পটিসম্ভিদামগ্গ-অট্ঠকথা
(দুতিযো ভাগো)
৬৮. ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা
১১১. ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণনিদ্দেসে তথাগতস্সাতি ৰচনে উদ্দেসে সরূপতো অৰিজ্জমানেপি ‘‘ছ ঞাণানি অসাধারণানি সাৰকেহী’’তি (পটি. ম. মাতিকা ১.৭৩) ৰুত্তত্তা ‘‘তথাগতস্সা’’তি ৰুত্তমেৰ হোতি. তস্মা উদ্দেসে অত্থতো সিদ্ধস্স তথাগতৰচনস্স নিদ্দেসে গহণং কতং. সত্তে পস্সতীতি রূপাদীসু ছন্দরাগেন সত্ততায লগ্গতায সত্তা, তে সত্তে ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণেন চক্খুনা পস্সতি ওলোকেতি. অপ্পরজক্খেতি পঞ্ঞামযে অক্খিম্হি অপ্পং রাগাদিরজো এতেসন্তি অপ্পরজক্খা, অপ্পং রাগাদিরজো এতেসন্তি ৰা অপ্পরজক্খা. তে অপ্পরজক্খে. মহারজক্খেতি পঞ্ঞামযে অক্খিম্হি মহন্তং রাগাদিরজো এতেসন্তি মহারজক্খা, মহন্তং রাগাদিরজো এতেসন্তি ৰা মহারজক্খা. তিক্খিন্দ্রিযে মুদিন্দ্রিযেতি তিক্খানি সদ্ধাদীনি ইন্দ্রিযানি এতেসন্তি তিক্খিন্দ্রিযা, মুদূনি সদ্ধাদীনি ইন্দ্রিযানি এতেসন্তি মুদিন্দ্রিযা. স্ৰাকারে দ্ৰাকারেতি সুন্দরা সদ্ধাদযো আকারা কোট্ঠাসা এতেসন্তি স্ৰাকারা, কুচ্ছিতা গরহিতা সদ্ধাদযো আকারা কোট্ঠাসা এতেসন্তি দ্ৰাকারা. সুৰিঞ্ঞাপযে দুৰিঞ্ঞাপযেতি যে কথিতং কারণং সল্লক্খেন্তি সুখেন সক্কা হোন্তি ৰিঞ্ঞাপেতুং, তে সুৰিঞ্ঞাপযা, তব্বিপরীতা দুৰিঞ্ঞাপযা. অপ্পেকচ্চে পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনোতি অপি একে পরলোকঞ্চেৰ রাগাদিৰজ্জঞ্চ ভযতো পস্সন্তে, ইমস্স পন পদস্স নিদ্দেসে পরলোকস্সেৰ ন ৰুত্তত্তা খন্ধাদিলোকে চ রাগাদিৰজ্জে চ পরং বাল়্হং ভযং পস্সনসীলাতি পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনো. তে পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনেতি এৰমত্থো গহেতব্বো. অপ্পেকচ্চে ন পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনোতি তব্বিপরীতে. লোকোতি চ লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন. ৰজ্জন্তি চ ৰজ্জনীযট্ঠেন. এত্তাৰতা উদ্দেসস্স নিদ্দেসো কতো হোতি.
পুন নিদ্দেসস্স পটিনিদ্দেসং করোন্তো অপ্পরজক্খে মহারজক্খেতিআদিমাহ. তত্থ তীসু রতনেসু ওকপ্পনসঙ্খাতা সদ্ধা অস্স অত্থীতি সদ্ধো. সো সদ্ধাসম্পন্নো পুগ্গলো অস্সদ্ধিযরজস্স চেৰ অস্সদ্ধিযমূলকস্স সেসাকুসলরজস্স চ অপ্পকত্তা অপ্পরজক্খো. নত্থি এতস্স সদ্ধাতি অস্সদ্ধো. সো ৰুত্তপ্পকারস্স রজস্স মহন্তত্তা মহারজক্খো. আরদ্ধং ৰীরিযমনেনাতি আরদ্ধৰীরিযো. সো কোসজ্জরজস্স চেৰ কোসজ্জমূলকস্স সেসাকুসলরজস্স চ অপ্পকত্তা অপ্পরজক্খো. হীনৰীরিযত্তা কুচ্ছিতেন আকারেন সীদতীতি কুসীদো, কুসীদো এৰ কুসীতো. সো ৰুত্তপ্পকারস্স রজস্স মহন্তত্তা মহারজক্খো. আরম্মণং উপেচ্চ ঠিতা সতি অস্সাতি উপট্ঠিতস্সতি. সো মুট্ঠস্সচ্চরজস্স চেৰ মুট্ঠস্সচ্চমূলকস্স সেসাকুসলরজস্স চ অপ্পকত্তা অপ্পরজক্খো. মুট্ঠা নট্ঠা সতি অস্সাতি মুট্ঠস্সতি. সো ৰুত্তপ্পকারস্স রজস্স মহন্তত্তা মহারজক্খো. অপ্পনাসমাধিনা উপচারসমাধিনা ৰা আরম্মণে সমং, সম্মা ৰা আহিতো ঠিতোতি সমাহিতো, সমাহিতচিত্তোতি ৰা সমাহিতো. সো উদ্ধচ্চরজস্স চেৰ উদ্ধচ্চমূলকস্স সেসাকুসলরজস্স চ অপ্পকত্তা অপ্পরজক্খো. ন সমাহিতো অসমাহিতো. সো ৰুত্তপ্পকারস্স রজস্স মহন্তত্তা মহারজক্খো. উদযত্থগামিনী পঞ্ঞা অস্স অত্থীতি পঞ্ঞৰা. সো মোহরজস্স চেৰ মোহমূলকস্স সেসাকুসলরজস্স চ অপ্পকত্তা অপ্পরজক্খো. মোহমূল়্হত্তা দুট্ঠা পঞ্ঞা অস্সাতি দুপ্পঞ্ঞো. সো ৰুত্তপ্পকারস্স রজস্স মহন্তত্তা মহারজক্খো. সদ্ধো পুগ্গলো তিক্খিন্দ্রিযোতি বহুলং উপ্পজ্জমানায বলৰতিযা সদ্ধায সদ্ধো, তেনেৰ সদ্ধিন্দ্রিযেন তিক্খিন্দ্রিযো. অস্সদ্ধো পুগ্গলো মুদিন্দ্রিযোতি বহুলং উপ্পজ্জমানেন অস্সদ্ধিযেন অস্সদ্ধো, অন্তরন্তরা উপ্পজ্জমানেন দুব্বলেন সদ্ধিন্দ্রিযেন মুদিন্দ্রিযো. এস নযো সেসেসুপি. সদ্ধো পুগ্গলো স্ৰাকারোতি তায এৰ সদ্ধায সোভনাকারো. অস্সদ্ধো পুগ্গলো দ্ৰাকারোতি তেনেৰ অস্সদ্ধিযেন ৰিরূপাকারো. এস নযো সেসেসুপি. সুৰিঞ্ঞাপযোতি সুখেন ৰিঞ্ঞাপেতুং সক্কুণেয্যো. দুৰিঞ্ঞাপযোতি দুক্খেন ৰিঞ্ঞাপেতুং সক্কুণেয্যো. পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰীতি এত্থ যস্মা পঞ্ঞাসম্পন্নস্সেৰ সদ্ধাদীনি সুপরিসুদ্ধানি হোন্তি, তস্মা সুপরিসুদ্ধসদ্ধাদিসম্পন্নো তংসম্পযুত্তায, সুপরিসুদ্ধসদ্ধাদিসম্পন্নোপি ৰা তপ্পচ্চযায পঞ্ঞায পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰী হোতি. তস্মা এৰ হি সদ্ধাদযোপি চত্তারো ‘‘পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰী’’তি ৰুত্তা.
১১২. ইদানি ‘‘পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰী’’তি এত্থ ৰুত্তং লোকঞ্চ ৰজ্জঞ্চ দস্সেতুং লোকোতিআদিমাহ. এত্থ খন্ধা এৰ লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকোতি খন্ধলোকো. সেসদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. ৰিপত্তিভৰলোকোতি অপাযলোকো. সো হি অনিট্ঠফলত্তা ৰিরূপো লাভোতি ৰিপত্তি, ভৰতীতি ভৰো, ৰিপত্তি এৰ ভৰো ৰিপত্তিভৰো, ৰিপত্তিভৰো এৰ লোকো ৰিপত্তিভৰলোকো. ৰিপত্তিসম্ভৰলোকোতি অপাযূপগং কম্মং. তঞ্হি সম্ভৰতি এতস্মা ফলন্তি সম্ভৰো, ৰিপত্তিযা সম্ভৰো ৰিপত্তিসম্ভৰো, ৰিপত্তিসম্ভৰো এৰ লোকো ৰিপত্তিসম্ভৰলোকো. সম্পত্তিভৰলোকোতি সুগতিলোকো. সো হি ইট্ঠফলত্তা সুন্দরো লাভোতি সম্পত্তি, ভৰতীতি ভৰো, সম্পত্তি এৰ ভৰো সম্পত্তিভৰো, সম্পত্তিভৰো এৰ লোকো সম্পত্তিভৰলোকো. সম্পত্তিসম্ভৰলোকোতি সুগতূপগং কম্মং. তঞ্হি সম্ভৰতি এতস্মা ফলন্তি সম্ভৰো, সম্পত্তিযা সম্ভৰো সম্পত্তিসম্ভৰো, সম্পত্তিসম্ভৰো এৰ লোকো সম্পত্তিসম্ভৰলোকো. একো লোকোতিআদীনি হেট্ঠা ৰুত্তত্থানেৰ.
ৰজ্জন্তি নপুংসকৰচনং অসুকোতি অনিদ্দিট্ঠত্তা কতং. কিলেসাতি রাগাদযো. দুচ্চরিতাতি পাণাতিপাতাদযো. অভিসঙ্খারাতি পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদযো. ভৰগামিকম্মাতি অত্তনো ৰিপাকদানৰসেন ভৰং গচ্ছন্তীতি ভৰগামিনো, অভিসঙ্খারেসুপি ৰিপাকজনকানেৰ কম্মানি ৰুত্তানি. ইতীতি ৰুত্তপ্পকারনিদস্সনং. ইমস্মিঞ্চ লোকে ইমস্মিঞ্চ ৰজ্জেতি ৰুত্তপ্পকারে লোকে চ ৰজ্জে চ. তিব্বা ভযসঞ্ঞাতি বলৰতী ভযসঞ্ঞা. তিব্বাতি পরসদ্দস্স অত্থো ৰুত্তো, ভযসঞ্ঞাতি ভযসদ্দস্স, লোকৰজ্জদ্ৰযম্পি হি ভযৰত্থুত্তা সযঞ্চ সভযত্তা ভযং, ভযমিতি সঞ্ঞা ভযসঞ্ঞা. পচ্চুপট্ঠিতা হোতীতি তং তং পটিচ্চ উপেচ্চ ঠিতা হোতি. সেয্যথাপি উক্খিত্তাসিকে ৰধকেতি যথা নাম পহরিতুং উচ্চারিতখগ্গে পচ্চামিত্তে তিব্বা ভযসঞ্ঞা পচ্চুপট্ঠিতা হোতি, এৰমেৰ লোকে চ ৰজ্জে চ তিব্বা ভযসঞ্ঞা পচ্চুপট্ঠিতা হোতি. ইমেহি পঞ্ঞাসায আকারেহীতি অপ্পরজক্খপঞ্চকাদীসু দসসু পঞ্চকেসু একেকস্মিং পঞ্চন্নং পঞ্চন্নং আকারানং ৰসেন পঞ্ঞাসায আকারেহি. ইমানি পঞ্চিন্দ্রিযানীতি সদ্ধিন্দ্রিযাদীনি পঞ্চিন্দ্রিযানি. জানাতীতি তথাগতো পঞ্ঞায পজানাতি. পস্সতীতি দিব্বচক্খুনা দিট্ঠং ৰিয করোতি. অঞ্ঞাতীতি সব্বাকারমরিযাদাহি জানাতি. পটিৰিজ্ঝতীতি একদেসং অসেসেত্ৰা নিরৰসেসদস্সনৰসেন পঞ্ঞায পদালেতীতি.
ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬৯. আসযানুসযঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা
১১৩. আসযানুসযঞাণনিদ্দেসে ইধ তথাগতোতিআদি পঞ্চধা ঠপিতো নিদ্দেসো. তত্থ আসযানুসযা ৰুত্তত্থা এৰ. চরিতন্তি পুব্বে কতং কুসলাকুসলং কম্মং. অধিমুত্তিন্তি সম্পতি কুসলে অকুসলে ৰা চিত্তৰোসগ্গো. ভব্বাভব্বেতি ভব্বে চ অভব্বে চ. অরিযায জাতিযা সম্ভৰন্তি জাযন্তীতি ভব্বা. ৰত্তমানসমীপে ৰত্তমানৰচনং. ভৰিস্সন্তি জাযিস্সন্তীতি ৰা ভব্বা, ভাজনভূতাতি অত্থো. যে অরিযমগ্গপটিৰেধস্স অনুচ্ছৰিকা উপনিস্সযসম্পন্না, তে ভব্বা. ৰুত্তপটিপক্খা অভব্বা.
কতমো সত্তানং আসযোতিআদি নিদ্দেসস্স পটিনিদ্দেসো. তত্থ সস্সতোতি নিচ্চো. লোকোতি অত্তা. ইধ সরীরংযেৰ নস্সতি, অত্তা পন ইধ পরত্থ চ সোযেৰাতি মঞ্ঞন্তি. সো হি সযংযেৰ আলোকেতীতি কত্ৰা ‘‘লোকো’’তি মঞ্ঞন্তি. অসস্সতোতি অনিচ্চো. অত্তা সরীরেনেৰ সহ নস্সতীতি মঞ্ঞন্তি. অন্তৰাতি পরিত্তে কসিণে ঝানং উপ্পাদেত্ৰা তংপরিত্তকসিণারম্মণং চিত্তং সপরিযন্তো অত্তাতি মঞ্ঞন্তি. অনন্তৰাতি ন অন্তৰা অপ্পমাণে কসিণে ঝানং উপ্পাদেত্ৰা তংঅপ্পমাণকসিণারম্মণং চিত্তং অপরিযন্তো অত্তাতি মঞ্ঞন্তি. তং জীৰং তং সরীরন্তি জীৰো চ সরীরঞ্চ তংযেৰ. জীৰোতি অত্তা, লিঙ্গৰিপল্লাসেন নপুংসকৰচনং কতং. সরীরন্তি রাসট্ঠেন খন্ধপঞ্চকং. অঞ্ঞং জীৰং অঞ্ঞং সরীরন্তি অঞ্ঞো জীৰো অঞ্ঞং খন্ধপঞ্চকং. হোতি তথাগতো পরং মরণাতি খন্ধা ইধেৰ ৰিনস্সন্তি, সত্তো মরণতো পরং হোতি ৰিজ্জতি ন নস্সতি. ‘‘তথাগতো’’তি চেত্থ সত্তাধিৰচনন্তি ৰদন্তি. কেচি পন ‘‘তথাগতোতি অরহা’’তি ৰদন্তি. ইমে ‘‘ন হোতী’’তি পক্খে দোসং দিস্ৰা এৰং গণ্হন্তি. ন হোতি তথাগতো পরং মরণাতি খন্ধাপি ইধেৰ নস্সন্তি, তথাগতো চ মরণতো পরং ন হোতি উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতি. ইমে ‘‘হোতী’’তি পক্খে দোসং দিস্ৰা এৰং গণ্হন্তি. হোতি চ ন চ হোতীতি ইমে একেকপক্খপরিগ্গহে দোসং দিস্ৰা উভযপক্খং গণ্হন্তি. নেৰ হোতি ন ন হোতীতি ইমে উভযপক্খপরিগ্গহে উভযদোসাপত্তিং দিস্ৰা ‘‘হোতীতি চ ন হোতি, নেৰ হোতীতি চ ন হোতী’’তি অমরাৰিক্খেপপক্খং গণ্হন্তি.
অযং পনেত্থ অট্ঠকথানযো – ‘‘সস্সতো লোকোতি ৰা’’তিআদীহি দসহাকারেহি দিট্ঠিপভেদোৰ ৰুত্তো. তত্থ সস্সতো লোকোতি চ খন্ধপঞ্চকং লোকোতি গহেত্ৰা ‘‘অযং লোকো নিচ্চো ধুৰো সব্বকালিকো’’তি গণ্হন্তস্স সস্সতন্তি গহণাকারপ্পৰত্তা দিট্ঠি. অসস্সতোতি তমেৰ লোকং ‘‘উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতী’’তি গণ্হন্তস্স উচ্ছেদগ্গহণাকারপ্পৰত্তা দিট্ঠি. অন্তৰাতি পরিত্তকসিণলাভিনো সুপ্পমত্তে ৰা সরাৰমত্তে ৰা কসিণে সমাপন্নস্স অন্তোসমাপত্তিযং পৰত্তিতরূপারূপধম্মে ‘‘লোকো’’তি চ কসিণপরিচ্ছেদন্তেন ‘‘অন্তৰা’’তি চ গণ্হন্তস্স ‘‘অন্তৰা লোকো’’তি গহণাকারপ্পৰত্তা দিট্ঠি. সা সস্সতদিট্ঠিপি হোতি উচ্ছেদদিট্ঠিপি. ৰিপুলকসিণলাভিনো পন তস্মিং কসিণে সমাপন্নস্স অন্তোসমাপত্তিযং পৰত্তিতরূপারূপধম্মে ‘‘লোকো’’তি চ কসিণপরিচ্ছেদন্তেন ‘‘ন অন্তৰা’’তি চ গণ্হন্তস্স ‘‘অনন্তৰা লোকো’’তি গহণাকারপ্পৰত্তা দিট্ঠি. সা সস্সতদিট্ঠিপি হোতি উচ্ছেদদিট্ঠিপি. তং জীৰং তং সরীরন্তি ভেদনধম্মস্স সরীরস্সেৰ ‘‘জীৰ’’ন্তি গহিতত্তা ‘‘সরীরে উচ্ছিজ্জমানে জীৰম্পি উচ্ছিজ্জতী’’তি উচ্ছেদগ্গহণাকারপ্পৰত্তা দিট্ঠি. দুতিযপদে সরীরতো অঞ্ঞস্স জীৰস্স গহিতত্তা ‘‘সরীরে উচ্ছিজ্জমানেপি জীৰং ন উচ্ছিজ্জতী’’তি সস্সতগ্গহণাকারপ্পৰত্তা দিট্ঠি. হোতি তথাগতোতিআদীসু ‘‘সত্তো তথাগতো নাম, সো পরং মরণা হোতী’’তি গণ্হতো পঠমা সস্সতদিট্ঠি. ‘‘ন হোতী’’তি গণ্হতো দুতিযা উচ্ছেদদিট্ঠি. ‘‘হোতি চ ন চ হোতী’’তি গণ্হতো ততিযা একচ্চসস্সতদিট্ঠি. ‘‘নেৰ হোতি ন ন হোতী’’তি গণ্হতো চতুত্থা অমরাৰিক্খেপদিট্ঠীতি.
ইতীতি ৰুত্তপ্পকারদিট্ঠিনিস্সযনিদস্সনং. ভৰদিট্ঠিসন্নিস্সিতা ৰা সত্তা হোন্তি ৰিভৰদিট্ঠিসন্নিস্সিতা ৰাতি ভৰো ৰুচ্চতি সস্সতো, সস্সতৰসেন উপ্পজ্জমানদিট্ঠি ভৰদিট্ঠি, ভৰোতি দিট্ঠীতি ৰুত্তং হোতি. ৰিভৰো ৰুচ্চতি উচ্ছেদো, উচ্ছেদৰসেন উপ্পজ্জমানদিট্ঠি ৰিভৰদিট্ঠি, ৰিভৰোতি দিট্ঠীতি ৰুত্তং হোতি. ৰুত্তপ্পকারা দসৰিধা দিট্ঠি ভৰদিট্ঠি চ ৰিভৰদিট্ঠি চাতি দ্ৰিধাৰ হোতি. তাসু দ্ৰীসু একেকং সন্নিস্সিতা অপস্সিতা অল্লীনা সত্তা হোন্তি.
এতে ৰা পন উভো অন্তে অনুপগম্মাতি এত্থ ‘‘অগ্গিতো ৰা উদকতো ৰা মিথুভেদা ৰা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.১৫২) ৰিয ৰা-সদ্দো সমুচ্চযত্থো. এতে ৰুত্তপ্পকারে সস্সতুচ্ছেদৰসেন দ্ৰে পক্খে চ ন উপগন্ত্ৰা অনল্লীযিত্ৰা পহাযাতি অত্থো. ‘‘অনুলোমিকা ৰা খন্তী’’তি ৰিকপ্পত্থোৰ. ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসূতি ইমেসং জরামরণাদীনং পচ্চযা ইদপ্পচ্চযা, ইদপ্পচ্চযা এৰ ইদপ্পচ্চযতা, ইদপ্পচ্চযানং ৰা সমূহো ইদপ্পচ্চযতা. লক্খণং পনেত্থ সদ্দসত্থতো পরিযেসিতব্বং. তে তে পচ্চযে পটিচ্চ সহ সম্মা চ উপ্পন্না পটিচ্চসমুপ্পন্না. তস্সা ইদপ্পচ্চযতায চ তেসু পটিচ্চসমুপ্পন্নেসু চ ধম্মেসু. অনুলোমিকাতি লোকুত্তরধম্মানং অনুলোমতো অনুলোমিকা. খন্তীতি ঞাণং. ঞাণঞ্হি খমনতো খন্তি. পটিলদ্ধা হোতীতি সত্তেহি অধিগতা হোতি. ইদপ্পচ্চযতায খন্তিযা উচ্ছেদত্তানুপগমো হোতি পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং পচ্চযসামগ্গিযং আযত্তৰুত্তিত্তা পচ্চযানুপরমদস্সনেন ফলানুপরমদস্সনতো. পটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু খন্তিযা সস্সতত্তানুপগমো হোতি পচ্চযসামগ্গিযং নৰনৰানং পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং উপ্পাদদস্সনতো. এৰমেতে উভো অন্তে অনুপগম্ম পটিচ্চসমুপ্পাদপটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মদস্সনেন ন উচ্ছেদো ন সস্সতোতি পৰত্তং সম্মাদস্সনং ‘‘অনুলোমিকা খন্তী’’তি ৰেদিতব্বং. এৰঞ্হি তদুভযদিট্ঠিপটিপক্খভূতা সম্মাদিট্ঠি ৰুত্তা হোতি. যথাভূতং ৰা ঞাণন্তি যথাভূতং যথাসভাৰং নেয্যং. তত্থ পৰত্তঞাণম্পি ৰিসযৰোহারেন ‘‘যথাভূতঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং. তং পন সঙ্খারুপেক্খাপরিযন্তং ৰিপস্সনাঞাণং ইধাধিপ্পেতং. হেট্ঠা পন ‘‘যথাভূতঞাণদস্সন’’ন্তি ভযতূপট্ঠানঞাণং ৰুত্তং. যথাভূতং ৰা ঞাণং সত্তেহি পটিলদ্ধং হোতীতি সম্বন্ধো.
ইদানি ‘‘সস্সতো লোকো’’তিআদীহি মিচ্ছাদিট্ঠিপরিভাৰিতং ‘‘এতে ৰা পনা’’তিআদীহি সম্মাদিট্ঠিপরিভাৰিতং সত্তসন্তানং দস্সেত্ৰা ‘‘কামং সেৰন্তঞ্ঞেৰা’’তিআদীহি সেসাকুসলেহি সেসকুসলেহি চ পরিভাৰিতং সত্তসন্তানং দস্সেতি. তত্থ কামং সেৰন্তংযেৰ পুগ্গলং তথাগতো জানাতীতি যোজনা কাতব্বা. সেৰন্তন্তি চ অভিণ্হসমুদাচারৰসেন সেৰমানং. পুব্বে আসেৰিতৰসেন কিলেসকামো গরু অস্সাতি কামগরুকো. তথেৰ কামো আসযে সন্তানে অস্সাতি কামাসযো. সন্তানৰসেনেৰ কামে অধিমুত্তো লগ্গোতি কামাধিমুত্তো. সেসেসুপি এসেৰ নযো. নেক্খম্মাদীনি ৰুত্তত্থানেৰ. কামাদীহি চ তীহি সেসাকুসলা, নেক্খম্মাদীহি তীহি সেসকুসলা গহিতাৰ হোন্তীতি ৰেদিতব্বা. ‘‘অযং সত্তানং আসযো’’তি তিধা ৰুত্তং সন্তানমেৰ দস্সেতি.
অযং পনেত্থ অট্ঠকথানযো – ‘‘ইতি ভৰদিট্ঠিসন্নিস্সিতা ৰা’’তি এৰং সস্সতদিট্ঠিং ৰা সন্নিস্সিতা. সস্সতদিট্ঠি হি এত্থ ভৰদিট্ঠীতি ৰুত্তা, উচ্ছেদদিট্ঠি চ ৰিভৰদিট্ঠীতি. সব্বদিট্ঠীনঞ্হি সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠীহি সঙ্গহিতত্তা সব্বেপিমে দিট্ঠিগতিকা সত্তা ইমাৰ দ্ৰে দিট্ঠিযো সন্নিস্সিতা হোন্তি. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘দ্ৰযনিস্সিতো খ্ৰাযং, কচ্চান, লোকো যেভুয্যেন অত্থিতঞ্চেৰ নত্থিতঞ্চা’’তি (সং. নি. ২.১৫). এত্থ হি অত্থিতাতি সস্সতং. নত্থিতাতি উচ্ছেদো. অযং তাৰ ৰট্টনিস্সিতানং পুথুজ্জনানং সত্তানং আসযো. ইদানি ৰিৰট্টনিস্সিতানং সুদ্ধসত্তানং আসযং দস্সেতুং ‘‘এতে ৰা পন উভো অন্তে অনুপগম্মা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘এতে ৰা পনা’’তি এতেযেৰ. ‘‘উভো অন্তে’’তি সস্সতুচ্ছেদসঙ্খাতে দ্ৰে অন্তে. ‘‘অনুপগম্মা’’তি ন অল্লীযিত্ৰা. ‘‘ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসূ’’তি ইদপ্পচ্চযতায চেৰ পটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মেসু চ. ‘‘অনুলোমিকা খন্তী’’তি ৰিপস্সনাঞাণং. ‘‘যথাভূতং ঞাণ’’ন্তি মগ্গঞাণং. ইদং ৰুত্তং হোতি – যা পটিচ্চসমুপ্পাদে চেৰ পটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মেসু চ এতে উভো সস্সতুচ্ছেদঅন্তে অনুপগন্ত্ৰা ৰিপস্সনা পটিলদ্ধা, যঞ্চ ততো উত্তরি মগ্গঞাণং, অযং সত্তানং আসযো. অযং ৰট্টনিস্সিতানঞ্চ ৰিৰট্টনিস্সিতানঞ্চ সব্বেসম্পি সত্তানং আসযো ইদং ৰসনট্ঠানন্তি. অযং আচরিযানং সমানট্ঠকথা.
ৰিতণ্ডৰাদী পনাহ ‘‘মগ্গো নাম ৰাসং ৰিদ্ধংসেন্তো গচ্ছতি, ত্ৰং মগ্গো ৰাসোতি ৰদেসী’’তি? সো ৰত্তব্বো ‘‘ত্ৰং অরিযৰাসভাণকো হোসি ন হোসী’’তি? সচে ‘‘ন হোমী’’তি ৰদতি, ‘‘ত্ৰং অভাণকতায ন জানাসী’’তি ৰত্তব্বো. সচে ‘‘ভাণকোস্মী’’তি ৰদতি, ‘‘সুত্তং আহরা’’তি ৰত্তব্বো. সচে আহরতি, ইচ্চেতং কুসলং. নো চে আহরতি, সযং আহরিতব্বং ‘‘দসযিমে, ভিক্খৰে, অরিযাৰাসা, যদরিযা আৰসিংসু ৰা আৰসন্তি ৰা আৰসিস্সন্তি ৰা’’তি (অ. নি. ১০.১৯). এতঞ্হি সুত্তং মগ্গস্স ৰাসভাৰং দীপেতি. তস্মা সুকথিতমেৰেতন্তি. ইমং পন ভগৰা সত্তানং আসযং জানন্তো ইমেসঞ্চ দিট্ঠিগতানং ইমেসঞ্চ ৰিপস্সনাঞাণমগ্গঞাণানং অপ্পৰত্তিক্খণেপি জানাতি এৰ. তস্মাযেৰ চ ‘‘কামং সেৰন্তংযেৰ জানাতী’’তিআদি ৰুত্তন্তি.
অনুসযনিদ্দেসে অনুসযাতি কেনট্ঠেন অনুসযা? অনুসযনট্ঠেন. কো এস অনুসযনট্ঠো নামাতি? অপ্পহীনট্ঠো. এতে হি অপ্পহীনট্ঠেন তস্স তস্স সন্তানে অনুসেন্তি নাম. তস্মা ‘‘অনুসযা’’তি ৰুচ্চন্তি. অনুসেন্তীতি অনুরূপং কারণং লভিত্ৰা উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. অথাপি সিযা – অনুসযনট্ঠো নাম অপ্পহীনাকারো, সো চ উপ্পজ্জতীতি ৰত্তুং ন যুজ্জতি, তস্মা ন অনুসযা উপ্পজ্জন্তীতি. তত্রিদং পটিৰচনং – ন অপ্পহীনাকারো, অনুসযোতি পন অপ্পহীনট্ঠেন থামগতকিলেসো ৰুচ্চতি. সো চিত্তসম্পযুত্তো সারম্মণো সপ্পচ্চযট্ঠেন সহেতুকো একন্তাকুসলো অতীতোপি হোতি অনাগতোপি পচ্চুপ্পন্নোপি, তস্মা উপ্পজ্জতীতি ৰত্তুং যুজ্জতীতি. তত্রিদং পমাণং – ইধেৰ তাৰ অভিসমযকথায (পটি. ম. ৩.২১) ‘‘পচ্চুপ্পন্নে কিলেসে পজহতী’’তি পুচ্ছং কত্ৰা অনুসযানং পচ্চুপ্পন্নভাৰস্স অত্থিতায ‘‘থামগতো অনুসযং পজহতী’’তি ৰুত্তং. ধম্মসঙ্গণিযং মোহস্স পদভাজনে ‘‘অৰিজ্জানুসযো অৰিজ্জাপরিযুট্ঠানং অৰিজ্জালঙ্গী মোহো অকুসলমূলং, অযং তস্মিং সমযে মোহো হোতী’’তি (ধ. স. ৩৯০) অকুসলচিত্তেন সদ্ধিং মোহস্স উপ্পন্নভাৰো ৰুত্তো. কথাৰত্থুস্মিং ‘‘অনুসযা অব্যাকতা অনুসযা অহেতুকা অনুসযা চিত্তৰিপ্পযুত্তা’’তি সব্বে ৰাদা পটিসেধিতা. অনুসযযমকে সত্তন্নং মহাৰারানং অঞ্ঞতরস্মিং উপ্পজ্জনৰারে ‘‘যস্স কামরাগানুসযো উপ্পজ্জতি, তস্স পটিঘানুসযো উপ্পজ্জতী’’তিআদি (যম. ২.অনুসযযমক.৩০০) ৰুত্তং. তস্মা ‘‘অনুসেন্তীতি অনুরূপং কারণং লভিত্ৰা উপ্পজ্জন্তী’’তি যং ৰুত্তং, তং ইমিনা তন্তিপ্পমাণেন যুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. যম্পি ‘‘চিত্তসম্পযুত্তো সারম্মণো’’তিআদি ৰুত্তং, তম্পি সুৰুত্তমেৰ. অনুসযো হি নামেস পরিনিপ্ফন্নো চিত্তসম্পযুত্তো অকুসলধম্মোতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.
কামরাগানুসযোতিআদীসু কামরাগো চ সো অপ্পহীনট্ঠেন অনুসযো চাতি কামরাগানুসযো. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. কামরাগানুসযো চেত্থ লোভসহগতচিত্তেসু সহজাতৰসেন আরম্মণৰসেন চ মনাপেসু অৰসেসকামাৰচরধম্মেসু আরম্মণৰসেনেৰ উপ্পজ্জমানো লোভো. পটিঘানুসযো চ দোমনস্সসহগতচিত্তেসু সহজাতৰসেন আরম্মণৰসেন চ অমনাপেসু অৰসেসকামাৰচরধম্মেসু আরম্মণৰসেনেৰ উপ্পজ্জমানো দোসো. মানানুসযো দিট্ঠিগতৰিপ্পযুত্তলোভসহগতচিত্তেসু সহজাতৰসেন আরম্মণৰসেন চ দুক্খৰেদনাৰজ্জেসু অৰসেসকামাৰচরধম্মেসু রূপারূপাৰচরধম্মেসু চ আরম্মণৰসেনেৰ উপ্পজ্জমানো মানো. দিট্ঠানুসযো চতূসু দিট্ঠিগতসম্পযুত্তেসু. ৰিচিকিচ্ছানুসযো ৰিচিকিচ্ছাসহগতে. অৰিজ্জানুসযো দ্ৰাদসসু অকুসলচিত্তেসু সহজাতৰসেন আরম্মণৰসেন চ. তযোপি অৰসেসতেভূমকধম্মেসু আরম্মণৰসেনেৰ উপ্পজ্জমানা দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছামোহা. ভৰরাগানুসযো চতূসু দিট্ঠিগতৰিপ্পযুত্তেসু উপ্পজ্জমানোপি সহজাতৰসেন ন ৰুত্তো, আরম্মণৰসেনেৰ পন রূপারূপাৰচরধম্মেসু উপ্পজ্জমানো লোভো ৰুত্তো.
১১৪. ইদানি যথাৰুত্তানং অনুসযানং অনুসযনট্ঠানং দস্সেন্তো যং লোকেতিআদিমাহ. তত্থ যং লোকে পিযরূপন্তি যং ইমস্মিং লোকে পিযজাতিকং পিযসভাৰং. সাতরূপন্তি সাতজাতিকং অস্সাদপদট্ঠানং ইট্ঠারম্মণং. এত্থ সত্তানং কামরাগানুসযো অনুসেতীতি এতস্মিং ইট্ঠারম্মণে সত্তানং অপ্পহীনট্ঠেন কামরাগানুসযো অনুসেতি. ‘‘পিযরূপং সাতরূপ’’ন্তি চ ইধ কামাৰচরধম্মোযেৰ অধিপ্পেতো. যথা নাম উদকে নিমুগ্গস্স হেট্ঠা চ উপরি চ সমন্তা চ উদকমেৰ হোতি, এৰমেৰ ইট্ঠারম্মণে রাগুপ্পত্তি নাম সত্তানং আচিণ্ণসমাচিণ্ণা. তথা অনিট্ঠারম্মণে পটিঘুপ্পত্তি. ইতি ইমেসু দ্ৰীসু ধম্মেসূতি এৰং ইমেসু দ্ৰীসু ইট্ঠানিট্ঠারম্মণধম্মেসু. অৰিজ্জানুপতিতাতি কামরাগপটিঘসম্পযুত্তা হুত্ৰা আরম্মণকরণৰসেন অৰিজ্জা অনুপতিতা অনুগতা. ৰিচ্ছেদং কত্ৰাপি পাঠো. তদেকট্ঠোতি তায অৰিজ্জায সহজেকট্ঠৰসেন একতো ঠিতো. মানো চ দিট্ঠি চ ৰিচিকিচ্ছা চাতি নৰৰিধমানো, দ্ৰাসট্ঠিৰিধা দিট্ঠি, অট্ঠৰত্থুকা ৰিচিকিচ্ছা, তদেকট্ঠো মানো চ তদেকট্ঠা দিট্ঠি চ তদেকট্ঠা ৰিচিকিচ্ছা চাতি যোজনা. দট্ঠব্বাতি পস্সিতব্বা অৰগন্তব্বা. তযো একতো কত্ৰা বহুৰচনং কতং. ভৰরাগানুসযো পনেত্থ কামরাগানুসযেনেৰ সঙ্গহিতোতি ৰেদিতব্বো.
চরিতনিদ্দেসে তেরস চেতনা পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো. দ্ৰাদস অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো. চতস্সো আনেঞ্জাভিসঙ্খারো. তত্থ কামাৰচরো পরিত্তভূমকো. ইতরো মহাভূমকো. তীসুপি ৰা এতেসু যো কোচি অপ্পৰিপাকো পরিত্তভূমকো, মহাৰিপাকো মহাভূমকোতি ৰেদিতব্বো.
১১৫. অধিমুত্তিনিদ্দেসে সন্তীতি সংৰিজ্জন্তি. হীনাধিমুত্তিকাতি লামকজ্ঝাসযা. পণীতাধিমুত্তিকাতি কল্যাণজ্ঝাসযা. সেৰন্তীতি নিস্সযন্তি অল্লীযন্তি. ভজন্তীতি উপসঙ্কমন্তি. পযিরুপাসন্তীতি পুনপ্পুনং উপসঙ্কমন্তি. সচে হি আচরিযুপজ্ঝাযা ন সীলৰন্তো হোন্তি, অন্তেৰাসিকসদ্ধিৰিহারিকা সীলৰন্তো, তে অত্তনো আচরিযুপজ্ঝাযেপি ন উপসঙ্কমন্তি, অত্তনো সদিসে সারুপ্পে ভিক্খূযেৰ উপসঙ্কমন্তি. সচেপি আচরিযুপজ্ঝাযা সারুপ্পা ভিক্খূ, ইতরে অসারুপ্পা, তেপি ন আচরিযুপজ্ঝাযে উপসঙ্কমন্তি, অত্তনো সদিসে হীনাধিমুত্তিকেযেৰ উপসঙ্কমন্তি. এৰং উপসঙ্কমনং পন ন কেৰলং এতরহিযেৰ, অতীতানাগতেপীতি দস্সেতুং অতীতম্পি অদ্ধানন্তিআদিমাহ. তত্থ অতীতম্পি অদ্ধানন্তি অতীতস্মিং কালে, অচ্চন্তসংযোগত্থে ৰা উপযোগৰচনং. সেসং উত্তানত্থমেৰ. ইদং পন দুস্সীলানং দুস্সীলসেৰনমেৰ, সীলৰন্তানং সীলৰন্তসেৰনমেৰ, দুপ্পঞ্ঞানং দুপ্পঞ্ঞসেৰনমেৰ, পঞ্ঞৰন্তানং পঞ্ঞৰন্তসেৰনমেৰ কো নিযমেতীতি? অজ্ঝাসযধাতু নিযমেতীতি.
ভব্বাভব্বনিদ্দেসে ছড্ডেতব্বে পঠমং নিদ্দিসিত্ৰা গহেতব্বে পচ্ছা নিদ্দিসিতুং উদ্দেসস্স উপ্পটিপাটিযা পঠমং অভব্বা নিদ্দিট্ঠা. উদ্দেসে পন দ্ৰন্দসমাসে অচ্চিতস্স চ মন্দক্খরস্স চ পদস্স পুব্বনিপাতলক্খণৰসেন ভব্বসদ্দো পুব্বং পযুত্তো. কম্মাৰরণেনাতি পঞ্চৰিধেন আনন্তরিযকম্মেন. সমন্নাগতাতি সমঙ্গীভূতা. কিলেসাৰরণেনাতি নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিযা. ইমানি দ্ৰে সগ্গমগ্গানং আৰরণতো আৰরণানি. ভিক্খুনীদূসকাদীনি কম্মানিপি কম্মাৰরণেনেৰ সঙ্গহিতানি. ৰিপাকাৰরণেনাতি অহেতুকপটিসন্ধিযা. যস্মা পন দুহেতুকানম্পি অরিযমগ্গপটিৰেধো নত্থি, তস্মা দুহেতুকা পটিসন্ধিপি ৰিপাকাৰরণমেৰাতি ৰেদিতব্বা, অস্সদ্ধাতি বুদ্ধাদীসু সদ্ধারহিতা. অচ্ছন্দিকাতি কত্তুকম্যতাকুসলচ্ছন্দরহিতা. উত্তরকুরুকা মনুস্সা অচ্ছন্দিকট্ঠানং পৰিট্ঠা. দুপ্পঞ্ঞাতি ভৰঙ্গপঞ্ঞায পরিহীনা. ভৰঙ্গপঞ্ঞায পন পরিপুণ্ণাযপি যস্স ভৰঙ্গং লোকুত্তরস্স পাদকং ন হোতি, সোপি দুপ্পঞ্ঞোযেৰ নাম. অভব্বা নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তন্তি কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তনিযামসঙ্খাতং অরিযমগ্গং ওক্কমিতুং অভব্বা. অরিযমগ্গো হি সম্মা সভাৰোতি সম্মত্তং, সোযেৰ অনন্তরফলদানে, সযমেৰ ৰা অচলভাৰতো নিযামো, তং ওক্কমিতুং পৰিসিতুং অভব্বা. ন কম্মাৰরণেনাতিআদীনি ৰুত্তৰিপরিযাযেনেৰ ৰেদিতব্বানীতি.
আসযানুসযঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭০. যমকপাটিহীরঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা
১১৬. যমকপাটিহীরঞাণনিদ্দেসে অসাধারণং সাৰকেহীতি সেসাসাধারণঞাণনিদ্দেসে অঞ্ঞৰচনেহি ওকাসাভাৰতো ন ৰুত্তং, ইধ পন অঞ্ঞৰচনাভাৰতো ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. উপরিমকাযতোতি নাভিযা উদ্ধং সরীরতো. অগ্গিক্খন্ধো পৰত্ততীতি তেজোকসিণারম্মণং পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ‘‘উপরিমকাযতো অগ্গিজালা ৰুট্ঠাতূ’’তি আৰজ্জিত্ৰা পরিকম্মং কত্ৰা অনন্তরং অভিঞ্ঞাঞাণেন ‘‘উপরিমকাযতো অগ্গিজালা ৰুট্ঠাতূ’’তি অধিট্ঠিতে সহ অধিট্ঠানা উপরিমকাযতো অগ্গিজালা ৰুট্ঠাতি. সা হি ইধ রাসট্ঠেন খন্ধোতি ৰুত্তা. হেট্ঠিমকাযতোতি নাভিতো হেট্ঠা সরীরতো. উদকধারা পৰত্ততীতি আপোকসিণারম্মণং পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ‘‘হেট্ঠিমকাযতো উদকধারা ৰুট্ঠাতূ’’তি আৰজ্জিত্ৰা পরিকম্মং কত্ৰা অনন্তরং অভিঞ্ঞাঞাণেন ‘‘হেট্ঠিমকাযতো উদকধারা ৰুট্ঠাতূ’’তি অধিট্ঠিতে সহ অধিট্ঠানা হেট্ঠিমকাযতো উদকধারা ৰুট্ঠাতি. উভযত্থাপি অব্বোচ্ছেদৰসেন পৰত্ততীতি ৰুত্তং. অধিট্ঠানস্স আৰজ্জনস্স চ অন্তরে দ্ৰে ভৰঙ্গচিত্তানি ৰত্তন্তি. তস্মাযেৰ যুগলা হুত্ৰা অগ্গিক্খন্ধউদকধারা পৰত্তন্তি, অন্তরং ন পঞ্ঞাযতি. অঞ্ঞেসং পন ভৰঙ্গপরিচ্ছেদো নত্থি. পুরত্থিমকাযতোতি অভিমুখপস্সতো. পচ্ছিমকাযতোতি পিট্ঠিপস্সতো. দক্খিণঅক্খিতো ৰামঅক্খিতোতিআদি সমাসপাঠোযেৰ, ন অঞ্ঞো. দক্খিণনাসিকাসোততো ৰামনাসিকাসোততোতি পাঠো সুন্দরো. রস্সং কত্ৰাপি পঠন্তি. অংসকূটতোতি এত্থ অব্ভুগ্গতট্ঠেন কূটো ৰিযাতি কূটো, অংসোযেৰ কূটো অংসকূটো. অঙ্গুলঙ্গুলেহীতি অঙ্গুলীহি অঙ্গুলীহি. অঙ্গুলন্তরিকাহীতি অঙ্গুলীনং অন্তরিকাহি. একেকলোমতো অগ্গিক্খন্ধো পৰত্ততি, একেকলোমতো উদকধারা পৰত্ততীতি উভযত্থাপি আমেডিতৰচনেন সব্বলোমানং পরিযাদিন্নত্তা একেকলোমতোৰ অগ্গিক্খন্ধউদকধারা যুগলা যুগলা হুত্ৰা পৰত্তন্তীতি ৰুত্তং হোতি. লোমকূপতো লোমকূপতো অগ্গিক্খন্ধো পৰত্ততি, লোমকূপতো লোমকূপতো উদকধারা পৰত্ততীতি এত্থাপি এসেৰ নযো. কেসুচি পোত্থকেসু ‘‘একেকলোমতো অগ্গিক্খন্ধো পৰত্ততি. লোমকূপতো লোমকূপতো উদকধারা পৰত্ততি, লোমকূপতো লোমকূপতো অগ্গিক্খন্ধো পৰত্ততি, একেকলোমতো উদকধারা পৰত্ততী’’তি লিখিতং. তম্পি যুজ্জতিযেৰ. পাটিহীরস্স অতিসুখুমত্তদীপনতো পন পুরিমপাঠোযেৰ সুন্দরতরো.
ইদানি ছন্নং ৰণ্ণানন্তি কো সম্বন্ধো? হেট্ঠা ‘‘উপরিমকাযতো’’তিআদীহি অনেকেহি সরীরাৰযৰা ৰুত্তা. তেন সরীরাৰযৰসম্বন্ধো পৰত্ততীতি ৰচনসম্বন্ধেন চ যমকপাটিহীরাধিকারেন চ ছন্নং ৰণ্ণানং সরীরাৰযৰভূতানং রস্মিযো যমকা হুত্ৰা পৰত্তন্তীতি ৰুত্তং হোতি. সামিৰচনসম্বন্ধেন চ অৰস্সং ‘‘রস্মিযো’’তি পাঠসেসো ইচ্ছিতব্বোযেৰ. নীলানন্তি উমাপুপ্ফৰণ্ণানং. পীতকানন্তি কণিকারপুপ্ফৰণ্ণানং. লোহিতকানন্তি ইন্দগোপকৰণ্ণানং. ওদাতানন্তি ওসধিতারকৰণ্ণানং. মঞ্জিট্ঠানন্তি মন্দরত্তৰণ্ণানং. পভস্সরানন্তি পভাসনপকতিকানং পভস্সরৰণ্ণানং. পভস্সরৰণ্ণে ৰিসুং অৰিজ্জমানেপি ৰুত্তেসু পঞ্চসু ৰণ্ণেসু যে যে পভা সমুজ্জলা, তে তে পভস্সরা. তথা হি তথাগতস্স যমকপাটিহীরং করোন্তস্স যমকপাটিহীরঞাণবলেনেৰ কেসমস্সূনঞ্চেৰ অক্খীনঞ্চ নীলট্ঠানেহি নীলরস্মিযো নিক্খমন্তি, যাসং ৰসেন গগনতলং অঞ্জনচুণ্ণসমোকিণ্ণং ৰিয উমাপুপ্ফনীলুপ্পলদলসঞ্ছন্নং ৰিয ৰীতিপতন্তমণিতালৰণ্টং ৰিয পসারিতমেচকপটং ৰিয চ হোতি. ছৰিতো চেৰ অক্খীনঞ্চ পীতকট্ঠানেহি পীতরস্মিযো নিক্খমন্তি, যাসং ৰসেন দিসাভাগা সুৰণ্ণরসনিসিঞ্চমানা ৰিয সুৰণ্ণপটপসারিতা ৰিয কুঙ্কুমচুণ্ণকণিকারপুপ্ফসম্পরিকিণ্ণা ৰিয চ ৰিরোচন্তি. মংসলোহিতেহি চেৰ অক্খীনঞ্চ রত্তট্ঠানেহি লোহিতরস্মিযো নিক্খমন্তি, যাসং ৰসেন দিসাভাগা চিনপিট্ঠচুণ্ণরঞ্জিতা ৰিয সুপক্কলাখারসনিসিঞ্চমানা ৰিয রত্তকম্বলপরিক্খিত্তা ৰিয জযসুমনপালিভদ্দকবন্ধুজীৰককুসুমসম্পরিকিণ্ণা ৰিয চ ৰিরোচন্তি. অট্ঠীহি চেৰ দন্তেহি চ অক্খীনঞ্চ সেতট্ঠানেহি ওদাতরস্মিযো নিক্খমন্তি, যাসং ৰসেন দিসাভাগা রজতকুটেহি আসিঞ্চমানখীরধারাসম্পরিকিণ্ণা ৰিয পসারিতরজতপট্টৰিতানা ৰিয ৰীতিপতন্তরজততালৰণ্টা ৰিয কুন্দকুমুদসিন্দুৰারসুমনমল্লিকাদিকুসুমসঞ্ছন্না ৰিয চ ৰিরোচন্তি. হত্থতলপাদতলাদীহি মন্দরত্তট্ঠানেহি মঞ্জিট্ঠরস্মিযো নিক্খমন্তি, যাসং ৰসেন দিসাভাগা পৰাল়জালপরিক্খিত্তা ৰিয রত্তকুরৰককুসুমসমোকিণ্ণা ৰিয চ ৰিরোচন্তি. উণ্ণানখাদীহি পভস্সরট্ঠানেহি পভস্সররস্মিযো নিক্খমন্তি, যাসং ৰসেন দিসাভাগা ওসধিতারকপুঞ্জপুণ্ণা ৰিয ৰিজ্জুপটলাদিপরিপুণ্ণা ৰিয চ ৰিরোচন্তি.
ভগৰা চঙ্কমতীতিআদি ‘‘ভগৰতো চ নিম্মিতানঞ্চ নানাইরিযাপথকরণং যমকপাটিহীরেনেৰ হোতী’’তি দস্সনত্থং ৰুত্তং. তেসঞ্হি নিম্মিতানং ইরিযাপথা যুগলাৰ হুত্ৰা ৰত্তন্তি. যদি নিম্মিতা বহুকা হোন্তি, ‘‘নিম্মিতো’’তিআদি কস্মা একৰচনং কতন্তি চে? নিম্মিতেসুপি একেকস্স নানাইরিযাপথভাৰদস্সনত্থং. বহুৰচনেন হি ৰুত্তে সব্বেপি নিম্মিতা সকিং একেকইরিযাপথিকা ৰিয হোন্তি. একৰচনেন পন ৰুত্তে নিম্মিতেসু একেকো নানাইরিযাপথিকোতি ঞাযতি. তস্মা একৰচননিদ্দেসো কতো. চূল়পন্থকত্থেরোপি তাৰ নানাইরিযাপথিকভিক্খূনং সহস্সং মাপেসি, কিং পন ভগৰা যমকপাটিহীরে বহূ নিম্মিতে ন করিস্সতি. চূল়পন্থকত্থেরং মুঞ্চিত্ৰা অঞ্ঞেসং সাৰকানং একাৰজ্জনেন নানাইরিযপথিকানং নানারূপানঞ্চ নিম্মানং ন ইজ্ঝতি. অনিযমেত্ৰা হি নিম্মিতা ইদ্ধিমতা সদিসাৰ হোন্তি. ঠাননিসজ্জাদীসু ৰা ভাসিততুণ্হীভাৰাদীসু ৰা যং যং ইদ্ধিমা করোতি, তং তদেৰ করোন্তি, ৰিসদিসকরণং নানাকিরিযাকরণঞ্চ ‘‘এত্তকা ঈদিসা হোন্তু, এত্তকা ইমং নাম করোন্তূ’’তি ৰিসুং ৰিসুং আৰজ্জিত্ৰা অধিট্ঠানেন ইজ্ঝতি. তথাগতস্স পন একাৰজ্জনাধিট্ঠানেনেৰ নানপ্পকারনিম্মানং ইজ্ঝতি. এৰমেৰ অগ্গিক্খন্ধউদকধারানিম্মানে চ নানাৰণ্ণনিম্মানে চ ৰেদিতব্বং. তত্থ ভগৰা চঙ্কমতীতি আকাসে ৰা পথৰিযং ৰা চঙ্কমতি. নিম্মিতোতি ইদ্ধিযা মাপিতবুদ্ধরূপং. তিট্ঠতি ৰাতিআদীনিপি আকাসে ৰা পথৰিযং ৰা. কপ্পেতীতি করোতি. ভগৰা তিট্ঠতীতিআদীসুপি এসেৰ নযোতি.
যমকপাটিহীরঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭১. মহাকরুণাঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা
১১৭. মহাকরুণাঞাণনিদ্দেসে বহুকেহি আকারেহীতি ইদানি ৰুচ্চমানেহি একূননৰুতিযা পকারেহি. পস্সন্তানন্তি ঞাণচক্খুনা চ বুদ্ধচক্খুনা চ ওলোকেন্তানং. ওক্কমতীতি ওতরতি পৰিসতি. আদিত্তোতি দুক্খলক্খণৰসেন পীল়াযোগতো সন্তাপনট্ঠেন আদীপিতো. ‘‘যদনিচ্চং, তং দুক্খ’’ন্তি (সং. নি. ৩.১৫) ৰুত্তত্তা সব্বসঙ্খতস্স চেৰ দুক্খলক্খণৰসেন পীল়িতত্তা দুক্খস্স চ করুণায মূলভূতত্তা পঠমং দুক্খলক্খণৰসেন ‘‘আদিত্তো’’তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. রাগাদীহি আদিত্ততং পন উপরি ৰক্খতি. অথ ৰা আদিত্তোতি রাগাদীহিযেৰ আদিত্তো. উপরি পন ‘‘তস্স নত্থঞ্ঞো কোচি নিব্বাপেতা’’তি অত্থাপেক্খনৰসেন পুন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. লোকসন্নিৰাসোতি পঞ্চক্খন্ধা লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকো, তণ্হাদিট্ঠিৰসেন সন্নিৰসন্তি এত্থ সত্তাতি সন্নিৰাসো, লোকোৰ সন্নিৰাসো লোকসন্নিৰাসো. দুক্খিতং খন্ধসন্তানং উপাদায সত্তৰোহারসব্ভাৰতো লোকসন্নিৰাসযোগতো সত্তসমূহোপি লোকসন্নিৰাসো. সোপি চ সহখন্ধকোযেৰ. উয্যুত্তোতি অনেকেসু কিচ্চেসু নিচ্চব্যাপারতায কতযোগো কতউস্সাহো, সততকিচ্চেসু সউস্সুক্কোতি অত্থো. ঘট্টনযুত্তোতি ৰা উয্যুত্তো. পযাতোতি পব্বতেয্যা নদী ৰিয অনৰট্ঠিতগমনেন মরণায যাতুং আরদ্ধো. কুম্মগ্গপ্পটিপন্নোতি কুচ্ছিতং মিচ্ছামগ্গং পটিপন্নো. উপরি পন ‘‘ৰিপথপক্খন্দো’’তি নানাপদেহি ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং.
উপনীযতীতি জরাৰসেন মরণায উপনীযতি হরীযতি. জরা হি ‘‘আযুনো সংহানী’’তি (সং. নি. ২.২) ৰুত্তা. অদ্ধুৰোতি ন থিরো, সদা তথেৰ ন হোতি. যস্মা অদ্ধুৰো, তস্মা উপনীযতীতি পুরিমস্স কারণৰচনমেতং. এতেন সকারণং জরাদুক্খং ৰুত্তং. তং জরাদুক্খং দিস্ৰা জরাপারিজুঞ্ঞরহিতাপি ৰিঞ্ঞূ পব্বজন্তি. অতাণোতি তাযিতুং রক্খিতুং সমত্থেন রহিতো, অনারক্খোতি ৰুত্তং হোতি. অনভিস্সরোতি অভিসরিত্ৰা অভিগন্ত্ৰা ব্যাহরণেন অস্সাসেতুং সমত্থেন রহিতো, অসহাযোতি ৰা অত্থো. যস্মা অনভিস্সরো, তস্মা অতাণোতি পুরিমস্স কারণৰচনমেতং. এতেন সকারণং পিযৰিপ্পযোগদুক্খং ৰুত্তং. তং পিযৰিপ্পযোগদুক্খং দিস্ৰা ঞাতিপারিজুঞ্ঞরহিতাপি ৰিঞ্ঞূ পব্বজন্তি. অস্সকোতি সকভণ্ডরহিতো. সব্বং পহায গমনীযন্তি সকভণ্ডন্তি সল্লক্খিতং সব্বং পহায লোকেন গন্তব্বং. যস্মা সব্বং পহায গমনীযং, তস্মা অস্সকোতি পুরিমস্স কারণৰচনমেতং. এতেন সকারণং মরণদুক্খং ৰুত্তং. তং দিস্ৰা ভোগপারিজুঞ্ঞরহিতাপি ৰিঞ্ঞূ পব্বজন্তি. অঞ্ঞত্থ ‘‘কম্মস্সকা মাণৰসত্তা’’তি (ম. নি. ৩.২৮৯) ৰুত্তং, ইধ চ রট্ঠপালসুত্তে চ ‘‘অস্সকো লোকো’’তি (ম. নি. ২.৩০৫) ৰুত্তং, তং কথং যুজ্জতীতি চে? পহায গমনীযং সন্ধায ‘‘অস্সকো’’তি ৰুত্তং, কম্মং পন ন পহায গমনীযং. তস্মা ‘‘কম্মস্সকা’’তি ৰুত্তং. রট্ঠপালসুত্তেযেৰ চ এৰমেতং ৰুত্তং ‘‘ত্ৰং পন যথাকম্মং গমিস্সসী’’তি (ম. নি. ২.৩০৬). ঊনোতি পারিপূরিরহিতো. অতিত্তোতি ভিয্যো ভিয্যো পত্থনাযপি ন সুহিতো. ইদং ঊনভাৰস্স কারণৰচনং. তণ্হাদাসোতি তণ্হায ৰসে ৰত্তনতো তণ্হায দাসভূতো. ইদং অতিত্তভাৰস্স কারণৰচনং. এতেন ইচ্ছারোগাপদেসেন সকারণং ব্যাধিদুক্খং ৰুত্তং. তং ব্যাধিদুক্খং দিস্ৰা ব্যাধিপারিজুঞ্ঞরহিতাপি ৰিঞ্ঞূ পব্বজন্তি. অতাযনোতি পুত্তাদীহিপি তাযনস্স অভাৰতো অতাযনো অনারক্খো, অলব্ভনেয্যখেমো ৰা. অলেণোতি অল্লীযিতুং নিস্সিতুং অনরহো অল্লীনানম্পি চ লেণকিচ্চাকারকো. অসরণোতি নিস্সিতানং ন ভযসারকো ন ভযৰিনাসকো. অসরণীভূতোতি পুরে উপ্পত্তিযা অত্তনো অভাৰেনেৰ অসরণো, উপ্পত্তিসমকালমেৰ অসরণীভূতোতি অত্থো.
উদ্ধতোতি সব্বাকুসলেসু উদ্ধচ্চস্স উপ্পজ্জনতো সত্তসন্তানে চ অকুসলুপ্পত্তিবাহুল্লতো অকুসলসমঙ্গীলোকো তেন উদ্ধচ্চেন উদ্ধতো. অৰূপসন্তোতি অৰূপসমনলক্খণস্স উদ্ধচ্চস্সেৰ যোগেন অৰূপসন্তো ভন্তমিগপটিভাগো. ‘‘উপনীযতি লোকো’’তিআদীসু চতূসু চ ‘‘উদ্ধতো লোকো’’তি চ পঞ্চসু ঠানেসু লোকোতি আগতং, সেসেসু লোকসন্নিৰাসোতি. উভযথাপি লোকোযেৰ. সসল্লোতি পীল়াজনকতায অন্তোতুদনতায দুন্নীহরণীযতায চ সল্লাতি সঙ্খং গতেহি রাগাদীহি সল্লেহি সহৰত্তনকো. ৰিদ্ধোতি মিগাদযো কদাচি পরেহি ৰিদ্ধা হোন্তি, অযং পন লোকো নিচ্চং অত্তনাৰ ৰিদ্ধো. পুথুসল্লেহীতি ‘‘সত্ত সল্লানি – রাগসল্লং, দোসসল্লং, মোহসল্লং, মানসল্লং, দিট্ঠিসল্লং, কিলেসসল্লং, দুচ্চরিতসল্ল’’ন্তি (মহানি. ১৭৪) ৰুত্তেহি সত্তহি সল্লেহি. তস্সাতি তস্স লোকসন্নিৰাসস্স. সল্লানং উদ্ধতাতি তেসং সল্লানং সত্তসন্তানতো উদ্ধরিতা পুগ্গলো. অঞ্ঞত্র মযাতি মং ঠপেত্ৰা. যেপি ভগৰতো সাৰকা সল্লানি উদ্ধরন্তি, তেসং ভগৰতো ৰচনেনেৰ উদ্ধরণতো ভগৰাৰ উদ্ধরতি নাম. অৰিজ্জন্ধকারাৰরণোতি অৰিজ্জা এৰ সভাৰদস্সনচ্ছাদনেন অন্ধং ৰিয করোতীতি অৰিজ্জন্ধকারো, সোৰ সভাৰাৰগমননিৰারণেন আৰরণং এতস্সাতি অৰিজ্জন্ধকারাৰরণো. কিলেসপঞ্জরপক্খিত্তোতি কিলেসা এৰ কুসলগমনসন্নিরুজ্ঝনট্ঠেন পঞ্জরোতি কিলেসপঞ্জরো, অৰিজ্জাপভৰে কিলেসপঞ্জরে পক্খিত্তো পাতিতো. আলোকং দস্সেতাতি পঞ্ঞালোকং দস্সনসীলো, পঞ্ঞালোকস্স দস্সেতাতি ৰা অত্থো. অৰিজ্জাগতোতি অৰিজ্জং গতো পৰিট্ঠো. ন কেৰলং অৰিজ্জায আৰরণমত্তমেৰ, অথ খো গহনগতো ৰিয অৰিজ্জাকোসস্স অন্তো পৰিট্ঠোতি পুরিমতো ৰিসেসো. অণ্ডভূতোতিআদযো চ ৰিসেসাযেৰ. অণ্ডভূতোতি অণ্ডে ভূতো নিব্বত্তো. যথা হি অণ্ডে নিব্বত্তা একচ্চে সত্তা ‘‘অণ্ডভূতা’’তি ৰুচ্চন্তি, এৰমযং লোকো অৰিজ্জণ্ডকোসে নিব্বত্তত্তা ‘‘অণ্ডভূতো’’তি ৰুচ্চতি. পরিযোনদ্ধোতি তেন অৰিজ্জণ্ডকোসেন সমন্ততো ওনদ্ধো বদ্ধো ৰেঠিতো.
তন্তাকুলকজাতোতি তন্তং ৰিয আকুলভূতো. যথা নাম দুন্নিক্খিত্তং মূসিকচ্ছিন্নং পেসকারানং তন্তং তহিং তহিং আকুলং হোতি, ইদং অগ্গং ইদং মূলন্তি অগ্গেন ৰা অগ্গং, মূলেন ৰা মূলং সমানেতুং দুক্করং হোতি, এৰমেৰ সত্তা পচ্চযাকারে খলিতা আকুলা ব্যাকুলা হোন্তি, ন সক্কোন্তি পচ্চযাকারং উজুং কাতুং. তত্থ তন্তং পচ্চত্তপুরিসকারে ঠত্ৰা সক্কাপি ভৰেয্য উজুং কাতুং, ঠপেত্ৰা পন দ্ৰে বোধিসত্তে অঞ্ঞো সত্তো অত্তনো ধম্মতায পচ্চযাকারং উজুং কাতুং সমত্থো নাম নত্থি. যথা পন আকুলং তন্তং কঞ্জিকং দত্ৰা কোচ্ছেন পহটং তত্থ তত্থ কুলকজাতং হোতি গণ্ঠিবদ্ধং, এৰমযং লোকো পচ্চযেসু পক্খলিত্ৰা পচ্চযে উজুং কাতুং অসক্কোন্তো দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিগতৰসেন কুলকজাতো হোতি গণ্ঠিবদ্ধো. যে হি কেচি দিট্ঠিযো নিস্সিতা, সব্বে তে পচ্চযং উজুং কাতুং ন সক্কোন্তিযেৰ. কুলাগণ্ঠিকজাতোতি কুলাগণ্ঠিকং ৰিয ভূতো. কুলাগণ্ঠিকং ৰুচ্চতি পেসকারকঞ্জিকসুত্তং. ‘‘কুলা নাম সকুণিকা, তস্সা কুলাৰকো’’তিপি একে. যথা তদুভযম্পি আকুলং অগ্গেন ৰা অগ্গং, মূলেন ৰা মূলং সমানেতুং দুক্করন্তি পুরিমনযেনেৰ যোজেতব্বং. মুঞ্জপব্বজভূতোতি মুঞ্জতিণং ৰিয পব্বজতিণং ৰিয চ ভূতো মুঞ্জতিণপব্বজতিণসদিসো জাতো. যথা তানি তিণানি কোট্টেত্ৰা কোট্টেত্ৰা কতরজ্জু জিণ্ণকালে কত্থচি পতিতং গহেত্ৰা তেসং তিণানং ‘‘ইদং অগ্গং ইদং মূল’’ন্তি অগ্গেন ৰা অগ্গং, মূলেন ৰা মূলং সমানেতুং দুক্করং, তম্পি পচ্চত্তপুরিসকারে ঠত্ৰা সক্কা ভৰেয্য উজুং কাতুং, ঠপেত্ৰা পন দ্ৰে বোধিসত্তে অঞ্ঞো সত্তো অত্তনো ধম্মতায পচ্চযাকারং উজুং কাতুং সমত্থো নাম নত্থি. এৰমযং লোকো পচ্চযাকারং উজুং কাতুং অসক্কোন্তো দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিগতৰসেন গণ্ঠিজাতো হুত্ৰা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং সংসারং নাতিৰত্ততি.
তত্থ অপাযোতি নিরযো তিরচ্ছানযোনি পেত্তিৰিসযো অসুরকাযো. সব্বেপি হি তে ৰড্ঢিসঙ্খাতস্স আযস্স অভাৰতো ‘‘অপাযো’’তি ৰুচ্চন্তি. তথা দুক্খস্স গতিভাৰতো দুগ্গতি. সুখসমুস্সযতো ৰিনিপতিতত্তা ৰিনিপাতো. ইতরো পন –
‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;
অব্বোচ্ছিন্নং ৰত্তমানা, সংসারোতি পৰুচ্চতি’’.
তং সব্বম্পি নাতিৰত্ততি নাতিক্কমতি. অথ খো চুতিতো পটিসন্ধিং, পটিসন্ধিতো চুতিন্তি এৰং পুনপ্পুনং চুতিপটিসন্ধিযো গণ্হমানো তীসু ভৰেসু চতূসু যোনীসু পঞ্চসু গতীসু সত্তসু ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু নৰসু সত্তাৰাসেসু মহাসমুদ্দে ৰাতুক্খিত্তনাৰা ৰিয যন্তগোণো ৰিয চ পরিব্ভমতিযেৰ. অৰিজ্জাৰিসদোসসল্লিত্তোতি অৰিজ্জাযেৰ অকুসলুপ্পাদনেন কুসলজীৰিতনাসনতো ৰিসন্তি অৰিজ্জাৰিসং, তদেৰ সন্তানদূসনতো অৰিজ্জাৰিসদোসো, তেন অনুসযপরিযুট্ঠানদুচ্চরিতভূতেন ভুসং লিত্তো মক্খিতোতি অৰিজ্জাৰিসদোসসল্লিত্তো. কিলেসকললীভূতোতি অৰিজ্জাদিমূলকা কিলেসা এৰ ওসীদনট্ঠেন কললং কদ্দমোতি কিলেসকললং, তদস্স অত্থীতি কিলেসকললী, এৰংভূতো. রাগদোসমোহজটাজটিতোতি লোভপটিঘাৰিজ্জাসঙ্খাতা রাগদোসমোহা এৰ রূপাদীসু আরম্মণেসু হেট্ঠুপরিযৰসেন পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনতো সংসিব্বনট্ঠেন ৰেল়ুগুম্বাদীনং সাখাজালসঙ্খাতা জটা ৰিযাতি জটা, তায রাগদোসমোহজটায জটিতো. যথা নাম ৰেল়ুজটাদীহি ৰেল়ুআদযো, এৰং তায জটায অযং লোকো জটিতো ৰিনদ্ধো সংসিব্বিতোতি অত্থো. জটং ৰিজটেতাতি ইমং এৰং তেধাতুকং লোকং জটেত্ৰা ঠিতং জটং ৰিজটেতা সংছিন্দিতা সম্পদালযিতা.
তণ্হাসঙ্ঘাটপটিমুক্কোতি তণ্হা এৰ অব্বোচ্ছিন্নং পৰত্তিতো সঙ্ঘটিতট্ঠেন সঙ্ঘাটোতি তণ্হাসঙ্ঘাটো, তস্মিং তণ্হাসঙ্ঘাটে পটিমুক্কো অনুপৰিট্ঠো অন্তোগতোতি তণ্হাসঙ্ঘাটপটিমুক্কো. তণ্হাজালেন ওত্থটোতি তণ্হা এৰ পুব্বে ৰুত্তনযেন সংসিব্বনট্ঠেন জালন্তি তণ্হাজালং, তেন তণ্হাজালেন ওত্থটো সমন্ততো ছাদিতো পলিৰেঠিতো. তণ্হাসোতেন ৰুয্হতীতি তণ্হা এৰ সংসারে আকড্ঢনট্ঠেন সোতোতি তণ্হাসোতো, তেন তণ্হাসোতেন ৰুয্হতি আকড্ঢীযতি. তণ্হাসঞ্ঞোজনেন সঞ্ঞুত্তোতি তণ্হা এৰ লোকং ৰট্টস্মিং সংযোজনতো বন্ধনতো সংযোজনন্তি তণ্হাসংযোজনং, তেন তণ্হাসংযোজনেন সঞ্ঞুত্তো বদ্ধো. তণ্হানুসযেন অনুসটোতি তণ্হা এৰ অনুসযনট্ঠেন অনুসযোতি তণ্হানুসযো, তেন তণ্হানুসযেন অনুসটো অনুগতো থামগতো. তণ্হাসন্তাপেন সন্তপ্পতীতি তণ্হা এৰ পৰত্তিকালে ফলকালে চ লোকং সন্তাপেতীতি সন্তাপো, তেন তণ্হাসন্তাপেন সন্তপ্পতি সন্তাপীযতি. তণ্হাপরিল়াহেন পরিডয্হতীতি তণ্হা এৰ বলৰভূতা পৰত্তিকালে ফলকালে চ সমন্ততো দহনট্ঠেন মহাপরিল়াহোতি তণ্হাপরিল়াহো, তেন তণ্হাপরিল়াহেন পরিডয্হতি সমন্ততো ডহীযতি. দিট্ঠিসঙ্ঘাটাদযো ইমিনাৰ নযেন যোজেতব্বা.
অনুগতোতি অনুপৰিট্ঠো. অনুসটোতি অনুধাৰিতো. অভিভূতোতি পীল়িতো. অব্ভাহতোতি অভিআহতো অভিমুখং ভুসং পহতো. দুক্খে পতিট্ঠিতোতি দুক্খে খন্ধপঞ্চকে সুখৰিপল্লাসেন পতিট্ঠিতো অভিনিৰিট্ঠো.
তণ্হায উড্ডিতোতি তণ্হায উল্লঙ্ঘিতো. চক্খু হি তণ্হারজ্জুনা আৰুনিত্ৰা রূপনাগদন্তে উড্ডিতং, সোতাদীনি তণ্হারজ্জুনা আৰুনিত্ৰা সদ্দাদিনাগদন্তেসু উড্ডিতানি. তংসমঙ্গীলোকোপি উড্ডিতোযেৰ নাম. জরাপাকারপরিক্খিত্তোতি অনতিক্কমনীযট্ঠেন পাকারভূতায জরায পরিৰারিতো. মচ্চুপাসেন পরিক্খিত্তোতি দুম্মোচনীযট্ঠেন পাসভূতেন মরণেন বদ্ধো. মহাবন্ধনবদ্ধোতি দল়্হত্তা দুচ্ছেদত্তা চ মহন্তেহি বন্ধনেহি বদ্ধো. রাগবন্ধনেনাতি রাগো এৰ বন্ধতি সংসারতো চলিতুং ন দেতীতি রাগবন্ধনং. তেন রাগবন্ধনেন. সেসেসুপি এসেৰ নযো. কিলেসবন্ধনেনাতি ৰুত্তাৰসেসেন কিলেসবন্ধনেন. দুচ্চরিতবন্ধনেনাতি তিৰিধেন. সুচরিতং পন বন্ধনমোক্খস্স হেতুভূতং বন্ধনমোক্খভূতঞ্চ অত্থি. তস্মা তং ন গহেতব্বং.
বন্ধনং মোচেতাতি তস্স বন্ধনং মোচেতা. বন্ধনা মোচেতাতিপি পাঠো, বন্ধনতো তং মোচেতাতি অত্থো. মহাসম্বাধপ্পটিপন্নোতি কুসলসঞ্চারপীল়নেন মহাসম্বাধসঙ্খাতং রাগদোসমোহমানদিট্ঠিকিলেসদুচ্চরিতগহনং পটিপন্নো. ওকাসং দস্সেতাতি লোকিযলোকুত্তরসমাধিপঞ্ঞাওকাসং দস্সেতা. মহাপলিবোধেন পলিবুদ্ধোতি মহানিৰারণেন নিৰুতো. মহালেপেন ৰা লিত্তো. পলিবোধোতি চ রাগাদিসত্তৰিধো এৰ. ‘‘তণ্হাদিট্ঠিপলিবোধো’’তি একে. পলিবোধং ছেতাতি তং পলিবোধং ছিন্দিতা. মহাপপাতেতি পঞ্চগতিপপাতে, জাতিজরামরণপপাতে ৰা. তং সব্বম্পি দুরুত্তরণট্ঠেন পপাতো. পপাতা উদ্ধতাতি তম্হা পপাততো উদ্ধরিতা. মহাকন্তারপ্পটিপন্নোতি জাতিজরাব্যাধিমরণসোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসকন্তারং পটিপন্নো. সব্বম্পি তং দুরতিক্কমনট্ঠেন কন্তারো, তং কন্তারং তারেতা. কন্তারা তারেতাতি ৰা পাঠো. মহাসংসারপ্পটিপন্নোতি অব্বোচ্ছিন্নং খন্ধসন্তানং পটিপন্নো. সংসারা মোচেতাতি সংসারতো মোচেতা. সংসারং মোচেতাতি ৰা পাঠো. মহাৰিদুগ্গেতি সংসারৰিদুগ্গে. সংসারোযেৰ হি দুগ্গমনট্ঠেন ৰিদুগ্গো. সম্পরিৰত্ততীতি ভুসং নিৰত্তিত্ৰা চরতি. মহাপলিপেতি মহন্তে কামকদ্দমে. কামো হি ওসীদনট্ঠেন পলিপো. পলিপন্নোতি লগ্গো. মহাপলিপপলিপন্নোতিপি পাঠো.
অব্ভাহতোতি সব্বোপদ্দৰেহি অব্ভাহতো. রাগগ্গিনাতি রাগাদযোযেৰ অনুদহনট্ঠেন অগ্গি, তেন রাগগ্গিনা. সেসেসুপি এসেৰ নযো. উন্নীতকোতি উগ্গহেত্ৰা নীতো, জাতিযা উগ্গহেত্ৰা জরাদিউপদ্দৰায নীতোতি অত্থো. ক-কারো পনেত্থ অনুকম্পায দট্ঠব্বো. হঞ্ঞতি নিচ্চমতাণোতি পরিত্তাযকেন রহিতো সততং পীল়ীযতি. পত্তদণ্ডোতি রাজাদীহি লদ্ধআণো. তক্করোতি চোরো. ৰজ্জবন্ধনবদ্ধোতি রাগাদিৰজ্জবন্ধনেহি বদ্ধো. আঘাতনপচ্চুপট্ঠিতোতি মরণধম্মগণ্ঠিকট্ঠানং উপেচ্চ ঠিতো. কোচি বন্ধনা মোচেতা. কোচি বন্ধনং মোচেতাতিপি পাঠো. অনাথোতি নত্থি এতস্স নাথো ইস্সরো, সযং ৰা ন নাথো ন ইস্সরোতি অনাথো, অসরণোতি ৰা অত্থো. পরমকাপঞ্ঞপ্পত্তোতি জরাদিপটিবাহনে অপ্পহুতায অতীৰ কপণভাৰং পত্তো. তাযেতাতি রক্খিতা. তাযিতাতি ৰা পাঠো সুন্দরো. দুক্খাভিতুন্নোতি জাতিদুক্খাদীহি অনেকেহি দুক্খেহি অভিতুন্নো অতিব্যাধিতো অতিকম্পিতো চ. চিররত্তং পীল়িতোতি দুক্খেহেৰ দীঘমদ্ধানং পীল়িতো ঘট্টিতো. গধিতোতি গেধেন গিদ্ধো, অভিজ্ঝাকাযগন্থেন ৰা গন্থিতো. নিচ্চং পিপাসিতোতি পাতুং ভুঞ্জিতুং ইচ্ছা পিপাসা, সা তণ্হা এৰ, তণ্হাপিপাসায নিরন্তরং পিপাসিতো.
অন্ধোতি দস্সনট্ঠেন চক্খূতি সঙ্খং গতায পঞ্ঞায অভাৰতো কাণো. পঞ্ঞা হি ধম্মসভাৰং পস্সতি. অচক্খুকোতি তং পন অন্ধত্তং ন পচ্ছা সম্ভূতং, পকতিযা এৰ অৰিজ্জমানচক্খুকোতি তমেৰ অন্ধত্তং ৰিসেসেতি. হতনেত্তোতি নযনট্ঠেন নেত্তন্তি সঙ্খং গতায পঞ্ঞায অভাৰতোযেৰ ৰিনট্ঠনেত্তকো. সমৰিসমং দস্সেন্তং অত্তভাৰং নেতীতি নেত্তন্তি হি ৰুত্তং. পঞ্ঞায সুগতিঞ্চ অগতিঞ্চ নযতি. হতনেত্তত্তাযেৰস্স নেতুঅভাৰং দস্সেন্তো অপরিণাযকোতি আহ, অৰিজ্জমাননেত্তকোতি অত্থো. অঞ্ঞোপিস্স নেতা ন ৰিজ্জতীতি ৰুত্তং হোতি. ৰিপথপক্খন্দোতি ৰিপরীতো, ৰিসমো ৰা পথো ৰিপথো, তং ৰিপথং পক্খন্দো পৰিট্ঠো পটিপন্নোতি ৰিপথপক্খন্দো, মিচ্ছাপথসঙ্খাতং মিচ্ছাদিট্ঠিং পটিপন্নোতি অত্থো. অঞ্জসাপরদ্ধোতি অঞ্জসে উজুমগ্গস্মিং মজ্ঝিমপটিপদায অপরদ্ধো ৰিরদ্ধো. অরিযপথং আনেতাতি অরিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং উপনেতা পটিপাদযিতা. মহোঘপক্খন্দোতি যস্স সংৰিজ্জন্তি, তং ৰট্টস্মিং ওহনন্তি ওসীদাপেন্তীতি ওঘা, পকতিওঘতো মহন্তা ওঘাতি মহোঘা. তে কামোঘো ভৰোঘো দিট্ঠোঘো অৰিজ্জোঘোতি চতুপ্পভেদা. তে মহোঘে পক্খন্দো পৰিট্ঠোতি মহোঘপক্খন্দো, সংসারসঙ্খাতং মহোঘং ৰা পক্খন্দোতি.
১১৮. ইদানি একুত্তরিকনযো. তত্থ দ্ৰীহি দিট্ঠিগতেহীতি সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠীহি. তত্থ দিট্ঠিযেৰ দিট্ঠিগতং ‘‘গূথগতং মুত্তগত’’ন্তিআদীনি (অ. নি. ৯.১১) ৰিয. গন্তব্বাভাৰতো ৰা দিট্ঠিযা গতমত্তমেৰেতন্তি দিট্ঠিগতং, দিট্ঠীসু গতং ইদং দস্সনং দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিঅন্তোগধত্তাতিপি দিট্ঠিগতং. দ্ৰাসট্ঠিতেসট্ঠিদিট্ঠিযোপি হি সস্সতদিট্ঠি উচ্ছেদদিট্ঠীতি দ্ৰেৰ দিট্ঠিযো হোন্তি. তস্মা সঙ্খেপেন সব্বা দিট্ঠিযো অন্তো করোন্তো ‘‘দ্ৰীহি দিট্ঠিগতেহী’’তি ৰুত্তং. পরিযুট্ঠিতোতি পরিযুট্ঠানং পত্তো সমুদাচারং পত্তো, উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানেন কুসলচারস্স গহণং পত্তোতি অত্থো. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘দ্ৰীহি, ভিক্খৰে, দিট্ঠিগতেহি পরিযুট্ঠিতা দেৰমনুস্সা ওলীযন্তি একে, অতিধাৰন্তি একে, চক্খুমন্তো চ পস্সন্তী’’তিআদি (ইতিৰু. ৪৯).
তীহি দুচ্চরিতেহীতি তিৰিধকাযদুচ্চরিতেন চতুব্বিধৰচীদুচ্চরিতেন তিৰিধমনোদুচ্চরিতেন. ৰিপ্পটিপন্নোতি ৰিরূপং পটিপন্নো, মিচ্ছাপটিপন্নোতি অত্থো. যোগেহি যুত্তোতি ৰট্টস্মিং যোজেন্তীতি যোগা, ঈতিঅত্থেন ৰা যোগা, তেহি যোগেহি যুত্তো সমপ্পিতো. চতুযোগযোজিতোতি কামযোগো, ভৰযোগো, দিট্ঠিযোগো, অৰিজ্জাযোগোতি ইমেহি চতূহি যোগেহি সকটস্মিং যোগো ৰিয ৰট্টস্মিং যোজিতো. পঞ্চকামগুণিকো রাগো কামযোগো. রূপারূপভৰেসু ছন্দরাগো, ঝাননিকন্তি চ, সস্সতদিট্ঠিসহজাতো রাগো ভৰৰসেন পত্থনা ভৰযোগো. দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিযো দিট্ঠিযোগো. অট্ঠসু ঠানেসু অঞ্ঞাণং অৰিজ্জাযোগো. তে এৰ চত্তারো বলৰভূতা ওঘা, দুব্বলভূতা যোগা.
চতূহি গন্থেহীতি যস্স সংৰিজ্জন্তি, তং চুতিপটিসন্ধিৰসেন ৰট্টস্মিং গন্থেন্তি ঘটেন্তীতি গন্থা. তে অভিজ্ঝা কাযগন্থো, ব্যাপাদো কাযগন্থো, সীলব্বতপরামাসো কাযগন্থো, ইদংসচ্চাভিনিৰেসো কাযগন্থোতি চতুপ্পভেদা. অভিজ্ঝাযন্তি এতায, সযং ৰা অভিজ্ঝাযতি, অভিজ্ঝাযনমত্তমেৰ ৰা এসাতি অভিজ্ঝা, লোভোযেৰ. নামকাযং গন্থেতি চুতিপটিসন্ধিৰসেন ৰট্টস্মিং ঘটেতীতি কাযগন্থো. ব্যাপজ্জতি তেন চিত্তং পূতিভাৰং গচ্ছতি, ব্যাপাদযতি ৰা ৰিনযাচাররূপসম্পত্তিহিতসুখাদীনীতি ব্যাপাদো. ইতো বহিদ্ধা সমণব্রাহ্মণানং সীলেন সুদ্ধি ৰতেন সুদ্ধি সীলৰতেন সুদ্ধীতি পরামসনং সীলব্বতপরামাসো. সব্বঞ্ঞুভাসিতম্পি পটিক্খিপিত্ৰা ‘‘সস্সতো লোকো, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তিআদিনা আকারেন অভিনিৰিসতীতি ইদংসচ্চাভিনিৰেসো. তেহি চতূহি গন্থেহি গন্থিতো, বদ্ধোতি অত্থো.
চতূহি উপাদানেহীতি ভুসং আদিযন্তি দল়্হগ্গাহং গণ্হন্তীতি উপাদানা. তে কামুপাদানং দিট্ঠুপাদানং সীলব্বতুপাদানং অত্তৰাদুপাদানন্তি চতুপ্পভেদা. ৰত্থুসঙ্খাতং কামং উপাদিযতীতি কামুপাদানং, কামো চ সো উপাদানঞ্চাতিপি কামুপাদানং. দিট্ঠি চ সা উপাদানঞ্চাতি দিট্ঠুপাদানং, দিট্ঠিং উপাদিযতীতিপি দিট্ঠুপাদানং. ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তিআদীসু (পটি. ম. ১.১৪৭) হি পুরিমদিট্ঠিং উত্তরদিট্ঠি উপাদিযতি. সীলব্বতং উপাদিযতীতি সীলব্বতুপাদানং, সীলব্বতঞ্চ তং উপাদানঞ্চাতিপি সীলব্বতুপাদানং. গোসীলগোৰতাদীনি হি এৰং ৰিসুদ্ধীতি অভিনিৰেসতো সযমেৰ উপাদানানি. ৰদন্তি এতেনাতি ৰাদো, উপাদিযন্তি এতেনাতি উপাদানং. কিং ৰদন্তি, উপাদিযন্তি ৰা? অত্তানং. অত্তনো ৰাদুপাদানং অত্তৰাদুপাদানং, অত্তৰাদমত্তমেৰ ৰা অত্তাতি উপাদিযন্তি এতেনাতি অত্তৰাদুপাদানং. ঠপেত্ৰা ইমা দ্ৰে দিট্ঠিযো সব্বাপি দিট্ঠী দিট্ঠুপাদানং. তেহি চতূহি উপাদানেহি. উপাদীযতীতি ভুসং গণ্হীযতি. উপাদিযতীতি ৰা পাঠো, লোকো উপাদানেহি তং তং আরম্মণং ভুসং গণ্হাতীতি অত্থো.
পঞ্চগতিসমারুল়্হোতি সুকতদুক্কটকারণেহি গম্মতি উপসঙ্কমীযতীতি গতি, সহোকাসকা খন্ধা. নিরযো তিরচ্ছানযোনি পেত্তিৰিসযো মনুস্সা দেৰাতি ইমা পঞ্চ গতিযো ৰোক্কমনভাৰেন ভুসং আরুল়্হো. পঞ্চহি কামগুণেহীতি রূপসদ্দগন্ধরসফোট্ঠব্বসঙ্খাতেহি পঞ্চহি ৰত্থুকামকোট্ঠাসেহি. রজ্জতীতি অযোনিসোমনসিকারং পটিচ্চ রাগুপ্পাদনেন তেহি রঞ্জীযতি, সারত্তো করীযতীতি অত্থো. পঞ্চহি নীৰরণেহীতি চিত্তং নীৰরন্তি পরিযোনন্ধন্তীতি নীৰরণা. কামচ্ছন্দব্যাপাদথিনমিদ্ধউদ্ধচ্চকুক্কুচ্চৰিচিকিচ্ছাসঙ্খাতেহি পঞ্চহি নীৰরণেহি. ওত্থটোতি উপরিতো পিহিতো.
ছহি ৰিৰাদমূলেহীতি ছহি ৰিৰাদস্স মূলেহি. যথাহ –
‘‘ছযিমানি, ভিক্খৰে, ৰিৰাদমূলানি. কতমানি ছ? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু কোধনো হোতি উপনাহী. যো সো, ভিক্খৰে, ভিক্খু কোধনো হোতি উপনাহী. সো সত্থরিপি অগারৰো ৰিহরতি অপ্পতিস্সো, ধম্মেপি, সঙ্ঘেপি, সিক্খাযপি ন পরিপূরকারী. যো সো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সত্থরি অগারৰো ৰিহরতি অপ্পতিস্সো, ধম্মেপি, সঙ্ঘেপি, সিক্খাযপি ন পরিপূরকারী, সো সঙ্ঘে ৰিৰাদং জনেতি. যো হোতি ৰিৰাদো বহুজনাহিতায বহুজনাসুখায বহুনো জনস্স অনত্থায অহিতায দুক্খায দেৰমনুস্সানং. এৰরূপং চে তুম্হে, ভিক্খৰে, ৰিৰাদমূলং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা সমনুপস্সেয্যাথ, তত্র তুম্হে, ভিক্খৰে, তস্সেৰ পাপকস্স ৰিৰাদমূলস্স পহানায ৰাযমেয্যাথ. এৰরূপং চে তুম্হে, ভিক্খৰে, ৰিৰাদমূলং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ন সমনুপস্সেয্যাথ. তত্র তুম্হে, ভিক্খৰে, তস্সেৰ পাপকস্স ৰিৰাদমূলস্স আযতিং অনৰস্সৰায পটিপজ্জেয্যাথ. এৰমেতস্স পাপকস্স ৰিৰাদমূলস্স পহানং হোতি. এৰমেতস্স পাপকস্স ৰিৰাদমূলস্স আযতিং অনৰস্সৰো হোতি.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খু মক্খী হোতি পল়াসী. ইস্সুকী হোতি মচ্ছরী. সঠো হোতি মাযাৰী. পাপিচ্ছো হোতি মিচ্ছাদিট্ঠি. সন্দিট্ঠিপরামাসী হোতি আধানগ্গাহী দুপ্পটিনিস্সগ্গী. যো সো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সন্দিট্ঠিপরামাসী হোতি আধানগ্গাহী দুপ্পটিনিস্সগ্গী, সো সত্থরিপি…পে… আযতিং অনৰস্সৰো হোতী’’তি (পরি. ২৭২; অ. নি. ৬.৩৬).
তত্থ কোধনোতি কুজ্ঝনলক্খণেন কোধেন সমন্নাগতো. উপনাহীতি ৰেরঅপ্পটিনিস্সজ্জনলক্খণেন উপনাহেন সমন্নাগতো. অহিতায দুক্খায দেৰমনুস্সানন্তি দ্ৰিন্নং ভিক্খূনং ৰিৰাদো কথং দেৰমনুস্সানং অহিতায দুক্খায সংৰত্ততীতি? কোসম্বকক্খন্ধকে (মহাৰ. ৪৫১ আদযো) ৰিয দ্ৰীসু ভিক্খূসু ৰিৰাদং আপন্নেসু তস্মিং ৰিহারে তেসং অন্তেৰাসিকা ৰিৰদন্তি, তেসং ওৰাদং গণ্হন্তো ভিক্খুনিসঙ্ঘো ৰিৰদতি, ততো তেসং উপট্ঠাকাপি ৰিৰদন্তি. অথ মনুস্সানং আরক্খদেৰতা দ্ৰে কোট্ঠাসা হোন্তি. ধম্মৰাদীনং আরক্খদেৰতা ধম্মৰাদিনিযো হোন্তি অধম্মৰাদীনং অধম্মৰাদিনিযো. ততো আরক্খদেৰতানং মিত্তা ভুম্মট্ঠদেৰতা ভিজ্জন্তি. এৰং পরম্পরায যাৰ ব্রহ্মলোকা ঠপেত্ৰা অরিযসাৰকে সব্বে দেৰমনুস্সা দ্ৰে কোট্ঠাসা হোন্তি. ধম্মৰাদীহি পন অধম্মৰাদিনোৰ বহুতরা হোন্তি. ততো যং বহুকেহি গহিতং, সব্বং তং সচ্চন্তি ধম্মং ৰিস্সজ্জেত্ৰা বহুতরাৰ অধম্মং গণ্হন্তি. তে অধম্মং পুরক্খত্ৰা ৰিহরন্তা অপাযেসু নিব্বত্তন্তি. এৰং দ্ৰিন্নং ভিক্খূনং ৰিৰাদো দেৰমনুস্সানং অহিতায দুক্খায হোতি. অজ্ঝত্তং ৰাতি তুম্হাকং অব্ভন্তরপরিসায ৰা. বহিদ্ধা ৰাতি পরেসং পরিসায ৰা. মক্খীতি পরেসং গুণমক্খণলক্খণেন মক্খেন সমন্নাগতো. পল়াসীতি যুগগ্গাহলক্খণেন পল়াসেন সমন্নাগতো. ইস্সুকীতি পরেসং সক্কারাদিইস্সাযনলক্খণায ইস্সায সমন্নাগতো. মচ্ছরীতি আৰাসমচ্ছরিযাদীহি পঞ্চহি মচ্ছরিযেহি সমন্নাগতো. সঠোতি কেরাটিকো. মাযাৰীতি কতপাপপটিচ্ছাদকো. পাপিচ্ছোতি অসন্তসম্ভাৰনিচ্ছকো দুস্সীলো. মিচ্ছাদিট্ঠীতি নত্থিকৰাদী অহেতুকৰাদী অকিরিযৰাদী. সন্দিট্ঠিপরামাসীতি সযং দিট্ঠিমেৰ পরামসতি. আধানগ্গাহীতি দল়্হগ্গাহী. দুপ্পটিনিস্সগ্গীতি ন সক্কা হোতি গহিতং ৰিস্সজ্জাপেতুং. খুদ্দকৰত্থুৰিভঙ্গে পন ‘‘তত্থ কতমানি ছ ৰিৰাদমূলানি? কোধো মক্খো ইস্সা সাঠেয্যং পাপিচ্ছতা সন্দিট্ঠিপরামাসিতা, ইমানি ছ ৰিৰাদমূলানী’’তি (ৰিভ. ৯৪৪) পধানৰসেন একেকোযেৰ ধম্মো ৰুত্তো.
ছহি তণ্হাকাযেহীতি ‘‘রূপতণ্হা, সদ্দতণ্হা, গন্ধতণ্হা, রসতণ্হা, ফোট্ঠব্বতণ্হা, ধম্মতণ্হা’’তি (ৰিভ. ৯৪৪) ৰুত্তাহি ছহি তণ্হাহি. তত্থ যস্মা একেকাযেৰ তণ্হা অনেকৰিসযত্তা একেকস্মিম্পি ৰিসযে পুনপ্পুনং উপ্পত্তিতো অনেকা হোন্তি, তস্মা সমূহট্ঠেন কাযসদ্দেন যোজেত্ৰা তণ্হাকাযাতি ৰুত্তং. তণ্হাকাযাতি ৰুত্তেপি তণ্হা এৰ. রজ্জতীতি সযং আরম্মণে রজ্জতি, সারত্তো হোতি.
ছহি দিট্ঠিগতেহীতি সব্বাসৰসুত্তে ৰুত্তেহি. ৰুত্তঞ্হি তত্থ –
‘‘তস্স এৰং অযোনিসো মনসিকরোতো ছন্নং দিট্ঠীনং অঞ্ঞতরা দিট্ঠি উপ্পজ্জতি. ‘অত্থি মে অত্তা’তি ৰা অস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, ‘নত্থি মে অত্তা’তি ৰা অস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, ‘অত্তনাৰ অত্তানং সঞ্জানামী’তি ৰা অস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, ‘অত্তনাৰ অনত্তানং সঞ্জানামী’তি ৰা অস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, ‘অনত্তনাৰ অত্তানং সঞ্জানামী’তি ৰা অস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতি. অথ ৰা পনস্স এৰং দিট্ঠি হোতি ‘যো মে অযং অত্তা ৰদো ৰেদেয্যো তত্র তত্র কল্যাণপাপকানং কম্মানং ৰিপাকং পটিসংৰেদেতি, সো চ খো পন মে অযং অত্তা নিচ্চো ধুৰো সস্সতো অৰিপরিণামধম্মো সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সতী’’’তি (ম. নি. ১.১৯).
তত্থ অত্থি মে অত্তাতি সস্সতদিট্ঠি সব্বকালেসু অত্তনো অত্থিতং গণ্হাতি. সচ্চতো থেততোতি ভূততো চ থিরতো চ, ‘‘ইদং সচ্চ’’ন্তি সুট্ঠু দল়্হভাৰেনাতি ৰুত্তং হোতি. নত্থি মে অত্তাতি উচ্ছেদদিট্ঠি সতো সত্তস্স তত্থ তত্থ ৰিভৰগ্গহণতো. অথ ৰা পুরিমাপি তীসু কালেসু অত্থীতি গহণতো সস্সতদিট্ঠি, পচ্চুপ্পন্নমেৰ অত্থীতি গণ্হন্তী উচ্ছেদদিট্ঠি, পচ্ছিমাপি অতীতানাগতেসু নত্থীতি গহণতো ‘‘ভস্সন্তা আহুতিযো’’তি গহিতদিট্ঠিগতিকানং ৰিয উচ্ছেদদিট্ঠি. অতীতে এৰ নত্থীতি গণ্হন্তী অধিচ্চসমুপ্পন্নকস্স ৰিয সস্সতদিট্ঠি. অত্তনাৰ অত্তানং সঞ্জানামীতি সঞ্ঞাক্খন্ধসীসেন খন্ধে অত্তাতি গহেত্ৰা সঞ্ঞায অৰসেসক্খন্ধে সঞ্জানতো ইমিনা অত্তনা ইমং অত্তানং সঞ্জানামীতি হোতি. অত্তনাৰ অনত্তানন্তি সঞ্ঞাক্খন্ধংযেৰ অত্তাতি গহেত্ৰা, ইতরে চত্তারোপি অনত্তাতি গহেত্ৰা সঞ্ঞায তে সঞ্জানতো এৰং হোতি. অনত্তনাৰ অত্তানন্তি সঞ্ঞাক্খন্ধং অনত্তাতি গহেত্ৰা, ইতরে চত্তারোপি অত্তাতি গহেত্ৰা সঞ্ঞায তে সঞ্জানতো এৰং হোতি. সব্বাপি সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠিযোৰ. ৰদো ৰেদেয্যোতিআদযো পন সস্সতদিট্ঠিযা এৰ অভিনিৰেসাকারা. তত্থ ৰদতীতি ৰদো, ৰচীকম্মস্স কারকোতি ৰুত্তং হোতি. ৰেদযতীতি ৰেদেয্যো, জানাতি অনুভৰতি চাতি ৰুত্তং হোতি. কিং ৰেদেতীতি? তত্র তত্র কল্যাণপাপকানং কম্মানং ৰিপাকং পটিসংৰেদেতি. তত্র তত্রাতি তেসু তেসু যোনিগতিঠিতিনিৰাসনিকাযেসু আরম্মণেসু ৰা. নিচ্চোতি উপ্পাদৰযরহিতো. ধুৰোতি থিরো সারভূতো. সস্সতোতি সব্বকালিকো. অৰিপরিণামধম্মোতি অত্তনো পকতিভাৰং অৰিজহনধম্মো, ককণ্টকো ৰিয নানপ্পকারতং নাপজ্জতি. সস্সতিসমন্তি চন্দসূরিযসমুদ্দমহাপথৰীপব্বতা লোকৰোহারেন সস্সতিযোতি ৰুচ্চন্তি. সস্সতীহি সমং সস্সতিসমং. যাৰ সস্সতিযো তিট্ঠন্তি, তাৰ তথেৰ ঠস্সতীতি গণ্হতো এৰং দিট্ঠি হোতি.
খুদ্দকৰত্থুৰিভঙ্গে পন ‘‘তত্র তত্র দীঘরত্তং কল্যাণপাপকানং কম্মানং ৰিপাকং পচ্চনুভোতি, ন সো জাতো নাহোসি, ন সো জাতো ন ভৰিস্সতি, নিচ্চো ধুৰো সস্সতো অৰিপরিণামধম্মোতি ৰা পনস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতী’’তি (ৰিভ. ৯৪৮) ছ দিট্ঠী এৰং ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তা.
তত্থ ন সো জাতো নাহোসীতি সো অত্তা অজাতিধম্মতো ন জাতো নাম, সদা ৰিজ্জমানোযেৰাতি অত্থো. তেনেৰ অতীতে নাহোসি, অনাগতে ন ভৰিস্সতি. যো হি জাতো, সো অহোসি. যো চ জাযিস্সতি, সো ভৰিস্সতীতি ৰুচ্চতি. অথ ৰা ন সো জাতো নাহোসীতি সো সদা ৰিজ্জমানত্তা অতীতেপি ন জাতু ন অহোসি, অনাগতেপি ন জাতু ন ভৰিস্সতি. অনুসযা ৰুত্তত্থা.
সত্তহি সঞ্ঞোজনেহীতি সত্তকনিপাতে ৰুত্তেহি. ৰুত্তঞ্হি তত্থ –
‘‘সত্তিমানি, ভিক্খৰে, সংযোজনানি. কতমানি সত্ত? অনুনযসংযোজনং, পটিঘসংযোজনং, দিট্ঠিসংযোজনং, ৰিচিকিচ্ছাসংযোজনং, মানসংযোজনং, ভৰরাগসংযোজনং, অৰিজ্জাসংযোজনং. ইমানি খো, ভিক্খৰে, সত্ত সংযোজনানী’’তি (অ. নি. ৭.৮).
তত্থ অনুনযসংযোজনন্তি কামরাগসংযোজনং. সব্বানেৰেতানি বন্ধনট্ঠেন সংযোজনানি.
সত্তহি মানেহীতি খুদ্দকৰত্থুৰিভঙ্গে ৰুত্তেহি. ৰুত্তঞ্হি তত্থ –
‘‘মানো, অতিমানো, মানাতিমানো, ওমানো, অধিমানো, অস্মিমানো, মিচ্ছামানো’’তি (ৰিভ. ৯৫০).
তত্থ মানোতি সেয্যাদিৰসেন পুগ্গলং অনামসিত্ৰা জাতিআদীসু ৰত্থুৰসেনেৰ উন্নতি. অতিমানোতি জাতিআদীহি ‘‘মযা সদিসো নত্থী’’তি অতিক্কমিত্ৰা উন্নতি. মানাতিমানোতি ‘‘অযং পুব্বে মযা সদিসো, ইদানি অহং সেট্ঠো, অযং হীনতরো’’তি উপ্পন্নমানো. ওমানোতি জাতিআদীহি অত্তানং হেট্ঠা কত্ৰা পৰত্তমানো, হীনোহমস্মীতি মানোযেৰ. অধিমানোতি অনধিগতেযেৰ চতুসচ্চধম্মে অধিগতোতি মানো. অযং পন অধিমানো পরিসুদ্ধসীলস্স কম্মট্ঠানে অপ্পমত্তস্স নামরূপং ৰৰত্থপেত্ৰা পচ্চযপরিগ্গহেন ৰিতিণ্ণকঙ্খস্স তিলক্খণং আরোপেত্ৰা সঙ্খারে সম্মসন্তস্স আরদ্ধৰিপস্সকস্স পুথুজ্জনস্স উপ্পজ্জতি, ন অঞ্ঞেসং. অস্মিমানোতি রূপাদীসু খন্ধেসু অস্মীতি মানো, ‘‘অহং রূপ’’ন্তিআদিৰসেন উপ্পন্নমানোতি ৰুত্তং হোতি. মিচ্ছামানোতি পাপকেন কম্মাযতনাদিনা উপ্পন্নমানো.
লোকধম্মা ৰুত্তত্থা. সম্পরিৰত্ততীতি লোকধম্মেহি হেতুভূতেহি লাভাদীসু চতূসু অনুরোধৰসেন, অলাভাদীসু চতূসু পটিৰিরোধৰসেন ভুসং নিৰত্ততি, পকতিভাৰং জহাতীতি অত্থো. মিচ্ছত্তাপি ৰুত্তত্থা. নিয্যাতোতি গতো পক্খন্দো, অভিভূতোতি অত্থো.
অট্ঠহি পুরিসদোসেহীতি অট্ঠকনিপাতে উপমাহি সহ, খুদ্দকৰত্থুৰিভঙ্গে উপমং ৰিনা ৰুত্তেহি. ৰুত্তঞ্হি তত্থ –
‘‘কতমে অট্ঠ পুরিসদোসা? ইধ ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো ‘ন সরামি ন সরামী’তি অস্সতিযাৰ নিব্বেঠেতি. অযং পঠমো পুরিসদোসো.
‘‘পুন চপরং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো চোদকংযেৰ পটিপ্ফরতি ‘কিং নু খো তুয্হং বালস্স অব্যত্তস্স ভণিতেন, ত্ৰম্পি নাম মং ভণিতব্বং মঞ্ঞসী’তি? অযং দুতিযো পুরিসদোসো.
‘‘পুন চপরং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো চোদকংযেৰ পচ্চারোপেতি ‘ত্ৰম্পি খোসি ইত্থন্নামং আপত্তিং আপন্নো, ত্ৰং তাৰ পঠমং পটিকরোহী’তি. অযং ততিযো পুরিসদোসো.
‘‘পুন চপরং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরতি, বহিদ্ধা কথং অপনামেতি, কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকরোতি. অযং চতুত্থো পুরিসদোসো.
‘‘পুন চপরং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো সঙ্ঘমজ্ঝে বাহাৰিক্খেপকং ভণতি. অযং পঞ্চমো পুরিসদোসো.
‘‘পুন চপরং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো অনাদিযিত্ৰা সঙ্ঘং অনাদিযিত্ৰা চোদকং সাপত্তিকোৰ যেন কামং পক্কমতি. অযং ছট্ঠো পুরিসদোসো.
‘‘পুন চপরং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো ‘নেৰাহং আপন্নোম্হি, ন পনাহং অনাপন্নোম্হী’তি সো তুণ্হীভূতো সঙ্ঘং ৰিহেসেতি. অযং সত্তমো পুরিসদোসো.
‘‘পুন চপরং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো এৰমাহ – ‘কিং নু খো তুম্হে আযস্মন্তো অতিবাল়্হং মযি ব্যাৰটা? ইদানাহং সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্তিস্সামী’তি. সো সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্তিত্ৰা এৰমাহ ‘ইদানি খো তুম্হে আযস্মন্তো অত্তমনা হোথা’তি. অযং অট্ঠমো পুরিসদোসো. ইমে অট্ঠ পুরিসদোসা’’তি (ৰিভ. ৯৫৭; অ. নি. ৮.১৪).
তত্থ পুরিসদোসাতি পুরিসানং দোসা, তে পন পুরিসসন্তানং দূসেন্তীতি দোসা. ন সরামি ন সরামীতি ‘‘মযা এতস্স কম্মস্স কতট্ঠানং নস্সরামি ন সল্লক্খেমী’’তি এৰং অস্সতিভাৰেন নিব্বেঠেতি মোচেতি. চোদকংযেৰ পটিপ্ফরতীতি পটিৰিরুদ্ধো হুত্ৰা ফরতি, পটিআণিভাৰেন তিট্ঠতি. কিং নু খো তুয্হন্তি তুয্হং বালস্স অব্যত্তস্স ভণিতেন নাম কিং, যো ত্ৰং নেৰ ৰত্থুং, ন আপত্তিং, ন চোদনং জানাসীতি দীপেতি. ত্ৰম্পি নাম এৰং কিঞ্চি অজানন্তো ভণিতব্বং মঞ্ঞসীতি অজ্ঝোত্থরতি. পচ্চারোপেতীতি ‘‘ত্ৰম্পি খোসী’’তিআদীনি ৰদন্তো পতিআরোপেতি. পটিকরোহীতি দেসনাগামিনিং দেসেহি, ৰুট্ঠানগামিনিতো ৰুট্ঠাহি, ততো সুদ্ধন্তে পতিট্ঠিতো অঞ্ঞং চোদেস্সসীতি দীপেতি. অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরতীতি অঞ্ঞেন কারণেন, ৰচনেন ৰা অঞ্ঞং কারণং, ৰচনং ৰা পটিচ্ছাদেতি. ‘‘আপত্তিং আপন্নোসী’’তি ৰুত্তো ‘‘কো আপন্নো, কিং আপন্নো, কিস্মিং আপন্নো, কথং আপন্নো, কং ভণথ, কিং ভণথা’’তি ভণতি. ‘‘এৰরূপং কিঞ্চি তযা দিট্ঠ’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘ন সুণামী’’তি সোতং উপনেতি. বহিদ্ধা কথং অপনামেতীতি ‘‘ইত্থন্নামং আপত্তিং আপন্নোসী’’তি পুট্ঠো ‘‘পাটলিপুত্তং গতোম্হী’’তি ৰত্ৰা পুন ‘‘ন তৰ পাটলিপুত্তগমনং পুচ্ছামা’’তি ৰুত্তে ততো রাজগহং গতোম্হীতি. ‘‘রাজগহং ৰা যাহি ব্রাহ্মণগেহং ৰা, আপত্তিং আপন্নোসী’’তি. ‘‘তত্থ মে সূকরমংসং লদ্ধ’’ন্তিআদীনি ৰদন্তো কথং বহিদ্ধা ৰিক্খিপতি. কোপন্তি কুপিতভাৰং, দোসন্তি দুট্ঠভাৰং. উভযম্পেতং কোধস্সেৰ নামং. অপ্পচ্চযন্তি অসন্তুট্ঠাকারং, দোমনস্সস্সেতং নামং. পাতুকরোতীতি দস্সেতি পকাসেতি. বাহাৰিক্খেপকং ভণতীতি বাহং ৰিক্খিপিত্ৰা ৰিক্খিপিত্ৰা অলজ্জিৰচনং ৰদতি. অনাদিযিত্ৰাতি চিত্তীকারেন অগ্গহেত্ৰা অৰজানিত্ৰা, অনাদরো হুত্ৰাতি অত্থো. ৰিহেসেতীতি ৰিহেঠেতি বাধতি. অতিবাল়্হন্তি অতিদল়্হং অতিপ্পমাণং. মযি ব্যাৰটাতি মযি ব্যাপারং আপন্না. হীনাযাৰত্তিত্ৰাতি হীনস্স গিহিভাৰস্স অত্থায আৰত্তিত্ৰা, গিহী হুত্ৰাতি অত্থো. অত্তমনা হোথাতি তুট্ঠচিত্তা হোথ, ‘‘মযা লভিতব্বং লভথ, মযা ৰসিতব্বট্ঠানে ৰসথ, ফাসুৰিহারো ৰো মযা কতো’’তি অধিপ্পাযেন ৰদতি. দুস্সতীতি দুট্ঠো হোতি.
নৰহি আঘাতৰত্থূহীতি সত্তেসু উপ্পত্তিৰসেনেৰ কথিতানি. যথাহ –
‘‘নৰযিমানি, ভিক্খৰে, আঘাতৰত্থূনি. কতমানি নৰ? ‘অনত্থং মে অচরী’তি আঘাতং বন্ধতি, ‘অনত্থং মে চরতী’তি আঘাতং বন্ধতি, ‘অনত্থং মে চরিস্সতী’তি আঘাতং বন্ধতি, ‘পিযস্স মে মনাপস্স অনত্থং অচরি, অনত্থং চরতি, অনত্থং চরিস্সতী’তি আঘাতং বন্ধতি, ‘অপ্পিযস্স মে অমনাপস্স অত্থং অচরি, অত্থং চরতি, অত্থং চরিস্সতী’তি আঘাতং বন্ধতি. ইমানি খো, ভিক্খৰে, নৰ আঘাতৰত্থূনী’’তি (অ. নি. ৯.২৯).
তত্থ আঘাতৰত্থূনীতি আঘাতকারণানি. আঘাতন্তি চেত্থ কোপো, সোযেৰ উপরূপরি কোপস্স ৰত্থুত্তা আঘাতৰত্থু. আঘাতং বন্ধতীতি কোপং বন্ধতি করোতি উপ্পাদেতি. ‘‘অত্থং মে নাচরি, ন চরতি, ন চরিস্সতি. পিযস্স মে মনাপস্স অত্থং নাচরি, ন চরতি, ন চরিস্সতি. অপ্পিযস্স মে অমনাপস্স অনত্থং নাচরি, ন চরতি, ন চরিস্সতী’’তি (মহানি. ৮৫; ৰিভ. ৯৬০; ধ. স. ১০৬৬) নিদ্দেসে ৰুত্তানি অপরানিপি নৰ আঘাতৰত্থূনি ইমেহেৰ নৰহি সঙ্গহিতানি. আঘাতিতোতি ঘট্টিতো.
নৰৰিধমানেহীতি কতমে নৰৰিধমানা? সেয্যস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো, সেয্যস্স সদিসোহমস্মীতি মানো, সেয্যস্স হীনোহমস্মীতি মানো. সদিসস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো, সদিসস্স সদিসোহমস্মীতি মানো, সদিসস্স হীনোহমস্মীতি মানো. হীনস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো, হীনস্স সদিসোহমস্মীতি মানো, হীনস্স হীনোহমস্মীতি মানো. ইমে নৰৰিধমানা (ৰিভ. ৯৬২).
এত্থ পন সেয্যস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো রাজূনঞ্চেৰ পব্বজিতানঞ্চ উপ্পজ্জতি. রাজা হি ‘‘রট্ঠেন ৰা ধনেন ৰা ৰাহনেহি ৰা কো মযা সদিসো অত্থী’’তি এতং মানং করোতি, পব্বজিতোপি ‘‘সীলধুতঙ্গাদীহি কো মযা সদিসো অত্থী’’তি এতং মানং করোতি.
সেয্যস্স সদিসোহমস্মীতি মানোপি এতেসংযেৰ উপ্পজ্জতি. রাজা হি ‘‘রট্ঠেন ৰা ধনেন ৰা ৰাহনেহি ৰা অঞ্ঞরাজূহি সদ্ধিং ময্হং কিং নানাকরণ’’ন্তি এতং মানং করোতি, পব্বজিতোপি ‘‘সীলধুতঙ্গাদীহি অঞ্ঞেন ভিক্খুনা ময্হং কিং নানাকরণ’’ন্তি এতং মানং করোতি.
সেয্যস্স হীনোহমস্মীতি মানোপি এতেসংযেৰ উপ্পজ্জতি. যস্স হি রঞ্ঞো রট্ঠং ৰা ধনং ৰা ৰাহনাদীনি ৰা নাতিসম্পন্নানি হোন্তি, সো ‘‘ময্হং রাজাতি ৰোহারসুখমত্তকমেৰ, কিং রাজা নাম অহ’’ন্তি এতং মানং করোতি, পব্বজিতোপি অপ্পলাভসক্কারো ‘‘অহং ধম্মকথিকো বহুস্সুতো মহাথেরোতি কথামত্তমেৰ, কিং ধম্মকথিকো নামাহং, কিং বহুস্সুতো নামাহং, কিং মহাথেরো নামাহং, যস্স মে লাভসক্কারো নত্থী’’তি এতং মানং করোতি.
সদিসস্স সেয্যোহমস্মীতি মানাদযো অমচ্চাদীনং উপ্পজ্জন্তি. অমচ্চো ৰা হি রট্ঠিযো ৰা ‘‘ভোগযানৰাহনাদীহি কো মযা সদিসো অঞ্ঞো রাজপুরিসো অত্থী’’তি ৰা, ‘‘ময্হং অঞ্ঞেহি সদ্ধিং কিং নানাকরণ’’ন্তি ৰা, ‘‘অমচ্চোতি নামমেৰ ময্হং, ঘাসচ্ছাদনমত্তম্পি মে নত্থি, কিং অমচ্চো নামাহ’’ন্তি ৰা এতং মানং করোতি.
হীনস্স সেয্যোহমস্মীতি মানাদযো দাসাদীনং উপ্পজ্জন্তি. দাসো হি ‘‘মাতিতো ৰা পিতিতো ৰা কো মযা সদিসো অঞ্ঞো দাসো নাম অত্থি, অঞ্ঞে জীৰিতুং অসক্কোন্তা কুচ্ছিহেতু দাসা নাম জাতা, অহং পন পৰেণিআগতত্তা সেয্যো’’তি ৰা, ‘‘পৰেণিআগতভাৰেন উভতোসুদ্ধিকদাসত্তেন অসুকদাসেন নাম সদ্ধিং ময্হং কিং নানাকরণ’’ন্তি ৰা, ‘‘কুচ্ছিৰসেনাহং দাসব্যং উপগতো, মাতাপিতুকোটিযা পন মে দাসট্ঠানং নত্থি, কিং দাসো নাম অহ’’ন্তি ৰা এতং মানং করোতি. যথা চ দাসো, এৰং পুক্কুসচণ্ডালাদযোপি এতং মানং করোন্তিযেৰ. এত্থ চ সেয্যস্স সেয্যোহমস্মীতি উপ্পন্নমানোৰ যাথাৰমানো, ইতরে দ্ৰে অযাথাৰমানা. তথা সদিসস্স সদিসোহমস্মীতি হীনস্স হীনোহমস্মীতি উপ্পন্নমানোৰ যাথাৰমানো, ইতরে দ্ৰে অযাথাৰমানা. তত্থ যাথাৰমানা অরহত্তমগ্গৰজ্ঝা, অযাথাৰমানা সোতাপত্তিমগ্গৰজ্ঝাতি.
তণ্হামূলকা ৰুত্তাযেৰ. রজ্জতীতি ন কেৰলং রাগেনেৰ রজ্জতি, অথ খো তণ্হামূলকানং পরিযেসনাদীনম্পি সম্ভৰতো তণ্হামূলকেহি সব্বেহি অকুসলধম্মেহি রজ্জতি, যুজ্জতি বজ্ঝতীতি অধিপ্পাযো.
দসহি কিলেসৰত্থূহীতি কতমানি দস কিলেসৰত্থূনি? লোভো, দোসো, মোহো, মানো, দিট্ঠি, ৰিচিকিচ্ছা, থিনং, উদ্ধচ্চং, অহিরিকং, অনোত্তপ্পন্তি ইমানি দস কিলেসৰত্থূনি (ৰিভ. ৯৬৬).
তত্থ কিলেসা এৰ কিলেসৰত্থূনি, ৰসন্তি ৰা এত্থ অখীণাসৰা সত্তা লোভাদীসু পতিট্ঠিতত্তাতি ৰত্থূনি, কিলেসা চ তে তপ্পতিট্ঠানং সত্তানং ৰত্থূনি চাতি কিলেসৰত্থূনি. যস্মা চেত্থ অনন্তরপচ্চযাদিভাৰেন উপ্পজ্জমানাপি কিলেসা ৰসন্তি এৰ নাম, তস্মা কিলেসানং ৰত্থূনীতিপি কিলেসৰত্থূনি. লুব্ভন্তি তেন, সযং ৰা লুব্ভতি, লুব্ভনমত্তমেৰ ৰা তন্তি লোভো. দুস্সন্তি তেন, সযং ৰা দুস্সতি, দুস্সনমত্তমেৰ ৰা তন্তি দোসো. মুয্হন্তি তেন, সযং ৰা মুয্হতি, মুয্হনমত্তমেৰ ৰা তন্তি মোহো. মঞ্ঞতীতি মানো. দিট্ঠিআদযো ৰুত্তত্থাৰ. ন হিরীযতীতি অহিরিকো, তস্স ভাৰো অহিরিকং. ন ওত্তপ্পতীতি অনোত্তপ্পী, তস্স ভাৰো অনোত্তপ্পং. তেসু অহিরিকং কাযদুচ্চরিতাদীহি অজিগুচ্ছনলক্খণং, অনোত্তপ্পং তেহেৰ অসারজ্জনলক্খণং, কিলিস্সতীতি উপতাপীযতি ৰিবাধীযতি.
দসহি আঘাতৰত্থূহীতি পুব্বে ৰুত্তেহি নৰহি চ ‘‘অট্ঠানে ৰা পনাঘাতো জাযতী’’তি (ধ. স. ১০৬৬) ৰুত্তেন চাতি দসহি. অনত্থং মে অচরীতিআদীনিপি হি অৰিকপ্পেত্ৰা খাণুকণ্টকাদিম্হিপি অট্ঠানে আঘাতো উপ্পজ্জতি.
দসহি অকুসলকম্মপথেহীতি কতমে দস অকুসলকম্মপথা (দী. নি. ৩.৩৬০)? পাণাতিপাতো, অদিন্নাদানং, কামেসুমিচ্ছাচারো, মুসাৰাদো, পিসুণা ৰাচা, ফরুসা ৰাচা, সম্ফপ্পলাপো, অভিজ্ঝা, ব্যাপাদো, মিচ্ছাদিট্ঠি. ইমে দস অকুসলকম্মপথা. তত্থ অকুসলকম্মানি চ তানি পথা চ দুগ্গতিযাতি অকুসলকম্মপথা. সমন্নাগতোতি সমঙ্গীভূতো.
দসহি সঞ্ঞোজনেহীতি কতমানি দস সংযোজনানি (ধ. স. ১১১৮)? কামরাগসংযোজনং, পটিঘসংযোজনং, মানসংযোজনং, দিট্ঠিসংযোজনং, ৰিচিকিচ্ছাসংযোজনং, সীলব্বতপরামাসসংযোজনং, ভৰরাগসংযোজনং, ইস্সাসংযোজনং, মচ্ছরিযসংযোজনং, অৰিজ্জাসংযোজনং, ইমানি দস সংযোজনানি. মিচ্ছত্তা ৰুত্তাযেৰ.
দসৰত্থুকায মিচ্ছাদিট্ঠিযাতি কতমা দসৰত্থুকা মিচ্ছাদিট্ঠি (ৰিভ. ৯৭১)? নত্থি দিন্নং, নত্থি যিট্ঠং, নত্থি হুতং, নত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৰিপাকো, নত্থি অযং লোকো, নত্থি পরো লোকো, নত্থি মাতা, নত্থি পিতা, নত্থি সত্তা ওপপাতিকা, নত্থি লোকে সমণব্রাহ্মণা সম্মগ্গতা সম্মাপটিপন্না যে ইমঞ্চ লোকং পরঞ্চ লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেন্তি. অযং দসৰত্থুকা মিচ্ছাদিট্ঠি.
তত্থ দসৰত্থুকাতি দস ৰত্থূনি এতিস্সাতি দসৰত্থুকা. নত্থি দিন্নন্তি দিন্নং নাম অত্থি, সক্কা কস্সচি কিঞ্চি দাতুন্তি জানাতি. দিন্নস্স পন ফলং ৰিপাকো নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি যিট্ঠন্তি যিট্ঠং ৰুচ্চতি মহাযাগো, তং যজিতুং সক্কাতি জানাতি. যিট্ঠস্স পন ফলং ৰিপাকো নত্থীতি গণ্হাতি. হুতন্তি আহুনপাহুনমঙ্গলকিরিযা, তং কাতুং সক্কাতি জানাতি. তস্স পন ফলং ৰিপাকো নত্থীতি গণ্হাতি. সুকতদুক্কটানন্তি এত্থ দস কুসলকম্মপথা সুকতকম্মানি নাম, দস অকুসলকম্মপথা দুক্কটকম্মানি নাম. তেসং অত্থিভাৰং জানাতি. ফলং ৰিপাকো পন নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি অযং লোকোতি পরলোকে ঠিতো ইমং লোকং নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি পরো লোকোতি ইধলোকে ঠিতো পরলোকং নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি মাতা নত্থি পিতাতি মাতাপিতূনং অত্থিভাৰং জানাতি. তেসু কতপ্পচ্চযেন কোচি ফলং ৰিপাকো নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি সত্তা ওপপাতিকাতি চৰনকউপপজ্জনকসত্তা নত্থীতি গণ্হাতি. সম্মগ্গতা সম্মাপটিপন্নাতি অনুলোমপটিপদং পটিপন্না ধম্মিকসমণব্রাহ্মণা লোকস্মিং নত্থীতি গণ্হাতি. যে ইমঞ্চ লোকং…পে… পৰেদেন্তীতি ইমঞ্চ পরঞ্চ লোকং অত্তনাৰ অভিৰিসিট্ঠেন ঞাণেন ঞত্ৰা পৰেদনসমত্থো সব্বঞ্ঞূ বুদ্ধো নত্থীতি গণ্হাতি.
অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযাতি ‘‘সস্সতো লোকো’’তিআদিকং একেকং অন্তং ভাগং গণ্হাতীতি অন্তগ্গাহিকা. অথ ৰা অন্তস্স গাহো অন্তগ্গাহো, অন্তগ্গাহো অস্সা অত্থীতি অন্তগ্গাহিকা. তায অন্তগ্গাহিকায. সা পন ৰুত্তাযেৰ.
অট্ঠসততণ্হাপপঞ্চসতেহীতি অট্ঠুত্তরং সতং অট্ঠসতং. সংসারে পপঞ্চেতি চিরং ৰসাপেতীতি পপঞ্চো, তণ্হা এৰ পপঞ্চো তণ্হাপপঞ্চো, আরম্মণভেদেন পুনপ্পুনং উপ্পত্তিৰসেন চ তণ্হানং বহুকত্তা বহুৰচনং কত্ৰা তণ্হাপপঞ্চানং সতং তণ্হাপপঞ্চসতং. তেন ‘‘তণ্হাপপঞ্চসতেনা’’তি ৰত্তব্বে ৰচনৰিপল্লাসৰসেন ‘‘তণ্হাপপঞ্চসতেহী’’তি বহুৰচননিদ্দেসো কতো. অট্ঠসতন্তি সঙ্খাতেন তণ্হাপপঞ্চসতেনাতি অত্থো দট্ঠব্বো. অট্ঠ অব্বোহারিকানি কত্ৰা সতমেৰ গহিতন্তি ৰেদিতব্বং. খুদ্দকৰত্থুৰিভঙ্গে পন তণ্হাৰিচরিতানীতি আগতং. যথাহ –
‘‘অট্ঠারস তণ্হাৰিচরিতানি অজ্ঝত্তিকস্স উপাদায, অট্ঠারস তণ্হাৰিচরিতানি বাহিরস্স উপাদায, তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞুহিত্ৰা অভিসঙ্খিপিত্ৰা ছত্তিংস তণ্হাৰিচরিতানি হোন্তি. ইতি অতীতানি ছত্তিংস তণ্হাৰিচরিতানি, অনাগতানি ছত্তিংস তণ্হাৰিচরিতানি, পচ্চুপ্পন্নানি ছত্তিংস তণ্হাৰিচরিতানি তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞুহিত্ৰা অভিসঙ্খিপিত্ৰা অট্ঠতণ্হাৰিচরিতসতং হোতী’’তি (ৰিভ. ৮৪২).
তণ্হাপপঞ্চাযেৰ পনেত্থ তণ্হাৰিচরিতানীতি ৰুত্তা. তণ্হাসমুদাচারা তণ্হাপৰত্তিযোতি অত্থো. অজ্ঝত্তিকস্স উপাদাযাতি অজ্ঝত্তিকং খন্ধপঞ্চকং উপাদায. ইদঞ্হি উপযোগত্থে সামিৰচনং. ৰিত্থারো পনস্স তস্স নিদ্দেসে (ৰিভ. ৯৭৩) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. অযং পন অপরো নযো – রূপারম্মণাযেৰ কামতণ্হা, ভৰতণ্হা, ৰিভৰতণ্হাতি তিস্সো তণ্হা হোন্তি, তথা সদ্দাদিআরম্মণাতি ছসু আরম্মণেসু অট্ঠারস তণ্হা হোন্তি, অজ্ঝত্তারম্মণা অট্ঠারস, বহিদ্ধারম্মণা অট্ঠারসাতি ছত্তিংস হোন্তি. তা এৰ অতীতারম্মণা ছত্তিংস, অনাগতারম্মণা ছত্তিংস, পচ্চুপ্পন্নারম্মণা ছত্তিংসাতি অট্ঠতণ্হাৰিচরিতসতং হোতি. পপঞ্চিতোতি আরম্মণে, সংসারে ৰা পপঞ্চিতো চিরৰাসিতো.
দ্ৰাসট্ঠিযা দিট্ঠিগতেহীতি ‘‘কতমানি দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি ব্রহ্মজালে ৰেয্যাকরণে ৰুত্তানি ভগৰতা? চত্তারো সস্সতৰাদা, চত্তারো একচ্চসস্সতৰাদা, চত্তারো অন্তানন্তিকা, চত্তারো অমরাৰিক্খেপিকা, দ্ৰে অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা, সোল়স সঞ্ঞীৰাদা, অট্ঠ অসঞ্ঞীৰাদা, অট্ঠ নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৰাদা, সত্ত উচ্ছেদৰাদা, পঞ্চ দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদাতি ইমানি দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি ব্রহ্মজালে ৰেয্যাকরণে ৰুত্তানি ভগৰতা’’তি (ৰিভ. ৯৭৭). ৰিত্থারো পনেত্থ ব্রহ্মজালসুত্তে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.
অহঞ্চম্হি তিণ্ণোতি অহঞ্চ চতুরোঘং, সংসারসমুদ্দং ৰা তিণ্ণো অম্হি ভৰামি. মুত্তোতি রাগাদিবন্ধনেহি মুত্তো. দন্তোতি নিব্বিসেৰনো নিপ্পরিপ্ফন্দো. সন্তোতি সীতীভূতো. অস্সত্থোতি নিব্বানদস্সনে লদ্ধস্সাসো. পরিনিব্বুতোতি কিলেসপরিনিব্বানেন পরিনিব্বুতো. পহোমীতি সমত্থোম্হি. খোইতি একংসত্থে নিপাতো. পরে চ পরিনিব্বাপেতুন্তি এত্থ পরে চ-সদ্দো ‘‘পরে চ তারেতু’’ন্তিআদীহিপি যোজেতব্বোতি.
মহাকরুণাঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭২-৭৩. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা
১১৯. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণনিদ্দেসে কতমং তথাগতস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণন্তি পুচ্ছিত্ৰা তেন সমগতিকত্তা তেনেৰ সহ অনাৰরণঞাণং নিদ্দিট্ঠং. ন হি অনাৰরণঞাণং ধম্মতো ৰিসুং অত্থি, একমেৰ হেতং ঞাণং আকারভেদতো দ্ৰেধা ৰুচ্চতি সদ্ধিন্দ্রিযসদ্ধাবলাদীনি ৰিয. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৰ হি নত্থি এতস্স আৰরণন্তি, কেনচি ধম্মেন, পুগ্গলেন ৰা আৰরণং কাতুং অসক্কুণেয্যতায অনাৰরণন্তি ৰুচ্চতি আৰজ্জনপটিবদ্ধত্তা সব্বধম্মানং. অঞ্ঞে পন আৰজ্জিত্ৰাপি ন জানন্তি. কেচি পনাহু ‘‘মনোৰিঞ্ঞাণং ৰিয সব্বারম্মণিকত্তা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. তংযেৰ ঞাণং ইন্দৰজিরং ৰিয ৰিসযেসু অপ্পটিহতত্তা অনাৰরণঞাণং. অনুপুব্বসব্বঞ্ঞুতাপটিক্খেপো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, সকিংসব্বঞ্ঞুতাপটিক্খেপো অনাৰরণঞাণং, ভগৰা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপটিলাভেনপি সব্বঞ্ঞূতি ৰুচ্চতি, ন চ অনুপুব্বসব্বঞ্ঞূ. অনাৰরণঞাণপটিলাভেনপি সব্বঞ্ঞূতি ৰুচ্চতি, ন চ সকিংসব্বঞ্ঞূ’’তি.
সব্বং সঙ্খতমসঙ্খতং অনৰসেসং জানাতীতি এত্থ সব্বন্তি জাতিৰসেন সব্বধম্মানং নিস্সেসপরিযাদানং. অনৰসেসন্তি একেকস্সেৰ ধম্মস্স সব্বাকারৰসেন নিস্সেসপরিযাদানং. সঙ্খতমসঙ্খতন্তি দ্ৰিধা পভেদদস্সনং. সঙ্খতঞ্হি একো পভেদো, অসঙ্খতং একো পভেদো. পচ্চযেহি সঙ্গম্ম কতন্তি সঙ্খতং. খন্ধপঞ্চকং. তথা ন সঙ্খতন্তি অসঙ্খতং. নিব্বানং. সঙ্খতং অনিচ্চদুক্খানত্তাদীহি আকারেহি অনৰসেসং জানাতি, অসঙ্খতং সুঞ্ঞতানিমিত্তঅপ্পণিহিতাদীহি আকারেহি অনৰসেসং জানাতি. নত্থি এতস্স সঙ্খতস্স অসঙ্খতস্স চ অৰসেসোতি অনৰসেসং. সঙ্খতং অসঙ্খতঞ্চ. অনেকভেদাপি পঞ্ঞত্তি পচ্চযেহি অকতত্তা অসঙ্খতপক্খং ভজতি. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্হি সব্বাপি পঞ্ঞত্তিযো অনেকভেদতো জানাতি. অথ ৰা সব্বন্তি সব্বধম্মগ্গহণং. অনৰসেসন্তি নিপ্পদেসগ্গহণং. তত্থ আৰরণং নত্থীতি তত্থ তস্মিং অনৰসেসে সঙ্খতাসঙ্খতে নিস্সঙ্গত্তা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স আৰরণং নত্থীতি তদেৰ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং অনাৰরণঞাণং নামাতি অত্থো.
১২০. ইদানি অনেকৰিসযভেদতো দস্সেতুং অতীতন্তিআদিমাহ. তত্থ অতীতং অনাগতং পচ্চুপ্পন্নন্তি কালভেদতো দস্সিতং, চক্খু চেৰ রূপা চাতিআদি ৰত্থারম্মণভেদতো. এৰং তং সব্বন্তি তেসং চক্খুরূপানং অনৰসেসপরিযাদানং. এৰং সেসেসু. যাৰতাতি অনৰসেসপরিযাদানং. অনিচ্চট্ঠন্তিআদি সামঞ্ঞলক্খণভেদতো দস্সিতং. অনিচ্চট্ঠন্তি চ অনিচ্চাকারং. পচ্চত্তত্থে ৰা উপযোগৰচনং. এস নযো এদিসেসু. রূপস্সাতিআদি খন্ধভেদতো দস্সিতং. চক্খুস্স…পে… জরামরণস্সাতি হেট্ঠা ৰুত্তপেয্যালনযেন যোজেতব্বং. অভিঞ্ঞাযাতিআদীসু হেট্ঠা ৰুত্তঞাণানেৰ. অভিঞ্ঞট্ঠন্তি অভিজাননসভাৰং. এস নযো এদিসেসু. খন্ধানং খন্ধট্ঠন্তিআদি হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. কুসলে ধম্মেতিআদি কুসলত্তিকৰসেন ভেদো. কামাৰচরে ধম্মেতিআদি চতুভূমকৰসেন. উভযত্থাপি ‘‘সব্বে জানাতী’’তি বহুৰচনপাঠো সুন্দরো. একৰচনসোতে পতিতত্তা পন পোত্থকেসু একৰচনেন লিখিতং. দুক্খস্সাতিআদি চুদ্দসন্নং বুদ্ধঞাণানং ৰিসযভেদো. ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তে ঞাণন্তিআদীনি চত্তারি ঞাণানি ৰত্ৰা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং কস্মা ন ৰুত্তন্তি চে? ৰুচ্চমানস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণত্তা. ৰিসযভেদতো হি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণে ৰুচ্চমানে তং ঞাণং ন ৰত্তব্বং হোতি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স ৰিসযো হোতিযেৰ.
পুন কাল়কারামসুত্তন্তাদীসু (অ. নি. ৪.২৪) ৰুত্তনযেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণভূমিং দস্সেন্তো যাৰতা সদেৰকস্স লোকস্সাতিআদিমাহ. তত্থ সহ দেৰেহি সদেৰকস্স. সহ মারেন সমারকস্স. সহ ব্রহ্মুনা সব্রহ্মকস্স লোকস্স. সহ সমণব্রাহ্মণেহি সস্সমণব্রাহ্মণিযা. সহ দেৰমনুস্সেহি সদেৰমনুস্সায পজায. পজাতত্তা পজাতি সত্তলোকস্স পরিযাযৰচনমেতং. তত্থ সদেৰকৰচনেন পঞ্চকামাৰচরদেৰগ্গহণং, সমারকৰচনেন ছট্ঠকামাৰচরদেৰগ্গহণং, সব্রহ্মকৰচনেন ব্রহ্মকাযিকাদিব্রহ্মগ্গহণং, সস্সমণব্রাহ্মণিৰচনেন সাসনস্স পচ্চত্থিকপচ্চামিত্তসমণব্রাহ্মণগ্গহণং সমিতপাপবাহিতপাপসমণব্রাহ্মণগ্গহণঞ্চ, পজাৰচনেন সত্তলোকগ্গহণং, সদেৰমনুস্সৰচনেন সম্মুতিদেৰসেসমনুস্সগ্গহণং ৰেদিতব্বং. এৰমেত্থ তীহি পদেহি ওকাসলোকো, দ্ৰীহি পজাৰসেন সত্তলোকো গহিতোতি ৰেদিতব্বো.
অপরো নযো – সদেৰকগ্গহণেন অরূপাৰচরলোকো গহিতো, সমারকগ্গহণেন ছকামাৰচরদেৰলোকো, সব্রহ্মকগ্গহণেন রূপাৰচরব্রহ্মলোকো, সস্সমণব্রাহ্মণাদিগ্গহণেন চতুপরিসৰসেন, সম্মুতিদেৰেহি ৰা সহ মনুস্সলোকো, অৰসেসসত্তলোকো ৰা.
অপিচেত্থ সদেৰকৰচনেন উক্কট্ঠপরিচ্ছেদতো সব্বস্সপি লোকস্স দিট্ঠাদিজাননভাৰং সাধেতি. ততো যেসং সিযা ‘‘মারো মহানুভাৰো ছকামাৰচরিস্সরো ৰসৰত্তী, কিং তস্সাপি দিট্ঠাদিং জানাতী’’তি, তেসং ৰিমতিং ৰিধমন্তো ‘‘সমারকস্সা’’তি আহ. যেসং পন সিযা ‘‘ব্রহ্মা মহানুভাৰো একঙ্গুলিযা একস্মিং চক্কৰাল়সহস্সে আলোকং ফরতি, দ্ৰীহি…পে… দসহি অঙ্গুলীহি দসসু চক্কৰাল়সহস্সেসু আলোকং ফরতি, অনুত্তরঞ্চ ঝানসমাপত্তিসুখং পটিসংৰেদেতি, কিং তস্সাপি দিট্ঠাদিং জানাতী’’তি, তেসং ৰিমতিং ৰিধমন্তো ‘‘সব্রহ্মকস্সা’’তি আহ. ততো যেসং সিযা ‘‘পুথূ সমণব্রাহ্মণা সাসনস্স পচ্চত্থিকা, কিং তেসম্পি দিট্ঠাদিং জানাতী’’তি, তেসং ৰিমতিং ৰিধমন্তো ‘‘সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজাযা’’তি আহ. এৰং উক্কট্ঠানং দিট্ঠাদিজাননভাৰং পকাসেত্ৰা অথ সম্মুতিদেৰে অৰসেসমনুস্সে চ উপাদায উক্কট্ঠপরিচ্ছেদৰসেন সেসসত্তলোকস্স দিট্ঠাদিজাননভাৰং পকাসেতি. অযমেত্থ অনুসন্ধিক্কমো. পোরাণা পনাহু – সদেৰকস্সাতি দেৰতাহি সদ্ধিং অৰসেসলোকস্স. সমারকস্সাতি মারেন সদ্ধিং অৰসেসলোকস্স. সব্রহ্মকস্সাতি ব্রহ্মেহি সদ্ধিং অৰসেসলোকস্স. এৰং সব্বেপি তিভৰূপগে সত্তে তীহাকারেহি তীসু পদেসু পক্খিপিত্ৰা পুন দ্ৰীহাকারেহি পরিযাদাতুং সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সাযাতি ৰুত্তং. এৰং পঞ্চহি পদেহি তেন তেন আকারেন তেধাতুকমেৰ পরিযাদিন্নং হোতীতি.
দিট্ঠন্তি রূপাযতনং. সুতন্তি সদ্দাযতনং. মুতন্তি পত্ৰা গহেতব্বতো গন্ধাযতনং, রসাযতনং, ফোট্ঠব্বাযতনং. ৰিঞ্ঞাতন্তি সুখদুক্খাদিধম্মারম্মণং. পত্তন্তি পরিযেসিত্ৰা ৰা অপরিযেসিত্ৰা ৰা পত্তং. পরিযেসিতন্তি পত্তং ৰা অপ্পত্তং ৰা পরিযেসিতং. অনুৰিচরিতং মনসাতি চিত্তেন অনুসঞ্চরিতং. সব্বং জানাতীতি ইমিনা এতং দস্সেতি – যং অপরিমানাসু লোকধাতূসু ইমস্স সদেৰকস্স লোকস্স ‘‘নীলং পীত’’ন্তিআদি (ধ. স. ৬১৯) রূপারম্মণং চক্খুদ্ৰারে আপাথং আগচ্ছতি, অযং সত্তো ইমস্মিং খণে ইমং নাম রূপারম্মণং দিস্ৰা সুমনো ৰা দুম্মনো ৰা মজ্ঝত্তো ৰা জাতোতি তং সব্বং তথাগতস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং জানাতি. তথা যং অপরিমাণাসু লোকধাতূসু ইমস্স সদেৰকস্স লোকস্স ‘‘ভেরিসদ্দো, মুদিঙ্গসদ্দো’’তিআদি সদ্দারম্মণং সোতদ্ৰারে আপাথং আগচ্ছতি, ‘‘মূলগন্ধো তচগন্ধো’’তিআদি (ধ. স. ৬২৪-৬২৭) গন্ধারম্মণং ঘানদ্ৰারে আপাথং আগচ্ছতি, ‘‘মূলরসো, খন্ধরসো’’তিআদি (ধ. স. ৬২৮-৬৩১) রসারম্মণং জিৰ্হাদ্ৰারে আপাথং আগচ্ছতি, ‘‘কক্খল়ং, মুদুক’’ন্তিআদি (ধ. স. ৬৪৭-৬৫০) পথৰীধাতুতেজোধাতুৰাযোধাতুভেদং ফোট্ঠব্বারম্মণং কাযদ্ৰারে আপাথং আগচ্ছতি, অযং সত্তো ইমস্মিং খণে ইমং নাম ফোট্ঠব্বারম্মণং ফুসিত্ৰা সুমনো ৰা দুম্মনো ৰা মজ্ঝত্তো ৰা জাতোতি তং সব্বং তথাগতস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং জানাতি. তথা যং অপরিমাণাসু লোকধাতূসু ইমস্স সদেৰকস্স লোকস্স সুখদুক্খাদিভেদং ধম্মারম্মণং মনোদ্ৰারে আপাথং আগচ্ছতি, অযং সত্তো ইমস্মিং খণে ইমং নাম ধম্মারম্মণং ৰিজানিত্ৰা সুমনো ৰা দুম্মনো ৰা মজ্ঝত্তো ৰা জাতোতি তং সব্বং তথাগতস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং জানাতি. ইমস্স পন মহাজনস্স পরিযেসিত্ৰা অপ্পত্তম্পি অত্থি, পরিযেসিত্ৰা পত্তম্পি অত্থি. অপরিযেসিত্ৰা অপ্পত্তম্পি অত্থি, অপরিযেসিত্ৰা পত্তম্পি অত্থি. সব্বং তথাগতস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন অপ্পত্তং নাম নত্থীতি.
১২১. পুন অপরেন পরিযাযেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণভাৰসাধনত্থং ন তস্সাতি গাথমাহ. তত্থ ন তস্স অদ্দিট্ঠমিধত্থি কিঞ্চীতি তস্স তথাগতস্স ইধ ইমস্মিং তেধাতুকে লোকে, ইমস্মিং পচ্চুপ্পন্নকালে ৰা পঞ্ঞাচক্খুনা অদ্দিট্ঠং নাম কিঞ্চি অপ্পমত্তকম্পি ন অত্থি ন সংৰিজ্জতি. অত্থীতি ইদং ৰত্তমানকালিকং আখ্যাতপদং. ইমিনা পচ্চুপ্পন্নকালিকস্স সব্বধম্মস্স ঞাতভাৰং দস্সেতি. গাথাবন্ধসুখত্থং পনেত্থ দ-কারো সংযুত্তো. অথো অৰিঞ্ঞাতন্তি এত্থ অথোইতি ৰচনোপাদানে নিপাতো. অৰিঞ্ঞাতন্তি অতীতকালিকং অৰিঞ্ঞাতং নাম কিঞ্চি ধম্মজাতং. নাহোসীতি পাঠসেসো. অব্যযভূতস্স অত্থিসদ্দস্স গহণে পাঠসেসং ৰিনাপি যুজ্জতিযেৰ. ইমিনা অতীতকালিকস্স সব্বধম্মস্স ঞাতভাৰং দস্সেতি. অজানিতব্বন্তি অনাগতকালিকং অজানিতব্বং নাম ধম্মজাতং ন ভৰিস্সতি, নত্থি ৰা. ইমিনা অনাগতকালিকস্স সব্বধম্মস্স ঞাতভাৰং দস্সেতি. জাননকিরিযাৰিসেসনমত্তমেৰ ৰা এত্থ অ-কারো. সব্বং অভিঞ্ঞাসি যদত্থি নেয্যন্তি এত্থ যং তেকালিকং ৰা কালৰিমুত্তং ৰা নেয্যং জানিতব্বং কিঞ্চি ধম্মজাতং অত্থি, তং সব্বং তথাগতো অভিঞ্ঞাসি অধিকেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন জানি পটিৰিজ্ঝি. এত্থ অত্থিসদ্দেন তেকালিকস্স কালৰিমুত্তস্স চ গহণা অত্থি-সদ্দো অব্যযভূতোযেৰ দট্ঠব্বো. তথাগতো তেন সমন্তচক্খূতি কালৰসেন ওকাসৰসেন চ নিপ্পদেসত্তা সমন্তা সব্বতো পৰত্তং ঞাণচক্খু অস্সাতি সমন্তচক্খু. তেন যথাৰুত্তেন কারণেন তথাগতো সমন্তচক্খু, সব্বঞ্ঞূতি ৰুত্তং হোতি. ইমিস্সা গাথায পুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং সাধিতং.
পুন বুদ্ধঞাণানং ৰিসযৰসেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং দস্সেতুকামো সমন্তচক্খূতি কেনট্ঠেন সমন্তচক্খূতিআদিমাহ. তত্থ গাথায সমন্তচক্খূতি ৰুত্তপদে যং তং সমন্তচক্খু, তং কেনট্ঠেন সমন্তচক্খূতি অত্থো. অত্থো পনস্স যাৰতা দুক্খস্স দুক্খট্ঠোতিআদীহি ৰুত্তোযেৰ হোতি. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্হি সমন্তচক্খু. যথাহ – ‘‘সমন্তচক্খু ৰুচ্চতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণ’’ন্তি (চূল়নি. ধোতকমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৩২). তস্মিং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণট্ঠে ৰুত্তে সমন্তচক্খুট্ঠো ৰুত্তোযেৰ হোতীতি. বুদ্ধস্সেৰ ঞাণানীতি বুদ্ধঞাণানি. দুক্খে ঞাণাদীনিপি হি সব্বাকারেন বুদ্ধস্সেৰ ভগৰতো পৰত্তন্তি, ইতরেসং পন একদেসমত্তেনেৰ পৰত্তন্তি. সাৰকসাধারণানীতি পন একদেসেনাপি অত্থিতং সন্ধায ৰুত্তং. সব্বো ঞাতোতি সব্বো ঞাণেন ঞাতো. অঞ্ঞাতো দুক্খট্ঠো নত্থীতি ৰুত্তমেৰ অত্থং পটিসেধেন ৰিভাৰেতি. সব্বো দিট্ঠোতি ন কেৰলং ঞাতমত্তোযেৰ, অথ খো চক্খুনা দিট্ঠো ৰিয কতো. সব্বো ৰিদিতোতি ন কেৰলং দিট্ঠমত্তোযেৰ, অথ খো পাকটো. সব্বো সচ্ছিকতোতি ন কেৰলং ৰিদিতোযেৰ, অথ খো তত্থ ঞাণপটিলাভৰসেন পচ্চক্খীকতো. সব্বো ফস্সিতোতি ন কেৰলং সচ্ছিকতোযেৰ, অথ খো পুনপ্পুনং যথারুচি সমুদাচারৰসেন ফুট্ঠোতি. অথ ৰা ঞাতো সভাৰলক্খণৰসেন. দিট্ঠো সামঞ্ঞলক্খণৰসেন. ৰিদিতো রসৰসেন. সচ্ছিকতো পচ্চুপট্ঠানৰসেন. ফস্সিতো পদট্ঠানৰসেন. অথ ৰা ঞাতো ঞাণুপ্পাদৰসেন. দিট্ঠো চক্খুপ্পাদৰসেন. ৰিদিতো পঞ্ঞুপ্পাদৰসেন. সচ্ছিকতো ৰিজ্জুপ্পাদৰসেন. ফস্সিতো আলোকুপ্পাদৰসেন. ‘‘যাৰতা দুক্খস্স দুক্খট্ঠো, সব্বো দিট্ঠো, অদিট্ঠো দুক্খট্ঠো নত্থী’’তিআদিনা নযেন চ ‘‘যাৰতা সদেৰকস্স লোকস্স…পে… অনুৰিচরিতং মনসা, সব্বং ঞাতং, অঞ্ঞাতং নত্থী’’তিআদিনা নযেন চ ৰিত্থারো ৰেদিতব্বো. পঠমং ৰুত্তগাথা নিগমনৰসেন পুন ৰুত্তা. তংনিগমনেযেৰ হি কতে ঞাণনিগমনম্পি কতমেৰ হোতীতি.
সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সদ্ধম্মপ্পকাসিনিযা পটিসম্ভিদামগ্গ-অট্ঠকথায
ঞাণকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. দিট্ঠিকথা
১. অস্সাদদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা
১২২. ইদানি ঞাণকথানন্তরং কথিতায দিট্ঠিকথায অনুপুব্বঅনুৰণ্ণনা অনুপ্পত্তা. অযঞ্হি দিট্ঠিকথা ঞাণকথায কতঞাণপরিচযস্স সমধিগতসম্মাদিট্ঠিস্স মিচ্ছাদিট্ঠিমলৰিসোধনা সুকরা হোতি, সম্মাদিট্ঠি চ সুপরিসুদ্ধা হোতীতি ঞাণকথানন্তরং কথিতা. তত্থ কা দিট্ঠীতিআদিকা পুচ্ছা. কা দিট্ঠীতি অভিনিৰেসপরামাসো দিট্ঠীতিআদিকং পুচ্ছিতপুচ্ছায ৰিস্সজ্জনং. কথং অভিনিৰেসপরামাসো দিট্ঠীতিআদিকো ৰিস্সজ্জিতৰিস্সজ্জনস্স ৰিত্থারনিদ্দেসো, সব্বাৰ তা দিট্ঠিযো অস্সাদদিট্ঠিযোতিআদিকা দিট্ঠিসুত্তসংসন্দনাতি এৰমিমে চত্তারো পরিচ্ছেদা. তত্থ পুচ্ছাপরিচ্ছেদে তাৰ কা দিট্ঠীতি ধম্মপুচ্ছা, সভাৰপুচ্ছা. কতি দিট্ঠিট্ঠানানীতি হেতুপুচ্ছা পচ্চযপুচ্ছা, কিত্তকানি দিট্ঠীনং কারণানীতি অত্থো. কতি দিট্ঠিপরিযুট্ঠানানীতি সমুদাচারপুচ্ছা ৰিকারপুচ্ছা. দিট্ঠিযো এৰ হি সমুদাচারৰসেন চিত্তং পরিযোনন্ধন্তিযো উট্ঠহন্তীতি দিট্ঠিপরিযুট্ঠানানি নাম হোন্তি. কতি দিট্ঠিযোতি দিট্ঠীনং সঙ্খাপুচ্ছা গণনাপুচ্ছা. কতি দিট্ঠাভিনিৰেসাতি ৰত্থুপ্পভেদৰসেন আরম্মণনানত্তৰসেন দিট্ঠিপ্পভেদপুচ্ছা. দিট্ঠিযো এৰ হি তং তং ৰত্থুং তং তং আরম্মণং অভিনিৰিসন্তি পরামসন্তীতি দিট্ঠিপরামাসাতি ৰুচ্চন্তি. কতমো দিট্ঠিট্ঠানসমুগ্ঘাতোতি দিট্ঠীনং পটিপক্খপুচ্ছা পহানূপাযপুচ্ছা. দিট্ঠিকারণানি হি খন্ধাদীনি দিট্ঠিসমুগ্ঘাতেন তাসং কারণানি ন হোন্তীতি তানি চ কারণানি সমুগ্ঘাতিতানি নাম হোন্তি. তস্মা দিট্ঠিট্ঠানানি সম্মা ভুসং হঞ্ঞন্তি এতেনাতি দিট্ঠিট্ঠানসমুগ্ঘাতোতি ৰুচ্চতি.
ইদানি এতাসং ছন্নং পুচ্ছানং কা দিট্ঠীতিআদীনি ছ ৰিস্সজ্জনানি. তত্থ কা দিট্ঠীতি ৰিস্সজ্জেতব্বপুচ্ছা. অভিনিৰেসপরামাসো দিট্ঠীতি ৰিস্সজ্জনং. সা পন অনিচ্চাদিকে ৰত্থুস্মিং নিচ্চাদিৰসেন অভিনিৰিসতি পতিট্ঠহতি দল়্হং গণ্হাতীতি অভিনিৰেসো. অনিচ্চাদিআকারং অতিক্কমিত্ৰা নিচ্চন্তিআদিৰসেন ৰত্তমানো পরতো আমসতি গণ্হাতীতি পরামাসো. অথ ৰা নিচ্চন্তিআদিকং পরং উত্তমং সচ্চন্তি আমসতি গণ্হাতীতি পরামাসো, অভিনিৰেসো চ সো পরামাসো চাতি অভিনিৰেসপরামাসো. এৰংপকারো দিট্ঠীতি কিচ্চতো দিট্ঠিসভাৰং ৰিস্সজ্জেতি. তীণি সতন্তি তীণি সতানি, ৰচনৰিপল্লাসো কতো. কতমো দিট্ঠিট্ঠানসমুগ্ঘাতোতি পুচ্ছং অনুদ্ধরিত্ৰাৰ সোতাপত্তিমগ্গো দিট্ঠিট্ঠানসমুগ্ঘাতোতি ৰিস্সজ্জনং কতং.
১২৩. ইদানি কথং অভিনিৰেসপরামাসোতিআদি ৰিত্থারনিদ্দেসো. তত্থ রূপন্তি উপযোগৰচনং. রূপং অভিনিৰেসপরামাসোতি সম্বন্ধো. রূপন্তি চেত্থ রূপুপাদানক্খন্ধো কসিণরূপঞ্চ. ‘‘এতং মমা’’তি অভিনিৰেসপরামাসো দিট্ঠি, ‘‘এসোহমস্মী’’তি অভিনিৰেসপরামাসো দিট্ঠি, ‘‘এসো মে অত্তা’’তি অভিনিৰেসপরামাসো দিট্ঠীতি পচ্চেকং যোজেতব্বং. এতন্তি সামঞ্ঞৰচনং. তেনেৰ ‘‘ৰেদনং এতং মম, সঙ্খারে এতং মমা’’তি নপুংসকৰচনং একৰচনঞ্চ কতং. এসোতি পন ৰত্তব্বমপেক্খিত্ৰা পুল্লিঙ্গেকৰচনং কতং. এতং মমাতি তণ্হামঞ্ঞনামূলিকা দিট্ঠি. এসোহমস্মীতি মানমঞ্ঞনামূলিকা দিট্ঠি. এসো মে অত্তাতি দিট্ঠিমঞ্ঞনা এৰ. কেচি পন ‘‘এতং মমাতি মমংকারকপ্পনা, এসোহমস্মীতি অহংকারকপ্পনা, এসো মে অত্তাতি অহংকারমমংকারকপ্পিতো অত্তাভিনিৰেসোতি চ, তথা যথাক্কমেনেৰ তণ্হামূলনিৰেসো মানপগ্গাহো, তণ্হামূলনিৰিট্ঠো মানপগ্গহিতো, অত্তাভিনিৰেসোতি চ, সঙ্খারানং দুক্খলক্খণাদস্সনং, সঙ্খারানং অনিচ্চলক্খণাদস্সনং, সঙ্খারানং তিলক্খণাদস্সনহেতুকো অত্তাভিনিৰেসোতি চ, দুক্খে অসুভে চ সুখং সুভন্তি ৰিপল্লাসগতস্স, অনিচ্চে নিচ্চন্তি ৰিপল্লাসগতস্স, চতুব্বিধৰিপল্লাসগতস্স চ অত্তাভিনিৰেসোতি চ, পুব্বেনিৰাসঞাণস্স আকারকপ্পনা, দিব্বচক্খুঞাণস্স অনাগতপটিলাভকপ্পনা, পুব্বন্তাপরন্তইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু কপ্পনিস্সিতস্স অত্তাভিনিৰেসোতি চ, নন্দিযা অতীতমন্ৰাগমেতি, নন্দিযা অনাগতং পটিকঙ্খতি, পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু সংহীরতি অত্তাভিনিৰেসোতি চ, পুব্বন্তে অঞ্ঞাণহেতুকা দিট্ঠি, অপরন্তে অঞ্ঞাণহেতুকা দিট্ঠি, পুব্বন্তাপরন্তে ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণহেতুকো অত্তাভিনিৰেসো’’তি চ এতেসং তিণ্ণং ৰচনানং অত্থং ৰণ্ণযন্তি.
দিট্ঠিযো পনেত্থ পঠমং পঞ্চক্খন্ধৰত্থুকা. ততো ছঅজ্ঝত্তিকবাহিরাযতনৰিঞ্ঞাণ- কাযসম্ফস্সকাযৰেদনাকাযসঞ্ঞাকাযচেতনাকাযতণ্হাকাযৰিতক্কৰিচারধাতুদসকসিণ- দ্ৰত্তিংসাকারৰত্থুকা দিট্ঠিযো ৰুত্তা. দ্ৰত্তিংসাকারেসু চ যত্থ ৰিসুং অভিনিৰেসো ন যুজ্জতি, তত্থ সকলসরীরাভিনিৰেসৰসেনেৰ ৰিসুং অভিনিৰেসো ৰিয কতোতি ৰেদিতব্বং. ততো দ্ৰাদসাযতনঅট্ঠারসধাতুএকূনৰীসতিইন্দ্রিযৰসেন যোজনা কতা. তীণি একন্তলোকুত্তরিন্দ্রিযানি ন যোজিতানি. ন হি লোকুত্তরৰত্থুকা দিট্ঠিযো হোন্তি. সব্বত্থাপি চ লোকিযলোকুত্তরমিস্সেসু ধম্মেসু লোকুত্তরে ঠপেত্ৰা লোকিযা এৰ গহেতব্বা. অনিন্দ্রিযবদ্ধরূপঞ্চ ন গহেতব্বমেৰ. ততো তেধাতুকৰসেন নৰৰিধভৰৰসেন ঝানব্রহ্মৰিহারসমাপত্তিৰসেন পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গৰসেন চ যোজনা কতা. জাতিজরামরণানং ৰিসুং গহণে পরিহারো ৰুত্তনযো এৰ. সব্বানি চেতানি রূপাদিকানি জরামরণন্তানি অট্ঠনৰুতিসতং পদানি ভৰন্তি.
১২৪. দিট্ঠিট্ঠানেসু খন্ধাপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি ৰীসতিৰত্থুকাযপি সক্কাযদিট্ঠিযা পঞ্চন্নং খন্ধানংযেৰ ৰত্থুত্তা ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা অত্তানং সমনুপস্সমানা সমনুপস্সন্তি, সব্বে তে পঞ্চুপাদানক্খন্ধেসুযেৰ সমনুপস্সন্তি, এতেসং ৰা অঞ্ঞতর’’ন্তি (সং. নি. ৩.৪৭) ৰুত্তত্তা চ পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দিট্ঠীনং কারণং. অৰিজ্জাপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি অৰিজ্জায অন্ধীকতানং দিট্ঠিউপ্পত্তিতো ‘‘যাযং, ভন্তে, দিট্ঠি ‘অসম্মাসম্বুদ্ধেসু সম্মাসম্বুদ্ধা’তি, অযং নু খো, ভন্তে, দিট্ঠি কিং পটিচ্চ পঞ্ঞাযতীতি? মহতী খো এসা, কচ্চান, ধাতু, যদিদং অৰিজ্জাধাতু. হীনং, কচ্চান, ধাতুং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি হীনা সঞ্ঞা হীনা দিট্ঠী’’তি (সং. নি. ২.৯৭) ৰচনতো চ অৰিজ্জা দিট্ঠীনং কারণং. ফস্সোপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি তেন ফস্সেন ফুট্ঠস্স দিট্ঠিউপ্পত্তিতো ‘‘যে তে, ভিক্খৰে, সমণব্রাহ্মণা পুব্বন্তকপ্পিকা পুব্বন্তানুদিট্ঠিনো পুব্বন্তং আরব্ভ অনেকৰিহিতানি অধিৰুত্তিপদানি অভিৰদন্তি, তদপি ফস্সপচ্চযা’’তি (দী. নি. ১.১২৩) ৰচনতো চ ফস্সো দিট্ঠীনং কারণং. সঞ্ঞাপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি আকারমত্তগ্গহণেন অযাথাৰসভাৰগাহহেতুত্তা সঞ্ঞায –
‘‘যানি চ তীণি যানি চ সট্ঠি, সমণপ্পৰাদসিতানি ভূরিপঞ্ঞ;
সঞ্ঞক্খরসঞ্ঞনিস্সিতানি, ওসরণানি ৰিনেয্য ওঘতমগা’’তি. (সু. নি. ৫৪৩) –
ৰচনতো ‘‘সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খা’’তি (সু. নি. ৮৮০; মহানি. ১০৯) ৰচনতো চ সঞ্ঞা দিট্ঠীনং কারণং. ৰিতক্কোপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি আকারপরিৰিতক্কেন দিট্ঠিউপ্পত্তিতো –
‘‘নহেৰ সচ্চানি বহূনি নানা, অঞ্ঞত্র সঞ্ঞায নিচ্চানি লোকে;
তক্কঞ্চ দিট্ঠীসু পকপ্পযিত্ৰা, সচ্চং মুসাতি দ্ৰযধম্মমাহূ’’তি. (সু. নি. ৮৯২) –
ৰচনতো চ ৰিতক্কো দিট্ঠীনং কারণং. অযোনিসোমনসিকারোপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি অযোনিসো মনসিকারস্স অকুসলানং অসাধারণহেতুত্তা ‘‘তস্সেৰং অযোনিসো মনসিকরোতো ছন্নং দিট্ঠীনং অঞ্ঞতরা দিট্ঠি উপ্পজ্জতী’’তি (ম. নি. ১.১৯) ৰচনতো চ অযোনিসো মনসিকারো দিট্ঠীনং কারণং. পাপমিত্তোপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি পাপমিত্তস্স দিট্ঠানুগতিআপজ্জনেন দিট্ঠিউপ্পত্তিতো ‘‘বাহিরং, ভিক্খৰে, অঙ্গন্তি করিত্ৰা ন অঞ্ঞং একঙ্গম্পি সমনুপস্সামি, যং এৰং মহতো অনত্থায সংৰত্ততি. যথযিদং, ভিক্খৰে, পাপমিত্ততা’’তি (অ. নি. ১.১১০) ৰচনতো চ পাপমিত্তো দিট্ঠীনং কারণং. পরতোপি ঘোসো দিট্ঠিট্ঠানন্তি দুরক্খাতধম্মস্সৰনেন দিট্ঠিউপ্পত্তিতো ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, হেতূ দ্ৰে পচ্চযা মিচ্ছাদিট্ঠিযা উপ্পাদায পরতো চ ঘোসো অযোনিসো চ মনসিকারো’’তি (অ. নি. ২.১২৬) ৰচনতো চ পরতো ঘোসো মিচ্ছাদিট্ঠিকতো মিচ্ছাদিট্ঠিপটিসঞ্ঞুত্তকথা দিট্ঠীনং কারণং.
ইদানি দিট্ঠিট্ঠানন্তি পদস্স অত্থং ৰিৰরন্তো খন্ধা হেতু খন্ধা পচ্চযোতিআদিমাহ. খন্ধা এৰ দিট্ঠীনং উপাদায, জনকহেতু চেৰ উপত্থম্ভকপচ্চযো চাতি অত্থো. সমুট্ঠানট্ঠেনাতি সমুট্ঠহন্তি উপ্পজ্জন্তি এতেনাতি সমুট্ঠানং, কারণন্তি অত্থো. তেন সমুট্ঠানট্ঠেন, দিট্ঠিকারণভাৰেনাতি অত্থো.
১২৫. ইদানি কিচ্চভেদেন দিট্ঠিভেদং দস্সেন্তো কতমানি অট্ঠারস দিট্ঠিপরিযুট্ঠানানীতিআদিমাহ. তত্থ যা দিট্ঠীতি ইদানি ৰুচ্চমানানং অট্ঠারসন্নং পদানং সাধারণং মূলপদং. যা দিট্ঠি, তদেৰ দিট্ঠিগতং, যা দিট্ঠি, তদেৰ দিট্ঠিগহনন্তি সব্বেহি সম্বন্ধো কাতব্বো. অযাথাৰদস্সনট্ঠেন দিট্ঠি, তদেৰ দিট্ঠীসু গতং দস্সনং দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিঅন্তোগধত্তাতি দিট্ঠিগতং. হেট্ঠাপিস্স অত্থো ৰুত্তোযেৰ. দ্ৰিন্নং অন্তানং একন্তগতত্তাপি দিট্ঠিগতং. সা এৰ দিট্ঠি দুরতিক্কমনট্ঠেন দিট্ঠিগহনং তিণগহনৰনগহনপব্বতগহনানি ৰিয. সাসঙ্কসপ্পটিভযট্ঠেন দিট্ঠিকন্তারং চোরকন্তারৰাল়কন্তারনিরুদককন্তারদুব্ভিক্খকন্তারা ৰিয. ধম্মসঙ্গণিযং ‘‘দিট্ঠিকন্তারো’’তি সকলিঙ্গেনেৰ আগতং. সম্মাদিট্ঠিযা ৰিনিৰিজ্ঝনট্ঠেন পটিলোমট্ঠেন চ দিট্ঠিৰিসূকং. মিচ্ছাদস্সনঞ্হি উপ্পজ্জমানং সম্মাদস্সনং ৰিনিৰিজ্ঝতি চেৰ ৰিলোমেতি চ. ধম্মসঙ্গণিযং (ধ. স. ৩৯২, ১১০৫) ‘‘দিট্ঠিৰিসূকাযিক’’ন্তি আগতং. কদাচি সস্সতস্স, কদাচি উচ্ছেদস্স গহণতো দিট্ঠিযা ৰিরূপং ফন্দিতন্তি দিট্ঠিৰিপ্ফন্দিতং. দিট্ঠিগতিকো হি একস্মিং পতিট্ঠাতুং ন সক্কোতি, কদাচি সস্সতং অনুস্সরতি, কদাচি উচ্ছেদং. দিট্ঠিযেৰ অনত্থে সংযোজেতীতি দিট্ঠিসঞ্ঞোজনং. দিট্ঠিযেৰ অন্তোতুদনট্ঠেন দুন্নীহরণীযট্ঠেন চ সল্লন্তি দিট্ঠিসল্লং. দিট্ঠিযেৰ পীল়াকরণট্ঠেন সম্বাধোতি দিট্ঠিসম্বাধো. দিট্ঠিযেৰ মোক্খাৰরণট্ঠেন পলিবোধোতি দিট্ঠিপলিবোধো. দিট্ঠিযেৰ দুম্মোচনীযট্ঠেন বন্ধনন্তি দিট্ঠিবন্ধনং. দিট্ঠিযেৰ দুরুত্তরট্ঠেন পপাতোতি দিট্ঠিপপাতো. দিট্ঠিযেৰ থামগতট্ঠেন অনুসযোতি দিট্ঠানুসযো. দিট্ঠিযেৰ অত্তানং সন্তাপেতীতি দিট্ঠিসন্তাপো. দিট্ঠিযেৰ অত্তানং অনুদহতীতি দিট্ঠিপরিল়াহো. দিট্ঠিযেৰ কিলেসকাযং গন্থেতীতি দিট্ঠিগন্থো. দিট্ঠিযেৰ ভুসং আদিযতীতি দিট্ঠুপাদানং. দিট্ঠিযেৰ ‘‘সচ্চ’’ন্তিআদিৰসেন অভিনিৰিসতীতি দিট্ঠাভিনিৰেসো. দিট্ঠিযেৰ ইদং পরন্তি আমসতি, পরতো ৰা আমসতীতি দিট্ঠিপরামাসো.
১২৬. ইদানি রাসিৰসেন সোল়স দিট্ঠিযো উদ্দিসন্তো কতমা সোল়স দিট্ঠিযোতিআদিমাহ. তত্থ সুখসোমনস্সসঙ্খাতে অস্সাদে দিট্ঠি অস্সাদদিট্ঠি. অত্তানং অনুগতা দিট্ঠি অত্তানুদিট্ঠি. নত্থীতি পৰত্তত্তা ৰিপরীতা দিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি. সতি কাযে দিট্ঠি, সন্তী ৰা কাযে দিট্ঠি সক্কাযদিট্ঠি. কাযোতি চেত্থ খন্ধপঞ্চকং, খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতো সক্কাযো ৰত্থু পতিট্ঠা এতিস্সাতি সক্কাযৰত্থুকা. সস্সতন্তি পৰত্তা দিট্ঠি সস্সতদিট্ঠি. উচ্ছেদোতি পৰত্তা দিট্ঠি উচ্ছেদদিট্ঠি. সস্সতাদিঅন্তং গণ্হাতীতি অন্তগ্গাহিকা, অন্তগ্গাহো ৰা অস্সা অত্থীতি অন্তগ্গাহিকা. অতীতসঙ্খাতং পুব্বন্তং অনুগতা দিট্ঠি পুব্বন্তানুদিট্ঠি. অনাগতসঙ্খাতং অপরন্তং অনুগতা দিট্ঠি অপরন্তানুদিট্ঠি. অনত্থে সংযোজেতীতি সঞ্ঞোজনিকা. অহঙ্কারৰসেন অহন্তি উপ্পন্নেন মানেন দিট্ঠিযা মূলভূতেন ৰিনিবন্ধা ঘটিতা উপ্পাদিতা দিট্ঠি অহন্তি মানৰিনিবন্ধা দিট্ঠি. তথা মমঙ্কারৰসেন মমন্তি উপ্পন্নেন মানেন ৰিনিবন্ধা দিট্ঠি মমন্তি মানৰিনিবন্ধা দিট্ঠি. অত্তনো ৰদনং কথনং অত্তৰাদো, তেন পটিসঞ্ঞুত্তা বদ্ধা দিট্ঠি অত্তৰাদপটিসংযুত্তা দিট্ঠি. অত্তানং লোকোতি ৰদনং কথনং লোকৰাদো, তেন পটিসঞ্ঞুত্তা দিট্ঠি লোকৰাদপটিসংযুত্তা দিট্ঠি. ভৰো ৰুচ্চতি সস্সতং, সস্সতৰসেন উপ্পজ্জনদিট্ঠি ভৰদিট্ঠি. ৰিভৰো ৰুচ্চতি উচ্ছেদো, উচ্ছেদৰসেন উপ্পজ্জনদিট্ঠি ৰিভৰদিট্ঠি.
১২৭-১২৮. ইদানি তীণি সতং দিট্ঠাভিনিৰেসে নিদ্দিসিতুকামো কতমে তীণি সতং দিট্ঠাভিনিৰেসাতি পুচ্ছিত্ৰা তে অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ ৰিসুং ৰিসুং অভিনিৰেসৰিস্সজ্জনেনেৰ তে ৰিস্সজ্জেতুকামো অস্সাদদিট্ঠিযা, কতিহাকারেহি অভিনিৰেসো হোতীতিআদিনা নযেন সোল়সন্নং দিট্ঠীনং অভিনিৰেসাকারগণনং পুচ্ছিত্ৰা পুন অস্সাদদিট্ঠিযা পঞ্চতিংসায আকারেহি অভিনিৰেসো হোতীতি তাসং সোল়সন্নং দিট্ঠীনং অভিনিৰেসাকারগণনং ৰিস্সজ্জেত্ৰা পুন তানি গণনানি ৰিস্সজ্জেন্তো অস্সাদদিট্ঠিযা কতমেহি পঞ্চতিংসায আকারেহি অভিনিৰেসো হোতীতিআদিমাহ. তত্থ রূপং পটিচ্চাতি রূপক্খন্ধং পটিচ্চ. উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সন্তি ‘‘অযং মে কাযো ঈদিসো’’তি রূপসম্পদং নিস্সায গেহসিতং রাগসম্পযুত্তং সুখং সোমনস্সং উপ্পজ্জতি. হেট্ঠা ৰুত্তেনট্ঠেন সুখঞ্চ সোমনস্সঞ্চ. তংযেৰ রূপস্স অস্সাদোতি রূপনিস্সযো অস্সাদো. তঞ্হি সুখং তণ্হাৰসেন অস্সাদীযতি উপভুঞ্জীযতীতি অস্সাদো. অভিনিৰেসপরামাসো দিট্ঠীতি সো অস্সাদো সস্সতোতি ৰা উচ্ছিজ্জিস্সতীতি ৰা সস্সতং ৰা উচ্ছিজ্জমানং ৰা অত্তানং সুখিতং করোতীতি ৰা অভিনিৰেসপরামাসো হোতি. তস্মা যা চ দিট্ঠি যো চ অস্সাদোতি অস্সাদস্স দিট্ঠিভাৰাভাৰেপি অস্সাদং ৰিনা সা দিট্ঠি ন হোতীতি কত্ৰা উভযম্পি সমুচ্চিতং. অস্সাদদিট্ঠীতি অস্সাদে পৰত্তা দিট্ঠীতি ৰুত্তং হোতি.
ইদানি নানাসুত্তেহি সংসন্দেত্ৰা মিচ্ছাদিট্ঠিং মিচ্ছাদিট্ঠিকঞ্চ গরহিতুকামো অস্সাদদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠীতিআদিমাহ. তত্থ দিট্ঠিৰিপত্তীতি সম্মাদিট্ঠিৰিনাসকমিচ্ছাদিট্ঠিসঙ্খাতদিট্ঠিযা ৰিপত্তি. দিট্ঠিৰিপন্নোতি ৰিপন্না ৰিনট্ঠা সম্মাদিট্ঠি অস্সাতি দিট্ঠিৰিপন্নো, ৰিপন্নদিট্ঠীতি ৰুত্তং হোতি. মিচ্ছাদিট্ঠিযা ৰা ৰিপন্নো ৰিনট্ঠোতি দিট্ঠিৰিপন্নো. ন সেৰিতব্বো উপসঙ্কমনেন. ন ভজিতব্বো চিত্তেন. ন পযিরুপাসিতব্বো উপসঙ্কমিত্ৰা নিসীদনেন. তং কিস্স হেতূতি ‘‘তং সেৰনাদিকং কেন কারণেন ন কাতব্ব’’ন্তি তস্স কারণপুচ্ছা. দিট্ঠি হিস্স পাপিকাতি কারণৰিস্সজ্জনং. যস্মা অস্স পুগ্গলস্স দিট্ঠি পাপিকা, তস্মা তং সেৰনাদিকং ন কাতব্বন্তি অত্থো. দিট্ঠিযা রাগোতি ‘‘সুন্দরা মে দিট্ঠী’’তি দিট্ঠিং আরব্ভ দিট্ঠিযা উপ্পজ্জনরাগো. দিট্ঠিরাগরত্তোতি তেন দিট্ঠিরাগেন রঙ্গেন রত্তং ৰত্থং ৰিয রত্তো. ন মহপ্ফলন্তি ৰিপাকফলেন. ন মহানিসংসন্তি নিস্সন্দফলেন.
পুরিসপুগ্গলস্সাতি পুরিসসঙ্খাতস্স পুগ্গলস্স. লোকিযৰোহারেন হি পুরি ৰুচ্চতি সরীরং, তস্মিং পুরিস্মিং সেতি পৰত্ততীতি পুরিসো, পুং ৰুচ্চতি নিরযো, তং পুং গলতি গচ্ছতীতি পুগ্গলো. যেভুয্যেন হি সত্তা সুগতিতো চুতা দুগ্গতিযংযেৰ নিব্বত্তন্তি. তং কিস্স হেতূতি তং ন মহপ্ফলত্তং কেন কারণেন হোতি. দিট্ঠি হিস্স পাপিকাতি যস্মা অস্স পুগ্গলস্স দিট্ঠি পাপিকা, তস্মা ন মহপ্ফলং হোতীতি অত্থো. দ্ৰেৰ গতিযোতি পঞ্চসু গতীসু দ্ৰেৰ গতিযো. ৰিপজ্জমানায দিট্ঠিযা নিরযো. সম্পজ্জমানায তিরচ্ছানযোনি. যঞ্চেৰ কাযকম্মন্তি সকলিঙ্গধারণপটিপদানুযোগঅভিৰাদনপচ্চুট্ঠানঅঞ্জলিকম্মাদি কাযকম্মং. যঞ্চ ৰচীকম্মন্তি সকসমযপরিযাপুণনসজ্ঝাযনদেসনাসমাদপনাদি ৰচীকম্মং. যঞ্চ মনোকম্মন্তি ইধলোকচিন্তাপটিসংযুত্তঞ্চ পরলোকচিন্তাপটিসংযুত্তঞ্চ কতাকতচিন্তাপটিসংযুত্তঞ্চ মনোকম্মং. তিণকট্ঠধঞ্ঞবীজেসু সত্তদিট্ঠিস্স দানানুপ্পদানপটিগ্গহণপরিভোগেসু চ কাযৰচীমনোকম্মানি. যথাদিট্ঠীতি যা অযং দিট্ঠি, তস্সানুরূপং. সমত্তন্তি পরিপুণ্ণং. সমাদিন্নন্তি গহিতং.
অট্ঠকথাযং পন ৰুত্তং – তদেতং যথাদিট্ঠিযং ঠিতকাযকম্মং, দিট্ঠিসহজাতকাযকম্মং, দিট্ঠানুলোমিককাযকম্মন্তি তিৰিধং হোতি. তত্থ ‘‘পাণং হনতো অদিন্নং আদিযতো মিচ্ছাচরতো নত্থি ততোনিদানং পাপং, নত্থি পাপস্স আগমো’’তি যং এৰং দিট্ঠিকস্স সতো পাণাতিপাতঅদিন্নাদানমিচ্ছাচারসঙ্খাতং কাযকম্মং, ইদং যথাদিট্ঠিযং ঠিতকাযকম্মং নাম. ‘‘পাণং হনতো অদিন্নং আদিযতো মিচ্ছাচরতো নত্থি ততোনিদানং পাপং, নত্থি পাপস্স আগমো’’তি যং ইমায দিট্ঠিযা ইমিনা দস্সনেন সহজাতং কাযকম্মং, ইদং দিট্ঠিসহজাতকাযকম্মং নাম. তদেৰ পন সমত্তং সমাদিন্নং গহিতং পরামট্ঠং দিট্ঠানুলোমিককাযকম্মং নাম. ৰচীকম্মমনোকম্মেসুপি এসেৰ নযো. এত্থ পন মুসা ভণতো পিসুণং ভণতো ফরুসং ভণতো সম্ফং পলপতো অভিজ্ঝালুনো ব্যাপন্নচিত্তস্স মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স সতো নত্থি ততোনিদানং পাপং, নত্থি পাপস্স আগমোতি যোজনা কাতব্বা. লিঙ্গধারণাদিপরিযাপুণনাদিলোকচিন্তাদিৰসেন ৰুত্তনযো চেত্থ সুন্দরো.
চেতনাদীসু দিট্ঠিসহজাতা চেতনা চেতনা নাম. দিট্ঠিসহজাতা পত্থনা পত্থনা নাম. চেতনাপত্থনানং ৰসেন চিত্তট্ঠপনা পণিধি নাম. তেহি পন চেতনাদীহি সম্পযুত্তা ফস্সাদযো সঙ্খারক্খন্ধপরিযাপন্না ধম্মা সঙ্খারা নাম. অনিট্ঠাযাতিআদীহি দুক্খমেৰ ৰুত্তং. দুক্খঞ্হি সুখকামেহি সত্তেহি ন এসিতত্তা অনিট্ঠং. অপ্পিযত্তা অকন্তং. মনস্স অৰড্ঢনতো, মনসি অৰিসপ্পনতো চ অমনাপং. আযতিং অভদ্দতায অহিতং. পীল়নতো দুক্খন্তি. তং কিস্স হেতূতি তং এৰং সংৰত্তনং কেন কারণেন হোতীতি অত্থো. ইদানিস্স কারণং দিট্ঠি হিস্স পাপিকাতি. যস্মা তস্স পুগ্গলস্স দিট্ঠি পাপিকা লামকা, তস্মা এৰং সংৰত্ততীতি অত্থো. অল্লায পথৰিযা নিক্খিত্তন্তি উদকেন তিন্তায ভূমিযা রোপিতং. পথৰীরসং আপোরসন্তি তস্মিং তস্মিং ঠানে পথৰিযা চ সম্পদং আপস্স চ সম্পদং. বীজনিক্খিত্তট্ঠানে হি ন সব্বা পথৰী ন সব্বো আপো চ বীজং ফলং গণ্হাপেতি. যো পন তেসং পদেসো বীজং ফুসতি, সোযেৰ বীজং ফলং গণ্হাপেতি. তস্মা বীজপোসনায পচ্চযভূতোযেৰ সো পদেসো পথৰীরসো আপোরসোতি ৰেদিতব্বো. রসসদ্দস্স হি সম্পত্তি চ অত্থো. যথাহ ‘‘কিচ্চসম্পত্তিঅত্থেন রসো নাম পৰুচ্চতী’’তি. লোকে চ ‘‘সুরসো গন্ধব্বো’’তি ৰুত্তে সুসম্পন্নো গন্ধব্বোতি অত্থো ঞাযতি. উপাদিযতীতি গণ্হাতি. যো হি পদেসো পচ্চযো হোতি, তং পচ্চযং লভমানং বীজং তং গণ্হাতি নাম. সব্বং তন্তি সব্বং তং রসজাতং. তিত্তকত্তাযাতি সো পথৰীরসো আপোরসো চ অতিত্তকো সমানোপি তিত্তকং বীজং নিস্সায নিম্বরুক্খাদীনং তেসং ফলানঞ্চ তিত্তকভাৰায সংৰত্ততি. কটুকত্তাযাতি ইদং পুরিমস্সেৰ ৰেৰচনং.
‘‘ৰণ্ণগন্ধরসূপেতো, অম্বোযং অহুৰা পুরে;
তমেৰ পূজং লভমানো, কেনম্বো কটুকপ্ফলো’’তি. (জা. ১.২.৭১) –
আগতট্ঠানে ৰিয হি ইধাপি তিত্তকমেৰ অপ্পিযট্ঠেন কটুকন্তি ৰেদিতব্বং. অসাতত্তাযাতি অমধুরভাৰায. অসাদুত্তাযাতিপি পাঠো, অসাদুভাৰাযাতি অত্থো. সাদূতি হি মধুরং. বীজং হিস্সাতি অস্স নিম্বাদিকস্স বীজং. এৰমেৰন্তি এৰং এৰং. যস্মা সুখা ৰেদনা পরমো অস্সাদো, তস্মা মিচ্ছাদিট্ঠিযা দুক্খৰেদনাৰসেন আদীনৰো দস্সিতোতি. পুন অট্ঠারসভেদেন দিট্ঠিযা আদীনৰং দস্সেতুং অস্সাদদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠীতিআদিমাহ. তং ৰুত্তত্থমেৰ. ইমেহি অট্ঠারসহি আকারেহি পরিযুট্ঠিতচিত্তস্স সঞ্ঞোগোতি দিট্ঠিযা এৰ সংসারে বন্ধনং দস্সেতি.
১২৯. যস্মা পন দিট্ঠিভূতানিপি সঞ্ঞোজনানি অত্থি অদিট্ঠিভূতানিপি, তস্মা তং পভেদং দস্সেন্তো অত্থি সঞ্ঞোজনানি চেৰাতিআদিমাহ. তত্থ যস্মা কামরাগসঞ্ঞোজনস্সেৰ অনুনযসঞ্ঞোজনন্তি আগতট্ঠানম্পি অত্থি, তস্মা অনুনযসঞ্ঞোজনন্তি ৰুত্তং. কামরাগভাৰং অপ্পত্ৰা পৰত্তং লোভং সন্ধায এতং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. সেসখন্ধাযতনাদিমূলকেসুপি ৰারেসু ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. ৰেদনাপরমত্তা চ অস্সাদস্স ৰেদনাপরিযোসানা এৰ দেসনা কতা. সঞ্ঞাদযো ন গহিতা. ইমেহি পঞ্চতিংসায আকারেহীতি পঞ্চক্খন্ধা অজ্ঝত্তিকাযতনাদীনি পঞ্চ ছক্কানি চাতি ইমানি পঞ্চতিংস ৰত্থূনি নিস্সায উপ্পন্নঅস্সাদারম্মণৰসেন পঞ্চতিংসায আকারেহি.
অস্সাদদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. অত্তানুদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা
১৩০. অত্তানুদিট্ঠিযং অস্সুতৰা পুথুজ্জনোতি আগমাধিগমাভাৰা ঞেয্যো অস্সুতৰা ইতি. যস্স হি খন্ধধাতুআযতনসচ্চপচ্চযাকারসতিপট্ঠানাদীসু উগ্গহপরিপুচ্ছাৰিনিচ্ছযৰিরহিতত্তা অত্তানুদিট্ঠিপটিসেধকরো নেৰ আগমো, পটিপত্তিযা অধিগন্তব্বস্স অনধিগতত্তা ন চ অধিগমো অত্থি, সো আগমাধিগমানং অভাৰা ঞেয্যো অস্সুতৰা ইতি. সুতন্তি হি বুদ্ধৰচনাগমো চ সুতফলত্তা হেতুৰোহারৰসেন অধিগমো চ, তং সুতং অস্স অত্থীতি সুতৰা, ন সুতৰা অস্সুতৰা. স্ৰাযং –
পুথূনং জননাদীহি, কারণেহি পুথুজ্জনো;
পুথুজ্জনন্তোগধত্তা, পুথুৰাযং জনো ইতি.
সো হি পুথূনং নানপ্পকারানং কিলেসাদীনং জননাদীহি কারণেহি পুথুজ্জনো. যথাহ – ‘‘পুথু কিলেসে জনেন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু অৰিহতসক্কাযদিট্ঠিকাতি পুথুজ্জনা, পুথু সত্থারানং মুখুল্লোকিকাতি পুথুজ্জনা, পুথু সব্বগতীহি অৰুট্ঠিতাতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাভিসঙ্খারে অভিসঙ্খরোন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাওঘেহি ৰুয্হন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাসন্তাপেহি সন্তপ্পেন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাপরিল়াহেহি পরিদয্হন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু পঞ্চসু কামগুণেসু রত্তা গিদ্ধা গধিতা মুচ্ছিতা অজ্ঝোসন্না লগ্গা লগ্গিতা পলিবুদ্ধাতি পুথুজ্জনা, পুথু পঞ্চহি নীৰরণেহি আৰুতা নিৰুতা ওৰুতা পিহিতা পটিচ্ছন্না পটিকুজ্জিতাতি পুথুজ্জনা’’তি (মহানি. ৯৪). পুথূনং ৰা গণনপথমতীতানং অরিযধম্মপরম্মুখানং নীচধম্মসমুদাচারানং জনানং অন্তোগধত্তাপি পুথুজ্জনা, পুথু ৰা অযং, ৰিসুংযেৰ সঙ্খং গতো ৰিসংসট্ঠো সীলসুতাদিগুণযুত্তেহি অরিযেহি জনোতিপি পুথুজ্জনো. এৰমেতেহি ‘‘অস্সুতৰা পুথুজ্জনো’’তি দ্ৰীহি পদেহি যে তে –
‘‘দুৰে পুথুজ্জনা ৰুত্তা, বুদ্ধেনাদিচ্চবন্ধুনা;
অন্ধো পুথুজ্জনো একো, কল্যাণেকো পুথুজ্জনো’’তি. –
দ্ৰে পুথুজ্জনা ৰুত্তা, তেসু অন্ধপুথুজ্জনো ৰুত্তো হোতীতি ৰেদিতব্বো.
অরিযানং অদস্সাৰীতিআদীসু অরিযাতি আরকত্তা কিলেসেহি, অনযে ন ইরিযনতো, অযে চ ইরিযনতো, সদেৰকেন চ লোকেন অরণীযতো বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ বুদ্ধসাৰকা চ ৰুচ্চন্তি, বুদ্ধা এৰ ৰা ইধ অরিযা. যথাহ – ‘‘সদেৰকে, ভিক্খৰে, লোকে…পে… তথাগতো অরিযোতি ৰুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৫.১০৯৮).
সপ্পুরিসাতি এত্থ পন পচ্চেকবুদ্ধা তথাগতসাৰকা চ ‘‘সপ্পুরিসা’’তি ৰেদিতব্বা. তে হি লোকুত্তরগুণযোগেন সোভনা পুরিসাতি সপ্পুরিসা. সব্বেযেৰ ৰা এতে দ্ৰেধাপি ৰুত্তা. বুদ্ধাপি হি অরিযা চ সপ্পুরিসা চ পচ্চেকবুদ্ধা বুদ্ধসাৰকাপি. যথাহ –
‘‘যো ৰে কতঞ্ঞূ কতৰেদি ধীরো, কল্যাণমিত্তো দল়্হভত্তি চ হোতি;