নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
খুদ্দকনিকাযে
নেত্তিপ্পকরণ-অট্ঠকথা
গন্থারম্ভকথা
মহাকারুণিকং নাথং, ঞেয্যসাগরপারগুং;
ৰন্দে নিপুণগম্ভীর-ৰিচিত্রনযদেসনং.
ৰিজ্জাচরণসম্পন্না, যেন নিয্যন্তি লোকতো;
ৰন্দে তমুত্তমং ধম্মং, সম্মাসম্বুদ্ধপূজিতং.
সীলাদিগুণসম্পন্নো, ঠিতো মগ্গফলেসু যো;
ৰন্দে অরিযসঙ্ঘং তং, পুঞ্ঞক্খেত্তং অনুত্তরং.
ৰন্দনাজনিতং পুঞ্ঞং, ইতি যং রতনত্তযে;
হতন্তরাযো সব্বত্থ, হুত্ৰাহং তস্স তেজসা.
ঠিতিং আকঙ্খমানেন, চিরং সদ্ধম্মনেত্তিযা;
ধম্মরক্খিতনামেন, থেরেন অভিযাচিতো.
পদুমুত্তরনাথস্স, পাদমূলে পৰত্তিতং;
পস্সতা অভিনীহারং, সম্পত্তং যস্স মত্থকং.
সংখিত্তং ৰিভজন্তানং, এসো অগ্গোতি তাদিনা;
ঠপিতো এতদগ্গস্মিং, যো মহাসাৰকুত্তমো.
ছল়ভিঞ্ঞো ৰসিপ্পত্তো, পভিন্নপটিসম্ভিদো;
মহাকচ্চাযনো থেরো, সম্বুদ্ধেন পসংসিতো.
তেন যা ভাসিতা নেত্তি, সত্থারা অনুমোদিতা;
সাসনস্স সদাযত্তা, নৰঙ্গস্সত্থৰণ্ণনা.
তস্সা গম্ভীরঞাণেহি, ওগাহেতব্বভাৰতো;
কিঞ্চাপি দুক্করা কাতুং, অত্থসংৰণ্ণনা মযা.
সহ সংৰণ্ণনং যস্মা, ধরতে সত্থুসাসনং;
পুব্বাচরিযসীহানং, তিট্ঠতেৰ ৰিনিচ্ছযো.
তস্মা তমুপনিস্সায, ওগাহেত্ৰান পঞ্চপি;
নিকাযে পেটকেনাপি, সংসন্দিত্ৰা যথাবলং.
সুৰিসুদ্ধমসংকিণ্ণং, নিপুণত্থৰিনিচ্ছযং;
মহাৰিহারৰাসীনং, সমযং অৰিলোমযং.
পমাদলেখং ৰজ্জেত্ৰা, পাল়িং সম্মা নিযোজযং;
উপদেসং ৰিভাৰেন্তো, করিস্সামত্থৰণ্ণনং.
ইতি অত্থং অসঙ্কিণ্ণং, নেত্তিপ্পকরণস্স মে;
ৰিভজন্তস্স সক্কচ্চং, নিসামযথ সাধৰোতি.
তত্থ কেনট্ঠেন নেত্তি? সদ্ধম্মনযনট্ঠেন নেত্তি. যথা হি তণ্হা সত্তে কামাদিভৰং নযতীতি ‘‘ভৰনেত্তী’’তি ৰুচ্চতি, এৰমযম্পি ৰেনেয্যসত্তে অরিযধম্মং নযতীতি সদ্ধম্মনযনট্ঠেন ‘‘নেত্তী’’তি ৰুচ্চতি. অথ ৰা নযন্তি তাযাতি নেত্তি. নেত্তিপ্পকরণেন হি করণভূতেন ধম্মকথিকা ৰেনেয্যসত্তে দস্সনমগ্গং নযন্তি সম্পাপেন্তীতি, নীযন্তি ৰা এত্থ এতস্মিং পকরণে অধিট্ঠানভূতে পতিট্ঠাপেত্ৰা ৰেনেয্যা নিব্বানং সম্পাপিযন্তীতি নেত্তি. ন হি নেত্তিউপদেসসন্নিস্সযেন ৰিনা অৰিপরীতসুত্তত্থাৰবোধো সম্ভৰতি. তথা হি ৰুত্তং – ‘‘তস্মা নিব্বাযিতুকামেনা’’তিআদি. সব্বাপি হি সুত্তস্স অত্থসংৰণ্ণনা নেত্তিউপদেসাযত্তা, নেত্তি চ সুত্তপ্পভৰা, সুত্তং সম্মাসম্বুদ্ধপ্পভৰন্তি.
সা পনাযং নেত্তি পকরণপরিচ্ছেদতো তিপ্পভেদা হারনযপট্ঠানানং ৰসেন. পঠমঞ্হি হারৰিচারো, ততো নযৰিচারো, পচ্ছা পট্ঠানৰিচারোতি. পাল়িৰৰত্থানতো পন সঙ্গহৰারৰিভাগৰারৰসেন দুৰিধা. সব্বাপি হি নেত্তি সঙ্গহৰারো ৰিভাগৰারোতি ৰারদ্ৰযমেৰ হোতি.
তত্থ সঙ্গহৰারো আদিতো পঞ্চহি গাথাহি পরিচ্ছিন্নো. সব্বো হি পকরণত্থো ‘‘যং লোকো পূজযতে’’তিআদীহি পঞ্চহি গাথাহি অপরিগ্গহিতো নাম নত্থি. ননু চেত্থ পট্ঠানং অসঙ্গহিতন্তি? নযিদমেৰং দট্ঠব্বং, মূলপদগ্গহণেন পট্ঠানস্স সঙ্গহিতত্তা. তথা হি ৰক্খতি – ‘‘অট্ঠারস মূলপদা কুহিং দট্ঠব্বা সাসনপট্ঠানে’’তি. মূলপদপট্ঠানানি হি অত্থনযসঙ্খারত্তিকা ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞং সঙ্গহিতানি.
ৰিভাগৰারো পন উদ্দেসনিদ্দেসপটিনিদ্দেসৰসেন তিৰিধো. তেসু ‘‘তত্থ কতমে সোল়স হারা’’তি আরভিত্ৰা যাৰ ‘‘ভৰন্তি অট্ঠারস পদানী’’তি অযং উদ্দেসৰারো. ‘‘অস্সাদাদীনৰতা’’তি আরভিত্ৰা যাৰ ‘‘তেত্তিংসা এত্তিকা নেত্তী’’তি অযং নিদ্দেসৰারো. পটিনিদ্দেসৰারো পন হারৰিভঙ্গৰারো হারসম্পাতৰারো নযসমুট্ঠানৰারো সাসনপট্ঠানৰারোতি চতুব্বিধো. তেসু ‘‘তত্থ কতমো দেসনাহারো’’তি আরভিত্ৰা যাৰ ‘‘অযং পহানেন সমারোপনা’’তি অযং হারৰিভঙ্গৰারো. তত্থ ‘‘কতমো দেসনাহারসম্পাতো’’তি আরভিত্ৰা যাৰ ‘‘অনুপাদিসেসা চ নিব্বানধাতূ’’তি অযং হারসম্পাতৰারো. এত্থাহ – হারৰিভঙ্গহারসম্পাতৰারানং কিং নানাকরণন্তি? ৰুচ্চতে – যত্থ অনেকেহিপি উদাহরণসুত্তেহি একো হারো নিদ্দিসীযতি, অযং হারৰিভঙ্গৰারো. যত্থ পন একস্মিং সুত্তে অনেকে হারা সম্পতন্তি, অযং হারসম্পাতৰারো. ৰুত্তঞ্হেতং পেটকে –
‘‘যত্থ চ সব্বে হারা, সম্পতমানা নযন্তি সুত্তত্থং;
ব্যঞ্জনৰিধিপুথুত্তা, সা ভূমী হারসম্পাতো’’তি.
নযসমুট্ঠানসাসনপট্ঠানৰারৰিভাগো পাকটো এৰ. সাসনপট্ঠানৰারো পন সঙ্গহৰারে ৰিয উদ্দেসনিদ্দেসৰারেসুপি ন সরূপতো উদ্ধটোতি. এত্থাহ – ‘‘ইদং নেত্তিপ্পকরণং মহাসাৰকভাসিতং, ভগৰতা অনুমোদিত’’ন্তি চ কথমেতং ৰিঞ্ঞাযতীতি? পাল়িতো এৰ. ন হি পাল়িতো অঞ্ঞং পমাণতরং অত্থি. যা হি চতূহি মহাপদেসেহি অৰিরুদ্ধা পাল়ি, সা পমাণং. তথা হি অগরহিতায আচরিযপরম্পরায পেটকোপদেসো ৰিয ইদং নেত্তিপ্পকরণং আভতং. যদি এৰং কস্মাস্স নিদানং ন ৰুত্তং. সাৰকভাসিতানম্পি হি সুভসুত্ত- (দী. নি. ১.৪৪৪ আদযো) অনঙ্গণসুত্ত- (ম. নি. ১.৫৭ আদযো) কচ্চাযনসংযুত্তাদীনং নিদানং ভাসিতন্তি? নযিদং একন্তিকং. সাৰকভাসিতানং বুদ্ধভাসিতানম্পি হি একচ্চানং পটিসম্ভিদামগ্গনিদ্দেসাদীনং ধম্মপদবুদ্ধৰংসাদীনঞ্চ নিদানং ন ভাসিতং, ন চ তাৰতা তানি অপ্পমাণং, এৰমিধাপি দট্ঠব্বং.
নিদানঞ্চ নাম সুত্তৰিনযানং ধম্মভণ্ডাগারিকউপালিত্থেরাদীহি মহাসাৰকেহেৰ ভাসিতং, ইদঞ্চ মহাসাৰকভাসিতং, থেরং মুঞ্চিত্ৰা অনঞ্ঞৰিসযত্তা ইমিস্সা ৰিচারণাযাতি কিমেতেন নিদানগৰেসনেন, অত্থোযেৰেত্থ গৰেসিতব্বো, যো পাল়িযা অৰিরুদ্ধোতি. অথ ৰা পাল়িযা অত্থসংৰণ্ণনাভাৰতো ন ইমস্স পকরণস্স ৰিসুং নিদানৰচনকিচ্চং অত্থি, পটিসম্ভিদামগ্গনিদ্দেসাদীনং ৰিযাতি দট্ঠব্বং.
ইদানি এতস্মিং পকরণে নানপ্পকারকোসল্লত্থং অযং ৰিভাগো ৰেদিতব্বো – সব্বমেৰ চেতং পকরণং সাসনপরিযেট্ঠিভাৰতো একৰিধং, তথা অরিযমগ্গসম্পাদনতো ৰিমুত্তিরসতো চ. ব্যঞ্জনত্থৰিচারভাৰতো দুৰিধং, তথা সঙ্গহৰিভাগভাৰতো ধম্মৰিনযত্থসংৰণ্ণনতো লোকিযলোকুত্তরত্থসঙ্গহণতো রূপারূপধম্মপরিগ্গাহকতো লক্খণলক্খিযভাৰতো পৰত্তিনিৰত্তিৰচনতো সভাগৰিসভাগনিদ্দেসতো সাধারণাসাধারণধম্মৰিভাগতো চ.
তিৰিধং পুগ্গলত্তযনিদ্দেসতো তিৰিধকল্যাণৰিভাগতো পরিঞ্ঞত্তযকথনতো পহানত্তযূপদেসতো সিক্খত্তযসঙ্গহণতো তিৰিধসংকিলেসৰিসোধনতো মূলগীতিঅনুগীতিসঙ্গীতিভেদতো পিটকত্তযত্থসংৰণ্ণনতো হারনযপট্ঠানপ্পভেদতো চ.
চতুব্বিধং চতুপ্পটিসম্ভিদাৰিসযতো চতুনযদেসনতো ধম্মত্থদেসনাপটিৰেধগম্ভীরভাৰতো চ. পঞ্চৰিধং অভিঞ্ঞেয্যাদিধম্মৰিভাগতো পঞ্চক্খন্ধনিদ্দেসতো পঞ্চগতিপরিচ্ছেদতো পঞ্চনিকাযত্থৰিৰরণতো চ. ছব্বিধং ছল়ারম্মণৰিভাগতো ছঅজ্ঝত্তিকবাহিরাযতনৰিভাগতো চ. সত্তৰিধং সত্তৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিপরিচ্ছেদতো. নৰৰিধং সুত্তাদিনৰঙ্গনিদ্দেসতো. চুদ্দসৰিধং সুত্তাধিট্ঠানৰিভাগতো. সোল়সৰিধং অট্ঠৰীসতিৰিধঞ্চ সাসনপট্ঠানপ্পভেদতো. চতুরাসীতিসহস্সৰিধং চতুরাসীতিসহস্সধম্মক্খন্ধৰিচারভাৰতোতিআদিনা নযেন পকরণৰিভাগো ৰেদিতব্বো.
তত্থ সাসনপরিযেট্ঠিভাৰতোতি সকলং নেত্তিপ্পকরণং সিক্খত্তযসঙ্গহস্স নৰঙ্গস্স সত্থুসাসনস্স অত্থসংৰণ্ণনাভাৰতো. অরিযমগ্গসম্পাদনতোতি দস্সনভূমিভাৰনাভূমিসম্পাদনতো. ৰিমুত্তিরসতোতি সাসনস্স অমতপরিযোসানত্তা ৰুত্তং. ব্যঞ্জনত্থৰিচারভাৰতোতি হারব্যঞ্জনপদকম্মনযানং ব্যঞ্জনৰিচারত্তা অত্থপদঅত্থনযানং অত্থৰিচারত্তা ৰুত্তং. সঙ্গহৰিভাগভাৰো পরতো আৰি ভৰিস্সতি. ধম্মৰিনযত্থসংৰণ্ণনতোতি সকলস্সাপি পরিযত্তিসাসনস্স ধম্মৰিনযভাৰতো ৰুত্তং. লক্খণলক্খিযভাৰতোতি নেত্তিৰচনস্স লক্খণত্তা উদাহরণসুত্তানঞ্চ লক্খিযত্তা ৰুত্তং. সভাগৰিসভাগনিদ্দেসতোতি সমানজাতিযা ধম্মা সভাগা, পটিপক্খা ৰিসভাগা, তংৰিচারভাৰতোতি অত্থো. সাধারণাসাধারণধম্মৰিভাগতোতি পহানেকট্ঠসহজেকট্ঠতাদিসামঞ্ঞেন যে ধম্মা যেসং ধম্মানং নামৰত্থাদিনা সাধারণা তব্বিধুরতায অসাধারণা চ, তংৰিভাগতো দুৰিধন্তি অত্থো.
পুগ্গলত্তযনিদ্দেসতোতি উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদি পুগ্গলত্তযনিদ্দেসতো. তিৰিধকল্যাণৰিভাগতোতি আদিকল্যাণাদিৰিভাগতো. মূলগীতিঅনুগীতিসঙ্গীতিভেদতোতি পঠমং ৰচনং মূলগীতি, ৰুত্তস্সেৰ অত্থস্স সঙ্গহগাথা অনুগীতি, তংতংসুত্তত্থযোজনৰসেন ৰিপ্পকিণ্ণস্স পকরণস্স সঙ্গাযনং সঙ্গীতি, সা থেরস্স পরতো পৰত্তিতাতি ৰেদিতব্বা, এতাসং তিস্সন্নং ভেদতো তিৰিধন্তি অত্থো. পঞ্চক্খন্ধনিদ্দেসতোতি রূপাদিপঞ্চক্খন্ধসীলাদিপঞ্চধম্মক্খন্ধনিদ্দেসতো পঞ্চৰিধন্তি অত্থো. সুত্তাধিট্ঠানৰিভাগতোতি লোভদোসমোহানং অলোভাদোসামোহানং কাযৰচীমনোকম্মানং সদ্ধাদিপঞ্চিন্দ্রিযানঞ্চ ৰসেন চুদ্দসৰিধস্স সুত্তাধিট্ঠানস্স ৰিভাগৰচনতো চুদ্দসৰিধন্তি অত্থো. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যন্তি ন পপঞ্চিতং.
১. সঙ্গহৰারৰণ্ণনা
এৰং অনেকভেদৰিভত্তে নেত্তিপ্পকরণে যদিদং ৰুত্তং ‘‘সঙ্গহৰিভাগৰারৰসেন দুৰিধ’’ন্তি, তত্থ সঙ্গহৰারো আদি. তস্সাপি ‘‘যং লোকো পূজযতে’’তি অযং গাথা আদি. তত্থ যন্তি অনিযমতো উপযোগনিদ্দেসো, তস্স ‘‘তস্সা’’তি ইমিনা নিযমনং ৰেদিতব্বং. লোকোতি কত্তুনিদ্দেসো. পূজযতেতি কিরিযানিদ্দেসো. সলোকপালোতি কত্তুৰিসেসনং. সদাতি কালনিদ্দেসো. নমস্সতি চাতি উপচযেন কিরিযানিদ্দেসো. তস্সাতি সামিনিদ্দেসো. এতন্তি পচ্চত্তনিদ্দেসো. সাসনৰরন্তি পচ্চত্তনিদ্দেসেন নিদ্দিট্ঠধম্মনিদস্সনং. ৰিদূহীতি করণৰচনেন কত্তুনিদ্দেসো. ঞেয্যন্তি কম্মৰাচককিরিযানিদ্দেসো. নরৰরস্সাতি ‘‘তস্সা’’তি নিযমেত্ৰা দস্সিতস্স সরূপতো দস্সনং.
তত্থ লোকিযন্তি এত্থ পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানি তব্বিপাকো চাতি লোকো, পজা, সত্তনিকাযোতি অত্থো. লোক-সদ্দো হি জাতিসদ্দতায সামঞ্ঞৰসেন নিরৰসেসতো সত্তে সঙ্গণ্হাতি. কিঞ্চাপি হি লোকসদ্দো সঙ্খারভাজনেসুপি দিট্ঠপ্পযোগো, পূজনকিরিযাযোগ্যভূততাৰসেন পন সত্তলোকৰচনো এৰ ইধ গহিতোতি দট্ঠব্বং. পূজযতেতি মানযতি, অপচাযতীতি অত্থো.
লোকং পালেন্তীতি লোকপালা, চত্তারো মহারাজানো. লোকিযা পন ইন্দযমৰরুণকুৰেরা লোকপালাতি ৰদন্তি. সহ লোকপালেহীতি সলোকপালো, ‘‘লোকো’’তি ইমিনা তুল্যাধিকরণং. অথ ৰা ইস্সরিযাধিপচ্চেন তংতংসত্তলোকস্স পালনতো রক্খণতো খত্তিযচতুমহারাজসক্কসুযামসন্তুসিতসুনিম্মিতপরনিম্মিতৰসৰত্তিমহাব্রহ্মাদযো লোকপালা. তেহি সহ তংতংসত্তনিকাযো সলোকপালো লোকোতি ৰুত্তো. অথ ৰা ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, সুক্কা ধম্মা লোকং পালেন্তী’’তি (অ. নি. ২.৯; ইতিৰু. ৪২) ৰচনতো হিরোত্তপ্পধম্মা লোকপালা. তেহি সমন্নাগতো লোকো সলোকপালো. হিরোত্তপ্পসম্পন্না হি পাপগরহিনো সপ্পুরিসা ধম্মচ্ছন্দৰন্ততায ভগৰতি পূজানমক্কারপরা হোন্তীতি.
সদাতি সব্বকালং রত্তিঞ্চেৰ দিৰা চ, সদাতি ৰা ভগৰতো ধরমানকালে ততো পরঞ্চ. অথ ৰা সদাতি অভিনীহারতো পট্ঠায যাৰ সাসনন্তরধানা, ততো পরম্পি ৰা. মহাভিনীহারতো পট্ঠায হি মহাবোধিসত্তা বোধিযা নিযততায বুদ্ধঙ্কুরভূতা সদেৰকস্স লোকস্স পূজনীযা চেৰ ৰন্দনীযা চ হোন্তি. যথাহ ভগৰা সুমেধভূতো –
‘‘দীপঙ্করো লোকৰিদূ, আহুতীনং পটিগ্গহো;
মম কম্মং পকিত্তেত্ৰা, দক্খিণং পাদমুদ্ধরি.
‘‘যে তত্থাসুং জিনপুত্তা, পদক্খিণমকংসু মং;
দেৰা মনুস্সা অসুরা চ, অভিৰাদেত্ৰান পক্কমু’’ন্তি. (বু. ৰং. ২.৭৫-৭৬);
নমস্সতি চাতি কেচি কেসঞ্চি পূজাসক্কারাদীনি করোন্তাপি তেসং অপাকটগুণতায নমক্কারং ন করোন্তি, ন এৰং ভগৰতো, যথাভূতঅব্ভুগ্গতকিত্তিসদ্দতায পন ভগৰন্তং সদেৰকো লোকো পূজযতি চেৰ নমস্সতি চাতি অত্থো. ‘‘সদা নরমনুস্সো’’তি কেচি পঠন্তি, তং ন সুন্দরং. তস্সাতি যং সদেৰকো লোকো পূজযতি চেৰ নমস্সতি চ, তস্স. এতন্তি ইদানি ৰত্তব্বং বুদ্ধিযং ৰিপরিৰত্তমানং সামঞ্ঞেন দস্সেতি. সাসনৰরন্তি তং সরূপতো দস্সেতি. তত্থ দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থেহি যথারহং সত্তে সাসতি ৰিনেতি এতেনাতি সাসনং, তদেৰ একন্তনিয্যানট্ঠেন অনঞ্ঞসাধারণগুণতায চ উত্তমট্ঠেন তংতংঅভিপত্থিতসমিদ্ধিহেতুতায পণ্ডিতেহি ৰরিতব্বতো ৰা ৰরং, সাসনমেৰ ৰরন্তি সাসনৰরং. ৰিদূহীতি যথাসভাৰতো কম্মকম্মফলানি কুসলাদিভেদে চ ধম্মে ৰিদন্তীতি ৰিদূ, পণ্ডিতমনুস্সা, তেহি. ঞাতব্বং, ঞাণমরহতীতি ৰা ঞেয্যং. নরৰরস্সাতি পুরিসৰরস্স, অগ্গপুগ্গলস্সাতি অত্থো.
ইদং ৰুত্তং হোতি – যো অনঞ্ঞসাধারণমহাকরুণাসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিগুণৰিসেসযোগেন সদেৰকেন লোকেন পূজনীযো নমস্সনীযো চ ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো, তস্স লোকে উত্তমপুগ্গলস্স এতং ইদানি অম্হেহি ৰিভজিতব্বহারনযপট্ঠানৰিচারণৰিসযভূতং সাসনং আদিকল্যাণতাদিগুণসম্পত্তিযা ৰরং অগ্গং উত্তমং নিপুণঞাণগোচরতায পণ্ডিতৰেদনীযমেৰাতি. ভগৰতো হি ৰচনং একগাথামত্তম্পি সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদখন্ধাযতনধাতিন্দ্রিযসতিপট্ঠানাদিসভাৰধম্মনিদ্ধারণক্খমতায সোল়সহারপঞ্চনযসোল়সঅট্ঠৰীসতিৰিধপট্ঠানৰিচারযোগ্যভাৰেন চ পরমগম্ভীরং অত্থতো অগাধপারং সণ্হসুখুমঞাণৰিসযমেৰাতি. তেনেৰাহ – ‘‘পঞ্ঞৰন্তস্সাযং ধম্মো, নাযং ধম্মো দুপ্পঞ্ঞস্সা’’তি (দী. নি. ৩.৩৫৮; অ. নি. ৮.৩০). অথ ৰা ভগৰতো সাসনং পরিঞ্ঞাক্কমেন লক্খণাৰবোধপ্পটিপত্তিযা সুঞ্ঞতমুখাদীহি ওগাহিতব্বত্তা অৰিঞ্ঞূনং সুপিনন্তেনপি ন ৰিসযো হোতীতি আহ – ‘‘ৰিদূহি ঞেয্য’’ন্তি. তথা চ ৰুত্তং – ‘‘এতু ৰিঞ্ঞূ পুরিসো’’তিআদি.
অপরে পন ‘‘তং তস্স সাসনৰর’’ন্তি পঠন্তি, তেসং মতেন যং-সদ্দো সাসন-সদ্দেন সমানাধিকরণোতি দট্ঠব্বো. ইদং ৰুত্তং হোতি যং সাসনৰরং সলোকপালো লোকো পূজযতি নমস্সতি চ, তং সাসনৰরং ৰিদূহি ঞাতব্বন্তি. ইমস্মিঞ্চ নযে লোকপাল-সদ্দেন ভগৰাপি ৰুচ্চতি. ভগৰা হি লোকগ্গতাযকত্তা নিপ্পরিযাযেন লোকপালো, তস্মা ‘‘তস্সা’’তি লোকপালস্স সত্থুনোতি অত্থো. সলোকপালোতি চেত্থ লোকপাল-সদ্দো গুণীভূতোপি সত্থুৰিসযত্তা সাসন-সদ্দাপেক্খতায সামিভাৰেন সম্বন্ধীৰিসেসভূতো পধানভূতো ৰিয পটিনিদ্দেসং অরহতীতি.
কথং পন সযং ধম্মস্সামী ভগৰা ধম্মং পূজযতীতি? নাযং ৰিরোধো. ধম্মগরুনো হি বুদ্ধা ভগৰন্তো, তে সব্বকালং ধম্মং অপচাযমানাৰ ৰিহরন্তীতি. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘যংনূনাহং য্ৰাযং ধম্মো মযা অভিসম্বুদ্ধো, তমেৰ ধম্মং সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা উপনিস্সায ৰিহরেয্য’’ন্তি (সং. নি. ১.১৭৩; অ. নি. ৪.২১).
অপি চ ভগৰতো ধম্মপূজনা সত্তসত্তাহপ্পটিপত্তিআদীহি দীপেতব্বা. ধম্মস্সামীতি চ ধম্মেন সদেৰকস্স লোকস্স সামীতি অত্থো, ন ধম্মস্স সামীতি. এৰম্পি নমস্সতীতি ৰচনং ন যুজ্জতি. ন হি ভগৰা কঞ্চি নমস্সতীতি, এসোপি নিদ্দোসো. ন হি নমস্সতীতি পদস্স নমক্কারং করোতীতি অযমেৰ অত্থো, অথ খো গরুকরণেন তন্নিন্নো তপ্পোণো তপ্পব্ভারোতি অযম্পি অত্থো লব্ভতি. ভগৰা চ ধম্মগরুতায সব্বকালং ধম্মনিন্নপোণপব্ভারভাৰেন ৰিহরতীতি. অযঞ্চ অত্থো ‘‘যেন সুদং স্ৰাহং নিচ্চকপ্পং ৰিহরামী’’তি (ম. নি. ১.৩৮৭) এৰমাদীহি সুত্তপদেহি দীপেতব্বো. ‘‘ৰিদূহি নেয্য’’ন্তিপি পাঠো, তস্স পণ্ডিতেহি সপরসন্তানেসু নেতব্বং পাপেতব্বন্তি অত্থো. তত্থ অত্তসন্তানে পাপনং বুজ্ঝনং, পরসন্তানে বোধনন্তি দট্ঠব্বং.
এৰং ভগৰতো সদেৰকস্স লোকস্স পূজনীযৰন্দনীযভাৰো অগ্গপুগ্গলভাৰো চ ৰুচ্চমানো গুণৰিসিট্ঠতং দীপেতি, সা চ গুণৰিসিট্ঠতা মহাবোধিযা ৰেদিতব্বা. আসৰক্খযঞাণপদট্ঠানঞ্হি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানঞ্চ আসৰক্খযঞাণং ‘‘মহাবোধী’’তি ৰুচ্চতি. সা অৰিপরীতধম্মদেসনতো তথাগতে সুপ্পতিট্ঠিতাতি ৰিঞ্ঞাযতি. ন হি সৰাসননিরৰসেসকিলেসপ্পহানং অনাৰরণঞাণঞ্চ ৰিনা তাদিসী ধম্মদেসনা সম্ভৰতি. ইচ্চস্স চতুৰেসারজ্জযোগো. তেন দসবলছঅসাধারণঞাণঅট্ঠারসাৰেণিকবুদ্ধধম্মাদিসকলসব্বঞ্ঞুগুণপারিপূরী পকাসিতা হোতি. এতাদিসী চ গুণৰিভূতি মহাকরুণাপুব্বঙ্গমং অভিনীহারসম্পত্তিং পুরস্সরং কত্ৰা সম্পাদিতং সমত্তিংসপারমিসঙ্খাতং পুঞ্ঞঞাণসম্ভারমন্তরেন ন উপলব্ভতীতি হেতুসম্পদাপি অত্থতো ৰিভাৰিতা হোতীতি এৰং ভগৰতো তীসুপি অৰত্থাসু সব্বসত্তানং একন্তহিতপ্পটিলাভহেতুভূতা আদিমজ্ঝপরিযোসানকল্যাণা নিরৰসেসা বুদ্ধগুণা ইমায গাথায পকাসিতাতি ৰেদিতব্বং.
দুতিযনযে পন যস্মা সিক্খত্তযসঙ্গহং সফলং অরিযমগ্গসাসনং তস্স আরম্মণভূতঞ্চ অমতধাতুং তদধিগমূপাযঞ্চ পুব্বভাগপটিপত্তিসাসনং তদত্থপরিদীপনঞ্চ পরিযত্তিসাসনং যথারহং সচ্চাভিসমযৰসেন অভিসমেন্তো স্ৰাক্খাততাদিগুণৰিসেসযুত্ততং মনসিকরোন্তো সক্কচ্চং সৰনধারণপরিপুচ্ছাদীহি পরিচযং করোন্তো চ সদেৰকো লোকো পূজযতি নাম. লোকনাথো চ সম্মাসম্বোধিপ্পত্তিযা ৰেনেয্যানং সক্কচ্চং ধম্মদেসনেন ‘‘অরিযং ৰো, ভিক্খৰে, সম্মাসমাধিং দেসেস্সামি’’ (ম. নি. ৩.১৩৬; সং. নি. ৫.২৮; পেটকো. ২৪), ‘‘মগ্গানট্ঠঙ্গিকো সেট্ঠো’’ (ধ. প. ২৭৩; কথা. ৮৭২; নেত্তি. ১২৫; পেটকো. ৩০), ‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, ধম্মা সঙ্খতা ৰা অসঙ্খতা ৰা, ৰিরাগো তেসং অগ্গমক্খাযতি’’ (ইতিৰু. ৯০; অ. নি. ৪.৩৪), ‘‘খযং ৰিরাগং অমতং পণীতং’’ (খু. পা. ৬.৪; সু. নি. ২২৭), ‘‘একাযনো অযং, ভিক্খৰে, মগ্গো সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা’’ (দী. নি. ২.৩৭৩; ম. নি. ১.১০৬; সং. নি. ৫.৩৬৭), ‘‘ধম্মং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি আদিকল্যাণ’’ন্তিআদীহি (ম. নি. ৩.৪২০; নেত্তি. ৫) ৰচনেহি থোমনেন চ পূজযতি নাম. তস্মা সাসনৰরস্স পূজনীযভাৰো ইধ ৰুচ্চমানো অনৰসেসতো ধম্মগুণে দীপেতীতি যে অরিযভাৰাদযো নিয্যানাদযো খযৰিরাগাদযো মদনিম্মদনাদযো অসঙ্খতাদযো স্ৰাক্খাততাদযো আদিকল্যাণতাদযো চ অনেকেহি সুত্তপদেহি পৰেদিতা অনেকে ধম্মগুণা, তে নিরৰসেসতো ইমায গাথায পকাসিতাতি ৰেদিতব্বা.
যস্মা পন অরিযসচ্চপ্পটিৰেধেন সমুগ্ঘাটিতসম্মোহাযেৰ পরমত্থতো পণ্ডিতা বাল্যাদিসমতিক্কমনতো, তস্মা ভাৰিতলোকুত্তরমগ্গা সচ্ছিকতসামঞ্ঞফলা চ অরিযপুগ্গলা ৰিসেসতো ৰিদূতি ৰুচ্চন্তি. তে হি যথাৰুত্তসাসনৰরং অৰিপরীততো ঞাতুং নেতুঞ্চ সপরসন্তানে সক্কুণন্তীতি অট্ঠঅরিযপুগ্গলসমূহস্স পরমত্থসঙ্ঘস্সাপি ইধ গহিতত্তা যে সুপ্পটিপন্নতাদযো অনেকেহি সুত্তপদেহি সংৰণ্ণিতা অরিযসঙ্ঘগুণা, তেপি নিরৰসেসতো ইধ পকাসিতাতি ৰেদিতব্বা.
এৰং পঠমগাথায সাতিসযং রতনত্তযগুণপরিদীপনং কত্ৰা ইদানি –
‘‘সব্বপাপস্স অকরণং, কুসলস্স উপসম্পদা;
সচিত্তপরিযোদপনং, এতং বুদ্ধান সাসন’’ন্তি. (দী. নি. ২.৯০; ধ. প. ১৮৩; নেত্তি. ৩০, ৫০, ১১৬, ১২৪) –
ৰচনতো সঙ্খেপতো সিক্খত্তযসঙ্গহং সাসনং, তং পন সিক্খত্তযং ঞাণৰিসেসৰিসযভাৰভেদতো অৰত্থাভেদতো চ তিৰিধং হোতি. কথং? সুতমযঞাণগোচরো চ যো ‘‘পরিযত্তিসদ্ধম্মো’’তি ৰুচ্চতি. চিন্তামযঞাণগোচরো চ যো আকারপরিৰিতক্কদিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তীহি গহেতব্বাকারো ৰিমুত্তাযতনৰিসেসো ‘‘পটিপত্তিসদ্ধম্মো’’তি ৰুচ্চতি. ৰিপস্সনাঞাণাদিসহগতো ভাৰনামযঞাণগোচরো চ যো ‘‘পটিৰেধসদ্ধম্মো’’তি ৰুচ্চতি. এৰং তিৰিধম্পি সাসনং সাসনৰরন্তি পদেন সঙ্গণ্হিত্ৰা তত্থ যং পঠমং, তং ইতরেসং অধিগমূপাযোতি সব্বসাসনমূলভূতং অত্তনো পকরণস্স চ ৰিসযভূতং পরিযত্তিসাসনমেৰ তাৰ সঙ্খেপতো ৰিভজন্তো ‘‘দ্ৰাদস পদানী’’তি গাথমাহ.
তত্থ দ্ৰাদসাতি গণনপরিচ্ছেদো. পদানীতি পরিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. তেসু ব্যঞ্জনপদানি পজ্জতি অত্থো এতেহীতি পদানি. অত্থপদানি পন পজ্জন্তি ঞাযন্তীতি পদানি. উভযম্পি ৰা উভযথা যোজেতব্বং ব্যঞ্জনপদানম্পি অৰিপরীতং পটিপজ্জিতব্বত্তা, অত্থপদানং উত্তরিৰিসেসাধিগমস্স কারণভাৰতো, তানি পদানি পরতো পাল়িযঞ্ঞেৰ আৰি ভৰিস্সন্তীতি তত্থেৰ ৰণ্ণযিস্সাম. অত্থসূচনাদিঅত্থতো সুত্তং. ৰুত্তঞ্হেতং সঙ্গহেসু –
‘‘অত্থানং সূচনতো, সুৰুত্ততো সৰনতোথ সূদনতো;
সুত্তাণা সুত্তসভাগতো চ, ‘সুত্ত’ন্তি অক্খাত’’ন্তি. (পারা. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; দী. নি. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা);
তদেতং তত্থ সুত্তপিটকৰসেন আগতং, ইধ পন পিটকত্তযৰসেন যোজেতব্বং. ‘‘দ্ৰাদস পদানি সুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং, যং পরিযত্তিসাসনন্তি অত্থো. তং সব্বন্তি তং ‘‘সুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং সকলং বুদ্ধৰচনং. ব্যঞ্জনঞ্চ অত্থো চাতি ব্যঞ্জনঞ্চেৰ তদত্থো চ. যতো ‘‘দ্ৰাদস পদানি সুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. ইদং ৰুত্তং হোতি – অত্থসূচনাদিতো সুত্তং পরিযত্তিধম্মো, তঞ্চ সব্বং অত্থতো দ্ৰাদস পদানি ছ ব্যঞ্জনপদানি চেৰ ছ অত্থপদানি চাতি. অথ ৰা যদেতং ‘‘সাসনৰর’’ন্তি ৰুত্তং, তং সব্বং সুত্তং, পরিযত্তিসাসনস্স অধিপ্পেতত্তা. অত্থতো পন দ্ৰাদস পদানি, ব্যঞ্জনত্থপদসমুদাযভাৰতো. যথাহ – ‘‘ব্যঞ্জনঞ্চ অত্থো চা’’তি. তং ৰিঞ্ঞেয্যং উভযন্তি যস্মিং ব্যঞ্জনে অত্থে চ ৰচনৰচনীযভাৰেন সম্বন্ধে সুত্তৰোহারো, তদুভযং সরূপতো ৰিঞ্ঞাতব্বং তত্থ কতমং ব্যঞ্জনং কতমো অত্থোতি? তেনেৰাহ – ‘‘কো অত্থো ব্যঞ্জনং কতম’’ন্তি.
এৰং ‘‘সাসনৰর’’ন্তি ৰুত্তস্স সুত্তস্স পরিযত্তিভাৰং তস্স চ অত্থব্যঞ্জনপদভাৰেন ৰেদিতব্বতং দস্সেত্ৰা ইদানি তস্স পৰিচযুপাযং নেত্তিপ্পকরণং পদত্থৰিভাগেন দস্সেতুং ‘‘সোল়সহারা’’তি গাথমাহ.
তত্থ সোল়স হারা এতিস্সাতি সোল়সহারা. পঞ্চনযা অট্ঠারসমূলপদাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. অথ ৰা সোল়স হারা সোল়সহারা. এৰং ইতরত্থাপি. হারনযমূলপদানি এৰ হি সঙ্খেপতো ৰিত্থারতো চ ভাসিতানি নেত্তীতি. সাসনস্স পরিযেট্ঠীতি সাসনস্স অত্থপরিযেসনা, পরিযত্তিসাসনস্স অত্থসংৰণ্ণনাতি অত্থো, সকলস্সেৰ ৰা সাসনস্স অত্থৰিচারণাতি অত্থো. পটিপত্তিপটিৰেধেপি হি নেত্তিনযানুসারেন অধিগচ্ছন্তীতি. মহকচ্চানেনাতি কচ্চোতি পুরাতনো ইসি, তস্স ৰংসালঙ্কারভূতোযং মহাথেরো ‘‘কচ্চানো’’তি ৰুচ্চতি. মহকচ্চানোতি পন পূজাৰচনং, যথা মহামোগ্গল্লানোতি, ‘‘কচ্চাযনগোত্তনিদ্দিট্ঠা’’তিপি পাঠো. অযঞ্চ গাথা নেত্তিং সঙ্গাযন্তেহি পকরণত্থসঙ্গণ্হনৰসেন ঠপিতাতি দট্ঠব্বা. যথা চাযং, এৰং হারৰিভঙ্গৰারে তংতংহারনিদ্দেসনিগমনে ‘‘তেনাহ আযস্মা’’তিআদিৰচনং, হারাদিসমুদাযভূতাযং নেত্তিযং ব্যঞ্জনত্থসমুদাযে চ সুত্তে কিং কেন ৰিচিযতীতি ৰিচারণাযং আহ – ‘‘হারা ব্যঞ্জনৰিচযো’’তিআদি.
তত্থ সোল়সপি হারা মূলপদনিদ্ধারণমন্তরেন ব্যঞ্জনমুখেনেৰ সুত্তস্স সংৰণ্ণনা হোন্তি, ন নযা ৰিয মূলপদসঙ্খাতসভাৰধম্মনিদ্ধারণমুখেনাতি তে ‘‘ব্যঞ্জনৰিচযো সুত্তস্সা’’তি ৰুত্তা. অত্থনযা পন যথাৰুত্তঅত্থমুখেনেৰ সুত্তস্স অত্থসম্পটিপত্তিযা হোন্তীতি আহ – ‘‘নযা তযো চ সুত্তত্থো’’তি. অযঞ্চ ৰিচারণা পরতোপি আগমিস্সতি. কেচি ‘‘নযো চা’’তি পঠন্তি, তং ন সুন্দরং. উভযং পরিগ্গহীতন্তি হারা নযা চাতি এতং উভযং সুত্তস্স অত্থনিদ্ধারণৰসেন পরিসমন্ততো গহিতং সব্বথা সুত্তে যোজিতং. ৰুচ্চতি সুত্তং ৰদতি সংৰণ্ণেতি. কথং? যথাসুত্তং সুত্তানুরূপং, যং সুত্তং যথা সংৰণ্ণেতব্বং, তথা সংৰণ্ণেতীতি অত্থো. যং যং সুত্তন্তি ৰা যথাসুত্তং, সব্বং সুত্তন্তি অত্থো. নেত্তিনযেন হি সংৰণ্ণেতুং অসক্কুণেয্যং নাম সুত্তং নত্থীতি.
ইদানি যং ৰুত্তং – ‘‘সাসনৰরং ৰিদূহি ঞেয্য’’ন্তি, তত্থ নেত্তিসংৰণ্ণনায ৰিসযভূতং পরিযত্তিধম্মমেৰ পকারন্তরেন নিযমেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘যা চেৰা’’তিআদি ৰুত্তং.
তত্থ অত্থেসু কতপরিচ্ছেদো ব্যঞ্জনপ্পবন্ধো দেসনা, যো পাঠোতি ৰুচ্চতি. তদত্থো দেসিতং তায দেসনায পবোধিতত্তা. তদুভযঞ্চ ৰিমুত্তাযতনসীসেন পরিচযং করোন্তানং অনুপাদাপরিনিব্বানপরিযোসানানং সম্পত্তীনং হেতুভাৰতো একন্তেন ৰিঞ্ঞেয্যং, তদুভযৰিনিমুত্তস্স ৰা ঞেয্যস্স অভাৰতো তদেৰ দ্ৰযং ৰিঞ্ঞেয্যন্তি ইমমত্থং দস্সেতি যা চেৰ…পে… ৰিঞ্ঞেয্যন্তি. তত্রাতি তস্মিং ৰিজাননে সাধেতব্বে, নিপ্ফাদেতব্বে চেতং ভুম্মং. অযমানুপুব্বীতি অযং ৰক্খমানা অনুপুব্বি হারনযানং অনুক্কমো, অনুক্কমেন ৰক্খমানা হারনযাতি অত্থো. নৰৰিধসুত্তন্তপরিযেট্ঠীতি সুত্তাদিৰসেন নৰঙ্গস্স সাসনস্স পরিযেসনা, অত্থৰিচারণাতি অত্থো. সামিঅত্থে ৰা এতং পচ্চত্তং নৰৰিধসুত্তন্তপরিযেট্ঠিযা অনুপুব্বীতি. অথ ৰা অনুপুব্বীতি করণত্থে পচ্চত্তং. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথাৰুত্তৰিজাননে সাধেতব্বে ৰক্খমানায হারনযানুপুব্বিযা অযং নৰৰিধসুত্তন্তস্স অত্থপরিযেসনাতি.
এত্থাহ – কথং পনেত্থ গেয্যঙ্গাদীনং সুত্তভাৰো, সুত্তভাৰে চ তেসং কথং সাসনস্স নৰঙ্গভাৰো. যঞ্চ সঙ্গহেসু ৰুচ্চতি ‘‘সগাথকং সুত্তং গেয্যং, নিগ্গাথকং সুত্তং ৰেয্যাকরণ’’ন্তি, তথা চ সতি সুত্তঙ্গমেৰ ন সিযা. অথাপি ৰিসুং সুত্তঙ্গং সিযা, মঙ্গলসুত্তাদীনং (খু. পা. ৫.১ আদযো; সু. নি. ২৬১ আদযো) সুত্তঙ্গসঙ্গহো ন সিযা, গাথাভাৰতো ধম্মপদাদীনং ৰিয, গেয্যঙ্গসঙ্গহো ৰা সিযা, সগাথকত্তা সগাথাৰগ্গস্স ৰিয, তথা উভতোৰিভঙ্গাদীসু সগাথকপ্পদেসানন্তি. ৰুচ্চতে –
সুত্তন্তি সামঞ্ঞৰিধি, ৰিসেসৰিধযো পরে;
সনিমিত্তা নিরুল়্হত্তা, সহতাঞ্ঞেন নাঞ্ঞতো.
সব্বস্সাপি হি বুদ্ধৰচনস্স সুত্তন্তি অযং সামঞ্ঞৰিধি. তথা হি ‘‘এত্তকং তস্স ভগৰতো সুত্তাগতং সুত্তপরিযাপন্নং (পাচি. ১২৪২), সাৰত্থিযা সুত্তৰিভঙ্গে, সকৰাদে পঞ্চ সুত্তসতানী’’তিআদিৰচনতো ৰিনযাভিধম্মপরিযত্তিৰিসেসেপি সুত্তৰোহারো দিস্সতি. তদেকদেসেসু পন গেয্যাদযো ৰিসেসৰিধযো তেন তেন নিমিত্তেন পতিট্ঠিতা. তথা হি গেয্যস্স সগাথকত্তং তব্ভাৰনিমিত্তং. লোকেপি হি সসিলোকং সগাথকং চুণ্ণিযগন্থং গেয্য’’ন্তি ৰদন্তি. গাথাৰিরহে পন সতি পুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জনভাৰো ৰেয্যাকরণস্স. পুচ্ছাৰিস্সজ্জনঞ্হি ‘‘ব্যাকরণ’’ন্তি ৰুচ্চতি. ব্যাকরণমেৰ ৰেয্যাকরণন্তি. এৰং সন্তে সগাথকাদীনম্পি পঞ্হাৰিস্সজ্জনৰসেন পৰত্তানং ৰেয্যাকরণভাৰো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, গেয্যাদিসঞ্ঞানং অনোকাসভাৰতো ‘‘গাথাৰিরহে সতী’’তি ৰিসেসিতত্তা চ. তথা হি ধম্মপদাদীসু কেৰলং গাথাবন্ধেসু সগাথকত্তেপি সোমনস্সঞাণমযিকগাথাযুত্তেসু ‘‘ৰুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদিৰচনসম্বন্ধেসু অব্ভুতধম্মপটিসংযুত্তেসু চ সুত্তৰিসেসেসু যথাক্কমং গাথাউদানইতিৰুত্তকঅব্ভুতধম্মসঞ্ঞা পতিট্ঠিতা, তথা সতিপি গাথাবন্ধভাৰে ভগৰতো অতীতাসু জাতীসু চরিযানুভাৰপ্পকাসকেসু জাতকসঞ্ঞা. সতিপি পঞ্হাৰিস্সজ্জনভাৰে সগাথকত্তে চ কেসুচি সুত্তন্তেসু ৰেদস্স লভাপনতো ৰেদল্লসঞ্ঞা পতিট্ঠিতাতি এৰং তেন তেন সগাথকত্তাদিনা নিমিত্তেন তেসু তেসু সুত্তৰিসেসেসু গেয্যঙ্গাদিসঞ্ঞা পতিট্ঠিতাতি ৰিসেসৰিধযো সুত্তঙ্গতো পরে গেয্যাদযো.
যং পনেত্থ গেয্যঙ্গাদিনিমিত্তরহিতং সুত্তং, তং সুত্তঙ্গং ৰিসেসসঞ্ঞাপরিহারেন সামঞ্ঞসঞ্ঞায পৰত্তনতোতি. ননু চ সগাথকং সুত্তং গেয্যং, নিগ্গাথকং সুত্তং ৰেয্যাকরণন্তি সুত্তঙ্গং ন সম্ভৰতীতি চোদনা তদৰত্থা এৰাতি? ন তদৰত্থা, সোধিতত্তা. সোধিতঞ্হি পুব্বে গাথাৰিরহে সতি পুচ্ছাৰিস্সজ্জনভাৰো ৰেয্যাকরণস্স তব্ভাৰনিমিত্তন্তি. যঞ্চ ৰুত্তং – ‘‘গাথাভাৰতো মঙ্গলসুত্তাদীনং সুত্তঙ্গসঙ্গহো ন সিযা’’তি, তম্পি ন, নিরুল়্হত্তা. নিরুল়্হো হি মঙ্গলসুত্তাদীসু সুত্তভাৰো, ন হি তানি ধম্মপদবুদ্ধৰংসাদযো ৰিয গাথাভাৰেন পঞ্ঞাতানি, কিন্তু সুত্তভাৰেনেৰ. তেনেৰ হি অট্ঠকথাযং ‘‘সুত্তনামক’’ন্তি নামগ্গহণং কতং.
যং পন ৰুত্তং ‘‘সগাথকত্তা গেয্যঙ্গসঙ্গহো ৰা সিযা’’তি, তদপি নত্থি, যস্মা সহতাঞ্ঞেন. সহ গাথাহীতি হি সগাথকং. সহভাৰো চ নাম অত্থতো অঞ্ঞেন হোতি, ন চ মঙ্গলসুত্তাদীসু গাথাৰিনিমুত্তো কোচি সুত্তপ্পদেসো অত্থি. যো সহ গাথাহীতি ৰুচ্চেয্য, ন চ সমুদাযো নাম কোচি অত্থি. যদপি ৰুত্তং – ‘‘উভতোৰিভঙ্গাদীসু সগাথকপ্পদেসানং গেয্যঙ্গসঙ্গহো সিযা’’তি, তদপি ন অঞ্ঞতো. অঞ্ঞা এৰ হি তা গাথা, জাতকাদিপরিযাপন্নত্তা. অতো ন তাহি উভতোৰিভঙ্গাদীনং গেয্যঙ্গভাৰোতি এৰং সুত্তাদীনং অঙ্গানং অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্করাভাৰো ৰেদিতব্বো. যস্মা পন সব্বম্পি বুদ্ধৰচনং যথাৰুত্তনযেন অত্থানং সূচনাদিঅত্থেন সুত্তন্ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি, তস্মা ৰুত্তং – ‘‘নৰৰিধসুত্তন্তপরিযেট্ঠী’’তি.
সঙ্গহৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. উদ্দেসৰারৰণ্ণনা
১. এৰং সঙ্গহৰারেন সঙ্খেপতো দস্সিতে হারাদযো ইদানি ৰিভাগেন দস্সেতুং ‘‘তত্থ কতমে সোল়স হারা’’তিআদিদেসনা আরদ্ধা. তত্থ তত্থাতি যং ৰুত্তং – ‘‘সোল়সহারা নেত্তী’’তি, তস্মিং ৰচনে, তিস্সং ৰা গাথাযং, যানি হারনযমূলপদানি উদ্ধটানি, তেসূতি অত্থো. কতমেতি পুচ্ছাৰচনং. পুচ্ছা চ নামেসা পঞ্চৰিধা অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা ৰিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা অনুমতিপুচ্ছা কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি. তাসু অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. সোল়সাতি গণনৰসেন পরিচ্ছেদো. তেন নেসং ন ততো উদ্ধং অধো চাতি এতপরমতং দস্সেতি. সা চেতপরমতা পরতো আৰি ভৰিস্সতি. হারাতি গণনৰসেন পরিচ্ছিন্নানং সামঞ্ঞতো দস্সনং. দেসনা ৰিচযোতিআদি সরূপদস্সনং.
তত্থ কেনট্ঠেন হারা? হরীযন্তি এতেহি, এত্থ ৰা সুত্তগেয্যাদিৰিসযা অঞ্ঞাণসংসযৰিপল্লাসাতি হারা, হরন্তি ৰা সযং তানি, হরণমত্তমেৰ ৰাতি হারা ফলূপচারেন. অথ ৰা হরীযন্তি ৰোহরীযন্তি ধম্মসংৰণ্ণকধম্মপটিগ্গাহকেহি ধম্মস্স দানগ্গহণৰসেনাতি হারা. অথ ৰা হারা ৰিযাতি হারা. যথা হি অনেকরতনাৰলিসমূহো হারসঙ্খাতো অত্তনো অৰযৰভূতরতনসম্ফস্সেহি সমুপ্পজ্জনীযমানহিলাদসুখো হুত্ৰা তদুপভোগীজনসরীরসন্তাপং নিদাঘপরিল়াহুপজনিতং ৰূপসমেতি, এৰমেতেপি নানাৰিধপরমত্থরতনপ্পবন্ধা সংৰণ্ণনাৰিসেসা অত্তনো অৰযৰভূতপরমত্থরতনাধিগমেন সমুপ্পাদিযমাননিব্বুতিসুখা ধম্মপটিগ্গাহকজনহদযপরিতাপং কামরাগাদিকিলেসহেতুকং ৰূপসমেন্তীতি. অথ ৰা হারযন্তি অঞ্ঞাণাদীনং হারং অপগমং করোন্তি আচিক্খন্তীতি ৰা হারা. অথ ৰা সোতুজনচিত্তস্স হরণতো রমণতো চ হারা নিরুত্তিনযেন, যথা – ‘‘ভৰেসু ৰন্তগমনো ভগৰা’’তি (ৰিসুদ্ধি. ১.১৪৪; পারা. অট্ঠ. ১.১ ৰেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনা). অযং তাৰ হারানং সাধারণতো অত্থো.
অসাধারণতো পন দেসীযতি সংৰণ্ণীযতি এতায সুত্তত্থোতি দেসনা, দেসনাসহচরণতো ৰা দেসনা. ননু চ অঞ্ঞেপি হারা দেসনাসঙ্খাতস্স সুত্তস্স অত্থসংৰণ্ণনতো দেসনাসহচারিনোৰাতি? সচ্চমেতং, অযং পন হারো যেভুয্যেন যথারুতৰসেনেৰ ৰিঞ্ঞাযমানো দেসনায সহ চরতীতি ৰত্তব্বতং অরহতি, ন তথা পরে. ন হি অস্সাদাদীনৰনিস্সরণাদিসন্দস্সনরহিতা সুত্তদেসনা অত্থি. অস্সাদাদিসন্দস্সনৰিভাৰনলক্খণো চাযং হারোতি.
ৰিচিযন্তি এতেন, এত্থ ৰা পদপঞ্হাদযো, ৰিচিতি এৰ ৰা তেসন্তি ৰিচযো. পাল়িযং পন ৰিচিনতীতি ৰিচযোতি অযমত্থো দস্সিতো.
যুত্তীতি উপপত্তিসাধনযুত্তি, ইধ পন যুত্তিৰিচারণা যুত্তি উত্তরপদলোপেন ‘‘রূপভৰো রূপ’’ন্তি যথা, যুত্তিসহচরণতো ৰা. ইধাপি দেসনাহারে ৰুত্তনযেন অত্থো ৰিত্থারেতব্বো.
পদট্ঠানন্তি আসন্নকারণং, ইধাপি পদট্ঠানৰিচারণাতিআদি ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
লক্খীযন্তি এতেন, এত্থ ৰা একলক্খণা ধম্মা অৰুত্তাপি একৰচনেনাতি লক্খণং.
ৰিযূহীযন্তি ৰিভাগেন পিণ্ডীযন্তি এতেন, এত্থ ৰাতি ব্যূহো. নিব্বচনাদীনং সুত্তে দস্সিযমানানং চতুন্নং ব্যূহোতি চতুব্যূহো, চতুন্নং ৰা ব্যূহো এত্থাতি চতুব্যূহো.
আৰট্টীযন্তি এতেন, এত্থ ৰা সভাগা ৰিসভাগা চ ধম্মা, তেসং ৰা আৰট্টনন্তি আৰট্টো.
ৰিভজীযন্তি এতেন, এত্থ ৰা সাধারণাসাধারণানং সংকিলেসৰোদানধম্মানং ভূমিযোতি ৰিভত্তি, ৰিভজনং ৰা এতেসং ভূমিযাতি ৰিভত্তি.
পটিপক্খৰসেন পরিৰত্তীযন্তি ইমিনা, এত্থ ৰা সুত্তে ৰুত্তধম্মা, পরিৰত্তনং ৰা তেসন্তি পরিৰত্তনো.
ৰিৰিধং ৰচনং একস্সেৰত্থস্স ৰাচকমেত্থাতি ৰিৰচনং, ৰিৰচনমেৰ ৰেৰচনং, ৰিৰিধং ৰুচ্চতি এতেন অত্থোতি ৰা ৰিৰচনং. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
পকারেহি পভেদতো ৰা ঞাপীযন্তি ইমিনা, এত্থ ৰা অত্থাতি পঞ্ঞত্তি.
ওতারীযন্তি অনুপ্পৰেসীযন্তি এতেন, এত্থ ৰা সুত্তাগতা ধম্মা পটিচ্চসমুপ্পাদাদীসূতি ওতরণো.
সোধীযন্তি সমাধীযন্তি এতেন, এত্থ ৰা সুত্তে পদপদত্থপঞ্হারম্ভাতি সোধনো.
অধিট্ঠীযন্তি অনুপৰত্তীযন্তি এতেন, এত্থ ৰা সামঞ্ঞৰিসেসভূতা ধম্মা ৰিনা ৰিকপ্পেনাতি অধিট্ঠানো.
পরিকরোতি অভিসঙ্খরোতি ফলন্তি পরিক্খারো, হেতু পচ্চযো চ, পরিক্খারং আচিক্খতীতি পরিক্খারো, হারো, পরিক্খারৰিসযত্তা পরিক্খারসহচরণতো ৰা পরিক্খারো.
সমারোপীযন্তি এতেন, এত্থ ৰা পদট্ঠানাদিমুখেন ধম্মাতি সমারোপনো. সব্বত্থ চ ভাৰসাধনৰসেনাপি অত্থো সম্ভৰতীতি তস্সাপি ৰসেন যোজেতব্বং.
তস্সাতি যথাৰুত্তস্স হারুদ্দেসস্স. অনুগীতীতি ৰুত্তস্সেৰত্থস্স সুখগ্গহণত্থং অনুপচ্ছা গাযনগাথা, তাসু ওসানগাথায অত্থতো অসংকিণ্ণাতি পদত্থেন সঙ্কররহিতা, তেন যদিপি কেচি হারা অঞ্ঞমঞ্ঞং অৰিসিট্ঠা ৰিয দিস্সন্তি, তথাপি তেসং অত্থতো সঙ্করো নত্থীতি দস্সেতি. সো চ নেসং অসঙ্করো লক্খণনিদ্দেসে সুপাকটো হোতি. এতেসঞ্চেৰাতি এতেসং সোল়সন্নং হারানং. যথা অসঙ্করো, তথা চেৰ ভৰতি. কিং ভৰতি? ৰিত্থারতযা ৰিত্থারেন. নযৰিভত্তি নযেন উপাযেন ঞাযেন ৰিভাগো. এতেন তং এৰ অসঙ্কিণ্ণতং ৰিভাৰেতি. কেচি ‘‘ৰিত্থারনযা’’তি পঠন্তি, তং ন সুন্দরং, অযঞ্চ গাথা কেসুচি পোত্থকেসু নত্থি.
২. এৰং হারে উদ্দিসিত্ৰা ইদানি নযে উদ্দিসিতুং ‘‘তত্থ কতমে’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ নযন্তি সংকিলেসে ৰোদানানি চ ৰিভাগতো ঞাপেন্তীতি নযা, নীযন্তি ৰা তানি এতেহি, এত্থ ৰাতি নযা, নযনমত্তমেৰ ৰাতি নযা, নীযন্তি ৰা সযং ধম্মকথিকেহি উপনীযন্তি সুত্তস্স অত্থপৰিচযত্থন্তি নযা. অথ ৰা নযা ৰিযাতি নযা. যথা হি একত্তাদযো নযা সম্মা পটিৰিজ্ঝিযমানা পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নধম্মানং যথাক্কমং সম্বন্ধৰিভাগব্যাপারৰিরহানুরূপফলভাৰদস্সনেন অসঙ্করতো সম্মুতিসচ্চপরমত্থসচ্চানং সভাৰং পৰেদযন্তা পরমত্থসচ্চপ্পটিৰেধায সংৰত্তন্তি, এৰমেতেপি কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগধম্মৰিভাগদস্সনেন অৰিপরীতসুত্তত্থাৰবোধায অভিসম্ভুণন্তা ৰেনেয্যানং চতুসচ্চপ্পটিৰেধায সংৰত্তন্তি. অথ ৰা পরিযত্তিঅত্থস্স নযনতো সংকিলেসতো যমনতো চ নযা নিরুত্তিনযেন.
নন্দিযাৰট্টোতিআদীসু নন্দিযাৰট্টস্স ৰিয আৰট্টো এতস্সাতি নন্দিযাৰট্টো, যথা হি নন্দিযাৰট্টো অন্তোঠিতেন পধানাৰযৰেন বহিদ্ধা আৰট্টতি, এৰমযম্পি নযোতি অত্থো. অথ ৰা নন্দিযা তণ্হায পমোদস্স ৰা আৰট্টো এত্থাতি নন্দিযাৰট্টো. তীহি অৰযৰেহি লোভাদীহি সংকিলেসপক্খে অলোভাদীহি চ ৰোদানপক্খে পুক্খলো সোভনোতি তিপুক্খলো. অসন্তাসনজৰপরক্কমাদিৰিসেসযোগেন সীহো ভগৰা, তস্স ৰিক্কীল়িতং দেসনাৰচীকম্মভূতো ৰিহারোতি কত্ৰা ৰিপল্লাসতপ্পটিপক্খপরিদীপনতো সীহস্স ৰিক্কীল়িতং এত্থাতি সীহৰিক্কীল়িতো, নযো. বলৰিসেসযোগদীপনতো ৰা সীহৰিক্কীল়িতসদিসত্তা নযো সীহৰিক্কীল়িতো. বলৰিসেসো চেত্থ সদ্ধাদিবলং, দসবলানি এৰ ৰা. অত্থনযত্তযদিসাভাৰেন কুসলাদিধম্মানং আলোচনং দিসালোচনং. তথা আলোচিতানং তেসং ধম্মানং অত্থনযত্তযযোজনে সমানযনতো অঙ্কুসো ৰিয অঙ্কুসো. গাথাসু লঞ্জেতি পকাসেতি সুত্তত্থন্তি লঞ্জকো, নযো চ সো লঞ্জকো চাতি নযলঞ্জকো. গতাতি ঞাতা, মতাতি অত্থো. সো এৰ ৰা পাঠো. সেসং ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং.
৩. এৰং নযেপি উদ্দিসিত্ৰা ইদানি মূলপদানি উদ্দিসিতুং ‘‘তত্থ কতমানী’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ মূলানি চ তানি নযানং পট্ঠানভাগানঞ্চ পতিট্ঠাভাৰতো পদানি চ অধিগমূপাযভাৰতো কোট্ঠাসভাৰতো চাতি মূলপদানি. কোসল্লসম্ভূতট্ঠেন, কুচ্ছিতানং ৰা পাপধম্মানং সলনতো ৰিদ্ধংসনতো, কুসানং ৰা রাগাদীনং লৰনতো, কুসা ৰিয ৰা লৰনতো, কুসেন ৰা ঞাণেন লাতব্বতো পৰত্তেতব্বতো কুসলানি, তপ্পটিপক্খতো অকুসলানীতি পদত্থো ৰেদিতব্বো.
এৰং গণনপরিচ্ছেদতো জাতিভেদতো চ মূলপদানি দস্সেত্ৰা ইদানি সরূপতো দস্সেন্তো সংকিলেসপক্খংযেৰ পঠমং উদ্দিসতি ‘‘তণ্হা’’তিআদিনা. তত্থ তসতি পরিতসতীতি তণ্হা. অৰিন্দিযং ৰিন্দতি, ৰিন্দিযং ন ৰিন্দতীতি অৰিজ্জা, ৰিজ্জাপটিপক্খাতি ৰা অৰিজ্জা. লুব্ভন্তি তেন, সযং ৰা লুব্ভতি, লুব্ভনমত্তমেৰ ৰা সোতি লোভো. দোসমোহেসুপি এসেৰ নযো. অসুভে ‘‘সুভ’’ন্তি পৰত্তা সঞ্ঞা সুভসঞ্ঞা. সুখসঞ্ঞাদীসুপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. সঙ্গহন্তি গণনং. সমোসরণন্তি সমোরোপনং.
পচ্চনীকধম্মে সমেতীতি সমথো. অনিচ্চাদীহি ৰিৰিধেহি আকারেহি পস্সতীতি ৰিপস্সনা. অলোভাদযো লোভাদিপটিপক্খতো ৰেদিতব্বা. অসুভে ‘‘অসুভ’’ন্তি পৰত্তা সঞ্ঞা অসুভসঞ্ঞা, কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং. সঞ্ঞাসীসেন হি দেসনা. দুক্খসঞ্ঞাদীসুপি এসেৰ নযো.
ইদং উদ্দানন্তি ইদং ৰুত্তস্সেৰ অত্থস্স ৰিপ্পকিণ্ণভাৰেন নস্সিতুং অদত্ৰা উদ্ধং দানং রক্খণং উদ্দানং, সঙ্গহৰচনন্তি অত্থো. ‘‘চত্তারো ৰিপল্লাসা’’তিপি পাঠো. কিলেসভূমীতি সংকিলেসভূমি সব্বেসং অকুসলধম্মানং সমোসরণট্ঠানত্তা. কুসলানং যানি তীণি মূলানি. ‘‘কুসলানী’’তিপি পঠন্তি. সতিপট্ঠানাতি অসুভসঞ্ঞাদযো সন্ধাযাহ. ইন্দ্রিযভূমীতি সদ্ধাদীনং ৰিমুত্তিপরিপাচনিন্দ্রিযানং সমোসরণট্ঠানত্তা ৰুত্তং. যুজ্জন্তীতি যোজীযন্তি. খোতি পদপূরণে, অৰধারণত্থে ৰা নিপাতো. তেন এতে এৰাতি দস্সেতি. অট্ঠারসেৰাতি ৰা. মূলপদাতি মূলপদানি, লিঙ্গৰিপল্লাসো ৰা.
উদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. নিদ্দেসৰারৰণ্ণনা
৪. এৰং উদ্দিট্ঠে হারাদযো নিদ্দিসিতুং ‘‘তত্থ সঙ্খেপতো’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তস্মিং উদ্দেসপাঠে. সঙ্খেপতো নেত্তি কিত্তিতাতি সমাসতো নেত্তিপ্পকরণং কথিতং. হারনযমূলপদানঞ্হি সরূপদস্সনং উদ্দেসপাঠেন কতন্তি. এত্থ চ হারনযানং –
সামঞ্ঞতো ৰিসেসেন, পদত্থো লক্খণং কমো;
এত্তাৰতা চ হেত্ৰাদী, ৰেদিতব্বা হি ৰিঞ্ঞুনা.
তেসু অৰিসেসতো ৰিসেসতো চ হারনযানং অত্থো দস্সিতো. লক্খণাদীসু পন অৰিসেসতো সব্বেপি হারা নযা চ যথাক্কমং ব্যঞ্জনত্থমুখেন নৰঙ্গস্স সাসনস্স অত্থসংৰণ্ণনলক্খণা. ৰিসেসতো পন তস্স তস্স হারস্স নযস্স চ লক্খণং নিদ্দেসে এৰ কথযিস্সাম. কমাদীনি চ যস্মা নেসং লক্খণেসু ঞাতেসু ৰিঞ্ঞেয্যানি হোন্তি, তস্মা তানিপি নিদ্দেসতো পরতো পকাসযিস্সাম.
হারসঙ্খেপো
১. যা পন অস্সাদাদীনৰতাতিআদিকা নিদ্দেসগাথা, তাসু অস্সাদাদীনৰতাতি অস্সাদো আদীনৰতাতি পদৰিভাগো. আদীনৰতাতি চ আদীনৰো এৰ. কেচি ‘‘অস্সাদাদীনৰতো’’তি পঠন্তি, তং ন সুন্দরং. তত্থ অস্সাদীযতীতি অস্সাদো, সুখং সোমনস্সঞ্চ. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘যং, ভিক্খৰে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু অস্সাদো’’তি (ম. নি. ১.১৬৬; সং. নি. ৩.২৬). যথা চেতং সুখং সোমনস্সং, এৰং ইট্ঠারম্মণম্পি. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘সো তদস্সাদেতি তং নিকামেতী’’তি ‘‘রূপং অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তং আরব্ভ রাগো উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৪), ‘‘সংযোজনীযেসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো’’তি (সং. নি. ২.৫৩) চ. অস্সাদেতি এতাযাতি ৰা অস্সাদো, তণ্হা. তণ্হায হি কারণভূতায পুগ্গলো সুখম্পি সুখারম্মণম্পি অস্সাদেতি. যথা চ তণ্হা, এৰং ৰিপল্লাসাপি. ৰিপল্লাসৰসেন হি সত্তা অনিট্ঠম্পি আরম্মণং ইট্ঠাকারেন অস্সাদেন্তি, এৰং ৰেদনায সব্বেসং তেভূমকসঙ্খারানং তণ্হায ৰিপল্লাসানঞ্চ অস্সাদৰিচারো ৰেদিতব্বো.
কথং পন দুক্খাদুক্খমসুখৰেদনানং অস্সাদনীযতাতি? ৰিপল্লাসতো সুখপরিযাযসব্ভাৰতো চ. তথা হি ৰুত্তং – ‘‘সুখা খো, আৰুসো ৰিসাখ, ৰেদনা ঠিতিসুখা ৰিপরিণামদুক্খা. দুক্খা ৰেদনা ঠিতিদুক্খা ৰিপরিণামসুখা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা ঞাণসুখা অঞ্ঞাণদুক্খা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫). তত্থ ৰেদনায অট্ঠসতপরিযাযৰসেন, তেভূমকসঙ্খারানং নিক্খেপকণ্ডরূপকণ্ডৰসেন, তণ্হায সংকিলেসৰত্থুৰিভঙ্গে নিক্খেপকণ্ডে চ তণ্হানিদ্দেসৰসেন, ৰিপল্লাসানং সুখসঞ্ঞাদিৰসেন দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিগতৰসেন চ ৰিভাগো ৰেদিতব্বো.
আদীনৰো দুক্খা ৰেদনা তিস্সোপি ৰা দুক্খতা. অথ ৰা সব্বেপি তেভূমকা সঙ্খারা আদীনৰো. আদীনং অতিৰিয কপণং ৰাতি পৰত্ততীতি হি আদীনৰো, কপণমনুস্সো, এৰংসভাৰা চ তেভূমকা ধম্মা অনিচ্চতাদিযোগেন. যতো তত্থ আদীনৰানুপস্সনা আরদ্ধৰিপস্সকানং যথাভূতনযোতি ৰুচ্চতি. তথা চ ৰুত্তং – ‘‘যং, ভিক্খৰে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মা, অযং পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু আদীনৰো’’তি. তস্মা আদীনৰো দুক্খসচ্চনিদ্দেসভূতানং জাতিযাদীনং অনিচ্চতাদীনং দ্ৰাচত্তালীসায আকারানঞ্চ ৰসেন ৰিভজিত্ৰা নিদ্দিসিতব্বো.
নিস্সরতি এতেনাতি নিস্সরণং, অরিযমগ্গো. নিস্সরতীতি ৰা নিস্সরণং নিব্বানং. উভযম্পি সামঞ্ঞনিদ্দেসেন একসেসেন ৰা ‘‘নিস্সরণ’’ন্তি ৰুত্তং. পি-সদ্দো পুরিমানং পচ্ছিমানঞ্চ সম্পিণ্ডনত্থো. তত্থ অরিযমগ্গপক্খে সতিপট্ঠানাদীনং সত্তত্তিংসবোধিপক্খিযধম্মানং কাযানুপস্সনাদীনঞ্চ তদন্তোগধভেদানং ৰসেন নিস্সরণং ৰিভজিত্ৰা নিদ্দিসিতব্বং.
নিব্বানপক্খে পন কিঞ্চাপি অসঙ্খতায ধাতুযা নিপ্পরিযাযেন ৰিভাগো নত্থি. পরিযাযেন পন সোপাদিসেসনিরুপাদিসেসভেদেন. যতো ৰা তং নিস্সটং, তেসং পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ১.৩) দস্সিতপ্পভেদানং চক্খাদীনং ছন্নং দ্ৰারানং রূপাদীনং ছন্নং আরম্মণানং তংতংদ্ৰারপ্পৰত্তানং ছন্নং ছন্নং ৰিঞ্ঞাণফস্সৰেদনাসঞ্ঞাচেতনাতণ্হাৰিতক্কৰিচারানং পথৰীধাতুআদীনং ছন্নং ধাতূনং দসন্নং কসিণাযতনানং অসুভানং কেসাদীনং দ্ৰত্তিংসায আকারানং পঞ্চন্নং খন্ধানং দ্ৰাদসন্নং আযতনানং অট্ঠারসন্নং ধাতূনং লোকিযানং ইন্দ্রিযানং কামধাতুআদীনং তিস্সন্নং ধাতূনং কামভৰাদীনং তিণ্ণং তিণ্ণং ভৰানং চতুন্নং ঝানানং অপ্পমঞ্ঞানং আরুপ্পানং দ্ৰাদসন্নং পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানঞ্চাতি এৰমাদীনং সঙ্খতধম্মানং নিস্সরণভাৰেন চ ৰিভজিত্ৰা নিদ্দিসিতব্বং.
ফলন্তি দেসনাফলং. কিং পন তন্তি? যং দেসনায নিপ্ফাদীযতি. ননু চ নিব্বানাধিগমো ভগৰতো দেসনায নিপ্ফাদীযতি. নিব্বানঞ্চ ‘‘নিস্সরণ’’ন্তি ইমিনা ৰুত্তমেৰাতি? সচ্চমেতং, তঞ্চ খো পরম্পরায. ইধ পন পচ্চক্খতো দেসনাফলং অধিপ্পেতং. তং পন সুতমযঞাণং. অত্থধম্মৰেদাদিঅরিযমগ্গস্স পুব্বভাগপ্পটিপত্তিভূতা ছব্বিসুদ্ধিযো. যঞ্চ তস্মিং খণে মগ্গং অনভিসম্ভুণন্তস্স কালন্তরে তদধিগমকারণভূতং সম্পত্তিভৰহেতু চ সিযা. তথা হি ৰক্খতি – ‘‘অত্তানুদিট্ঠিং ঊহচ্চ, এৰং মচ্চুতরো সিযাতি (সু. নি. ১১২৫; কথা. ২২৬; চূল়নি. মোঘরাজমাণৰপুচ্ছা ১৪৪, মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৮; নেত্তি. ৫; পেটকো. ২২) ইদং ফল’’ন্তি, ‘‘ধম্মো হৰে রক্খতি ধম্মচারিন্তি ইদং ফল’’ন্তি (জা. ১.১০.১০২-১০৩; ১.১৫.৩৮৫) চ. এতেন নযেন দেৰেসু চ মানুসেসু চ আযুৰণ্ণবলসুখযসপরিৰারআধিপতেয্যসম্পত্তিযো উপধিসম্পত্তিযো চক্কৰত্তিসিরী দেৰরজ্জসিরী চত্তারি সম্পত্তিচক্কানি সীলসম্পদা সমাধিসম্পদা তিস্সো ৰিজ্জা ছ অভিঞ্ঞা চতস্সো পটিসম্ভিদা সাৰকবোধি পচ্চেকবোধি সম্মাসম্বোধীতি সব্বাপি সম্পত্তিযো পুঞ্ঞসম্ভারহেতুকা ভগৰতো দেসনায সাধেতব্বতায ফলন্তি ৰেদিতব্বা.
উপাযোতি অরিযমগ্গপদট্ঠানভূতা পুব্বভাগপ্পটিপদা. সা হি পুরিমা পুরিমা পচ্ছিমায পচ্ছিমায অধিগমূপাযভাৰতো পরম্পরায মগ্গনিব্বানাধিগমস্স চ হেতুভাৰতো উপাযো. যা চ পুব্বে ৰুত্তফলাধিগমস্স উপাযপটিপত্তি. কেচি পন ‘‘সহ ৰিপস্সনায মগ্গো উপাযো’’তি ৰদন্তি, তেসং মতেন নিস্সরণন্তি নিব্বানমেৰ ৰুত্তং সিযা. ফলং ৰিয উপাযোপি পুব্বভাগোতি ৰুত্তং সিযা, যং পন ৰক্খতি ‘‘সব্বে ধম্মা…পে… ৰিসুদ্ধিযাতি (ধ. প. ২৭৯; থেরগা. ৬৭৮) অযং উপাযো’’তি. এত্থাপি পুব্বভাগপ্পটিপদা এৰ উদাহটাতি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং. যস্মা পন ‘‘তে পহায তরে ওঘন্তি ইদং নিস্সরণ’’ন্তি অরিযমগ্গস্স নিস্সরণভাৰং ৰক্খতি. অরিযমগ্গো হি ওঘতরণন্তি.
আণত্তীতি আণারহস্স ভগৰতো ৰেনেয্যজনস্স হিতসিদ্ধিযা ‘‘এৰং পটিপজ্জাহী’’তি ৰিধানং. তথা হি ৰক্খতি ‘‘সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খস্সু, মোঘরাজাতি (সু. নি. ১১২৫; কথা. ২২৬; নেত্তি. ৫; পেটকো. ২২; চূল়নি. মোঘরাজমাণৰপুচ্ছা ১৪৪, মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৮) আণত্তী’’তি.
যোগীনন্তি চতুসচ্চকম্মট্ঠানভাৰনায যুত্তপ্পযুত্তানং ৰেনেয্যানং, অত্থাযাতি ৰচনসেসো. দেসনাহারোতি এতেসং যথাৰুত্তানং অস্সাদাদীনং ৰিভজনলক্খণো সংৰণ্ণনাৰিসেসো দেসনাহারো নামাতি অত্থো. এত্থাহ – কিং পনেতেসং অস্সাদাদীনং অনৰসেসানং ৰচনং দেসনাহারো, উদাহু একচ্চানন্তি? নিরৰসেসানংযেৰ. যস্মিঞ্হি সুত্তে অস্সাদাদীনৰনিস্সরণানি সরূপতো আগতানি, তত্থ ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. যত্থ পন একদেসেন আগতানি, ন ৰা সরূপেন. তত্থ অনাগতং অত্থৰসেন নিদ্ধারেত্ৰা হারো যোজেতব্বো. অযঞ্চ অত্থো দেসনাহারৰিভঙ্গে আগমিস্সতীতি ইধ ন পপঞ্চিতো.
২. যং পুচ্ছিতন্তি যা পুচ্ছা, ৰিচিযমানাতি ৰচনসেসো. ৰিস্সজ্জিতং অনুগীতীতি এত্থাপি এসেৰ নযো. তত্থ ৰিস্সজ্জিতন্তি ৰিস্সজ্জনা, সা একংসব্যাকরণাদিৰসেন চতুব্বিধং ব্যাকরণং. চ-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, তেন গাথাযং অৰুত্তং পদাদিং সঙ্গণ্হাতি. তা পন পুচ্ছাৰিস্সজ্জনা কস্সাতি আহ ‘‘সুত্তস্সা’’তি. এতেন সুত্তে আগতং পুচ্ছাৰিস্সজ্জনং ৰিচেতব্বন্তি দস্সেতি. যা চ অনুগীতিতি ৰুত্তস্সেৰ অত্থস্স যা অনু পচ্ছা গীতি অনুগীতি, সঙ্গহগাথা, পুচ্ছায ৰা অনুরূপা গীতি. এতেন পুব্বাপরং গহিতং. ব্যাকরণস্স হি পুচ্ছানুরূপতা ইধ পুব্বাপরং অধিপ্পেতং. যা ‘‘পুচ্ছানুসন্ধী’’তি ৰুচ্চতি. পুরিমং ‘‘সুত্তস্সা’’তি পদং পুব্বাপেক্খন্তি পুন ‘‘সুত্তস্সা’’তি ৰুত্তং. তেন সুত্তস্স নিস্সযভূতে অস্সাদাদিকে পরিগ্গণ্হাতি. এত্তাৰতা ৰিচযহারস্স ৰিসযো নিরৰসেসেন দস্সিতো হোতি. তথা চ ৰক্খতি ৰিচযহারৰিভঙ্গে ‘‘পদং ৰিচিনতি…পে… অনুগীতিং ৰিচিনতী’’তি.
তত্থ সুত্তে সব্বেসং পদানং অনুপুব্বেন অত্থসো ব্যঞ্জনসো চ ৰিচযো পদৰিচযো. ‘‘অযং পুচ্ছা অদিট্ঠজোতনা দিট্ঠসংসন্দনা ৰিমতিচ্ছেদনা অনুমতিপুচ্ছা কথেতুকম্যতাপুচ্ছা সত্তাধিট্ঠানা ধম্মাধিট্ঠানা একাধিট্ঠানা অনেকাধিট্ঠানা সম্মুতিৰিসযা পরমত্থৰিসযা অতীতৰিসযা অনাগতৰিসযা পচ্চুপ্পন্নৰিসযা’’তিআদিনা পুচ্ছাৰিচযো ৰেদিতব্বো. ‘‘ইদং ৰিস্সজ্জনং একংসব্যাকরণং ৰিভজ্জব্যাকরণং পটিপুচ্ছাব্যাকরণং ঠপনং সাৰসেসং নিরৰসেসং সউত্তরং অনুত্তরং লোকিযং লোকুত্তর’’ন্তিআদিনা ৰিস্সজ্জনৰিচযো.
‘‘অযং পুচ্ছা ইমিনা সমেতি, এতেন ন সমেতী’’তি পুচ্ছিতত্থং আনেত্ৰা ৰিচযো পুব্বেনাপরং সংসন্দিত্ৰা চ ৰিচযো পুব্বাপরৰিচযো. ‘‘অযং অনুগীতি ৰুত্তত্থসঙ্গহা অৰুত্তত্থসঙ্গহা তদুভযত্থসঙ্গহা কুসলত্থসঙ্গহা অকুসলত্থসঙ্গহা’’তিআদিনা অনুগীতিৰিচযো. অস্সাদাদীসু সুখৰেদনায ‘‘ইট্ঠারম্মণানুভৰনলক্খণা’’তিআদিনা, তণ্হায ‘‘আরম্মণগ্গহণলক্খণা’’তিআদিনা, ৰিপল্লাসানং ‘‘ৰিপরীতগ্গহণলক্খণা’’তিআদিনা, অৰসিট্ঠানং তেভূমকধম্মানং ‘‘যথাসকলক্খণা’’তিআদিনা সব্বেসঞ্চ দ্ৰাৰীসতিযা তিকেসু দ্ৰাচত্তালীসাধিকে চ দুকসতে লব্ভমানপদৰসেন তংতংঅস্সাদত্থৰিসেসনিদ্ধারণং অস্সাদৰিচযো.
দুক্খৰেদনায ‘‘অনিট্ঠানুভৰনলক্খণা’’তিআদিনা, দুক্খসচ্চানং ‘‘পটিসন্ধিলক্খণা’’তিআদিনা, অনিচ্চতাদীনং আদিঅন্তৰন্ততায অনিচ্চন্তিকতায চ ‘‘অনিচ্চা’’তিআদিনা সব্বেসঞ্চ লোকিযধম্মানং সংকিলেসভাগিযহানভাগিযতাদিৰসেন আদীনৰৰুত্তিযা ওকারনিদ্ধারণেন আদীনৰৰিচযো. নিস্সরণপদে অরিযমগ্গস্স আগমনতো কাযানুপস্সনাদিপুব্বভাগপ্পটিপদাৰিভাগৰিসেসনিদ্ধারণৰসেন নিব্বানস্স যথাৰুত্তপরিযাযৰিভাগৰিসেসনিদ্ধারণৰসেনাতি এৰং নিস্সরণৰিচযো. ফলাদীনং তংতংসুত্তদেসনায সাধেতব্বফলস্স তদুপাযস্স তত্থ তত্থ সুত্তৰিধিৰচনস্স চ ৰিভাগনিদ্ধারণৰসেন ৰিচযো ৰেদিতব্বো. এৰং পদপুচ্ছাৰিস্সজ্জনপুব্বাপরানুগীতীনং অস্সাদাদীনঞ্চ ৰিসেসনিদ্ধারণৰসেনেৰ ৰিচযলক্খণো ‘‘ৰিচযো হারো’’তি ৰেদিতব্বো.
৩. সব্বেসন্তি সোল়সন্নং. ভূমীতি ব্যঞ্জনং সন্ধাযাহ. ব্যঞ্জনঞ্হি মূলপদানি ৰিয নযানং হারানং ভূমি পৰত্তিট্ঠানং, তেসং ব্যঞ্জনৰিচারভাৰতো. ৰুত্তঞ্হি – ‘‘হারা ব্যঞ্জনৰিচযো’’তি, পেটকেপি হি ৰুত্তং – ‘‘যত্থ চ সব্বে হারা, সম্পতমানা নযন্তি সুত্তত্থং. ব্যঞ্জনৰিধিপুথুত্তা’’তি. গোচরোতি সুত্তত্থো. সুত্তস্স হি পদত্থুদ্ধারণমুখেন হারযোজনা. তেসং ব্যঞ্জনত্থানং. যুত্তাযুত্তপরিক্খাতি যুত্তস্স চ অযুত্তস্স চ উপপরিক্খা. ‘‘যুত্তাযুত্তিপরিক্খা’’তিপি পাঠো, যুত্তিঅযুত্তীনং ৰিচারণাতি অত্থো. কথং পন তেসং যুত্তাযুত্তজাননা? চতূহি মহাপদেসেহি অৰিরুজ্ঝনেন. তত্থ ব্যঞ্জনস্স তাৰ সভাৰনিরুত্তিভাৰো অধিপ্পেতত্থৰাচকভাৰো চ যুত্তভাৰো. অত্থস্স পন সুত্তৰিনযধম্মতাহি অৰিলোমনং. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারো পন পরতো আৰি ভৰিস্সতি. হারো যুত্তীতি নিদ্দিট্ঠোতি এৰং সুত্তে ব্যঞ্জনত্থানং যুত্তাযুত্তভাৰৰিভাৰনলক্খণো যুত্তিহারোতি ৰেদিতব্বো.
৪. ধম্মন্তি যং কিঞ্চি সুত্তাগতং কুসলাদিধম্মমাহ. তস্স ধম্মস্সাতি তস্স যথাৰুত্তস্স কুসলাদিধম্মস্স. যং পদট্ঠানন্তি যং কারণং, যোনিসোমনসিকারাদি সুত্তে আগতং ৰা অনাগতং ৰা সম্ভৰতো নিদ্ধারেত্ৰা কথেতব্বন্তি অধিপ্পাযো. ইতীতি এৰং, ৰুত্তনযেনাতি অত্থো. যাৰ সব্বধম্মাতি যত্তকা তস্মিং সুত্তে আগতা ধম্মা, তেসং সব্বেসম্পি যথানুরূপং পদট্ঠানং নিদ্ধারেত্ৰা কথেতব্বন্তি অধিপ্পাযো. অথ ৰা যাৰ সব্বধম্মাতি সুত্তাগতস্স ধম্মস্স যং পদট্ঠানং, তস্সপি যং পদট্ঠানন্তি সম্ভৰতো যাৰ সব্বধম্মা পদট্ঠানৰিচারণা কাতব্বাতি অত্থো. এসো হারো পদট্ঠানোতি এৰং সুত্তে আগতধম্মানং পদট্ঠানভূতা ধম্মা তেসঞ্চ পদট্ঠানভূতাতি সম্ভৰতো পদট্ঠানভূতধম্মনিদ্ধারণলক্খণো পদট্ঠানো নাম হারোতি অত্থো.
৫. ৰুত্তম্হি একধম্মেতি কুসলাদীসু খন্ধাদীসু ৰা যস্মিং কিস্মিঞ্চি একধম্মে, সুত্তে সরূপতো নিদ্ধারণৰসেন ৰা কথিতে. যে ধম্মা একলক্খণা কেচীতি যে কেচি ধম্মা কুসলাদিভাৰেন রূপক্খন্ধাদিভাৰেন ৰা তেন ধম্মেন সমানলক্খণা. ৰুত্তা ভৰন্তি সব্বেতি তে সব্বেপি কুসলাদিসভাৰা, খন্ধাদিসভাৰা ৰা ধম্মা সুত্তে অৰুত্তাপি তায সমানলক্খণতায ৰুত্তা ভৰন্তি আনেত্ৰা সংৰণ্ণনাৰসেনাতি অধিপ্পাযো. এত্থ চ একলক্খণাতি সমানলক্খণা ৰুত্তা. তেন সহচারিতা সমানকিচ্চতা সমানহেতুতা সমানফলতা সমানারম্মণতাতি এৰমাদীহি অৰুত্তানম্পি ৰুত্তানং ৰিয নিদ্ধারণং ৰেদিতব্বং. সো হারো লক্খণো নামাতি এৰং সুত্তে অনাগতেপি ধম্মে ৰুত্তপ্পকারেন আগতে ৰিয নিদ্ধারেত্ৰা যা সংৰণ্ণনা, সো লক্খণো নাম হারোতি অত্থো.
৬. নেরুত্তন্তি নিরুত্তং, পদনিব্বচনন্তি অত্থো. অধিপ্পাযোতি বুদ্ধানং সাৰকানং ৰা তস্স সুত্তস্স দেসকানং অধিপ্পাযো. ব্যঞ্জনন্তি ব্যঞ্জনেন, করণে হি এতং পচ্চত্তং. কামঞ্চ সব্বে হারা ব্যঞ্জনৰিচযা, অযং পন ৰিসেসতো ব্যঞ্জনদ্ৰারেনেৰ অত্থপরিযেসনাতি কত্ৰা ‘‘ব্যঞ্জন’’ন্তি ৰুত্তং. তথা হি ৰক্খতি – ‘‘ব্যঞ্জনেন সুত্তস্স নেরুত্তঞ্চ অধিপ্পাযো চ নিদানঞ্চ পুব্বাপরানুসন্ধি চ গৰেসিতব্বা’’তি. অথাতি পদপূরণমত্তং. দেসনানিদানন্তি নিদদাতি ফলন্তি নিদানং, কারণং, যেন কারণেন দেসনা পৰত্তা, তং দেসনায পৰত্তিনিমিত্তন্তি অত্থো. পুব্বাপরানুসন্ধীতি পুব্বেন চ অপরেন চ অনুসন্ধি. ‘‘পুব্বাপরেন সন্ধী’’তিপি পাঠো, সুত্তস্স পুব্বভাগেন অপরভাগং সংসন্দিত্ৰা কথনন্তি অত্থো. সঙ্গীতিৰসেন ৰা পুব্বাপরভূতেহি সুত্তন্তরেহি সংৰণ্ণিযমানস্স সুত্তস্স সংসন্দনং পুব্বাপরানুসন্ধি. যঞ্চ পুব্বপদেন পরপদস্স সম্বন্ধনং, অযম্পি পুব্বাপরানুসন্ধি. এসো হারো চতুব্যূহোতি এৰং নিব্বচনাধিপ্পাযাদীনং চতুন্নং ৰিভাৰনলক্খণো চতুব্যূহো হারো নামাতি অত্থো.
৭. একম্হি পদট্ঠানেতি একস্মিং আরম্ভধাতুআদিকে পরক্কমধাতুআদীনং পদট্ঠানভূতে ধম্মে দেসনারুল়্হে সতি. পরিযেসতি সেসকং পদট্ঠানন্তি তস্স ৰিসভাগতায অগ্গহণেন ৰা সেসকং পমাদাদীনং আসন্নকারণত্তা পদট্ঠানভূতং কোসজ্জাদিকং ধম্মন্তরং পরিযেসতি পঞ্ঞায গৰেসতি, পরিযেসিত্ৰা চ সংৰণ্ণনায যোজেন্তো দেসনং আৰট্টতি পটিপক্খেতি ৰীরিযারম্ভাদিমুখেন আরদ্ধসুত্তং ৰুত্তনযেন পমাদাদিৰসেন নিদ্দিসন্তো দেসনং পটিপক্খতো আৰট্টেতি নাম. আৰট্টো নাম সো হারোতি দেসনায গহিতধম্মানং সভাগৰিসভাগধম্মৰসেন আৰট্টনলক্খণো আৰট্টো হারো নামাতি অত্থো.
৮. ধম্মন্তি সভাৰধম্মং, তং কুসলাদিৰসেন অনেকৰিধং. পদট্ঠানন্তি যস্মিং পতিট্ঠিতে উত্তরি গুণৰিসেসে অধিগচ্ছতি, তং ৰিসেসাধিগমনকারণং. ভূমিন্তি পুথুজ্জনভূমি দস্সনভূমীতি এৰমাদিকং ভূমিং. ৰিভজ্জতেতি ৰিভাগেন কথেতি. সাধারণেতি দস্সনপহাতব্বাদিনামৰসেন ৰা পুথুজ্জনসোতাপন্নাদিৰত্থুৰসেন ৰা সাধারণে অৰিসিট্ঠে সমানেতি অত্থো. ৰুত্তৰিপরিযাযেন অসাধারণা ৰেদিতব্বা. নেয্যো ৰিভত্তীতি যথাৰুত্তধম্মাদীনং ৰিভজনো অযং হারো ৰিভত্তীতি ঞাতব্বোতি অত্থো. তস্মা সংকিলেসধম্মে ৰোদানধম্মে চ সাধারণাসাধারণতো পদট্ঠানতো ভূমিতো চ ৰিভজনলক্খণো ‘‘ৰিভত্তিহারো’’তি দট্ঠব্বং.
৯. নিদ্দিট্ঠেতি কথিতে সুত্তে আগতে, সংৰণ্ণিতে ৰা. ভাৰিতেতি যথা উপ্পন্নসদিসা উপ্পন্নাতি ৰুচ্চন্তি, এৰং ভাৰিতসদিসে ভাৰেতব্বেতি অত্থো. পহীনেতি এত্থাপি এসেৰ নযো. পরিৰত্ততি পটিপক্খেতি ৰুত্তানং ধম্মানং যে পটিপক্খা, তেসং ৰসেন পরিৰত্তেতীতি অত্থো. এৰং নিদ্দিট্ঠানং ধম্মানং পটিপক্খতো পরিৰত্তনলক্খণো ‘‘পরিৰত্তনো হারো’’তি ৰেদিতব্বো.
১০. ৰিৰিধানি একস্মিংযেৰ অত্থে ৰচনানি ৰিৰচনানি, ৰিৰচনানি এৰ ৰেৰচনানি, পরিযাযসদ্দাতি অত্থো. তানি ৰেৰচনানি. বহূনীতি অনেকানি. তু-সদ্দো অৰধারণে. তেন বহূ এৰ পরিযাযসদ্দা ৰেৰচনহারযোজনাযং কথেতব্বা, ন কতিপযাতি দস্সেতি. সুত্তে ৰুত্তানীতি নৰৰিধসুত্তন্তসঙ্খাতে তেপিটকে বুদ্ধৰচনে ভাসিতানি. এত্থাপি তু-সদ্দস্স অত্থো আনেত্ৰা যোজেতব্বো, তেন পাল়িযং আগতানিযেৰ ৰেৰচনানি গহেতব্বানীতি ৰুত্তং হোতি. একধম্মস্সাতি একস্স পদত্থস্স. যো জানাতি সুত্তৰিদূতি যথা ‘‘সপ্পিস্স জানাহী’’তি ৰুত্তে ‘‘সপ্পিনা ৰিচারেহি, সপ্পিং দেহি, দেথা’’তি ৰা আণাপেতীতি অত্থো, এৰং যো সুত্তকোৰিদো ধম্মকথিকো একস্স অত্থস্স বহূপি পরিযাযসদ্দে ৰিচারেতি ৰিভাৰেতি যোজেতীতি অত্থো. ৰেৰচনো নাম সো হারোতি তস্স অত্থস্স ৰুত্তপ্পকারপরিযাযসদ্দযোজনালক্খণো ৰেৰচনহারো নাম. তস্মা একস্মিং অত্থে অনেকপরিযাযসদ্দযোজনালক্খণো ‘‘ৰেৰচনহারো’’তি ৰেদিতব্বং.
১১. ধম্মন্তি খন্ধাদিধম্মং. পঞ্ঞত্তীহীতি পঞ্ঞাপনেহি পকারেহি ঞাপনেহি, অসঙ্করতো ৰা ঠপনেহি. ৰিৰিধাহীতি নিক্খেপপ্পভৰাদিৰসেন অনেকৰিধাহি. সো আকারোতি যো একস্সেৰত্থস্স নিক্খেপপ্পভৰপঞ্ঞত্তিআদিৰসেন অনেকাহি পঞ্ঞত্তীহি পঞ্ঞাপনাকারো. ঞেয্যো পঞ্ঞত্তি নাম হারোতি পঞ্ঞত্তিহারো নামাতি ঞাতব্বো. তস্মা একেকস্স ধম্মস্স অনেকাহি পঞ্ঞত্তীহি পঞ্ঞাপেতব্বাকারৰিভাৰনলক্খণো ‘‘পঞ্ঞত্তিহারো’’তি ৰেদিতব্বং.
১২. পটিচ্চুপ্পাদোতি পটিচ্চসমুপ্পাদো. ইন্দ্রিযখন্ধাতি ইন্দ্রিযানি চ খন্ধা চ. ধাতুআযতনাতি ধাতুযো চ আযতনানি চ. এতেহীতি যো দ্ৰাদসপদিকো পচ্চযাকারো যানি চ দ্ৰাৰীসতিন্দ্রিযানি যে চ পঞ্চক্খন্ধা যা চ অট্ঠারস ধাতুযো যানি চ দ্ৰাদসাযতনানি, এতেহি সুত্তে আগতপদত্থমুখেন নিদ্ধারিযমানেহি. ওতরতি যোতি যো সংৰণ্ণনানযো ওগাহতি, পটিচ্চসমুপ্পাদাদিকে অনুপৰিসতীতি অত্থো. ওতরণো নাম সো হারোতি যো যথাৰুত্তো সংৰণ্ণনাৰিসেসো, সো ওতরণহারো নাম. চ-সদ্দেন চেত্থ সুঞ্ঞতমুখাদীনং গাথাযং অৰুত্তানম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. এৰং পটিচ্চসমুপ্পাদাদিমুখেহি সুত্তত্থস্স ওতরণলক্খণো ওতরণো হারো নামাতি ৰেদিতব্বং.
১৩. ৰিস্সজ্জিতম্হীতি বুদ্ধাদীহি ব্যাকতে. পঞ্হেতি ঞাতুং ইচ্ছিতে অত্থে. গাথাযন্তি গাথারুল়্হে. ইদঞ্চ পুচ্ছন্তা যেভুয্যেন গাথাবন্ধৰসেন পুচ্ছন্তীতি কত্ৰা ৰুত্তং. যমারব্ভাতি সা পন গাথা যং অত্থং আরব্ভ অধিকিচ্চ পুচ্ছিতা, তস্স অত্থস্স. সুদ্ধাসুদ্ধপরিক্খাতি পদং সোধিতং, আরম্ভো ন সোধিতো, পদঞ্চ সোধিতং আরম্ভো চ সোধিতোতি এৰং পদাদীনং সোধিতাসোধিতভাৰৰিচারো. হারো সো সোধনোনামাতি যথাৰুত্তৰিচারো সোধনো হারো নাম. এৰং সুত্তে পদপদত্থপঞ্হারম্ভানং সোধনলক্খণো ‘‘সোধনো হারো’’তি ৰেদিতব্বং.
১৪. একত্ততাযাতি একস্স ভাৰো একত্তং, একত্তমেৰ একত্ততা, তায একত্ততায. এক-সদ্দো চেত্থ সমানসদ্দপরিযাযো, তস্মা সামঞ্ঞেনাতি অত্থো. ৰিসিট্ঠা মত্তা ৰিমত্তা, ৰিমত্তাৰ ৰেমত্তং, তস্স ভাৰো ৰেমত্ততা, তায ৰেমত্ততায, ৰিসেসেনাতি অত্থো. তে ন ৰিকপ্পযিতব্বাতি যে ধম্মা ‘‘দুক্খং সমুদযো’’তিআদিনা সামঞ্ঞেন, ‘‘জাতি জরা কামতণ্হা ভৰতণ্হা’’তিআদিনা ৰিসেসেন চ সুত্তে দেসিতা, তে ‘‘কিমেত্থ সামঞ্ঞং, কো ৰা ৰিসেসো’’তি এৰং সামঞ্ঞৰিসেসৰিকপ্পনৰসেন ন ৰিকপ্পযিতব্বা. কস্মা? সামঞ্ঞৰিসেসকপ্পনায ৰোহারভাৰেন অনৰট্ঠানতো কালদিসাৰিসেসাদীনং ৰিয অপেক্খাসিদ্ধিতো চ. যথা হি ‘‘অজ্জ হিয্যো স্ৰে’’তি ৰুচ্চমানা কালৰিসেসা অনৰট্ঠিতসভাৰা ‘‘পুরিমা দিসা পচ্ছিমা দিসা’’তি ৰুচ্চমানা দিসাৰিসেসা চ, এৰং সামঞ্ঞৰিসেসাপি. তথা হি ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি ৰুচ্চমানং জাতিআদিঅপেক্খায সামঞ্ঞম্পি সমানং সচ্চাপেক্খায ৰিসেসো হোতি. এস নযো সমুদযাদীসুপি. এসো হারো অধিট্ঠানোতি এৰং সুত্তাগতানং ধম্মানং অৰিকপ্পনৰসেন সামঞ্ঞৰিসেসনিদ্ধারণলক্খণো অধিট্ঠানো হারো নামাতি অত্থো.
১৫. যে ধম্মাতি যে অৰিজ্জাদিকা পচ্চযধম্মা. যং ধম্মন্তি যং সঙ্খারাদিকং পচ্চযুপ্পন্নধম্মং. জনযন্তীতি নিব্বত্তেন্তি. পচ্চযাতি সহজাতপচ্চযভাৰেন. পরম্পরতোতি পরম্পরপচ্চযভাৰেন, অনুরূপসন্তানঘটনৰসেন পচ্চযো হুত্ৰাতি অত্থো. উপনিস্সযকোটি হি ইধাধিপ্পেতা. পুরিমস্মিং অৰসিট্ঠো পচ্চযভাৰো. হেতুমৰকড্ঢযিত্ৰাতি তং যথাৰুত্তপচ্চযসঙ্খাতং জনকাদিভেদভিন্নং হেতুং আকড্ঢিত্ৰা সুত্ততো নিদ্ধারেত্ৰা যো সংৰণ্ণনাসঙ্খাতো, এসো হারো পরিক্খারোতি এৰং সুত্তে আগতধম্মানং পরিক্খারসঙ্খাতে হেতুপচ্চযে নিদ্ধারেত্ৰা সংৰণ্ণনলক্খণো পরিক্খারো হারোতি অত্থো.
১৬. যে ধম্মাতি যে সীলাদিধম্মা. যংমূলাতি যেসং সমাধিআদীনং মূলভূতা, তে তেসং সমাধিআদীনং পদট্ঠানভাৰেন সমারোপযিতব্বাতি সম্বন্ধো. যে চেকত্থা পকাসিতা মুনিনাতি যে চ রাগৰিরাগাচেতোৰিমুত্তিসেক্খফলকামধাতুসমতিক্কমনাদিসদ্দা অনাগামিফলত্থতায একত্থা বুদ্ধমুনিনা পরিদীপিতা, তে অঞ্ঞমঞ্ঞৰেৰচনভাৰেন সমারোপযিতব্বাতি সম্বন্ধো. সমারোপনঞ্চেত্থ সুত্তে যথারুতৰসেন নিদ্ধারণৰসেন ৰা গয্হমানস্স সিক্খত্তযসঙ্খাতস্স সীলাদিক্খন্ধত্তযস্স পরিযাযন্তরৰিভাৰনমুখেন ভাৰনাপারিপূরিকথনং, ভাৰনাপারিপূরী চ পহাতব্বস্স পহানেনাতি পহানসমারোপনাপি অত্থতো দস্সিতা এৰ হোতি. এস সমারোপনো হারোতি এস সুত্তে আগতধম্মানং পদট্ঠানৰেৰচনভাৰনাপহানসমারোপনৰিচারণলক্খণো সমারোপনো নাম হারোতি অত্থো.
নযসঙ্খেপো
১৭. এৰং গাথাবন্ধৰসেন সোল়সপি হারে নিদ্দিসিত্ৰা ইদানি নযে নিদ্দিসিতুং ‘‘তণ্হঞ্চা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তণ্হঞ্চ অৰিজ্জম্পি চাতি সুত্তে আগতং অত্থতো নিদ্ধারণৰসেন ৰা গহিতং তণ্হং অৰিজ্জঞ্চ যো নেতীতি সম্বন্ধো. যো সংৰণ্ণনাৰিসেসো তং নেতি সংকিলেসপক্খং পাপেতি সংকিলেসৰসেন সুত্তত্থং যোজেতীতি অধিপ্পাযো. সমথেনাতি সমাধিনা. ৰিপস্সনাযাতি পঞ্ঞায, যো নেতি ৰোদানপক্খং পাপেতি, তথা সুত্তত্থং যোজেতীতি অধিপ্পাযো. সচ্চেহি যোজযিত্ৰাতি নযন্তো চ তণ্হা চ অৰিজ্জা চ ভৰমূলকত্তা সমুদযসচ্চং, অৰসেসা তেভূমকধম্মা দুক্খসচ্চং, সমথৰিপস্সনা মগ্গসচ্চং, তেন পত্তব্বা অসঙ্খতধাতু নিরোধসচ্চন্তি এৰং ইমেহি চতূহি সচ্চেহি যোজেত্ৰা. অযং নযো নন্দিযাৰট্টোতি যো তণ্হাৰিজ্জাহি সংকিলেসপক্খস্স সুত্তত্থস্স সমথৰিপস্সনাহি ৰোদানপক্খস্স চতুসচ্চযোজনমুখেন নযনলক্খণো সংৰণ্ণনাৰিসেসো, অযং নন্দিযাৰট্টো নযো নামাতি অত্থো. এত্থ চ নযস্স ভূমি গাথাযং ‘‘নযো’’তি ৰুত্তা, তস্মা সংৰণ্ণনাৰিসেসোতি ৰুত্তং. ন হি অত্থনযো সংৰণ্ণনা, চতুসচ্চপটিৰেধস্স অনুরূপো পুব্বভাগে অনুগাহণনযো অত্থনযো. তস্স পন যা উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদীনং ৰসেন তণ্হাদিমুখেন নযভূমিরচনা, তত্থ নযৰোহারো.
১৮. অকুসলেতি দ্ৰাদসচিত্তুপ্পাদসঙ্গহিতে সব্বেপি অকুসলে ধম্মে. সমূলেহীতি অত্তনো মূলেহি, লোভদোসমোহেহীতি অত্থো. কুসলেতি সব্বেপি চতুভূমকে কুসলে ধম্মে. কুসলমূলেহীতি কুসলেহি অলোভাদিমূলেহি যো নেতি. নযন্তো চ কুসলাকুসলং মাযামরীচিআদযো ৰিয অভূতং ন হোতীতি ভূতং. পটঘটাদযো ৰিয ন সম্মুতিসচ্চমত্তন্তি তথং. অকুসলস্স ইট্ঠৰিপাকতাভাৰতো কুসলস্স চ অনিট্ঠৰিপাকতাভাৰতো ৰিপাকে সতি অৰিসংৰাদকত্তা অৰিতথং নেতি. এৰমেতেসং তিণ্ণম্পি পদানং কুসলাকুসলৰিসেসনতা দট্ঠব্বা. অথ ৰা অকুসলমূলেহি অকুসলানি কুসলমূলেহি চ কুসলানি নযন্তো অযং নযো ভূতং তথং অৰিতথং নেতি, চত্তারি সচ্চানি নিদ্ধারেত্ৰা যোজেতীতি অত্থো. দুক্খাদীনি হি বাধকাদিভাৰতো অঞ্ঞথাভাৰাভাৰেন ভূতানি, সচ্চসভাৰত্তা তথানি, অৰিসংৰাদনতো অৰিতথানি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানী’’তি (সং. নি. ৫.১০৯০). তিপুক্খলং তং নযং আহূতি যো অকুসলমূলেহি সংকিলেসপক্খস্স কুসলমূলেহি ৰোদানপক্খস্স সুত্তত্থস্স চতুসচ্চযোজনমুখেন নযনলক্খণো সংৰণ্ণনাৰিসেসো, তং তিপুক্খলং নযন্তি ৰদন্তীতি অত্থো.
১৯. ৰিপল্লাসেহীতি অসুভে সুভন্তিআদিনযপ্পৰত্তেহি চতূহি ৰিপল্লাসেহি. কিলেসেতি কিলিস্সন্তি ৰিবাধিযন্তীতি কিলেসা, সংকিলিট্ঠধম্মা, সংকিলেসপক্খন্তি অত্থো. কেচি ‘‘সংকিলেসে’’তিপি পঠন্তি, কিলেসসহিতেতি অত্থো. ইন্দ্রিযেহীতি সদ্ধাদীহি ইন্দ্রিযেহি. সদ্ধম্মেতি পটিপত্তিপটিৰেধসদ্ধম্মে, ৰোদানপক্খন্তি অত্থো. এতং নযন্তি যো সুভসঞ্ঞাদীহি ৰিপল্লাসেহি সকলস্স সংকিলেসপক্খস্স সদ্ধিন্দ্রিযাদীহি ৰোদানপক্খস্স চতুসচ্চযোজনৰসেন নযনলক্খণো সংৰণ্ণনাৰিসেসো, এতং নযং নযৰিদূ সদ্ধম্মনযকোৰিদা, অত্থনযকুসলা এৰ ৰা সীহৰিক্কীল়িতং নযন্তি ৰদন্তীতি অত্থো.
২০. ৰেয্যাকরণেসূতি তস্স তস্স অত্থনযস্স যোজনত্থং কতেসু সুত্তস্স অত্থৰিস্সজ্জনেসূতি অত্থো. তেনেৰাহ ‘‘তহিং তহি’’ন্তি. কুসলাকুসলাতি ৰোদানিযা সংকিলেসিকা চ তস্স তস্স নযস্স দিসাভূতধম্মা. ৰুত্তাতি সুত্ততো নিদ্ধারেত্ৰা কথিতা. মনসা ৰোলোকযতেতি তে যথাৰুত্তধম্মে চিত্তেনেৰ ‘‘অযং পঠমা দিসা অযং দুতিযা দিসা’’তিআদিনা তস্স তস্স নযস্স দিসাভাৰেন উপপরিক্খতি, ৰিচারেতীতি অত্থো. ‘‘ওলোকযতে তে অবহী’’তিপি পাঠো. তত্থ তেতি তে যথাৰুত্তধম্মে. অবহীতি অব্ভন্তরং, চিত্তে এৰাতি অত্থো. তং খু দিসালোচনং আহূতি ওলোকযতেতি এত্থ যদেতং ওলোকনং, তং দিসালোচনং নাম নযং ৰদন্তি. খু-তি চ নিপাতো অৰধারণে. তেন ওলোকনমেৰ অযং নযো, ন কোচি অত্থৰিসেসোতি দস্সেতি.
২১. ওলোকেত্ৰাতি পঠমাদিদিসাভাৰেন উপপরিক্খিত্ৰা. দিসালোচনেনাতি দিসালোচননযেন করণভূতেন. যেন হি ৰিধিনা তস্স তস্স অত্থনযস্স যোজনায দিসা ওলোকীযন্তি, সো ৰিধি দিসালোচনন্তি এৰং ৰা এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. উক্খিপিযাতি উদ্ধরিত্ৰা, দিসাভূতধম্মে সুত্ততো নিদ্ধারেত্ৰাতি অত্থো. ‘‘উক্খিপিয যো সমানেতী’’তিপি পঠন্তি, তস্সত্থো – ‘‘যো তেসং দিসাভূতধম্মানং সমানযনং করোতী’’তি. যন্তি ৰা কিরিযাপরামসনং. সমানেতীতি সমং, সম্মা ৰা আনেতি তস্স তস্স নযস্স যোজনাৰসেন. কে পন আনেতি? সব্বে কুসলাকুসলে তংতংনযদিসাভূতে. অযং নযোতি সমানেতীতি এত্থ যদেতং তংতংনযদিসাভূতধম্মানং সমানযনং, অযং অঙ্কুসো নাম নযোতি অত্থো. এতঞ্চ দ্ৰযং ‘‘ৰোহারনযো, কম্মনযো’’তি চ ৰুচ্চতি.