিভজিত্ৰা দস্সিতো.

তত্র ধম্মনিরুত্তাভিলাপে ঞাণন্তি তস্মিং অত্থে চ ধম্মে চ যা সভাৰনিরুত্তি অব্যভিচারিৰোহারো, তস্স অভিলাপে ভাসনে উদীরণে তং লপিতং ভাসিতং উদীরিতং সভাৰনিরুত্তিসদ্দং আরম্মণং কত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তস্স তস্মিং সভাৰনিরুত্তাভিলাপে ‘‘অযং সভাৰনিরুত্তি, অযং ন সভাৰনিরুত্তী’’তি এৰং তস্সা ধম্মনিরুত্তিসঞ্ঞিতায সভাৰনিরুত্তিযা মাগধিকায সব্বসত্তানং মূলভাসায পভেদগতং ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা. এৰমযং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা সদ্দারম্মণা নাম জাতা, ন পঞ্ঞত্তিআরম্মণা. কস্মা? যস্মা সদ্দং সুত্ৰা ‘‘অযং সভাৰনিরুত্তি, অযং ন সভাৰনিরুত্তী’’তি জানাতি. পটিসম্ভিদাপ্পত্তো হি ‘‘ফস্সো’’তি ৰুত্তে ‘‘অযং সভাৰনিরুত্তী’’তি জানাতি, ‘‘ফস্সা’’তি ৰা ‘‘ফস্স’’ন্তি ৰা ৰুত্তে পন ‘‘অযং ন সভাৰনিরুত্তী’’তি জানাতি. ৰেদনাদীসুপি এসেৰ নযো. অঞ্ঞং পনেস নামাখ্যাতউপসগ্গনিপাতব্যঞ্জনসদ্দং জানাতি ন জানাতীতি? যদগ্গেন সদ্দং সুত্ৰা ‘‘অযং সভাৰনিরুত্তি, অযং ন সভাৰনিরুত্তী’’তি জানাতি, তদগ্গেন তম্পি জানিস্সতি. তং পন নযিদং পটিসম্ভিদাকিচ্চন্তি পটিক্খিপিত্ৰা ‘‘ভাসং নাম সত্তা উগ্গণ্হন্তী’’তি ৰত্ৰা ইদং কথিতং – মাতাপিতরো হি দহরকালে কুমারকে মঞ্চে ৰা পীঠে ৰা নিপজ্জাপেত্ৰা তং তং কথযমানা তানি তানি কিচ্চানি করোন্তি, দারকা তেসং তং তং ভাসং ৰৰত্থাপেন্তি ‘‘ইমিনা ইদং ৰুত্তং, ইমিনা ইদং ৰুত্ত’’ন্তি. গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে সব্বম্পি ভাসং জানন্তি. মাতা দমিল়ী, পিতা অন্ধকো. তেসং জাতদারকো সচে মাতু কথং পঠমং সুণাতি, দমিল়ভাসং ভাসিস্সতি. সচে পিতু কথং পঠমং সুণাতি, অন্ধকভাসং ভাসিস্সতি. উভিন্নম্পি পন কথং অসুণন্তো মাগধিকভাসং ভাসিস্সতি.

যোপি অগামকে মহাঅরঞ্ঞে নিব্বত্তো, তত্থ অঞ্ঞো কথেন্তো নাম নত্থি, সোপি অত্তনো ধম্মতায ৰচনং সমুট্ঠাপেন্তো মাগধিকভাসমেৰ ভাসিস্সতি. নিরযে তিরচ্ছানযোনিযং পেত্তিৰিসযে মনুস্সলোকে দেৰলোকেতি সব্বত্থ মাগধিকভাসাৰ উস্সন্না. তত্থ সেসা ওট্টকিরাতঅন্ধকযোনকদমিল়ভাসাদিকা ভাসা পরিৰত্তন্তি. অযমেৰেকা যথাভুচ্চব্রহ্মৰোহারঅরিযৰোহারসঙ্খাতা মাগধিকভাসা ন পরিৰত্ততি. সম্মাসম্বুদ্ধোপি তেপিটকং বুদ্ধৰচনং তন্তিং আরোপেন্তো মাগধিকভাসায এৰ আরোপেসি. কস্মা? এৰঞ্হি অত্থং আহরিতুং সুখং হোতি. মাগধিকভাসায হি তন্তিং আরুল়্হস্স বুদ্ধৰচনস্স পটিসম্ভিদাপ্পত্তানং সোতপথাগমনমেৰ পপঞ্চো. সোতে পন সঙ্ঘট্টিতমত্তেযেৰ নযসতেন নযসহস্সেন অত্থো উপট্ঠাতি. অঞ্ঞায পন ভাসায তন্তিং আরুল়্হকং পোথেত্ৰা পোথেত্ৰা উগ্গহেতব্বং হোতি. বহুম্পি উগ্গহেত্ৰা পন পুথুজ্জনস্স পটিসম্ভিদাপ্পত্তি নাম নত্থি, অরিযসাৰকো নো পটিসম্ভিদাপ্পত্তো নাম নত্থি.

ঞাণেসু ঞাণন্তি সব্বত্থকঞাণমারম্মণং কত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তস্স তস্মিং ঞাণে পভেদগতং ঞাণং, যথাৰুত্তেসু ৰা তেসু তীসু ঞাণেসু গোচরকিচ্চাদিৰসেন ৰিত্থারগতং ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা.

ইমা পন চতস্সো পটিসম্ভিদা দ্ৰীসু ঠানেসু পভেদং গচ্ছন্তি, পঞ্চহি কারণেহি ৰিসদা হোন্তীতি ৰেদিতব্বা. কতমেসু দ্ৰীসু ঠানেসু পভেদং গচ্ছন্তি? সেক্খভূমিযঞ্চ অসেক্খভূমিযঞ্চ. তত্থ সারিপুত্তত্থেরস্স মহামোগ্গল্লানত্থেরস্স মহাকস্সপত্থেরস্স মহাকচ্চাযনত্থেরস্স মহাকোট্ঠিতত্থেরস্সাতি এৰমাদীনং অসীতিযাপি মহাথেরানং পটিসম্ভিদা অসেক্খভূমিযং পভেদং গতা, আনন্দত্থেরস্স, চিত্তস্স গহপতিনো, ধম্মিকস্স উপাসকস্স, উপালিস্স গহপতিনো, খুজ্জুত্তরায উপাসিকাযাতিএৰমাদীনং পটিসম্ভিদা সেক্খভূমিযং পভেদং গতাতি ইমাসু দ্ৰীসু ভূমীসু পভেদং গচ্ছন্তি.

কতমেহি পঞ্চহি কারণেহি ৰিসদা হোন্তি? অধিগমেন, পরিযত্তিযা, সৰনেন, পরিপুচ্ছায, পুব্বযোগেন. তত্থ অধিগমো নাম অরহত্তপ্পত্তি. অরহত্তঞ্হি পত্তস্স পটিসম্ভিদা ৰিসদা হোন্তি. পরিযত্তি নাম বুদ্ধৰচনং. তঞ্হি উগ্গণ্হন্তস্স পটিসম্ভিদা ৰিসদা হোন্তি. সৰনং নাম সদ্ধম্মস্সৰনং. সক্কচ্চং অট্ঠিং কত্ৰা ধম্মং সুণন্তস্স হি পটিসম্ভিদা ৰিসদা হোন্তি. পরিপুচ্ছা নাম পাল়িঅট্ঠকথাদীসু গণ্ঠিপদঅত্থপদৰিনিচ্ছযকথা. উগ্গহিতপাল়িআদীসু হি অত্থং পরিপুচ্ছন্তস্স পটিসম্ভিদা ৰিসদা হোন্তি. পুব্বযোগো নাম পুব্ববুদ্ধানং সাসনে যোগাৰচরতা গতপচ্চাগতিকভাৰেন যাৰ অনুলোমগোত্রভুসমীপং পত্তৰিপস্সনানুযোগো. পুব্বযোগাৰচরস্স হি পটিসম্ভিদা ৰিসদা হোন্তি. ইমেহি পঞ্চহি কারণেহি ৰিসদা হোন্তীতি.

এতেসু পন কারণেসু পরিযত্তি সৰনং পরিপুচ্ছাতি ইমানি তীণি পভেদস্সেৰ বলৰকারণানি. পুব্বযোগো অধিগমস্স বলৰপচ্চযো, পভেদস্স হোতি ন হোতীতি? হোতি, ন পন তথা. পরিযত্তিসৰনপরিপুচ্ছা হি পুব্বে হোন্তু ৰা মা ৰা, পুব্বযোগেন পন পুব্বে চেৰ এতরহি চ সঙ্খারসম্মসনং ৰিনা পটিসম্ভিদা নাম নত্থি. ইমে পন দ্ৰেপি একতো হুত্ৰা পটিসম্ভিদা উপত্থম্ভেত্ৰা ৰিসদা করোন্তীতি. অপরে আহু –

‘‘পুব্বযোগো বাহুসচ্চং, দেসভাসা চ আগমো;

পরিপুচ্ছা অধিগমো, গরুসন্নিস্সযো তথা;

মিত্তসম্পত্তি চেৰাতি, পটিসম্ভিদপচ্চযা’’তি.

তত্থ পুব্বযোগো ৰুত্তনযোৰ. বাহুসচ্চং নাম তেসু তেসু সত্থেসু চ সিপ্পাযতনেসু চ কুসলতা. দেসভাসা নাম একসতৰোহারকুসলতা, ৰিসেসেন পন মাগধিকে কোসল্লং. আগমো নাম অন্তমসো ওপম্মৰগ্গমত্তস্সপি বুদ্ধৰচনস্স পরিযাপুণনং. পরিপুচ্ছা নাম একগাথাযপি অত্থৰিনিচ্ছযপুচ্ছনং. অধিগমো নাম সোতাপন্নতা ৰা সকদাগামিতা ৰা অনাগামিতা ৰা অরহত্তং ৰা. গরুসন্নিস্সযো নাম সুতপটিভানবহুলানং গরূনং সন্তিকে ৰাসো. মিত্তসম্পত্তি নাম তথারূপানংযেৰ মিত্তানং পটিলাভোতি.

তত্থ বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ পুব্বযোগঞ্চেৰ অধিগমঞ্চ নিস্সায পটিসম্ভিদা পাপুণন্তি, সাৰকা সব্বানিপি এতানি কারণানি. পটিসম্ভিদাপ্পত্তিযা চ পাটিযেক্কো কম্মট্ঠানভাৰনানুযোগো নাম নত্থি, সেক্খানং পন সেক্খফলৰিমোক্খন্তিকা, অসেক্খানং অসেক্খফলৰিমোক্খন্তিকা চ পটিসম্ভিদাপ্পত্তি হোতি. তথাগতানঞ্হি দস বলানি ৰিয অরিযানং অরিযফলেহেৰ পটিসম্ভিদা ইজ্ঝন্তীতি. ইমাসং চতস্সন্নং পটিসম্ভিদানং মগ্গোতি পটিসম্ভিদামগ্গো, পটিসম্ভিদামগ্গো এৰ পকরণং পটিসম্ভিদামগ্গপ্পকরণং, পকারেন করীযন্তে ৰুচ্চন্তে এত্থ নানাভেদভিন্না গম্ভীরা অত্থা ইতি পকরণং.

তদেতং পটিসম্ভিদামগ্গপ্পকরণং অত্থসম্পন্নং ব্যঞ্জনসম্পন্নং গম্ভীরং গম্ভীরত্থং লোকুত্তরপ্পকাসনং সুঞ্ঞতাপটিসঞ্ঞুত্তং পটিপত্তিফলৰিসেসসাধনং পটিপত্তিপটিপক্খপটিসেধনং যোগাৰচরানং ঞাণৰররতনাকরভূতং ধম্মকথিকানং ধম্মকথাৰিলাসৰিসেসহেতুভূতং সংসারভীরুকানং দুক্খনিস্সরণং তদুপাযদস্সনেন অস্সাসজননত্থং তপ্পটিপক্খনাসনত্থঞ্চ গম্ভীরত্থানঞ্চ অনেকেসং সুত্তন্তপদানং অত্থৰিৰরণেন সুজনহদযপরিতোসজননত্থং তথাগতেন অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন সব্বত্থ অপ্পটিহতসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমহাপদীপাৰভাসেন সকলজনৰিত্থতমহাকরুণাসিনেহসিনিদ্ধহদযেন ৰেনেয্যজনহদযগতকিলেসন্ধকারৰিধমনত্থমুজ্জলিতস্স সদ্ধম্মমহাপদীপস্স তদধিপ্পাযৰিকাসনসিনেহপরিসেকেন পঞ্চৰস্সসহস্সমৰিরতমুজ্জলনমিচ্ছতা লোকানুকম্পকেন সত্থুকপ্পেন ধম্মরাজস্স ধম্মসেনাপতিনা আযস্মতা সারিপুত্তত্থেরেন ভাসিতং সুত্ৰা আযস্মতা আনন্দেন পঠমমহাসঙ্গীতিকালে যথাসুতমেৰ সঙ্গীতিং আরোপিতং.

তদেতং ৰিনযপিটকং সুত্তন্তপিটকং অভিধম্মপিটকন্তি তীসু পিটকেসু সুত্তন্তপিটকপরিযাপন্নং. দীঘনিকাযো মজ্ঝিমনিকাযো সংযুত্তনিকাযো অঙ্গুত্তরনিকাযো খুদ্দকনিকাযোতি পঞ্চসু মহানিকাযেসু খুদ্দকমহানিকাযপরিযাপন্নং. সুত্তং গেয্যং ৰেয্যাকরণং গাথা উদানং ইতিৰুত্তকং জাতকং অব্ভুতধম্মং ৰেদল্লন্তি নৰসু সত্থু সাসনঙ্গেসু যথাসম্ভৰং গেয্যৰেয্যাকরণঙ্গদ্ৰযসঙ্গহিতং.

‘‘দ্ৰাসীতি বুদ্ধতো গণ্হিং, দ্ৰে সহস্সানি ভিক্খুতো;

চতুরাসীতি সহস্সানি, যে মে ধম্মা পৰত্তিনো’’তি. (থেরগা. ১০২৭) –

ধম্মভণ্ডাগারিকত্থেরেন পন পঞ্চসু ঠানেসু এতদগ্গং আরোপিতেন পটিঞ্ঞাতানং চতুরাসীতিযা ধম্মক্খন্ধসহস্সানং ভিক্খুতো গহিতেসু দ্ৰীসু ধম্মক্খন্ধসহস্সেসু অনেকসতধম্মক্খন্ধসঙ্গহিতং. তস্স তযো ৰগ্গা – মহাৰগ্গো, মজ্ঝিমৰগ্গো, চূল়ৰগ্গোতি. একেকস্মিং ৰগ্গস্মিং দসদসকং কত্ৰা ঞাণকথাদিকা মাতিকাকথাপরিযোসানা সমতিংস কথা. এৰমনেকধা ৰৰত্থাপিতস্স ইমস্স পটিসম্ভিদামগ্গপ্পকরণস্স অনুপুব্বং অপুব্বপদত্থৰণ্ণনং করিস্সাম. ইমঞ্হি পকরণং পাঠতো অত্থতো উদ্দিসন্তেন চ নিদ্দিসন্তেন চ সক্কচ্চং উদ্দিসিতব্বং নিদ্দিসিতব্বঞ্চ, উগ্গণ্হন্তেনাপি সক্কচ্চং উগ্গহেতব্বং ধারেতব্বঞ্চ. তং কিস্সহেতু? গম্ভীরত্তা ইমস্স পকরণস্স লোকহিতায লোকে চিরট্ঠিতত্থং.

তত্থ সমতিংসায কথাসু ঞাণকথা কস্মা আদিতো কথিতাতি চে? ঞাণস্স পটিপত্তিমলৰিসোধকত্তেন পটিপত্তিযা আদিভূতত্তা. ৰুত্তঞ্হি ভগৰতা –

‘‘তস্মাতিহ ত্ৰং ভিক্খু, আদিমেৰ ৰিসোধেহি কুসলানং ধম্মানং. কো চাদি কুসলানং ধম্মানং, সীলঞ্চ সুৰিসুদ্ধং দিট্ঠি চ উজুকা’’তি (সং. নি. ৫.৩৬৯)?

উজুকা দিট্ঠীতি হি সম্মাদিট্ঠিসঙ্খাতং ঞাণং ৰুত্তং. তস্মাপি ঞাণকথা আদিতো কথিতা.

অপরম্পি ৰুত্তং –

‘‘তত্র, ভিক্খৰে, সম্মাদিট্ঠি পুব্বঙ্গমা হোতি. কথঞ্চ, ভিক্খৰে, সম্মাদিট্ঠি পুব্বঙ্গমা হোতি? সম্মাদিট্ঠিং ‘সম্মাদিট্ঠী’তি পজানাতি, মিচ্ছাদিট্ঠিং ‘মিচ্ছাদিট্ঠী’তি পজানাতি. সাস্স হোতি সম্মাদিট্ঠি. সম্মাসঙ্কপ্পং ‘সম্মাসঙ্কপ্পো’তি পজানাতি, মিচ্ছাসঙ্কপ্পং ‘মিচ্ছাসঙ্কপ্পো’তি পজানাতি. সম্মাৰাচং ‘সম্মাৰাচা’তি পজানাতি, মিচ্ছাৰাচং ‘মিচ্ছাৰাচা’তি পজানাতি. সম্মাকম্মন্তং ‘সম্মাকম্মন্তো’তি পজানাতি, মিচ্ছাকম্মন্তং ‘মিচ্ছাকম্মন্তো’তি পজানাতি. সম্মাআজীৰং ‘সম্মাআজীৰো’তি পজানাতি, মিচ্ছাআজীৰং ‘মিচ্ছাআজীৰো’তি পজানাতি. সম্মাৰাযামং ‘সম্মাৰাযামো’তি পজানাতি, মিচ্ছাৰাযামং ‘মিচ্ছাৰাযামো’তি পজানাতি. সম্মাসতিং ‘সম্মাসতী’তি পজানাতি, মিচ্ছাসতিং ‘মিচ্ছাসতী’তি পজানাতি. সম্মাসমাধিং ‘সম্মাসমাধী’তি পজানাতি, মিচ্ছাসমাধিং ‘মিচ্ছাসমাধী’তি পজানাতি. সাস্স হোতি সম্মাদিট্ঠী’’তি (ম. নি. ৩.১৩৬ আদযো).

পুব্বঙ্গমভূতায হি সম্মাদিট্ঠিযা সিদ্ধায মিচ্ছাদিট্ঠীনম্পি মিচ্ছাদিট্ঠিভাৰং জানিস্সতীতি সম্মাদিট্ঠিসঙ্খাতং ঞাণং তাৰ সোধেতুং ঞাণকথা আদিতো কথিতা.

‘‘অপিচুদাযি, তিট্ঠতু পুব্বন্তো, তিট্ঠতু অপরন্তো, ধম্মং তে দেসেস্সামি – ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতি, ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিরোধা ইদং নিরুজ্ঝতী’’তি (ম. নি. ২.২৭১) চ –

পুব্বন্তাপরন্তদিট্ঠিযো ঠপেত্ৰা ঞাণস্সেৰ ৰুত্তত্তা ঞাণকথা আদিতো কথিতা.

‘‘অলং, সুভদ্দ, তিট্ঠতেতং ‘সব্বে তে সকায পটিঞ্ঞায অব্ভঞ্ঞিংসু, সব্বেৰ ন অব্ভঞ্ঞিংসু, উদাহু একচ্চে অব্ভঞ্ঞিংসু, একচ্চে ন অব্ভঞ্ঞিংসূ’তি. ধম্মং তে, সুভদ্দ, দেসেস্সামি, তং সুণাহি সাধুকং মনসিকরোহি, ভাসিস্সামী’’তি (দী. নি. ২.২১৩) চ –

পুথুসমণব্রাহ্মণপরপ্পৰাদানং ৰাদে ঠপেত্ৰা অরিযস্স অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স দেসিতত্তা, অট্ঠঙ্গিকে চ মগ্গে সম্মাদিট্ঠিসঙ্খাতস্স ঞাণস্স পধানত্তা ঞাণকথা আদিতো কথিতা.

‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, সোতাপত্তিযঙ্গানি সপ্পুরিসসংসেৰো, সদ্ধম্মস্সৰনং, যোনিসো মনসিকারো, ধম্মানুধম্মপটিপত্তী’’তি (সং. নি. ৫.১০৪৬; দী. নি. ৩.৩১১) চ –

‘‘সদ্ধাজাতো উপসঙ্কমতি, উপসঙ্কমন্তো পযিরুপাসতি, পযিরুপাসন্তো সোতং ওদহতি, ওহিতসোতো ধম্মং সুণাতি, সুত্ৰা ধম্মং ধারেতি, ধাতানং ধম্মানং পঞ্ঞায অত্থং উপপরিক্খতি, অত্থং উপপরিক্খতো ধম্মা নিজ্ঝানং খমন্তি, ধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিযা ছন্দো জাযতি, ছন্দজাতো উস্সহতি, উস্সহিত্ৰা তুলেতি, তুলযিত্ৰা পদহতি, পহিতত্তো কাযেন চেৰ পরমত্থসচ্চং সচ্ছিকরোতি, পঞ্ঞায চ নং পটিৰিজ্ঝ পস্সতী’’তি (ম. নি. ২.১৮৩, ৪৩২) চ –

‘‘ইধ তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতি…পে… সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণ’’ন্তি আদীনি (দী. নি. ১.১৯০) চ –

অনেকানি সুত্তন্তপদানি অনুলোমেন্তেন সুতমযে ঞাণং আদিং কত্ৰা যথাক্কমেন ঞাণকথা আদিতো কথিতা.

সা পনাযং ঞাণকথা উদ্দেসনিদ্দেসৰসেন দ্ৰিধা ঠিতা. উদ্দেসে ‘‘সোতাৰধানে পঞ্ঞা সুতমযে ঞাণ’’ন্তিআদিনা নযেন তেসত্ততি ঞাণানি মাতিকাৰসেন উদ্দিট্ঠানি. নিদ্দেসে ‘‘কথং সোতাৰধানে পঞ্ঞা সুতমযে ঞাণং. ‘ইমে ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যা’তি সোতাৰধানং, তংপজাননা পঞ্ঞা সুতমযে ঞাণ’’ন্তিআদিনা নযেন তানিযেৰ তেসত্ততি ঞাণানি ৰিত্থারৰসেন নিদ্দিট্ঠানীতি.

গন্থারম্ভকথা নিট্ঠিতা.

(১) মহাৰগ্গো

১. ঞাণকথা

মাতিকাৰণ্ণনা

১. তত্থ উদ্দেসে তাৰ সোতাৰধানে পঞ্ঞা সুতমযে ঞাণন্তি এত্থ সোতসদ্দো অনেকত্থপ্পভেদো. তথা হেস –

মংসৰিঞ্ঞাণঞাণেসু, তণ্হাদীসু চ দিস্সতি;

ধারাযং অরিযমগ্গে, চিত্তসন্ততিযম্পি চ.

‘‘সোতাযতনং সোতধাতু সোতিন্দ্রিয’’ন্তিআদীসু (ৰিভ. ১৫৭) হি অযং সোতসদ্দো মংসসোতে দিস্সতি. ‘‘সোতেন সদ্দং সুত্ৰা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৯৫) সোতৰিঞ্ঞাণে. ‘‘দিব্বায সোতধাতুযা’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩৫৬) ঞাণসোতে. ‘‘যানি সোতানি লোকস্মিন্তি যানি এতানি সোতানি মযা কিত্তিতানি পকিত্তিতানি আচিক্খিতানি দেসিতানি পঞ্ঞপিতানি পট্ঠপিতানি ৰিৰরিতানি ৰিভত্তানি উত্তানীকতানি পকাসিতানি. সেয্যথিদং – তণ্হাসোতো দিট্ঠিসোতো কিলেসসোতো দুচ্চরিতসোতো অৰিজ্জাসোতো’’তিআদীসু (চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৪) তণ্হাদীসু পঞ্চসু ধম্মেসু. ‘‘অদ্দসা খো ভগৰা মহন্তং দারুক্খন্ধং গঙ্গায নদিযা সোতেন ৰুয্হমান’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৪.২৪১) উদকধারাযং. ‘‘অরিযস্সেতং, আৰুসো, অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স অধিৰচনং, যদিদং সোতো’’তিআদীসু অরিযমগ্গে. ‘‘পুরিসস্স চ ৰিঞ্ঞাণসোতং পজানাতি উভযতো অব্বোচ্ছিন্নং ইধ লোকে পতিট্ঠিতঞ্চ পরলোকে পতিট্ঠিতঞ্চা’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.১৪৯) চিত্তসন্ততিযং. ইধ পনাযং মংসসোতে দট্ঠব্বো. তেন সোতেন হেতুভূতেন, করণভূতেন ৰা অৰধীযতি অৰত্থাপীযতি অপ্পীযতীতি সোতাৰধানং. কিং তং? সুতং. সুতঞ্চ নাম ‘‘বহুস্সুতো হোতি সুতধরো সুতসন্নিচযো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৩৯) ৰিয সোতদ্ৰারানুসারেন ৰিঞ্ঞাতং অৰধারিতং ধম্মজাতং, তং ইধ সোতাৰধানন্তি ৰুত্তং. তস্মিং সোতাৰধানসঙ্খাতে সুতে পৰত্তা পঞ্ঞা সোতাৰধানে পঞ্ঞা. পঞ্ঞাতি চ তস্স তস্স অত্থস্স পাকটকরণসঙ্খাতেন পঞ্ঞাপনট্ঠেন পঞ্ঞা, তেন তেন ৰা অনিচ্চাদিনা পকারেন ধম্মে জানাতীতিপি পঞ্ঞা.

সুতমযে ঞাণন্তি এত্থ সুতসদ্দো তাৰ সউপসগ্গো অনুপসগ্গো চ –

গমনে ৰিস্সুতে তিন্তেনুযোগোপচিতেপি চ;

সদ্দে চ সোতদ্ৰারানুসারঞাতে চ দিস্সতি.

তথা হিস্স ‘‘সেনায পসুতো’’তিআদীসু গচ্ছন্তোতি অত্থো. ‘‘সুতধম্মস্স পস্সতো’’তিআদীসু (উদা. ১১; মহাৰ. ৫) ৰিস্সুতধম্মস্সাতি অত্থো. ‘‘অৰস্সুতা অৰস্সুতস্স পুরিসপুগ্গলস্সা’’তিআদীসু (পাচি. ৬৫৭) তিন্তা তিন্তস্সাতি অত্থো. ‘‘যে ঝানপসুতা ধীরা’’তিআদীসু (ধ. প. ১৮১) অনুযুত্তাতি অত্থো. ‘‘তুম্হেহি পুঞ্ঞং পসুতং অনপ্পক’’ন্তিআদীসু (খু. পা. ৭.১২; পে. ৰ. ২৫) উপচিতন্তি অত্থো. ‘‘দিট্ঠং সুতং মুতং ৰিঞ্ঞাত’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২৪১) সদ্দোতি অত্থো. ‘‘বহুস্সুতো হোতি সুতধরো সুতসন্নিচযো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৩৯) সোতদ্ৰারানুসারৰিঞ্ঞাতধরোতি অত্থো. ইধ পনস্স সোতদ্ৰারানুসারেন ৰিঞ্ঞাতং উপধারিতন্তি অত্থো. সুতমযে ঞাণন্তি যা এসা এতং সুতং ৰিঞ্ঞাতং অৰধারিতং সদ্ধম্মং আরব্ভ আরম্মণং কত্ৰা সব্বপঠমঞ্চ অপরাপরঞ্চ পৰত্তা পঞ্ঞা, তং ‘‘সুতমযে ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং হোতি, সুতমযং ঞাণন্তি অত্থো. সুতমযেতি চ পচ্চত্তৰচনমেতং, যথা ‘‘ন হেৰং ৰত্তব্বে’’ (কথা. ১, ১৫-১৮). ‘‘ৰনপ্পগুম্বে যথা ফুস্সিতগ্গে’’ (খু. পা. ৬.১৩; সু. নি. ২৩৬). ‘‘নত্থি অত্তকারে নত্থি পরকারে নত্থি পুরিসকারে’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১৬৮) পচ্চত্তৰচনং, এৰমিধাপি দট্ঠব্বং. তেন ৰুত্তং – ‘‘সুতমযং ঞাণন্তি অত্থো’’তি.

অথ ৰা সুতেন পকতো ফস্সাদিকো ধম্মপুঞ্জো সুতমযো, তস্মিং সুতমযে ধম্মপুঞ্জে পৰত্তং তংসম্পযুত্তং ঞাণং সুতমযে ঞাণং. সভাৰসামঞ্ঞলক্খণৰসেন ধম্মে জানাতীতি ঞাণং. তংযেৰ ঞাণং পরিযাযৰচনেন অধিপ্পাযপকাসনত্থং অনিযমেন ‘‘পঞ্ঞা’’তি ৰত্ৰা পচ্ছা অধিপ্পেতং ‘‘ঞাণ’’ন্তি নিযমেত্ৰা ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ঞাণঞ্চ নাম সভাৰপটিৰেধলক্খণং, অক্খলিতপটিৰেধলক্খণং ৰা কুসলিস্সাসখিত্তউসুপটিৰেধো ৰিয, ৰিসযোভাসনরসং পদীপো ৰিয, অসম্মোহপচ্চুপট্ঠানং অরঞ্ঞগতসুদেসকো ৰিয. ‘‘সমাহিতো, ভিক্খৰে, ভিক্খু যথাভূতং পজানাতী’’তি (সং. নি. ৫.১০৭১) ৰচনতো সমাধিপদট্ঠানং. লক্খণাদীসু হি সভাৰো ৰা সামঞ্ঞং ৰা লক্খণং নাম, কিচ্চং ৰা সম্পত্তি ৰা রসো নাম, উপট্ঠানাকারো ৰা ফলং ৰা পচ্চুপট্ঠানং নাম, আসন্নকারণং পদট্ঠানং নামাতি ৰেদিতব্বং.

২. সুত্ৰান সংৰরে পঞ্ঞাতি –

পাতিমোক্খো সতী চেৰ, ঞাণং খন্তি তথেৰ চ;

ৰীরিযং পঞ্চিমে ধম্মা, সংৰরাতি পকাসিতা.

‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতো হোতি সমুপেতো উপাগতো সমুপাগতো উপপন্নো সম্পন্নো সমন্নাগতো’’তি (ৰিভ. ৫১১) আগতো পাতিমোক্খসংৰরো. ‘‘চক্খুনা রূপং দিস্ৰা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৰাধিকরণমেনং চক্খুন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং, তস্স সংৰরায পটিপজ্জতি, রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং, চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.২১৩; ম. নি. ১.২৯৫; সং. নি. ৪.২৩৯; অ. নি. ৩.১৬) নযেন আগতো সতিসংৰরো.

‘‘যানি সোতানি লোকস্মিং (অজিতাতি ভগৰা),

সতি তেসং নিৰারণং;

সোতানং সংৰরং ব্রূমি, পঞ্ঞাযেতে পিধীযরে’’তি . (চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছা ৬০; সু. নি. ১০৪১) –

আগতো ঞাণসংৰরো. ‘‘কতমে চ, ভিক্খৰে, আসৰা পটিসেৰনা পহাতব্বা? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পটিসঙ্খা যোনিসো চীৰরং পটিসেৰতী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৩; অ. নি. ৬.৫৮) নযেন আগতো পচ্চযপটিসেৰনাসংৰরো, সোপি ঞাণসংৰরেনেৰ সঙ্গহিতো. ‘‘খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্স জিঘচ্ছায পিপাসায ডংসমকসৰাতাতপসরিসপসম্ফস্সানং দুরুত্তানং দুরাগতানং ৰচনপথানং উপ্পন্নানং সারীরিকানং ৰেদনানং দুক্খানং তিব্বানং খরানং কটুকানং অসাতানং অমনাপানং পাণহরানং অধিৰাসকজাতিকো হোতী’’তি (ম. নি. ১.২৪; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) আগতো খন্তিসংৰরো. ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতি পজহতি ৰিনোদেতি ব্যন্তীকরোতি অনভাৰং গমেতী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) নযেন আগতো ৰীরিযসংৰরো. ‘‘ইধ অরিযসাৰকো মিচ্ছাআজীৰং পহায সম্মাআজীৰেন জীৰিকং কপ্পেতী’’তি (সং. নি. ৫.৮) আগতো আজীৰপারিসুদ্ধিসংৰরো, সোপি ৰীরিযসংৰরেনেৰ সঙ্গহিতো. তেসু সত্তসু সংৰরেসু পাতিমোক্খসংৰরইন্দ্রিযসংৰরআজীৰপারিসুদ্ধিপচ্চযপটিসেৰনসঙ্খাতা চত্তারো সংৰরা ইধাধিপ্পেতা, তেসু চ ৰিসেসেন পাতিমোক্খসংৰরো. সব্বোপি চাযং সংৰরো যথাসকং সংৰরিতব্বানং কাযদুচ্চরিতাদীনং সংৰরণতো সংৰরোতি ৰুচ্চতি. সুতমযঞাণে ৰুত্তং ধম্মং সুত্ৰা সংৰরন্তস্স সংৰরং করোন্তস্স তস্মিং সংৰরে পৰত্তা তংসম্পযুত্তা পঞ্ঞা ‘‘সুত্ৰান সংৰরে পঞ্ঞা’’তি ৰুত্তা. অথ ৰা হেতুঅত্থে সুত্ৰাতি ৰচনস্স সম্ভৰতো সুতহেতুনা সংৰরে পঞ্ঞাতিপি অত্থো.

সীলমযে ঞাণন্তি এত্থ সীলন্তি সীলনট্ঠেন সীলং. কিমিদং সীলনং নাম? সমাধানং ৰা, কাযকম্মাদীনং সুসীল্যৰসেন অৰিপ্পকিণ্ণতাতি অত্থো. উপধারণং ৰা, কুসলানং ধম্মানং পতিট্ঠাৰসেন আধারভাৰোতি অত্থো. এতদেৰ হি এত্থ অত্থদ্ৰযং সদ্দলক্খণৰিদূ অনুজানন্তি. অঞ্ঞে পন ‘‘অধিসেৰনট্ঠেন আচারট্ঠেন তস্সীলট্ঠেন সিরট্ঠেন সীতলট্ঠেন সিৰট্ঠেন সীল’’ন্তি ৰণ্ণযন্তি.

সীলনং লক্খণং তস্স, ভিন্নস্সাপি অনেকধা;

সনিদস্সনত্তং রূপস্স, যথা ভিন্নস্স নেকধা.

যথা হি নীলপীতাদিভেদেন অনেকধা ভিন্নস্সাপি রূপাযতনস্স সনিদস্সনত্তং লক্খণং নীলাদিভেদেন ভিন্নস্সাপি সনিদস্সনভাৰানতিক্কমনতো, তথা সীলস্স চেতনাদিভেদেন অনেকধা ভিন্নস্সাপি যদেতং কাযকম্মাদীনং সমাধানৰসেন কুসলানঞ্চ ধম্মানং পতিট্ঠানৰসেন ৰুত্তং সীলনং, তদেৰ লক্খণং চেতনাদিভেদেন ভিন্নস্সাপি সমাধানপতিট্ঠানভাৰানতিক্কমনতো. এৰংলক্খণস্স পনস্স –

‘‘দুস্সীল্যৰিদ্ধংসনতা, অনৰজ্জগুণো তথা;

কিচ্চসম্পত্তি অত্থেন, রসো নাম পৰুচ্চতি’’.

তস্মা ইদং সীলং নাম কিচ্চট্ঠেন রসেন দুস্সীল্যৰিদ্ধংসনরসং, সম্পত্তিঅত্থেন রসেন অনৰজ্জরসন্তি ৰেদিতব্বং.

সোচেয্যপচ্চুপট্ঠানং, তযিদং তস্স ৰিঞ্ঞুহি;

ওত্তপ্পঞ্চ হিরী চেৰ, পদট্ঠানন্তি ৰণ্ণিতং. –

তযিদং সীলং ‘‘কাযসোচেয্যং ৰচীসোচেয্যং মনোসোচেয্য’’ন্তি (ইতিৰু. ৬৬) এৰং ৰুত্তসোচেয্যপচ্চুপট্ঠানং, সুচিভাৰেন পচ্চুপট্ঠাতি গহণভাৰং গচ্ছতি. হিরোত্তপ্পঞ্চ পন তস্স ৰিঞ্ঞূহি পদট্ঠানন্তি ৰণ্ণিতং, আসন্নকারণন্তি অত্থো. হিরোত্তপ্পে হি সতি সীলং উপ্পজ্জতি চেৰ তিট্ঠতি চ, অসতি নেৰ উপ্পজ্জতি ন তিট্ঠতীতি এৰংৰিধেন সীলেন সহগতং তংসম্পযুত্তং ঞাণং সীলমযে ঞাণং. অথ ৰা সীলমেৰ পকতং সীলমযং, তস্মিং সীলমযে তংসম্পযুত্তং ঞাণং. অসংৰরে আদীনৰপচ্চৰেক্খণা চ, সংৰরে আনিসংসপচ্চৰেক্খণা চ, সংৰরপারিসুদ্ধিপচ্চৰেক্খণা চ, সংৰরসংকিলেসৰোদানপচ্চৰেক্খণা চ সীলমযঞাণেনেৰ সঙ্গহিতা.

৩. সংৰরিত্ৰা সমাদহনে পঞ্ঞাতি সীলমযঞাণে ৰুত্তসীলসংৰরেন সংৰরিত্ৰা সংৰরং কত্ৰা সীলে পতিট্ঠায সমাদহন্তস্স উপচারপ্পনাৰসেন চিত্তেকগ্গতং করোন্তস্স তস্মিং সমাদহনে পৰত্তা তংসম্পযুত্তা পঞ্ঞা. সমং সম্মা চ আদহনং ঠপনন্তি চ সমাদহনং, সমাধিস্সেৰেতং পরিযাযৰচনং.

সমাধিভাৰনামযে ঞাণন্তি এত্থ কুসলচিত্তেকগ্গতা সমাধি. কেনট্ঠেন সমাধি? সমাধানট্ঠেন সমাধি. কিমিদং সমাধানং নাম? একারম্মণে চিত্তচেতসিকানং সমং সম্মা চ আধানং, ঠপনন্তি ৰুত্তং হোতি. তস্মা যস্স ধম্মস্সানুভাৰেন একারম্মণে চিত্তচেতসিকা সমং সম্মা চ অৰিক্খিপমানা অৰিপ্পকিণ্ণা চ হুত্ৰা তিট্ঠন্তি, ইদং সমাধানন্তি ৰেদিতব্বং. তস্স খো পন সমাধিস্স –

লক্খণং তু অৰিক্খেপো, ৰিক্খেপৰিদ্ধংসনং রসো;

অকম্পনমুপট্ঠানং, পদট্ঠানং সুখং পন.

ভাৰীযতি ৰড্ঢীযতীতি ভাৰনা, সমাধি এৰ ভাৰনা সমাধিভাৰনা, সমাধিস্স ৰা ভাৰনা ৰড্ঢনা সমাধিভাৰনা. সমাধিভাৰনাৰচনেন অঞ্ঞং ভাৰনং পটিক্খিপতি. পুব্বে ৰিয উপচারপ্পনাৰসেন সমাধিভাৰনামযে ঞাণং.

৪. পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞাতি এত্থ পটিচ্চ ফলমেতীতি পচ্চযো. পটিচ্চাতি ন ৰিনা তেন, অপচ্চক্খিত্ৰাতি অত্থো. এতীতি উপ্পজ্জতি চেৰ পৰত্ততি চাতি অত্থো. অপিচ উপকারকত্থো পচ্চযত্থো, তস্স পচ্চযস্স বহুৰিধত্তা পচ্চযানং পরিগ্গহে ৰৰত্থাপনে চ পঞ্ঞা পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞা.

ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি এত্থ ধম্মসদ্দো তাৰ সভাৰপঞ্ঞাপুঞ্ঞপঞ্ঞত্তিআপত্তিপরিযত্তিনিস্সত্ততাৰিকারগুণপচ্চযপচ্চযুপ্পন্নাদীসু দিস্সতি. অযঞ্হি ‘‘কুসলা ধম্মা অকুসলা ধম্মা অব্যাকতা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. তিকমাতিকা ১) সভাৰে দিস্সতি.

‘‘যস্সেতে চতুরো ধম্মা, সদ্ধস্স ঘরমেসিনো;

সচ্চং ধম্মো ধিতি চাগো, স ৰে পেচ্চ ন সোচতী’’তি. (সু. নি. ১৯০) –

আদীসু পঞ্ঞাযং.

‘‘ন হি ধম্মো অধম্মো চ, উভো সমৰিপাকিনো;

অধম্মো নিরযং নেতি, ধম্মো পাপেতি সুগ্গতি’’ন্তি. (থেরগা. ৩০৪) –

আদীসু পুঞ্ঞে. ‘‘পঞ্ঞত্তিধম্মা নিরুত্তিধম্মা অধিৰচনধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. দুকমাতিকা ১০৬-১০৮) পঞ্ঞত্তিযং. ‘‘পারাজিকা ধম্মা সঙ্ঘাদিসেসা ধম্মা’’তিআদীসু (পারা. ২৩৩-২৩৪) আপত্তিযং. ‘‘ইধ ভিক্খু ধম্মং জানাতি সুত্তং গেয্যং ৰেয্যাকরণ’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৫.৭৩) পরিযত্তিযং. ‘‘তস্মিং খো পন সমযে ধম্মা হোন্তি (ধ. স. ১২১). ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতী’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৭৩; ম. নি. ১.১১৫) নিস্সত্ততাযং. ‘‘জাতিধম্মা জরাধম্মা মরণধম্মা’’তিআদীসু (অ. নি. ১০.১০৭) ৰিকারে. ‘‘ছন্নং বুদ্ধধম্মান’’ন্তিআদীসু (মহানি. ৫০) গুণে. ‘‘হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৰিভ. ৭২০) পচ্চযে. ‘‘ঠিতাৰ সা ধাতু ধম্মট্ঠিততা ধম্মনিযামতা’’তিআদীসু (সং. নি. ২.২০; অ. নি. ৩.১৩৭) পচ্চযুপ্পন্নে. স্ৰাযমিধাপি পচ্চযুপ্পন্নে দট্ঠব্বো. অত্থতো পন অত্তনো সভাৰং ধারেন্তীতি ৰা, পচ্চযেহি ধারীযন্তীতি ৰা, অত্তনো ফলং ধারেন্তীতি ৰা, অত্তনো পরিপূরকং অপাযেসু অপতমানং ধারেন্তীতি ৰা, সকসকলক্খণে ধারেন্তীতি ৰা, চিত্তেন অৰধারীযন্তীতি ৰা যথাযোগং ধম্মাতি ৰুচ্চন্তি. ইধ পন অত্তনো পচ্চযেহি ধারীযন্তীতি ধম্মা, পচ্চযসমুপ্পন্না ধম্মা তিট্ঠন্তি উপ্পজ্জন্তি চেৰ পৰত্তন্তি চ এতাযাতি ধম্মট্ঠিতি, পচ্চযধম্মানমেতং অধিৰচনং. তস্সং ধম্মট্ঠিতিযং ঞাণং ধম্মট্ঠিতিঞাণং. ইদঞ্হি সমাধিভাৰনামযঞাণে ৰুত্তসমাধিনা সমাহিতেন চিত্তেন যথাভূতঞাণদস্সনত্থায যোগমারভিত্ৰা ৰৰত্থাপিতনামরূপস্স তেসং নামরূপানং পচ্চযপরিগ্গহপরিযাযং ধম্মট্ঠিতিঞাণং উপ্পজ্জতি. ‘‘নামরূপৰৰত্থানে ঞাণ’’ন্তি অৰত্ৰা এৰ কস্মা ‘‘ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তি ৰুত্তন্তি চে? পচ্চযপরিগ্গহেনেৰ পচ্চযসমুপ্পন্নপরিগ্গহস্স সিদ্ধত্তা. পচ্চযসমুপ্পন্নে হি অপরিগ্গহিতে পচ্চযপরিগ্গহো ন সক্কা হোতি কাতুং. তস্মা ধম্মট্ঠিতিঞাণগহণেনেৰ তস্স হেতুভূতং পুব্বে সিদ্ধং নামরূপৰৰত্থানঞাণং ৰুত্তমেৰ হোতীতি ৰেদিতব্বং. কস্মা দুতিযততিযঞাণং ৰিয ‘‘সমাদহিত্ৰা পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞা’’তি ন ৰুত্তন্তি চে? সমথৰিপস্সনানং যুগনদ্ধত্তা.

‘‘সমাদহিত্ৰা যথা চে ৰিপস্সতি, ৰিপস্সমানো তথা চে সমাদহে;

ৰিপস্সনা চ সমথো তদা অহু, সমানভাগা যুগনদ্ধা ৰত্তরে’’তি. –

হি ৰুত্তং. তস্মা সমাধিং অৰিস্সজ্জেত্ৰা সমাধিঞ্চ ঞাণঞ্চ যুগনদ্ধং কত্ৰা যাৰ অরিযমগ্গো, তাৰ উস্সুক্কাপেতব্বন্তি ঞাপনত্থং ‘‘পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’মিচ্চেৰ ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

৫. অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং সঙ্খিপিত্ৰা ৰৰত্থানে পঞ্ঞাতি এত্থ অত্তনো সভাৰং, উপ্পাদাদিক্খণং ৰা পত্ৰা অতি ইতা অতিক্কন্তাতি অতীতা, তদুভযম্পি ন আগতা ন সম্পত্তাতি অনাগতা, তং তং কারণং পটিচ্চ উপ্পাদাদিউদ্ধং পন্না গতা পৰত্তাতি পচ্চুপ্পন্না. অদ্ধা সন্ততিখণপচ্চুপ্পন্নেসু সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং ইধাধিপ্পেতং. তেসং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং পঞ্চক্খন্ধধম্মানং একেকক্খন্ধলক্খণে সঙ্খিপিত্ৰা কলাপৰসেন রাসিং কত্ৰা ৰৰত্থানে নিচ্ছযনে সন্নিট্ঠাপনে পঞ্ঞা.

সম্মসনে ঞাণন্তি সম্মা আমসনে অনুমজ্জনে পেক্খণে ঞাণং, কলাপসম্মসনঞাণন্তি অত্থো. ইদঞ্হি নামরূপৰৰত্থানঞাণানন্তরং নামরূপপচ্চযপরিগ্গহে ধম্মট্ঠিতিঞাণে ঠিতস্স ‘‘যংকিঞ্চি রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং তং রূপং অনিচ্চতো ৰৰত্থপেতি, একং সম্মসনং, দুক্খতো ৰৰত্থপেতি, একং সম্মসনং, অনত্ততো ৰৰত্থপেতি, একং সম্মসন’’ন্তিআদিনা (পটি. ম. ১.৪৮) নযেন ৰুত্তসম্মসনৰসেন পুব্বে ৰৰত্থাপিতে একেকস্মিং খন্ধে তিলক্খণং আরোপেত্ৰা অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৰিপস্সন্তস্স কলাপসম্মসনঞাণং উপ্পজ্জতি.

৬. পচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং ৰিপরিণামানুপস্সনে পঞ্ঞাতি সন্ততিৰসেন পচ্চুপ্পন্নানং অজ্ঝত্তং পঞ্চক্খন্ধধম্মানং ৰিপরিণামদস্সনে ভঙ্গদস্সনে পঞ্ঞা. যস্মা ‘‘ইমে ধম্মা উপ্পজ্জিত্ৰা ভিজ্জন্তী’’তি উদযং গহেত্ৰাপি ভেদেযেৰ চিত্তং ঠপেতি, তস্মা অৰুত্তোপি উদযো ৰুত্তোযেৰ হোতীতি ৰেদিতব্বো. পচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং দস্সনেন ৰা উদযদস্সনস্স সিদ্ধত্তা উদযো ৰুত্তোযেৰ হোতি. ন হি উদযং ৰিনা ধম্মানং উপ্পন্নত্তং সিজ্ঝতি, তস্মা ‘‘পচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং উপ্পাদৰিপরিণামানুপস্সনে পঞ্ঞা’’তি অৰুত্তেপি ৰুত্তমেৰ হোতীতি ৰেদিতব্বং. ‘‘উদযব্বযানুপস্সনে ঞাণ’’ন্তি নিযমিতত্তা চ উদযদস্সনং সিদ্ধমেৰ হোতীতি অনন্তরং ৰুত্তস্স সম্মসনঞাণস্স পারং গন্ত্ৰা তংসম্মসনেযেৰ পাকটীভূতে উদযব্বযে পরিগ্গণ্হিত্ৰা সঙ্খারানং পরিচ্ছেদকরণত্থং উদযব্বযানুপস্সনং আরভন্তস্স উপ্পজ্জতি উদযব্বযানুপস্সনাঞাণং. তঞ্হি উদযব্বযে অনুপস্সনতো উদযব্বযানুপস্সনাতি ৰুচ্চতি.

৭. আরম্মণং পটিসঙ্খাতি রূপক্খন্ধাদিআরম্মণং ভঙ্গতো পটিসঙ্খায জানিত্ৰা পস্সিত্ৰা. ভঙ্গানুপস্সনে পঞ্ঞা ৰিপস্সনে ঞাণন্তি তস্স আরম্মণং ভঙ্গতো পটিসঙ্খায উপ্পন্নস্স ঞাণস্স ভঙ্গং অনুপস্সনে যা পঞ্ঞা, তং ‘‘ৰিপস্সনে ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং হোতি. ৰিপস্সনাতি চ ৰিৰিধা পস্সনা ৰিপস্সনা. আরম্মণপটিসঙ্খাতিপি পাঠো. তস্সত্থো – আরম্মণস্স পটিসঙ্খা জাননা পস্সনাতি ৰুত্তনযেনেৰ আরম্মণপটিসঙ্খা ‘‘ভঙ্গানুপস্সনে পঞ্ঞা ৰিপস্সনে ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং হোতি. যস্মা পন ভঙ্গানুপস্সনায এৰ ৰিপস্সনা সিখং পাপুণাতি, তস্মা ৰিসেসেত্ৰা ইদমেৰ ‘‘ৰিপস্সনে ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং. যস্মা উদযব্বযানুপস্সনায ঠিতস্স মগ্গামগ্গঞাণদস্সনং উপ্পজ্জতি, তস্মা তস্সা সিদ্ধায তং সিদ্ধমেৰ হোতীতি তং অৰত্ৰাৰ ভঙ্গানুপস্সনায এৰ ৰিপস্সনাসিখং ঞাণং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. উদযব্বযানুপস্সনায সুপরিদিট্ঠউদযব্বযস্স সুপরিচ্ছিন্নেসু সঙ্খারেসু লহুং লহুং উপট্ঠহন্তেসু ঞাণে তিক্খে ৰহন্তে উদযং পহায ভঙ্গে এৰ সতি সন্তিট্ঠতি, তস্স ‘‘এৰং উপ্পজ্জিত্ৰা এৰং নাম সঙ্খারা ভিজ্জন্তী’’তি পস্সতো এতস্মিং ঠানে ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং উপ্পজ্জতি.

৮. ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞাতি উপ্পাদপৰত্তনিমিত্তআযূহনাপটিসন্ধীনং ভযতো উপট্ঠানে পীল়াযোগতো সপ্পটিভযৰসেন গহণূপগমনে পঞ্ঞাতি অত্থো. ভযতো উপট্ঠাতীতি ভযতুপট্ঠানং আরম্মণং, তস্মিং ভযতুপট্ঠানে. অথ ৰা ভযতো উপতিট্ঠতীতি ভযতুপট্ঠানং, পঞ্ঞা, তং ‘‘ভযতুপট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং হোতি.

আদীনৰে ঞাণন্তি ভুম্মৰচনমেৰ. ‘‘যা চ ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞা, যঞ্চ আদীনৰে ঞাণং, যা চ নিব্বিদা, ইমে ধম্মা একট্ঠা, ব্যঞ্জনমেৰ নান’’ন্তি (পটি. ম. ১.২২৭) ৰুত্তত্তা একমিৰ ৰুচ্চমানম্পি অৰত্থাভেদেন মুঞ্চিতুকম্যতাদি ৰিয তিৰিধমেৰ হোতি. তস্মা ভযতুপট্ঠানআদীনৰানুপস্সনাসু সিদ্ধাসু নিব্বিদানুপস্সনা সিদ্ধা হোতীতি কত্ৰা অৰুত্তাপি ৰুত্তাৰ হোতীতি ৰেদিতব্বা.

সব্বসঙ্খারানং ভঙ্গারম্মণং ভঙ্গানুপস্সনং আসেৰন্তস্স ভাৰেন্তস্স বহুলীকরোন্তস্স তিভৰচতুযোনিপঞ্চগতিসত্তৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিনৰসত্তাৰাসেসু পভেদকা সঙ্খারা সুখেন জীৰিতুকামস্স ভীরুকপুরিসস্স সীহব্যগ্ঘদীপিঅচ্ছতরচ্ছযক্খরক্খসচণ্ডগোণচণ্ডকুক্কুরপভিন্ন- মদচণ্ডহত্থিঘোরআসিৰিসঅসনিৰিচক্কসুসানরণভূমিজলিতঅঙ্গারকাসুআদযো ৰিয মহাভযং হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি, তস্স ‘‘অতীতা সঙ্খারা নিরুদ্ধা, পচ্চুপ্পন্না নিরুজ্ঝন্তি, অনাগতাপি এৰমেৰ নিরুজ্ঝিস্সন্তী’’তি পস্সতো এতস্মিং ঠানে ভযতুপট্ঠানং ঞাণং উপ্পজ্জতি. তস্স তং ভযতুপট্ঠানঞাণং আসেৰন্তস্স ভাৰেন্তস্স বহুলীকরোন্তস্স সব্বভৰযোনিগতিঠিতিসত্তাৰাসেসু নেৰ তাণং ন লেণং ন গতি ন পটিসরণং পঞ্ঞাযতি, সব্বভৰযোনিগতিঠিতিনিৰাসগতেসু সঙ্খারেসু একসঙ্খারেপি পত্থনা ৰা পরামাসো ৰা ন হোতি, তযো ভৰা ৰীতচ্চিতঙ্গারপুণ্ণা অঙ্গারকাসুযো ৰিয, চত্তারো মহাভূতা ঘোরৰিসা আসিৰিসা ৰিয, পঞ্চক্খন্ধা উক্খিত্তাসিকা ৰধকা ৰিয, ছ অজ্ঝত্তিকাযতনানি সুঞ্ঞগামো ৰিয, ছ বাহিরাযতনানি গামঘাতকচোরা ৰিয, সত্তৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো নৰ চ সত্তাৰাসা একাদসহি অগ্গীহি আদিত্তা সম্পজ্জলিতা সজোতিভূতা ৰিয চ, সব্বে সঙ্খারা গণ্ডভূতা রোগভূতা সল্লভূতা অঘভূতা আবাধভূতা ৰিয চ নিরস্সাদা নিরসা মহাআদীনৰরাসিভূতা হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি, সুখেন জীৰিতুকামস্স ভীরুকপুরিসস্স রমণীযাকারসণ্ঠিতম্পি সৰাল়কমিৰ ৰনগহনং, সসদ্দূলা ৰিয গুহা, সগাহরক্খসং ৰিয উদকং, সমুস্সিতখগ্গা ৰিয পচ্চত্থিকা, সৰিসং ৰিয ভোজনং, সচোরো ৰিয মগ্গো, আদিত্তমিৰ অগারং, উয্যুত্তসেনা ৰিয রণভূমি. যথা হি সো পুরিসো এতানি সৰাল়কৰনগহনাদীনি আগম্ম ভীতো সংৰিগ্গো লোমহট্ঠজাতো সমন্ততো আদীনৰমেৰ পস্সতি, এৰমেৰ সো যোগাৰচরো ভঙ্গানুপস্সনাৰসেন সব্বসঙ্খারেসু ভযতো উপট্ঠিতেসু সমন্ততো নিরসং নিরস্সাদং আদীনৰমেৰ পস্সতি. তস্সেৰং পস্সতো আদীনৰানুপস্সনাঞাণং উপ্পজ্জতি.

সো এৰং সব্বসঙ্খারে আদীনৰতো সম্পস্সন্তো সব্বভৰযোনিগতিৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৰাসগতে সভেদকে সঙ্খারগতে নিব্বিন্দতি উক্কণ্ঠতি নাভিরমতি. সেয্যথাপি নাম চিত্তকূটপব্বতপাদাভিরতো সুৰণ্ণরাজহংসো অসুচিম্হি চণ্ডালগামদ্ৰারআৰাটে নাভিরমতি, সত্তসু মহাসরেসুযেৰ অভিরমতি, এৰমেৰ অযং যোগীরাজহংসো সুপরিদিট্ঠাদীনৰে সভেদকে সঙ্খারগতে নাভিরমতি, ভাৰনারামতায পন ভাৰনারতিযা সমন্নাগতত্তা সত্তসু অনুপস্সনাসুযেৰ অভিরমতি. যথা চ সুৰণ্ণপঞ্জরেপি পক্খিত্তো সীহো মিগরাজা নাভিরমতি, তিযোজনসহস্সৰিত্থতে পন হিমৰন্তেযেৰ রমতি, এৰমযম্পি যোগীসীহো তিৰিধে সুগতিভৰেপি নাভিরমতি, তীসু অনুপস্সনাসুযেৰ রমতি. যথা চ সব্বসেতো সত্তপ্পতিট্ঠো ইদ্ধিমা ৰেহাসঙ্গমো ছদ্দন্তো নাগরাজা নগরমজ্ঝে নাভিরমতি, হিমৰতি ছদ্দন্তরহদেযেৰ রমতি, এৰমযং যোগীৰরৰারণো সব্বস্মিম্পি সঙ্খারগতে নাভিরমতি, ‘‘অনুপ্পাদো খেম’’ন্তিআদিনা (পটি. ম. ১.৫৩) নযেন নিদ্দিট্ঠে সন্তিপদেযেৰ রমতি, তন্নিন্নতপ্পোণতপ্পব্ভারমানসো হোতি. এত্তাৰতা তস্স নিব্বিদানুপস্সনাঞাণং উপ্পন্নং হোতীতি.

৯. মুঞ্চিতুকম্যতাপটিসঙ্খাসন্তিট্ঠনা পঞ্ঞা সঙ্খারুপেক্খাসু ঞাণন্তি মুঞ্চিতুং চজিতুং কামেতি ইচ্ছতীতি মুঞ্চিতুকামো, মুঞ্চিতুকামস্স ভাৰো মুঞ্চিতুকম্যতা. পটিসঙ্খাতি উপপরিক্খতীতি পটিসঙ্খা, পটিসঙ্খানং ৰা পটিসঙ্খা. সন্তিট্ঠতি অজ্ঝুপেক্খতীতি সন্তিট্ঠনা, সন্তিট্ঠনং ৰা সন্তিট্ঠনা. মুঞ্চিতুকম্যতা চ সা পটিসঙ্খা চ সন্তিট্ঠনা চাতি মুঞ্চিতুকম্যতাপটিসঙ্খাসন্তিট্ঠনা. ইতি পুব্বভাগে নিব্বিদাঞাণেন নিব্বিন্নস্স উপ্পাদাদীনি পরিচ্চজিতুকামতা মুঞ্চিতুকম্যতা. মুঞ্চনস্স উপাযকরণত্থং মজ্ঝে পটিসঙ্খানং পটিসঙ্খা. মুঞ্চিত্ৰা অৰসানে অজ্ঝুপেক্খনং সন্তিট্ঠনা. এৰং অৰত্থাভেদেন তিপ্পকারা পঞ্ঞা সঙ্খারানং অজ্ঝুপেক্খনাসু ঞাণং, মুঞ্চিতুকম্যতাপটিসঙ্খাসন্তিট্ঠনাসঙ্খাতানং অৰত্থাভেদেন ভিন্নানং তিস্সন্নম্পি পঞ্ঞানং সঙ্খারুপেক্খতং ইচ্ছন্তেন পন ‘‘পঞ্ঞা’’তি চ ‘‘সঙ্খারুপেক্খাসূ’’তি চ বহুৰচনং কতং, অৰত্থাভেদেন ভিন্নস্সাপি একত্তা ‘‘ঞাণ’’ন্তি একৰচনং কতন্তি ৰেদিতব্বং. ৰুত্তঞ্চ – ‘‘যা চ মুঞ্চিতুকম্যতা যা চ পটিসঙ্খানুপস্সনা যা চ সঙ্খারুপেক্খা, ইমে ধম্মা একট্ঠা, ব্যঞ্জনমেৰ নান’’ন্তি (পটি. ম. ১.২২৭). কেচি পন ‘‘সঙ্খারুপেক্খাসূতি বহুৰচনং সমথৰিপস্সনাৰসেন সঙ্খারুপেক্খানং বহুত্তা’’তিপি ৰদন্তি. সঙ্খারুপেক্খাসূতি চ কিরিযাপেক্খন্তি ৰেদিতব্বং. অৰত্থাভেদেন পন তেন নিব্বিদাঞাণেন নিব্বিন্দন্তস্স উক্কণ্ঠন্তস্স সব্বভৰযোনিগতিৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৰাসগতেসু সভেদকেসু সঙ্খারেসু চিত্তং ন সজ্জতি ন লগ্গতি ন বজ্ঝতি, সব্বসঙ্খারগতং মুঞ্চিতুকামং ছড্ডেতুকামং হোতি.

অথ ৰা যথা জালব্ভন্তরগতো মচ্ছো, সপ্পমুখগতো মণ্ডূকো, পঞ্জরপক্খিত্তো ৰনকুক্কুটো, দল়্হপাসৰসংগতো মিগো, অহিতুণ্ডিকহত্থগতো সপ্পো, মহাপঙ্কপক্খন্দো কুঞ্জরো, সুপণ্ণমুখগতো নাগরাজা, রাহুমুখপৰিট্ঠো চন্দো, সপত্তপরিক্খিত্তো পুরিসোতিএৰমাদযো ততো ততো মুচ্চিতুকামা নিস্সরিতুকামাৰ হোন্তি, এৰং তস্স যোগিনো চিত্তং সব্বস্মা সঙ্খারগতা মুচ্চিতুকামং নিস্সরিতুকামং হোতি. এৰঞ্হি ৰুচ্চমানে ‘‘মুচ্চিতুকামস্স মুচ্চিতুকম্যতা’’তি পাঠো যুজ্জতি. এৰঞ্চ সতি ‘‘উপ্পাদং মুঞ্চিতুকম্যতা’’তিআদীসু ‘‘উপ্পাদা মুচ্চিতুকম্যতা’’তিআদি ৰত্তব্বং হোতি, তস্মা পুরিমো এৰ অত্থো সুন্দরতরো. অথস্স সব্বসঙ্খারেসু ৰিগতালযস্স সব্বসঙ্খারগতং মুঞ্চিতুকামস্স মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণং উপ্পজ্জতি. সো এৰং সব্বভৰযোনিগতিৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৰাসগতে সভেদকে সঙ্খারে মুঞ্চিতুকামো মুঞ্চনস্স উপাযসম্পাদনত্থং পুন তে এৰ সঙ্খারে পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণেন তিলক্খণং আরোপেত্ৰা ৰিপস্সতি. এৰঞ্হি ৰিপস্সতো চস্স অনিচ্চৰসেন নিমিত্তং পটিসঙ্খাঞাণং উপ্পজ্জতি, দুক্খৰসেন পৰত্তং পটিসঙ্খাঞাণং উপ্পজ্জতি, অনত্তৰসেন নিমিত্তঞ্চ পৰত্তঞ্চ পটিসঙ্খাঞাণং উপ্পজ্জতি. সো পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণেন ‘‘সব্বে সঙ্খারা সুঞ্ঞা’’তি দিস্ৰা তিলক্খণং আরোপেত্ৰা সঙ্খারে পরিগ্গণ্হন্তো ভযঞ্চ নন্দিঞ্চ ৰিপ্পহায ভরিযায দোসং দিস্ৰা ৰিস্সট্ঠভরিযো ৰিয পুরিসো তস্সা ভরিযায সঙ্খারেসু উদাসীনো হোতি মজ্ঝত্তো, ‘‘অহ’’ন্তি ৰা ‘‘মম’’ন্তি ৰা ন গণ্হাতি. তস্স এৰং জানতো এৰং পস্সতো তীসু ভৰেসু চিত্তং পতিলীযতি পটিকুটতি পটিৰত্ততি ন সম্পসারিযতি. সেয্যথাপি নাম পদুমপলাসে ঈসকং পোণে উদকফুসিতানি পতিলীযন্তি পটিকুটন্তি পটিৰত্তন্তি ন সম্পসারিযন্তি. সেয্যথাপি ৰা পন কুক্কুটপত্তং ৰা ন্হারুদদ্দুলং ৰা অগ্গিম্হি পক্খিত্তং পতিলীযতি পটিকুটতি পটিৰত্ততি ন সম্পসারিযতি, এৰং তস্স তীসু ভৰেসু চিত্তং পতিলীযতি পটিকুটতি পটিৰত্ততি ন সম্পসারিযতি, উপেক্খা সণ্ঠাতি. এৰমস্স সঙ্খারুপেক্খাঞাণং উপ্পন্নং হোতি. ইমিনা সঙ্খারুপেক্খাঞাণেন সদ্ধিং উপরি গোত্রভুঞাণস্স সাধকং অনুলোমঞাণং পুব্বাপরঞাণেহি অৰুত্তম্পি ৰুত্তমেৰ হোতীতি ৰেদিতব্বং. ৰুত্তঞ্হি ভগৰতা –

‘‘সো ৰত, ভিক্খৰে, ভিক্খু কঞ্চি সঙ্খারং নিচ্চতো সমনুপস্সন্তো অনুলোমিকায খন্তিযা সমন্নাগতো ভৰিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি, অনুলোমিকায খন্তিযা অসমন্নাগতো সম্মত্তনিযামং ওক্কমিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি, সম্মত্তনিযামং অনোক্কমমানো সোতাপত্তিফলং ৰা সকদাগামিফলং ৰা অনাগামিফলং ৰা অরহত্তফলং ৰা সচ্ছিকরিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তিআদি (অ. নি. ৬.৯৮; পটি. ম. ৩.৩৬).

ৰুত্তঞ্চ ধম্মসেনাপতিনা –

‘‘কতিহাকারেহি অনুলোমিকং খন্তিং পটিলভতি? কতিহাকারেহি সম্মত্তনিযামং ওক্কমতি? চত্তালীসায আকারেহি অনুলোমিকং খন্তিং পটিলভতি, চত্তালীসায আকারেহি সম্মত্তনিযামং ওক্কমতী’’তিআদি (পটি. ম. ৩.৩৭).

পট্ঠানে চেতং ৰুত্তং ভগৰতা –

‘‘অনুলোমং গোত্রভুস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো. অনুলোমং ৰোদানস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি (পট্ঠা. ১.১.৪১৭).

তস্স হি তং সঙ্খারুপেক্খাঞাণং আসেৰন্তস্স ভাৰেন্তস্স বহুলীকরোন্তস্স অধিমোক্খসদ্ধা বলৰতরা হোতি, ৰীরিযং সুপগ্গহিতং, সতি সূপট্ঠিতা, চিত্তং সুসমাহিতং, সঙ্খারুপেক্খাঞাণং তিক্খতরং পৰত্ততি. তস্স ইদানি মগ্গো উপ্পজ্জিস্সতীতি সঙ্খারুপেক্খায সঙ্খারে ‘‘অনিচ্চা’’তি ৰা ‘‘দুক্খা’’তি ৰা ‘‘অনত্তা’’তি ৰা সম্মসিত্ৰা ভৰঙ্গং ওতরতি. ভৰঙ্গানন্তরং সঙ্খারুপেক্খায কতনযেনেৰ সঙ্খারে ‘‘অনিচ্চা’’তি ৰা ‘‘দুক্খা’’তি ৰা ‘‘অনত্তা’’তি ৰা আরম্মণং কুরুমানং উপ্পজ্জতি মনোদ্ৰারাৰজ্জনং. তদনন্তরং তথেৰ সঙ্খারে আরম্মণং কত্ৰা দ্ৰে তীণি চত্তারি ৰা জৰনচিত্তানি উপ্পজ্জন্তি. তংসম্পযুত্তং ঞাণং অনুলোমঞাণং. তঞ্হি পুরিমানঞ্চ অট্ঠন্নং ৰিপস্সনাঞাণানং তথকিচ্চতায অনুলোমেতি, উপরি চ পত্তব্বানং সত্ততিংসায বোধিপক্খিযধম্মানং অনুলোমেতি. যথা হি ধম্মিকো রাজা ৰিনিচ্ছযট্ঠানে নিসিন্নো অট্ঠন্নং ৰোহারিকমহামত্তানং ৰিনিচ্ছযং সুত্ৰা অগতিগমনং পহায মজ্ঝত্তো হুত্ৰা ‘‘এৰং হোতূ’’তি অনুমোদমানো তেসঞ্চ ৰিনিচ্ছযস্স অনুলোমেতি, পোরাণস্স চ রাজধম্মস্স. তত্থ রাজা ৰিয অনুলোমঞাণং, অট্ঠ ৰোহারিকমহামত্তা ৰিয অট্ঠ ৰিপস্সনাঞাণানি, পোরাণরাজধম্মো ৰিয সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মা, যথা রাজা ‘‘এৰং হোতূ’’তি অনুমোদমানো ৰোহারিকানঞ্চ ৰিনিচ্ছযস্স রাজধম্মস্স চ অনুলোমেতি, এৰমিদং অনিচ্চাদিৰসেন সঙ্খারে আরব্ভ উপ্পজ্জমানানং অট্ঠন্নঞ্চ ৰিপস্সনাঞাণানং তথকিচ্চতায অনুলোমেতি, উপরি চ পত্তব্বানং সত্ততিংসায বোধিপক্খিযধম্মানং. তস্মা অনুলোমঞাণন্তি ৰুচ্চতি.

১০. বহিদ্ধা ৰুট্ঠানৰিৰট্টনে পঞ্ঞা গোত্রভুঞাণন্তি এত্থ বহিদ্ধাতি সঙ্খারনিমিত্তং. তঞ্হি অজ্ঝত্তচিত্তসন্তানে অকুসলক্খন্ধে উপাদায বহিদ্ধাতি ৰুত্তং. তস্মা বহিদ্ধা সঙ্খারনিমিত্তম্হা ৰুট্ঠাতি ৰিগতং হুত্ৰা উদ্ধং তিট্ঠতীতি ৰুট্ঠানং, ৰিৰট্টতি পরাৰট্টতি পরম্মুখং হোতীতি ৰিৰট্টনং, ৰুট্ঠানঞ্চ তং ৰিৰট্টনঞ্চাতি ৰুট্ঠানৰিৰট্টনং. তেনেৰাহ –

‘‘গোত্রভুঞাণং সমুদযস্স অসমুচ্ছিন্দনতো পৰত্তা ন ৰুট্ঠাতি, নিব্বানারম্মণতো পন নিমিত্তা ৰুট্ঠাতীতি একতো ৰুট্ঠানং হোতী’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৮২৭).

পুথুজ্জনগোত্তাভিভৰনতো অরিযগোত্তভাৰনতো গোত্রভু. ইদঞ্হি অনুলোমঞাণেহি পদুমপলাসতো উদকমিৰ সব্বসঙ্খারতো পতিলীযমানচিত্তস্স অনুলোমঞাণস্স আসেৰনন্তে অনিমিত্তং নিব্বানং আরম্মণং কুরুমানং পুথুজ্জনগোত্তং পুথুজ্জনসঙ্খং পুথুজ্জনভূমিং অতিক্কমমানং অরিযগোত্তং অরিযসঙ্খং অরিযভূমিং ওক্কমমানং নিব্বানারম্মণে পঠমাৰত্তনপঠমাভোগপঠমসমন্নাহারভূতং মগ্গস্স অনন্তরসমনন্তরাসেৰনউপনিস্সযনত্থিৰিগতৰসেন ছহি আকারেহি পচ্চযভাৰং সাধযমানং সিখাপ্পত্তং ৰিপস্সনায মুদ্ধভূতং অপুনরাৰত্তকং উপ্পজ্জতি.

১১. দুভতো ৰুট্ঠানৰিৰট্টনে পঞ্ঞা মগ্গে ঞাণন্তি এত্থ দুভতোতি উভতো, দ্ৰযতোতি ৰা ৰুত্তং হোতি. কিলেসানং সমুচ্ছিন্দনতো কিলেসেহি চ তদনুৰত্তকক্খন্ধেহি চ নিব্বানারম্মণকরণতো বহিদ্ধা সব্বসঙ্খারনিমিত্তেহি চ ৰুট্ঠাতি ৰিৰট্টতীতি দুভতো ৰুট্ঠানৰিৰট্টনে পঞ্ঞা. তেনেৰাহ –

‘‘চত্তারিপি মগ্গঞাণানি অনিমিত্তারম্মণত্তা নিমিত্ততো ৰুট্ঠহন্তি, সমুদযস্স সমুচ্ছিন্দনতো পৰত্তা ৰুট্ঠহন্তীতি দুভতো ৰুট্ঠানানি হোন্তী’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৮২৭).

মগ্গে ঞাণন্তি নিব্বানং মগ্গতি পেক্খতি, নিব্বানত্থিকেহি ৰা মগ্গীযতি অন্ৰেসীযতি, কিলেসে ৰা মারেন্তো গচ্ছতি পৰত্ততীতি মগ্গো, তস্মিং মগ্গে ঞাণং. জাতিগ্গহণেন একৰচনং কতং. তঞ্হি গোত্রভুঞাণস্স অনন্তরং নিব্বানং আরম্মণং কুরুমানং সযংৰজ্ঝে কিলেসে নিরৰসেসং সমুচ্ছিন্দমানং অনমতগ্গসংসারৰট্টদুক্খসমুদ্দং সোসযমানং সব্বাপাযদ্ৰারানি পিদহমানং সত্তঅরিযধনসম্মুখীভাৰং কুরুমানং অট্ঠঙ্গিকং মিচ্ছামগ্গং পজহমানং সব্বৰেরভযানি ৰূপসমযমানং সম্মাসম্বুদ্ধস্স ওরসপুত্তভাৰমুপনযমানং অঞ্ঞানি চ অনেকানি আনিসংসসতানি পটিলাভযমানং মগ্গঞাণং উপ্পজ্জতি.

ঠাতুং ইচ্ছং পুরিসো, লঙ্ঘিত্ৰা মাতিকায পরতীরে;

ৰেগেনাগম্ম যথা, গণ্হিত্ৰা ওরিমতিরতরুবদ্ধং.

রজ্জুং ৰা দণ্ডং ৰা, উল্লঙ্ঘিত্ৰান পারনিন্নতনু;

পারাপন্নো পন তং, মুঞ্চিয ৰেধং পতিট্ঠহতি পারে.

এৰং যোগাৰচরো, সক্কাযমযম্হি ওরিমে তীরে;

দিট্ঠভযো অভযে পন, ঠাতুং ইচ্ছং অমতপারে.

উদযব্বযানুপস্স, পভুতিকৰেগেন আগতো রজ্জুং;

রূপাৰ্হং দণ্ডং ৰা, তদিতরখন্ধাৰ্হযং সম্মা.

গণ্হিত্ৰা আৰজ্জন, চিত্তেন হি পুব্বৰুত্তনযতোৰ;

অনুলোমেহুল্লঙ্ঘিয, নিব্বুতিনিন্নো তদাসনোপগতো.

তং মুঞ্চিয গোত্রভুনা, অলদ্ধআসেৰনেন তু পৰেধং;