৩. আনাপানস্সতিকথা
১. গণনৰারৰণ্ণনা
১৫২. ইদানি দিট্ঠিকথানন্তরং কথিতায আনাপানস্সতিকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা অনুপ্পত্তা. অযঞ্হি আনাপানস্সতিকথা দিট্ঠিকথায সুৰিদিতদিট্ঠাদীনৰস্স মিচ্ছাদিট্ঠিমলৰিসোধনেন সুৰিসুদ্ধচিত্তস্স যথাভূতাৰবোধায সমাধিভাৰনা সুকরা হোতি, সব্বসমাধিভাৰনাসু চ সব্বসব্বঞ্ঞুবোধিসত্তানং বোধিমূলে ইমিনাৰ সমাধিনা সমাহিতচিত্তানং যথাভূতাৰবোধতো অযমেৰ সমাধিভাৰনা পধানাতি চ দিট্ঠিকথানন্তরং কথিতা. তত্থ সোল়সৰত্থুকং আনাপানস্সতিসমাধিং ভাৰযতো সমধিকানি দ্ৰে ঞাণসতানি উপ্পজ্জন্তীতি ঞাণগণনুদ্দেসো, অট্ঠ পরিপন্থে ঞাণানীতিআদি ঞাণগণননিদ্দেসো, কতমানি অট্ঠ পরিপন্থে ঞাণানীতিআদি. ইমানি একৰীসতি ৰিমুত্তিসুখে ঞাণানীতিপরিযন্তং সব্বঞাণানং ৰিত্থারনিদ্দেসো, অন্তে সোল়সৰত্থুকং আনাপানস্সতিসমাধিং ভাৰযতোতিআদি নিগমনন্তি এৰং তাৰ পাল়িৰৰত্থানং ৰেদিতব্বং.
তত্থ গণনুদ্দেসে গণনৰারে তাৰ সোল়সৰত্থুকন্তি দীঘং রস্সং সব্বকাযপটিসংৰেদী পস্সম্ভযং কাযসঙ্খারন্তি কাযানুপস্সনাচতুক্কং, পীতিপটিসংৰেদী সুখপটিসংৰেদী চিত্তসঙ্খারপটিসংৰেদী পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খারন্তি ৰেদনানুপস্সনাচতুক্কং, চিত্তপটিসংৰেদী অভিপ্পমোদযং চিত্তং সমাদহং চিত্তং ৰিমোচযং চিত্তন্তি চিত্তানুপস্সনাচতুক্কং, অনিচ্চানুপস্সী ৰিরাগানুপস্সী নিরোধানুপস্সী পটিনিস্সগ্গানুপস্সীতি ধম্মানুপস্সনাচতুক্কন্তি ইমেসং চতুন্নং চতুক্কানং ৰসেন সোল়স ৰত্থূনি পতিট্ঠা আরম্মণানি অস্সাতি সোল়সৰত্থুকো. তং সোল়সৰত্থুকং. সমাসৰসেন পনেত্থ ৰিভত্তিলোপো কতো. আনন্তি অব্ভন্তরং পৰিসনৰাতো. অপানন্তি বহিনিক্খমনৰাতো. কেচি পন ৰিপরিযাযেন ৰদন্তি. অপানঞ্হি অপেতং আনতোতি অপানন্তি ৰুচ্চতি, নিদ্দেসে (পটি. ম. ১.১৬০) পন না-কারস্স দীঘত্তমজ্ঝুপেক্খিত্ৰা আপানন্তি. তস্মিং আনাপানে সতি আনাপানস্সতি, অস্সাসপস্সাসপরিগ্গাহিকায সতিযা এতং অধিৰচনং. আনাপানস্সতিযা যুত্তো সমাধি, আনাপানস্সতিযং ৰা সমাধি আনাপানস্সতিসমাধি. ভাৰযতোতি নিব্বেধভাগিযং ভাৰেন্তস্স. সমধিকানীতি সহ অধিকেন ৰত্তন্তীতি সমধিকানি, সাতিরেকানীতি অত্থো. ম-কারো পনেত্থ পদসন্ধিকরো. কেচি পন ‘‘সংঅধিকানী’’তি ৰদন্তি. এৰং সতি দ্ৰে ঞাণসতানিযেৰ অধিকানীতি আপজ্জতি, তং ন যুজ্জতি. ইমানি হি ৰীসতিঅধিকানি দ্ৰে ঞাণসতানি হোন্তীতি.
পরিপন্থে ঞাণানীতি পরিপন্থং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তঞাণানি. তথা উপকারে উপক্কিলেসে ঞাণানি. ৰোদানে ঞাণানীতি ৰোদাযতি, তেন চিত্তং পরিসুদ্ধং হোতীতি ৰোদানং. কিং তং? ঞাণং. ‘‘ৰোদানঞাণানী’’তি ৰত্তব্বে ‘‘সুতমযে ঞাণ’’ন্তিআদীসু (পটি. ম. মাতিকা ১.১; পটি. ম. ১.১) ৰিয ‘‘ৰোদানে ঞাণানী’’তি ৰুত্তং. সতো সম্পজানো হুত্ৰা করোতীতি সতোকারী, তস্স সতোকারিস্স ঞাণানি. নিব্বিদাঞাণানীতি নিব্বিদাভূতানি ঞাণানি. নিব্বিদানুলোমঞাণানীতি নিব্বিদায অনুকূলানি ঞাণানি. নিব্বিদানুলোমিঞাণানীতিপি পাঠো, নিব্বিদানুলোমো এতেসং অত্থীতি নিব্বিদানুলোমীতি অত্থো. নিব্বিদাপটিপ্পস্সদ্ধিঞাণানীতি নিব্বিদায পটিপ্পস্সদ্ধিযং ঞাণানি. ৰিমুত্তিসুখে ঞাণানীতি ৰিমুত্তিসুখেন সম্পযুত্তানি ঞাণানি.
কতমানি অট্ঠাতিআদীহি পরিপন্থউপকারানং পটিপক্খৰিপক্খযুগলত্তা তেসু ঞাণানি সহেৰ নিদ্দিট্ঠানি. কামচ্ছন্দনেক্খম্মাদীনি হেট্ঠা ৰুত্তত্থানি. উপকারন্তি চ লিঙ্গৰিপল্লাসৰসেন নপুংসকৰচনং কতং. সব্বেপি অকুসলা ধম্মাতি ৰুত্তাৰসেসা যে কেচি অকুসলা ধম্মা. তথা সব্বেপি নিব্বেধভাগিযা কুসলা ধম্মা. ‘‘পরিপন্থো উপকার’’ন্তি চ তং তদেৰ অপেক্খিত্ৰা একৰচনং কতং. এত্থ চ পরিপন্থে ঞাণানি চ উপকারে ঞাণানি চ পুচ্ছিত্ৰা তেসং আরম্মণানেৰ ৰিস্সজ্জিত্ৰা তেহেৰ তানি ৰিস্সজ্জিতানি হোন্তীতি তদারম্মণানি ঞাণানি নিগমেত্ৰা দস্সেসি. উপক্কিলেসে ঞাণাদীসুপি এসেৰ নযো.
গণনৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সোল়সঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা
১৫৩. সোল়সহি আকারেহীতি উভযপক্খৰসেন ৰুত্তেহি সোল়সহি ঞাণকোট্ঠাসেহি. উদুচিতং চিত্তং সমুদুচিতন্তি উপচারভূমিযং চিত্তং উদ্ধং উচিতং, সম্মা উদ্ধং উচিতং, উপরূপরি কতপরিচযং সম্মা উপরূপরি কতপরিচযন্তি অত্থো. উদুজিতং চিত্তং সমুদুজিতন্তিপি পাঠো. উপরিভাৰায জিতং, উপরিভাৰকরেহি ৰা ঞাণেহি জিতং উদুজিতং. সমুদুজিতন্তি সমা উপরিভাৰায, উপরিভাৰকরেহি ৰা ঞাণেহি জিতং. সমাতি চেত্থ ৰিসমভাৰপটিক্খেপো. ইমস্মিং পাঠে উ, দু-ইতি দ্ৰে দ্ৰে উপসগ্গা হোন্তি. উরূজিতং চিত্তং সম্মারূজিতন্তিপি পাঠো. এত্থাপি জিতত্থোযেৰ. উরূ অরূতি ইদং পন নিপাতমত্তমেৰাতি ৰদন্তি. ৰীণোপমট্ঠকথায তজ্জিতং সুতজ্জিতন্তি চ অত্থো ৰুত্তো, সো ইধ ন যুজ্জতি. একত্তে সন্তিট্ঠতীতি উপচারভূমিযং তাৰ নানারম্মণৰিক্খেপাভাৰেন একত্তে পতিট্ঠাতি. নিয্যানাৰরণট্ঠেন নীৰরণাতি এত্থ অরতিপি সব্বেপি অকুসলা আৰরণট্ঠেন নীৰরণাতি ৰুত্তা. নিয্যানাৰরণট্ঠেনাতি নিয্যানানং আগমনমগ্গপিদহনট্ঠেন. নিয্যানৰারণট্ঠেনাতিপি পাঠো, নিয্যানানং পটিক্খেপনট্ঠেনাতি অত্থো. নেক্খম্মং অরিযানং নিয্যানন্তি মগ্গট্ঠানং অরিযানং নিয্যানসঙ্খাতস্স অরিযমগ্গস্স হেতুত্তা ফলূপচারেন অরিযানং নিয্যানং. তেন চ হেতুভূতেন মগ্গক্খণে অরিযা নিয্যন্তি নিগচ্ছন্তি. কেচি পন ‘‘নিয্যানন্তি মগ্গো’’তি ৰদন্তি. ইধ উপচারস্স অধিপ্পেতত্তা মগ্গক্খণে চ আলোকসঞ্ঞায সব্বকুসলধম্মানঞ্চ অভাৰা তং ন যুজ্জতি. নিৰুতত্তাতি পটিচ্ছন্নত্তা. নপ্পজানাতীতি পুগ্গলৰসেন ৰুত্তং.
ৰিসুদ্ধচিত্তস্সাতি উপচারভূমিযংযেৰ. খণিকসমোধানাতি চিত্তক্খণে চিত্তক্খণে উপ্পজ্জনতো খণো এতেসং অত্থীতি খণিকা, উপক্কিলেসা, খণিকানং সমোধানো সমাগমো পবন্ধো খণিকসমোধানো. তস্মা খণিকসমোধানা, উপ্পজ্জমানা উপক্কিলেসা খণিকপ্পবন্ধৰসেন খণিকপরম্পরাৰসেন উপ্পজ্জন্তি, ন একচিত্তক্খণৰসেনাতি ৰুত্তং হোতি.
সোল়সঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. উপক্কিলেসঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা
পঠমচ্ছক্কং
১৫৪. পঠমচ্ছক্কে অস্সাসাদিমজ্ঝপরিযোসানন্তি অব্ভন্তরপৰিসনৰাতস্স নাসিকগ্গং ৰা মুখনিমিত্তং ৰা আদি, হদযং মজ্ঝং, নাভি পরিযোসানং. তং তস্স আদিমজ্ঝপরিযোসানং সতিযা অনুগচ্ছতো যোগিস্স ঠাননানত্তানুগমনেন চিত্তং অজ্ঝত্তং ৰিক্খেপং গচ্ছতি, তং অজ্ঝত্তৰিক্খেপগতং চিত্তং একত্তে অসণ্ঠহনতো সমাধিস্স পরিপন্থো. পস্সাসাদিমজ্ঝপরিযোসানন্তি বহিনিক্খমনৰাতস্স নাভি আদি, হদযং মজ্ঝং, নাসিকগ্গং ৰা মুখনিমিত্তং ৰা বহিআকাসো ৰা পরিযোসানং. যোজনা পনেত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা. অস্সাসপটিকঙ্খনা নিকন্তিতণ্হাচরিযাতি ‘‘নাসিকাৰাতাযত্তমিদং কম্মট্ঠান’’ন্তি সল্লক্খেত্ৰা ওল়ারিকোল়ারিকস্স অস্সাসস্স পত্থনাসঙ্খাতা নিকামনা এৰ তণ্হাপৰত্তি. তণ্হাপৰত্তিযা সতি একত্তে অসণ্ঠহনতো সমাধিস্স পরিপন্থো. পস্সাসপটিকঙ্খনা নিকন্তীতি পুন অস্সাসপুব্বকস্স পস্সাসস্স পত্থনাসঙ্খাতা নিকন্তি. সেসং ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং. অস্সাসেনাভিতুন্নস্সাতি অতিদীঘং অতিরস্সং ৰা অস্সাসং করোন্তস্স অস্সাসমূলকস্স কাযচিত্তকিলমথস্স সব্ভাৰতো তেন অস্সাসেন ৰিদ্ধস্স পীল়িতস্স. পস্সাসপটিলাভে মুচ্ছনাতি অস্সাসেন পীল়িতত্তাযেৰ পস্সাসে অস্সাদসঞ্ঞিনো পস্সাসং পত্থযতো তস্মিং পস্সাসপটিলাভে রজ্জনা. পস্সাসমূলকেপি এসেৰ নযো.
ৰুত্তস্সেৰ অত্থস্স অনুৰণ্ণনত্থং ৰুত্তেসু গাথাবন্ধেসু অনুগচ্ছনাতি অনুগচ্ছমানা. সতীতি অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰিক্খেপহেতুভূতা সতি. ৰিক্খিপতি অনেন চিত্তন্তি ৰিক্খেপো. কো সো? অস্সাসো. অজ্ঝত্তং ৰিক্খেপো অজ্ঝত্তৰিক্খেপো, তস্স আকঙ্খনা অজ্ঝত্তৰিক্খেপাকঙ্খনা, অসম্মামনসিকারৰসেন অজ্ঝত্তৰিক্খেপকস্স অস্সাসস্স আকঙ্খনাতি ৰুত্তং হোতি. এতেনেৰ নযেন বহিদ্ধাৰিক্খেপপত্থনা ৰেদিতব্বা. যেহীতি যেহি উপক্কিলেসেহি. ৰিক্খিপ্পমানস্সাতি ৰিক্খিপিযমানস্স ৰিক্খেপং আপাদিযমানস্স. নো চ চিত্তং ৰিমুচ্চতীতি চিত্তং অস্সাসপস্সাসারম্মণে চ নাধিমুচ্চতি, পচ্চনীকধম্মেহি চ ন ৰিমুচ্চতি. চিত্তং নো চ ৰিমুচ্চতি পরপত্তিযা চ হোন্তীতি সম্বন্ধো. ৰিমোক্খং অপ্পজানন্তাতি সো ৰা অঞ্ঞো ৰা আরম্মণাধিমুত্তিৰিমোক্খঞ্চ পচ্চনীকৰিমুত্তিৰিমোক্খঞ্চ এৰং অপ্পজানন্তা. পরপত্তিযাতি পরপচ্চযং পরসদ্দহনং অরহন্তি, ন অত্তপচ্চক্খং ঞাণন্তি ‘‘পরপচ্চযিকা’’তি ৰত্তব্বে ‘‘পরপত্তিযা’’তি ৰুত্তং. অত্থো পন সোযেৰ.
দুতিযচ্ছক্কং
১৫৫. দুতিযচ্ছক্কে নিমিত্তন্তি অস্সাসপস্সাসানং ফুসনট্ঠানং. অস্সাসপস্সাসা হি দীঘনাসিকস্স নাসাপুটং ঘট্টেন্তা পৰত্তন্তি, রস্সনাসিকস্স উত্তরোট্ঠং. যদি হি অযং যোগী তং নিমিত্তমেৰ আৰজ্জতি, তস্স নিমিত্তমেৰ আৰজ্জমানস্স অস্সাসে চিত্তং ৰিকম্পতি, ন পতিট্ঠাতীতি অত্থো. তস্স তস্মিং চিত্তে অপ্পতিট্ঠিতে সমাধিস্স অভাৰতো তং ৰিকম্পনং সমাধিস্স পরিপন্থো. যদি অস্সাসমেৰ আৰজ্জতি, তস্স চিত্তং অব্ভন্তরপৰেসনৰসেন ৰিক্খেপং আৰহতি, নিমিত্তে ন পতিট্ঠাতি, তস্মা নিমিত্তে ৰিকম্পতি. ইমিনা নযেন সেসেসুপি যোজনা কাতব্বা. গাথাসু ৰিক্খিপ্পতেতি ৰিক্খিপীযতি ৰিক্খেপং আপাদীযতি.
ততিযচ্ছক্কং
১৫৬. ততিযচ্ছক্কে অতীতানুধাৰনং চিত্তন্তি ফুসনট্ঠানং অতিক্কমিত্ৰা গতং অস্সাসং ৰা পস্সাসং ৰা অনুগচ্ছমানং চিত্তং. ৰিক্খেপানুপতিতন্তি ৰিক্খেপেন অনুগতং, ৰিক্খেপং ৰা সযং অনুপতিতং অনুগতং. অনাগতপটিকঙ্খনং চিত্তন্তি ফুসনট্ঠানং অপ্পত্তং অস্সাসং ৰা পস্সাসং ৰা পটিকঙ্খমানং পচ্চাসীসমানং চিত্তং. ৰিকম্পিতন্তি তস্মিং অপ্পতিট্ঠানেনেৰ ৰিক্খেপেন ৰিকম্পিতং. লীনন্তি অতিসিথিলৰীরিযতাদীহি সঙ্কুচিতং. কোসজ্জানুপতিতন্তি কুসীতভাৰানুগতং. অতিপগ্গহিতন্তি অচ্চারদ্ধৰীরিযতাদীহি অতিউস্সাহিতং. উদ্ধচ্চানুপতিতন্তি ৰিক্খেপানুগতং. অভিনতন্তি অস্সাদৰত্থূসু ভুসং নতং অল্লীনং. অপনতন্তি নিরস্সাদৰত্থূসু পতিহতং, ততো অপগতং ৰা, অপগতনতং ৰা, ন ততো অপগতন্তি অত্থো. রাগানুপতিতন্তি এত্থ অস্সাসপস্সাসনিমিত্তং মনসিকরোতো উপ্পন্নপীতিসুখে ৰা পুব্বে হসিতলপিতকীল়িতৰত্থূসু ৰা রাগো অনুপততি. ব্যাপাদানুপতিতন্তি এত্থ মনসিকারে নিরস্সাদগতচিত্তস্স উপ্পন্নদোমনস্সৰসেন ৰা পুব্বে সমুদাচিণ্ণেসু আঘাতৰত্থূসু ৰা ব্যাপাদো অনুপততি. গাথাসু ন সমাধিযতীতি ন সমাহিতং হোতি. অধিচিত্তন্তি চিত্তসীসেন নিদ্দিট্ঠো অধিকো সমাধি.
১৫৭. এত্তাৰতা তীহি ছক্কেহি অট্ঠারস উপক্কিলেসে নিদ্দিসিত্ৰা ইদানি তেসং উপক্কিলেসানং সমাধিস্স পরিপন্থভাৰসাধনেন আদীনৰং দস্সেন্তো পুন অস্সাসাদিমজ্ঝপরিযোসানন্তিআদিমাহ. তত্থ কাযোপি চিত্তম্পি সারদ্ধা চ হোন্তীতি ৰিক্খেপসমুট্ঠানরূপানং ৰসেন রূপকাযোপি, ৰিক্খেপসন্ততিৰসেন চিত্তম্পি মহতা খোভেন খুভিতা সদরথা চ হোন্তি. ততো মন্দতরেন ইঞ্জিতা কম্পিতা, ততো মন্দতরেন ফন্দিতা চলিতা হোন্তি. বলৰাপি মজ্ঝিমোপি মন্দোপি খোভো হোতিযেৰ, ন সক্কা খোভেন ন ভৰিতুন্তি ৰুত্তং হোতি. চিত্তং ৰিকম্পিতত্তাতি চিত্তস্স ৰিকম্পিতত্তা. গাথাসু পরিপুণ্ণা অভাৰিতাতি যথা পরিপুণ্ণা হোতি, তথা অভাৰিতা. ইঞ্জিতোতি কম্পিতো. ফন্দিতোতি মন্দকম্পিতো. হেট্ঠা নীৰরণানং অনন্তরত্তা ‘‘ইমেহি চ পন নীৰরণেহী’’তি (পটি. ম. ১.১৫৩) অচ্চন্তসমীপনিদস্সনৰচনং কতং. ইধ পন নিগমনে নীৰরণানং সন্তরত্তা তেহি চ পন নীৰরণেহীতি পরম্মুখনিদস্সনৰচনং কতং.
উপক্কিলেসঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. ৰোদানঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা
১৫৮. ৰোদানে ঞাণানীতি ৰিসুদ্ধঞাণানি. তং ৰিৰজ্জযিত্ৰাতি যং পুব্বে ৰুত্তং অতীতানুধাৰনং চিত্তং ৰিক্খেপানুপতিতং, তং ৰিৰজ্জযিত্ৰাতি সম্বন্ধিতব্বং. একট্ঠানে সমাদহতীতি অস্সাসপস্সাসানং ফুসনট্ঠানে সমং আদহতি পতিট্ঠাপেতি. তত্থেৰ অধিমোচেতীতি একট্ঠানেতি ৰুত্তে অস্সাসপস্সাসানং ফুসনট্ঠানেযেৰ সন্নিট্ঠপেতি সন্নিট্ঠানং করোতি. পগ্গণ্হিত্ৰাতি ধম্মৰিচযপীতিসম্বোজ্ঝঙ্গভাৰনায পগ্গহেত্ৰা. ৰিনিগ্গণ্হিত্ৰাতি পস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গভাৰনায ৰিনিগ্গণ্হিত্ৰা. ‘‘সতিন্দ্রিযৰীরিযিন্দ্রিযেহি পগ্গহেত্ৰা, সতিন্দ্রিযসমাধিন্দ্রিযেহি ৰিনিগ্গহেত্ৰা’’তিপি ৰদন্তি. সম্পজানো হুত্ৰাতি অসুভভাৰনাদীহি. পুন সম্পজানো হুত্ৰাতি মেত্তাভাৰনাদীহি. যেন রাগেন অনুপতিতং, যেন ব্যাপাদেন অনুপতিতং, তং পজহতীতি সম্বন্ধো. তং চিত্তং ঈদিসন্তি সম্পজানন্তো তপ্পটিপক্খেন রাগং পজহতি, ব্যাপাদং পজহতীতি ৰা অত্থো. পরিসুদ্ধন্তি নিরুপক্কিলেসং. পরিযোদাতন্তি পভস্সরং. একত্তগতং হোতীতি তং তং ৰিসেসং পত্তস্স তং তং একত্তং গতং হোতি.
কতমে তে একত্তাতি ইধ যুজ্জমানাযুজ্জমানেপি একত্তে একতো কত্ৰা পুচ্ছতি. দানূপসগ্গুপট্ঠানেকত্তন্তি দানৰত্থুসঙ্খাতস্স দানস্স উপসগ্গো ৰোসজ্জনং দানূপসগ্গো, দানৰত্থুপরিচ্চাগচেতনা. তস্স উপট্ঠানং আরম্মণকরণৰসেন উপগন্ত্ৰা ঠানং দানূপসগ্গুপট্ঠানং, তদেৰ একত্তং, তেন ৰা একত্তং একগ্গভাৰো দানূপসগ্গুপট্ঠানেকত্তং. দানৰোসগ্গুপট্ঠানেকত্তন্তি পাঠো সুন্দরতরো, সো এৰত্থো. এতেন পদুদ্ধারৰসেন চাগানুস্সতিসমাধি ৰুত্তো. পদুদ্ধারৰসেন ৰুত্তোপি চেস ইতরেসং তিণ্ণম্পি একত্তানং উপনিস্সযপচ্চযো হোতি, তস্মা ইধ নিদ্দিট্ঠন্তি ৰদন্তি. ৰিসাখাপি হি মহাউপাসিকা আহ – ‘‘ইধ, ভন্তে, দিসাসু ৰস্সংৰুট্ঠা ভিক্খূ সাৰত্থিং আগচ্ছিস্সন্তি ভগৰন্তং দস্সনায, তে ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছিস্সন্তি ‘ইত্থন্নামো, ভন্তে, ভিক্খু কালঙ্কতো, তস্স কা গতি, কো অভিসম্পরাযো’তি? তং ভগৰা ব্যাকরিস্সতি সোতাপত্তিফলে ৰা সকদাগামিফলে ৰা অনাগামিফলে ৰা অরহত্তে ৰা. ত্যাহং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছিস্সামি ‘আগতপুব্বা নু খো, ভন্তে, তেন অয্যেন সাৰত্থী’তি? সচে মে ৰক্খন্তি ‘আগতপুব্বা তেন ভিক্খুনা সাৰত্থী’তি. নিট্ঠমেত্থ গচ্ছিস্সামি নিস্সংসযং পরিভুত্তং তেন অয্যেন ৰস্সিকসাটিকা ৰা আগন্তুকভত্তং ৰা গমিকভত্তং ৰা গিলানভত্তং ৰা গিলানুপট্ঠাকভত্তং ৰা গিলানভেসজ্জং ৰা ধুৰযাগু ৰাতি. তস্সা মে তদনুস্সরন্তিযা পামোজ্জং জাযিস্সতি, পমুদিতায পীতি জাযিস্সতি, পীতিমনায কাযো পস্সম্ভিস্সতি, পস্সদ্ধকাযা সুখং ৰেদযিস্সামি, সুখিনিযা চিত্তং সমাধিযিস্সতি, সা মে ভৰিস্সতি ইন্দ্রিযভাৰনা বলভাৰনা বোজ্ঝঙ্গভাৰনা’’তি (মহাৰ. ৩৫১). অথ ৰা একত্তেসু পঠমং উপচারসমাধিৰসেন ৰুত্তং, দুতিযং অপ্পনাসমাধিৰসেন, ততিযং ৰিপস্সনাৰসেন, চতুত্থং মগ্গফলৰসেনাতি ৰেদিতব্বং. সমথস্স নিমিত্তং সমথনিমিত্তং. ৰযো ভঙ্গো এৰ লক্খণং ৰযলক্খণং. নিরোধো নিব্বানং. সেসমেতেসু তীসু ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং.
চাগাধিমুত্তানন্তি দানে অধিমুত্তানং. অধিচিত্তন্তি ৰিপস্সনাপাদকসমাধি. ৰিপস্সকানন্তি ভঙ্গানুপস্সনতো পট্ঠায তীহি অনুপস্সনাহি সঙ্খারে ৰিপস্সন্তানং. অরিযপুগ্গলানন্তি অট্ঠন্নং. দুতিযাদীনি তীণি একত্তানি আনাপানস্সতিৰসেন সেসকম্মট্ঠানৰসেন চ যুজ্জন্তি. চতূহি ঠানেহীতি চতূহি কারণেহি. সমাধিৰিপস্সনামগ্গফলানং ৰসেন ‘‘একত্তগতং চিত্তং পটিপদাৰিসুদ্ধিপক্খন্দঞ্চেৰ হোতি উপেক্খানুব্রূহিতঞ্চ ঞাণেন চ সম্পহংসিত’’ন্তি উদ্দেসপদানি. ‘‘পঠমস্স ঝানস্স কো আদী’’তিআদীনি তেসং উদ্দেসপদানং ৰিত্থারেতুকম্যতাপুচ্ছাপুব্বঙ্গমানি নিদ্দেসপদানি. তত্থ পটিপদাৰিসুদ্ধিপক্খন্দন্তি পটিপদা এৰ নীৰরণমলৰিসোধনতো ৰিসুদ্ধি, তং পটিপদাৰিসুদ্ধিং পক্খন্দং পৰিট্ঠং. উপেক্খানুব্রূহিতন্তি তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায ব্রূহিতং ৰড্ঢিতং. ঞাণেন চ সম্পহংসিতন্তি পরিযোদাপকেন ঞাণেন সম্পহংসিতং পরিযোদাপিতং ৰিসোধিতং. পটিপদাৰিসুদ্ধি নাম সসম্ভারিকো উপচারো, উপেক্খানুব্রূহনা নাম অপ্পনা, সম্পহংসনা নাম পচ্চৰেক্খণাতি এৰমেকে ৰণ্ণযন্তি. যস্মা পন ‘‘একত্তগতং চিত্তং পটিপদাৰিসুদ্ধিপক্খন্দঞ্চেৰ হোতী’’তিআদি ৰুত্তং, তস্মা অন্তোঅপ্পনাযমেৰ আগমনৰসেন পটিপদাৰিসুদ্ধি, তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চৰসেন উপেক্খানুব্রূহনা, ধম্মানং অনতিৰত্তনাদিভাৰসাধনেন পরিযোদাপকস্স ঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তিৰসেন সম্পহংসনা ৰেদিতব্বা. কথং? যস্মিঞ্হি ৰারে অপ্পনা উপ্পজ্জতি, তস্মিং যো নীৰরণসঙ্খাতো কিলেসগণো তস্স ঝানস্স পরিপন্থো, ততো চিত্তং ৰিসুজ্ঝতি, ৰিসুদ্ধত্তা আৰরণৰিরহিতং হুত্ৰা মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি. মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং নাম সমপ্পৰত্তো অপ্পনাসমাধিযেৰ. তদনন্তরং পন পুরিমচিত্তং একসন্ততিপরিণামনযেন তথত্তং উপগচ্ছমানং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি নাম. এৰং পটিপন্নত্তা তথত্তুপগমনেন তত্থ পক্খন্দতি নাম. এৰং তাৰ পুরিমচিত্তে ৰিজ্জমানাকারনিপ্ফাদিকা পঠমস্স ঝানস্স উপ্পাদক্খণেযেৰ আগমনৰসেন পটিপদাৰিসুদ্ধি ৰেদিতব্বা. এৰং ৰিসুদ্ধস্স পন তস্স পুন ৰিসোধেতব্বাভাৰতো ৰিসোধনে ব্যাপারং অকরোন্তো ৰিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতি নাম. সমথভাৰূপগমনেন সমথপটিপন্নস্স পুন সমাদানে ব্যাপারং অকরোন্তো সমথপটিপন্নং অজ্ঝুপেক্খতি নাম. সমথপটিপন্নভাৰতো এৰ চস্স কিলেসসংসগ্গং পহায একত্তেন উপট্ঠিতস্স পুন একত্তুপট্ঠানে ব্যাপারং অকরোন্তো একত্তুপট্ঠানং অজ্ঝুপেক্খতি নাম. এৰং তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চৰসেন উপেক্খানুব্রূহনা ৰেদিতব্বা.
যে পনেতে এৰং উপেক্খানুব্রূহিতে তত্থ জাতা সমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতা যুগনদ্ধধম্মা অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিৰত্তমানা হুত্ৰা পৰত্তা, যানি চ সদ্ধাদীনি ইন্দ্রিযানি নানাকিলেসেহি ৰিমুত্তত্তা ৰিমুত্তিরসেন একরসানি হুত্ৰা পৰত্তানি, যং চেস তদুপগং তেসং অনতিৰত্তনএকরসভাৰানং অনুচ্ছৰিকং ৰীরিযং ৰাহযতি, যা চস্স তস্মিং খণে পৰত্তা আসেৰনা, সব্বেপি তে আকারা যস্মা ঞাণেন সংকিলেসৰোদানেসু তং তং আদীনৰঞ্চ আনিসংসঞ্চ দিস্ৰা তথা তথা সম্পহংসিতত্তা ৰিসোধিতত্তা পরিযোদাপিতত্তা নিপ্ফন্না, তস্মা ধম্মানং অনতিৰত্তনাদিভাৰসাধনেন পরিযোদাপকস্স ঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তিৰসেন সম্পহংসনা ৰেদিতব্বাতি ৰুত্তং. তত্থ যস্মা উপেক্খাৰসেন ঞাণং পাকটং হোতি, যথাহ – ‘‘তথাপগ্গহিতং চিত্তং সাধুকং অজ্ঝুপেক্খতি, উপেক্খাৰসেন পঞ্ঞাৰসেন পঞ্ঞিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতি. উপেক্খাৰসেন নানত্তকিলেসেহি চিত্তং ৰিমুচ্চতি, ৰিমোক্খৰসেন পঞ্ঞাৰসেন পঞ্ঞিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতি. ৰিমুত্তত্তা তে ধম্মা একরসা হোন্তি, একরসট্ঠেন ভাৰনা’’তি (পটি. ম. ১.২০১). তস্মা ঞাণকিচ্চভূতা সম্পহংসনা পরিযোসানন্তি ৰুত্তা.
এৰং তিৰত্তগতন্তিআদীনি তস্সেৰ চিত্তস্স থোমনৰচনানি. তত্থ এৰং তিৰত্তগতন্তি এৰং যথাৰুত্তেন ৰিধিনা পটিপদাৰিসুদ্ধিপক্খন্দনউপেক্খানুব্রূহনাঞাণসম্পহংসনাৰসেন তিৰিধভাৰং গতং. ৰিতক্কসম্পন্নন্তি কিলেসক্খোভৰিরহিতত্তা ৰিতক্কেন সুন্দরভাৰং পন্নং গতং. চিত্তস্স অধিট্ঠানসম্পন্নন্তি তস্মিংযেৰ আরম্মণে চিত্তস্স নিরন্তরপ্পৰত্তিসঙ্খাতেন অধিট্ঠানেন সম্পন্নং অনূনং. যথা অধিট্ঠানৰসিযং অধিট্ঠানন্তি ঝানপ্পৰত্তি, তথা ইধাপি চিত্তস্স অধিট্ঠানন্তি চিত্তেকগ্গতাপি যুজ্জতি. তেন হি একস্মিংযেৰ আরম্মণে চিত্তং অধিট্ঠাতি, ন এত্থ ৰিক্খিপতীতি. ‘‘সমাধিসম্পন্ন’’ন্তি ৰিসুং ৰুত্তত্তা পন ৰুত্তনযেনেৰ গহেতব্বং. অথ ৰা সমাধিস্সেৰ ঝানসঙ্গহিতত্তা চিত্তস্স অধিট্ঠানসম্পন্নন্তি ঝানঙ্গপঞ্চকৰসেন ৰুত্তং. সমাধিসম্পন্নন্তি ইন্দ্রিযসঙ্গহিতত্তা ইন্দ্রিযপঞ্চকৰসেন, দুতিযজ্ঝানাদীসু পন অলব্ভমানানি পদানি পহায লব্ভমানকৰসেন পীতিসম্পন্নন্তিআদি ৰুত্তং.
অনিচ্চানুপস্সনাদীসু অট্ঠারসসু মহাৰিপস্সনাসু ৰিতক্কাদযো পরিপুণ্ণাযেৰ তাসং কামাৰচরত্তা. এতাসু চ অপ্পনায অভাৰতো পটিপদাৰিসুদ্ধিআদযো খণিকসমাধিৰসেন যোজেতব্বা. চতূসু মগ্গেসু পঠমজ্ঝানিকৰসেন ৰিতক্কাদীনং লব্ভনতো লব্ভমানকৰসেনেৰ ৰিতক্কাদযো পরিপুণ্ণা ৰুত্তা. দুতিযজ্ঝানিকাদীসু হি মগ্গেসু ৰিতক্কাদযো ঝানেসু ৰিয পরিহাযন্তীতি. এত্তাৰতা তেরস ৰোদানঞাণানি ৰিত্থারতো নিদ্দিট্ঠানি হোন্তি. কথং? একট্ঠানে সমাদহনেন তত্থেৰ অধিমুচ্চনেন কোসজ্জপ্পজহনেন উদ্ধচ্চপ্পজহনেন রাগপ্পজহনেন ব্যাপাদপ্পজহনেন সম্পযুত্তানি ছ ঞাণানি, চতূহি একত্তেহি সম্পযুত্তানি চত্তারি ঞাণানি, পটিপদাৰিসুদ্ধিউপেক্খানুব্রূহনাসম্পহংসনাহি সম্পযুত্তানি তীণি ঞাণানীতি এৰং তেরস ঞাণানি নিদ্দিট্ঠানি.
১৫৯. এৰং সন্তেপি আনাপানস্সতিসমাধিভাৰনাৰসেন তেসং নিপ্ফত্তিং দস্সেতুকামো তানি ঞাণানি অনিগমেত্ৰাৰ নিমিত্তং অস্সাসপস্সাসাতিআদিনা নযেন চোদনাপুব্বঙ্গমং আনাপানস্সতিসমাধিভাৰনাৰিধিং দস্সেত্ৰা অন্তে তানি ঞাণানি নিগমেত্ৰা দস্সেসি. তত্থ নিমিত্তং ৰুত্তমেৰ. অনারম্মণামেকচিত্তস্সাতি অনারম্মণা একচিত্তস্স. ম-কারো পনেত্থ পদসন্ধিকরো. অনারম্মণমেকচিত্তস্সাতিপি পাঠো, একস্স চিত্তস্স আরম্মণং ন ভৰন্তীতি অত্থো. তযো ধম্মেতি নিমিত্তাদযো তযো ধম্মে. ভাৰনাতি আনাপানস্সতিসমাধিভাৰনা. কথন্তি পঠমং ৰুত্তায চোদনাগাথায অনন্তরং ৰুত্তায পরিহারগাথায অত্থং কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. ন চিমেতি ন চ ইমে. ন চমেতিপি পাঠো, সোযেৰ পদচ্ছেদো. কথং ন চ অৰিদিতা হোন্তি, কথং ন চ চিত্তং ৰিক্খেপং গচ্ছতীতি এৰং কথং সদ্দো সেসেহি পঞ্চহি যোজেতব্বো. পধানঞ্চ পঞ্ঞাযতীতি আনাপানস্সতিসমাধিভাৰনারম্ভকং ৰীরিযং সন্দিস্সতি. ৰীরিযঞ্হি পদহন্তি তেনাতি পধানন্তি ৰুচ্চতি. পযোগঞ্চ সাধেতীতি নীৰরণৰিক্খম্ভকং ঝানঞ্চ যোগী নিপ্ফাদেতি. ঝানঞ্হি নীৰরণৰিক্খম্ভনায পযুঞ্জীযতীতি পযোগোতি ৰুত্তং. ৰিসেসমধিগচ্ছতীতি সংযোজনপ্পহানকরং মগ্গঞ্চ পটিলভতি. মগ্গো হি সমথৰিপস্সনানং আনিসংসত্তা ৰিসেসোতি ৰুত্তো. ৰিসেসস্স চ পমুখভূতত্তা চ-কারেন সমুচ্চযো ন কতো.
ইদানি তং পুচ্ছিতমত্থং উপমায সাধেন্তো সেয্যথাপি রুক্খোতিআদিমাহ. তস্সত্থো – যথা নাম ককচেন ফালনত্থং ৰাসিযা তচ্ছিত্ৰা রুক্খো ফালনকালে নিচ্চলভাৰত্থং সমে ভূমিপদেসে পযোগক্খমং কত্ৰা ঠপিতো. ককচেনাতি হত্থককচেন. আগতেতি রুক্খং ফুসিত্ৰা অত্তনো সমীপভাগং আগতে. গতেতি রুক্খং ফুসিত্ৰা পরভাগং গতে. ৰা-সদ্দো সমুচ্চযত্থো. ন অৰিদিতা হোন্তীতি রুক্খে ককচদন্তেহি ফুট্ঠং পুরিসেন পেক্খমানং ঠানং অপ্পত্ৰা তেসং আগমনগমনাভাৰতো সব্বেপি ককচদন্তা ৰিদিতাৰ হোন্তি. পধানন্তি রুক্খচ্ছেদনৰীরিযং. পযোগন্তি রুক্খচ্ছেদনকিরিযং. ‘‘ৰিসেসমধিগচ্ছতী’’তি ৰচনং উপমায নত্থি. উপনিবন্ধনা নিমিত্তন্তি উপনিবন্ধনায সতিযা নিমিত্তভূতং কারণভূতং নাসিকগ্গং ৰা মুখনিমিত্তং ৰা. উপনিবন্ধতি এতায আরম্মণে চিত্তন্তি উপনিবন্ধনা নাম সতি. নাসিকগ্গে ৰাতি দীঘনাসিকো নাসিকগ্গে. মুখনিমিত্তে ৰাতি রস্সনাসিকো উত্তরোট্ঠে. উত্তরোট্ঠো হি মুখে সতিযা নিমিত্তন্তি মুখনিমিত্তন্তি ৰুত্তো. আগতেতি ফুট্ঠট্ঠানতো অব্ভন্তরং আগতে. গতেতি ফুট্ঠট্ঠানতো বহিদ্ধা গতে. ন অৰিদিতা হোন্তীতি ফুসনট্ঠানং অপ্পত্ৰা অস্সাসপস্সাসানং আগমনগমনাভাৰতো সব্বেপি তে ৰিদিতা এৰ হোন্তি. কম্মনিযং হোতীতি যেন ৰীরিযেন কাযোপি চিত্তম্পি কম্মনিযং ভাৰনাকম্মক্খমং ভাৰনাকম্মযোগ্গং হোতি. ইদং ৰীরিযং পধানং নামাতি ফলেন কারণং ৰুত্তং হোতি. উপক্কিলেসা পহীযন্তীতি ৰিক্খম্ভনৰসেন নীৰরণানি পহীযন্তি. ৰিতক্কা ৰূপসম্মন্তীতি নানারম্মণচারিনো অনৰট্ঠিতা ৰিতক্কা উপসমং গচ্ছন্তি. যেন ঝানেন উপক্কিলেসা পহীযন্তি, ৰিতক্কা ৰূপসম্মন্তি. অযং পযোগোতি পযোগমপেক্খিত্ৰা পুল্লিঙ্গনিদ্দেসো কতো. সঞ্ঞোজনা পহীযন্তীতি তংতংমগ্গৰজ্ঝা সঞ্ঞোজনা সমুচ্ছেদপ্পহানেন পহীযন্তি. অনুসযা ব্যন্তীহোন্তীতি পহীনানং পুন অনুপ্পত্তিধম্মকত্তা ৰিগতো উপ্পাদন্তো ৰা ৰযন্তো ৰা এতেসন্তি ব্যন্তা, পুব্বে অব্যন্তা ব্যন্তা হোন্তীতি ব্যন্তীহোন্তি, ৰিনস্সন্তীতি অত্থো. সঞ্ঞোজনপ্পহানং অনুসযপ্পহানেন হোতি, ন অঞ্ঞথাতি দস্সনত্থং অনুসযপ্পহানমাহ. যেন মগ্গেন সঞ্ঞোজনা পহীযন্তি অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি, অযং ৰিসেসোতি অত্থো. চতুত্থচতুক্কে অরিযমগ্গস্সাপি নিদ্দিট্ঠত্তা ইধ অরিযমগ্গো ৰুত্তো. একচিত্তস্স আরম্মণদ্ৰযাভাৰস্স অৰুত্তেপি সিদ্ধত্তা তং অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ এৰং ইমে তযো ধম্মা একচিত্তস্স আরম্মণা ন হোন্তীতি নিগমনং কতং.
১৬০. ইদানি তং ভাৰনাসিদ্ধিসাধকং যোগাৰচরং থুনন্তো আনাপানস্সতি যস্সাতি গাথং ৰত্ৰা তস্সা নিদ্দেসমাহ. তত্থ আনাপানস্সতিযো যথা বুদ্ধেন দেসিতা, তথা পরিপুণ্ণা সুভাৰিতা অনুপুব্বং পরিচিতা যস্স অত্থি সংৰিজ্জন্তি. সো ইমং লোকং পভাসেতি. কিং ৰিয? অব্ভা মুত্তোৰ চন্দিমা যথা অব্ভাদীহি মুত্তো চন্দিমা ইমং ওকাসলোকং পভাসেতি, তথা সো যোগাৰচরো ইমং খন্ধাদিলোকং পভাসেতীতি গাথায সম্বন্ধো. ‘‘অব্ভা মুত্তোৰ চন্দিমা’’তি চ পদস্স নিদ্দেসে মহিকাদীনম্পি ৰুত্তত্তা এত্থ আদিসদ্দলোপো কতোতি ৰেদিতব্বো. গাথানিদ্দেসে নো পস্সাসো নো অস্সাসোতি সো সোযেৰ অত্থো পটিসেধেন ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তো. উপট্ঠানং সতীতি অসম্মুস্সনতায তমেৰ অস্সাসং উপগন্ত্ৰা ঠানং সতি নামাতি অত্থো. তথা পস্সাসং. এত্তাৰতা আনাপানেসু সতি আনাপানস্সতীতি অত্থো ৰুত্তো হোতি.
ইদানি সতিৰসেনেৰ ‘‘যস্সা’’তি ৰুত্তং পুগ্গলং নিদ্দিসিতুকামো যো অস্সসতি, তস্সুপট্ঠাতি. যো পস্সসতি, তস্সুপট্ঠাতীতি ৰুত্তং. যো অস্সসতি, তস্স সতি অস্সাসং উপগন্ত্ৰা তিট্ঠতি. যো পস্সসতি, তস্স সতি পস্সাসং উপগন্ত্ৰা তিট্ঠতীতি অত্থো. পরিপুণ্ণাতি ঝানৰিপস্সনামগ্গপরম্পরায অরহত্তমগ্গপ্পত্তিযা পরিপুণ্ণা. তেযেৰ হি ঝানৰিপস্সনামগ্গধম্মে সন্ধায পরিগ্গহট্ঠেনাতিআদিমাহ. তে হি ধম্মা ইমিনা যোগিনা পরিগ্গয্হমানত্তা পরিগ্গহা, তেন পরিগ্গহট্ঠেন পরিপুণ্ণা. তত্থ সব্বেসং চিত্তচেতসিকানং অঞ্ঞমঞ্ঞপরিৰারত্তা পরিৰারট্ঠেন পরিপুণ্ণা. ভাৰনাপারিপূরিৰসেন পরিপূরট্ঠেন পরিপুণ্ণা. চতস্সো ভাৰনাতিআদীনি সুভাৰিতাতি ৰুত্তপদস্স অত্থৰসেন ৰুত্তানি. চতস্সো ভাৰনা হেট্ঠা ৰুত্তাযেৰ. যানীকতাতি যুত্তযানসদিসা কতা. ৰত্থুকতাতি পতিট্ঠট্ঠেন ৰত্থুসদিসা কতা. অনুট্ঠিতাতি পচ্চুপট্ঠিতা. পরিচিতাতি সমন্ততো চিতা উপচিতা. সুসমারদ্ধাতি সুট্ঠু সমারদ্ধা সুকতা. যত্থ যত্থ আকঙ্খতীতি যেসু যেসু ঝানেসু যাসু যাসু ৰিপস্সনাসু সচে ইচ্ছতি. তত্থ তত্থাতি তেসু তেসু ঝানেসু তাসু তাসু ৰিপস্সনাসু. ৰসিপ্পত্তোতি ৰসীভাৰং বহুভাৰং পত্তো. বলপ্পত্তোতি সমথৰিপস্সনাবলপ্পত্তো. ৰেসারজ্জপ্পত্তোতি ৰিসারদভাৰং পটুভাৰং পত্তো. তে ধম্মাতি সমথৰিপস্সনা ধম্মা. আৰজ্জনপটিবদ্ধাতি আৰজ্জনাযত্তা, আৰজ্জিতমত্তেযেৰ তস্স সন্তানেন, ঞাণেন ৰা সম্পযোগং গচ্ছন্তীতি অত্থো. আকঙ্খপটিবদ্ধাতি রুচিআযত্তা, রোচিতমত্তেযেৰ ৰুত্তনযেন সম্পযোগং গচ্ছন্তীতি অত্থো. মনসিকারো পনেত্থ আৰজ্জনায চিত্তুপ্পাদো. আকঙ্খনায ৰেৰচনৰসেন অত্থৰিৰরণত্থং ৰুত্তো. তেন ৰুচ্চতি যানীকতাতি এৰং কতত্তাযেৰ তে যুত্তযানসদিসা কতা হোন্তীতি ৰুত্তং হোতি.
যস্মিং যস্মিং ৰত্থুস্মিন্তি সোল়সসু ৰত্থূসু একেকস্মিং. স্ৰাধিট্ঠিতন্তি সুপ্পতিট্ঠিতং. সূপট্ঠিতাতি সুট্ঠু উপট্ঠিতা. সম্পযুত্তচিত্তসতীনং সহেৰ সকসককিচ্চকরণতো অনুলোমপটিলোমৰসেন যোজেত্ৰা তে দ্ৰে ধম্মা দস্সিতা. তেন ৰুচ্চতি ৰত্থুকতাতি এৰং ভূতত্তাযেৰ কতপতিট্ঠা হোন্তীতি ৰুত্তং হোতি. যেন যেন চিত্তং অভিনীহরতীতি পুব্বপ্পৰত্তিতো অপনেত্ৰা যত্থ যত্থ ভাৰনাৰিসেসে চিত্তং উপনেতি. তেন তেন সতি অনুপরিৰত্ততীতি তস্মিং তস্মিংযেৰ ভাৰনাৰিসেসে সতি অনুকূলা হুত্ৰা পুব্বপ্পৰত্তিতো নিৰত্তিত্ৰা পৰত্ততি. ‘‘যেন, তেনা’’তি চেত্থ ‘‘যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমী’’তিআদীসু (খু. পা. ৫.১; সু. নি. মঙ্গলসুত্ত) ৰিয ভুম্মত্থো ৰেদিতব্বো. তেন ৰুচ্চতি অনুট্ঠিতাতি এৰং করণতোযেৰ তং তং ভাৰনং অনুগন্ত্ৰা ঠিতা হোন্তীতি ৰুত্তং হোতি. আনাপানস্সতিযা সতিপধানত্তা ৰত্থুকতানুট্ঠিতপদেসু সতিযা সহ যোজনা কতাতি ৰেদিতব্বা.
যস্মা পন পরিপুণ্ণাযেৰ পরিচিতা হোন্তি ৰড্ঢিতা লদ্ধাসেৰনা, তস্মা ‘‘পরিপুণ্ণা’’তিপদে ৰুত্তা তযো অত্থা ‘‘পরিচিতা’’তিপদেপি ৰুত্তা, চতুত্থো ৰিসেসত্থোপি ৰুত্তো. তত্থ সতিযা পরিগ্গণ্হন্তোতি সম্পযুত্তায, পুব্বভাগায ৰা সতিযা পরিগ্গহেতব্বে পরিগ্গণ্হন্তো যোগী. জিনাতি পাপকে অকুসলে ধম্মেতি সমুচ্ছেদৰসেন লামকে কিলেসে জিনাতি অভিভৰতি. অযঞ্চ পুগ্গলাধিট্ঠানা ধম্মদেসনা. ধম্মেসু হি জিনন্তেসু তংধম্মসমঙ্গীপুগ্গলোপি জিনাতি নাম. তে চ ধম্মা সতিং অৰিহায অত্তনো পৰত্তিক্খণে জিনিতুমারদ্ধা জিতাতি ৰুচ্চন্তি যথা ‘‘ভুঞ্জিতুমারদ্ধো ভুত্তো’’তি ৰুচ্চতি. লক্খণং পনেত্থ সদ্দসত্থতো ৰেদিতব্বং. এৰং সন্তেপি ‘‘পরিজিতা’’তি ৰত্তব্বে জ-কারস্স চ-কারং কত্ৰা ‘‘পরিচিতা’’তি ৰুত্তং, যথা সম্মা গদো অস্সাতি সুগতোতি অত্থৰিকপ্পে দ-কারস্স ত-কারো নিরুত্তিলক্খণেন কতো, এৰমিধাপি ৰেদিতব্বো. ইমস্মিং অত্থৰিকপ্পে পরিচিতাতি পদং কত্তুসাধনং, পুরিমানি তীণি কম্মসাধনানি.
চত্তারো সুসমারদ্ধাতি চত্তারো সুসমারদ্ধত্থাতি ৰুত্তং হোতি, অত্থসদ্দস্স লোপো দট্ঠব্বো. সুসমারদ্ধাতি পদস্স অত্থাপি হি ইধ সুসমারদ্ধাতি ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা, সুসমারদ্ধধম্মা ৰা. চতুরত্থভেদতো চত্তারোতি ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা, ন ধম্মভেদতো. যস্মা পন সুভাৰিতাযেৰ সুসমারদ্ধা হোন্তি, ন অঞ্ঞে, তস্মা তযো ভাৰনত্থা ইধাপি ৰুত্তা. আসেৰনত্থোপি তীসু ৰুত্তেসু ৰুত্তোযেৰ হোতি, তস্মা তং অৰত্ৰা তপ্পচ্চনীকানং সুসমূহতত্থো ৰুত্তো. পচ্চনীকসমুগ্ঘাতেন হি আরদ্ধপরিযোসানং পঞ্ঞাযতি, তেন সুসমারদ্ধস্স সিখাপ্পত্তো অত্থো ৰুত্তো হোতি. তত্থ তপ্পচ্চনীকানন্তি তেসং ঝানৰিপস্সনামগ্গানং পটিপক্খভূতানং. কিলেসানন্তি কামচ্ছন্দাদীনং নিচ্চসঞ্ঞাদিসম্পযুত্তানং সক্কাযদিট্ঠাদীনঞ্চ. সুসমূহতত্তাতি ৰিক্খম্ভনতদঙ্গসমুচ্ছেদৰসেন সুট্ঠু সমূহতত্তা নাসিতত্তা. পোত্থকেসু পন ‘‘সুসমুগ্ঘাতত্তা’’তি লিখন্তি, তং ন সুন্দরং.
১৬১. পুন তস্সেৰ পদস্স অঞ্ঞম্পি অত্থৰিকপ্পং দস্সেন্তো সুসমন্তিআদিমাহ. তত্থ তত্থ জাতাতি তস্মিং সিখাপ্পত্তভাৰনাৰিসেসে জাতা. অনৰজ্জাতি কিলেসানং আরম্মণভাৰানুপগমনেন কিলেসদোসৰিরহিতা. কুসলাতি জাতিৰসেন কুসলা. বোধিপক্খিযাতি বুজ্ঝনট্ঠেন বোধীতি লদ্ধনামস্স অরিযস্স পক্খে ভৰত্তা বোধিপক্খিযা. পক্খে ভৰত্তাতি হি উপকারভাৰে ঠিতত্তা. তে চ ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা, চত্তারো সম্মপ্পধানা, চত্তারো ইদ্ধিপাদা, পঞ্চিন্দ্রিযানি, পঞ্চ বলানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি (ম. নি. ৩.৩৫; চূল়নি. মেত্তগূমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ২২; মি. প. ৫.৪.১) সত্ততিংস ধম্মা. ইদং সমন্তি ইদং মগ্গক্খণে ধম্মজাতং সমুচ্ছেদৰসেন কিলেসে সমেতি ৰিনাসেতীতি সমং নাম. নিরোধো নিব্বানন্তি দুক্খনিরোধত্তা নিরোধো, ৰানসঙ্খাতায তণ্হায অভাৰা নিব্বানং. ইদং সুসমন্তি ইদং নিব্বানং সব্বসঙ্খতৰিসমাপগতত্তা সুট্ঠু সমন্তি সুসমং নাম. ঞাতন্তি বোধিপক্খিযসঙ্খাতং সমং অসম্মোহতো ঞাণেন ঞাতং, নিব্বানসঙ্খাতং সুসমং আরম্মণতো ঞাণেন ঞাতং. তদেৰ দ্ৰযং তেনেৰ চক্খুনা ৰিয দিট্ঠং. ৰিদিতন্তি তদেৰ দ্ৰযং সন্তানে উপ্পাদনেন আরম্মণকরণেন চ পটিলদ্ধং. ঞাতং ৰিয পঞ্ঞায সচ্ছিকতং ফস্সিতঞ্চ. ‘‘অসল্লীনং অসম্মুট্ঠা অসারদ্ধো একগ্গ’’ন্তি পুরিমস্স পুরিমস্স পদস্স অত্থপ্পকাসনং. তত্থ আরদ্ধন্তি পট্ঠপিতং. অসল্লীনন্তি অসঙ্কুচিতং. উপট্ঠিতাতি উপগন্ত্ৰা ঠিতা. অসম্মুট্ঠাতি অৰিনট্ঠা. পস্সদ্ধোতি নিব্বুতো. অসারদ্ধোতি নিদ্দরথো. সমাহিতন্তি সমং ঠপিতং. একগ্গন্তি অৰিক্খিত্তং.
‘‘চত্তারো সুসমারদ্ধা’’তিআদি সকলস্স সুসমারদ্ধৰচনস্স মূলত্থো. ‘‘অত্থি সম’’ন্তিআদি পন সুসমৰচনস্স, ‘‘ঞাত’’ন্তিআদি আরদ্ধৰচনস্স ৰিকপ্পত্থা. তত্থাযং পদত্থসংসন্দনা – ‘‘সমা চ সুসমা চ সমসুসমা’’তি ৰত্তব্বে একদেসসরূপেকসেসং কত্ৰা ‘‘সুসমা’’ ইচ্চেৰ ৰুত্তা যথা নামঞ্চ রূপঞ্চ নামরূপঞ্চ নামরূপন্তি. ‘‘ইদং সমং, ইদং সুসম’’ন্তি পন অনঞ্ঞাপেক্খং কত্ৰা নপুংসকৰচনং কতং. যস্মা পন ঞাতম্পি দিট্ঠন্তি ৰুচ্চতি, দিট্ঠঞ্চ আরদ্ধঞ্চ অত্থতো একং. ৰিদিতসচ্ছিকতফস্সিতানি পন ঞাতৰেৰচনানি, তস্মা ঞাতন্তি আরদ্ধত্থোযেৰ ৰুত্তো হোতি.
আরদ্ধং হোতি ৰীরিযং অসল্লীনন্তি অযং পন আরদ্ধৰচনস্স উজুকত্থোযেৰ. উপট্ঠিতা সতীতিআদীনি পন সম্পযুত্তৰীরিযস্স উপকারকধম্মদস্সনত্থং ৰুত্তানি, ন আরদ্ধৰচনস্স অত্থদস্সনত্থং. পুরিমেন অত্থেন সুট্ঠু সমারদ্ধাতি সুসমারদ্ধা চ, ইমিনা অত্থেন সুসমা আরদ্ধাতি সুসমারদ্ধা চ একসেসে কতে ‘‘সুসমারদ্ধা’’তি ৰুচ্চন্তি. ইমমত্থং পরিগ্গহেত্ৰা ‘‘তেন ৰুচ্চতি সুসমারদ্ধা’’তি ৰুত্তং.
অনুপুব্বন্তি যথানুক্কমেনাতি অত্থো, পুব্বং পুব্বং অনূতি ৰুত্তং হোতি. দীঘং অস্সাসৰসেনাতি দীঘন্তি ৰুত্তঅস্সাসৰসেন. পুরিমা পুরিমাতি পুরিমা পুরিমা সতি. এতেন পুব্বন্তিপদস্স অত্থো ৰুত্তো হোতি. পচ্ছিমা পচ্ছিমাতি সতিযেৰ. এতেন অনূতিপদস্স অত্থো ৰুত্তো হোতি. উভযেন পুব্বঞ্চ অনু চ পরিচিতাতি অত্থো ৰুত্তো হোতি. উপরি সোল়স ৰত্থূনি ৰিত্থারেত্ৰা ৰচনতো ইধ সঙ্খিপিত্ৰা ‘‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী’’তি অন্তিমমেৰ দস্সিতং. যস্মা সিখাপ্পত্তভাৰনস্স সব্বাপি আনাপানস্সতিযো পুনপ্পুনং যথারুচি পৰত্তনতো অনুপরিচিতাপি হোন্তি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং পরিচিতা চেৰ হোন্তি অনুপরিচিতা চা’’তি.
যথত্থাতি যথাসভাৰত্থা. অত্তদমথত্থোতি অরহত্তমগ্গক্খণে অত্তনো নিব্বিসেৰনত্থো. সমথত্থোতি সীতিভাৰত্থো. পরিনিব্বাপনত্থোতি কিলেসপরিনিব্বানেন. অভিঞ্ঞত্থোতি সব্বধম্মৰসেন. পরিঞ্ঞত্থাদযো মগ্গঞাণকিচ্চৰসেন. সচ্চাভিসমযত্থো চতুন্নং সচ্চানং একপটিৰেধদস্সনৰসেন. নিরোধে পতিট্ঠাপকত্থো আরম্মণকরণৰসেন.
বুদ্ধোতিপদস্স অভাৰেপি বুদ্ধেনাতিপদে যো সো বুদ্ধো, তং নিদ্দিসিতুকামেন বুদ্ধোতি ৰুত্তং. সযম্ভূতি উপদেসং ৰিনা সযমেৰ ভূতো. অনাচরিযকোতি সযম্ভূপদস্স অত্থৰিৰরণং. যো হি আচরিযং ৰিনা সচ্চানি পটিৰিজ্ঝতি, সো সযম্ভূ নাম হোতি. পুব্বে অননুস্সুতেসূতিআদি অনাচরিযকভাৰস্স অত্থপ্পকাসনং. অননুস্সুতেসূতি আচরিযং অননুস্সুতেসু. সামন্তি সযমেৰ. অভিসম্বুজ্ঝীতি ভুসং সম্মা পটিৰিজ্ঝি. তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পাপুণীতি তেসু চ সচ্চেসু সব্বঞ্ঞুভাৰং পাপুণি. যথা সচ্চানি পটিৰিজ্ঝন্তা সব্বঞ্ঞুনো হোন্তি, তথা সচ্চানং পটিৰিদ্ধত্তা এৰং ৰুত্তং. সব্বঞ্ঞুতং পত্তোতিপি পাঠো. বলেসু চ ৰসীভাৰন্তি দসসু চ তথাগতবলেসু ইস্সরভাৰং পাপুণি. যো সো এৰং ভূতো, সো বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ সব্বেসু ধম্মেসু অপ্পটিহতঞাণনিমিত্তানুত্তরৰিমোক্খাধিগমপরিভাৰিতং খন্ধসন্তানং উপাদায পণ্ণত্তিকো, সব্বঞ্ঞুতপদট্ঠানং ৰা সচ্চাভিসম্বোধিমুপাদায পণ্ণত্তিকো সত্তৰিসেসো বুদ্ধো. এত্তাৰতা অত্থতো বুদ্ধৰিভাৰনা কতা হোতি.
১৬২. ইদানি ব্যঞ্জনতো ৰিভাৰেন্তো বুদ্ধোতি কেনট্ঠেন বুদ্ধোতিআদিমাহ. তত্থ যথা লোকে অৰগন্তা অৰগতোতি ৰুচ্চতি, এৰং বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো. যথা পণ্ণসোসা ৰাতা পণ্ণসুসাতি ৰুচ্চন্তি, এৰং বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো. সব্বঞ্ঞুতায বুদ্ধোতি সব্বধম্মবুজ্ঝনসমত্থায বুদ্ধিযা বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. সব্বদস্সাৰিতায বুদ্ধোতি সব্বধম্মানং ঞাণচক্খুনা দিট্ঠত্তা বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. অনঞ্ঞনেয্যতায বুদ্ধোতি অঞ্ঞেন অবোধনীযতো সযমেৰ বুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. ৰিসৰিতায বুদ্ধোতি নানাগুণৰিসৰনতো পদুমমিৰ ৰিকসনট্ঠেন বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. খীণাসৰসঙ্খাতেন বুদ্ধোতিআদীহি ছহি পরিযাযেহি চিত্তসঙ্কোচকরধম্মপ্পহানেন নিদ্দক্খযৰিবুদ্ধো পুরিসো ৰিয সব্বকিলেসনিদ্দক্খযৰিবুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. সঙ্খা সঙ্খাতন্তি অত্থতো একত্তা সঙ্খাতেনাতি ৰচনস্স কোট্ঠাসেনাতি অত্থো. তণ্হালেপদিট্ঠিলেপাভাৰেন নিরুপলেপসঙ্খাতেন. সৰাসনানং সব্বকিলেসানং পহীনত্তা একন্তৰচনেন ৰিসেসেত্ৰা একন্তৰীতরাগোতিআদি ৰুত্তং. একন্তনিক্কিলেসোতি রাগদোসমোহাৰসেসেহি সব্বকিলেসেহি নিক্কিলেসো. একাযনমগ্গং গতোতি বুদ্ধোতি গমনত্থানং ধাতূনং বুজ্ঝনত্থত্তা বুজ্ঝনত্থাপি ধাতুযো গমনত্থা হোন্তি, তস্মা একাযনমগ্গং গতত্তা বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. একাযনমগ্গোতি চেত্থ –
‘‘মগ্গো পন্থো পথো পজ্জো, অঞ্জসং ৰটুমাযনং;
নাৰা উত্তরসেতু চ, কুল্লো চ ভিসি সঙ্কমো’’তি . (চূল়নি. পারাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ১০১) –
মগ্গস্স বহূসু নামেসু অযননামেন ৰুত্তো. তস্মা একমগ্গভূতো মগ্গো, ন দ্ৰেধাপথভূতোতি অত্থো. অথ ৰা একেন অযিতব্বো মগ্গোতি একাযনমগ্গো. একেনাতি গণসঙ্গণিকং পহায পৰিৰেকেন চিত্তেন. অযিতব্বোতি পটিপজ্জিতব্বো. অযন্তি ৰা এতেনাতি অযনো, সংসারতো নিব্বানং গচ্ছন্তীতি অত্থো. একেসং অযনো একাযনো. একেতি সেট্ঠা, সব্বসত্তসেট্ঠা চ সম্মাসম্বুদ্ধা, তস্মা একাযনমগ্গোতি সম্মাসম্বুদ্ধানং অযনভূতো মগ্গোতি ৰুত্তং হোতি. অযতীতি ৰা অযনো, গচ্ছতি পৰত্ততীতি অত্থো. একস্মিং অযনো মগ্গোতি একাযনমগ্গো, একস্মিংযেৰ বুদ্ধসাসনে পৰত্তমানো মগ্গো, ন অঞ্ঞত্থাতি ৰুত্তং হোতি. অপি চ একং অযতীতি একাযনো, পুব্বভাগে নানামুখভাৰনানযপ্পৰত্তোপি অপরভাগে একং নিব্বানমেৰ গচ্ছতীতি ৰুত্তং হোতি, তস্মা একাযনমগ্গোতি একনিব্বানগমনমগ্গোতি অত্থো. একো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি বুদ্ধোতি ন পরেহি বুদ্ধত্তা বুদ্ধো, কিং পন সযমেৰ অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. অবুদ্ধিৰিহতত্তা বুদ্ধিপটিলাভা বুদ্ধোতি বুদ্ধি বুদ্ধং বোধোতি পরিযাযৰচনমেতং. তত্থ যথা নীলরত্তগুণযোগা নীলো পটো রত্তো পটোতি ৰুচ্চতি, এৰং বুদ্ধগুণযোগা বুদ্ধোতি ঞাপেতুং ৰুত্তং.
ততো পরং বুদ্ধোতি নেতং নামন্তিআদি ‘‘অত্থমনুগতা অযং পঞ্ঞত্তী’’তি ঞাপনত্থং ৰুত্তং. তত্থ মিত্তা সহাযা. অমচ্চা ভচ্চা. ঞাতী পিতুপক্খিকা. সালোহিতা মাতুপক্খিকা. সমণা পব্বজ্জূপগতা. ব্রাহ্মণা ভোৰাদিনো, সমিতপাপবাহিতপাপা ৰা. দেৰতা সক্কাদযো ব্রহ্মানো চ. ৰিমোক্খন্তিকন্তি ৰিমোক্খো অরহত্তমগ্গো, ৰিমোক্খস্স অন্তো অরহত্তফলং, তস্মিং ৰিমোক্খন্তে ভৰং ৰিমোক্খন্তিকং নাম. সব্বঞ্ঞুভাৰো হি অরহত্তমগ্গেন সিজ্ঝতি, অরহত্তফলোদযে সিদ্ধো হোতি, তস্মা সব্বঞ্ঞুভাৰো ৰিমোক্খন্তে ভৰো হোতি. তং নেমিত্তিকম্পি নামং ৰিমোক্খন্তে ভৰং নাম হোতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘ৰিমোক্খন্তিকমেতং বুদ্ধানং ভগৰন্তান’’ন্তি. বোধিযা মূলে সহ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পটিলাভাতি মহাবোধিরুক্খমূলে যথাৰুত্তক্খণে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পটিলাভেন সহ. সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তীতি অরহত্তফলসচ্ছিকিরিযায, সব্বধম্মসচ্ছিকিরিযায ৰা জাতা পঞ্ঞত্তি. যদিদং বুদ্ধোতি যা অযং বুদ্ধোতি পঞ্ঞত্তি, অযং ব্যঞ্জনতো বুদ্ধৰিভাৰনা.
‘‘যথা বুদ্ধেন দেসিতা’’তিগাথাপাদস্স পন ইমিনা পদভাজনীযে ৰুত্তত্থেন অযং সংসন্দনা – আনাপানস্সতিযো চ যথা বুদ্ধেন দেসিতা, যেন পকারেন দেসিতা. যথাসদ্দেন সঙ্গহিতা দস যথত্থা চ যথা বুদ্ধেন দেসিতা, যেন পকারেন দেসিতাতি পকারত্থস্স চ যথাসদ্দস্স, সভাৰত্থস্স চ যথাসদ্দস্স সরূপেকসেসৰসেন একসেসং কত্ৰা ‘‘যথা’’তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. পদভাজনীযে পনস্স যথত্থেসু একেকস্স যোজনাৰসেন ‘‘দেসিতো’’তি একৰচনং কতং.
‘‘সোতি গহট্ঠো ৰা হোতি পব্বজিতো ৰা’’তি ৰুত্তত্তা আদিপদেপি যস্স গহট্ঠস্স ৰা পব্বজিতস্স ৰাতি ৰুত্তমেৰ হোতি. লোকত্থো ৰুত্তোযেৰ. পভাসেতীতি অত্তনো ঞাণস্স পাকটং করোতীতি অত্থো. অভিসম্বুদ্ধত্তাতি সাৰকপারমিঞাণেনপি পটিৰিদ্ধভাৰেন. ওভাসেতীতি কামাৰচরভূতং লোকং. ভাসেতীতি রূপাৰচরভূতং লোকং. পভাসেতীতি অরূপাৰচরভূতং লোকং.
অরিযঞাণন্তি অরহত্তমগ্গঞাণং. মহিকা মুত্তোতি মহিকায মুত্তো. মহিকাতি নীহারো ৰুচ্চতি. মহিযা মুত্তোতিপি পাঠো. ধূমরজা মুত্তোতি ধূমতো চ রজতো চ মুত্তো. রাহুগহণা ৰিপ্পমুত্তোতি রাহুনো চন্দস্স আসন্নুপক্কিলেসত্তা দ্ৰীহি উপসগ্গেহি ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং. ভাসতে ইতি সওভাসট্ঠেন. তপতে ইতি সতেজট্ঠেন. ৰিরোচতে ইতি রুচিরট্ঠেন. এৰমেৰন্তি এৰং এৰং. যস্মা পন চন্দোপি সযং ভাসন্তো তপন্তো ৰিরোচন্তো ইমং ওকাসলোকং ওভাসেতি, ভিক্খু চ পঞ্ঞায ভাসন্তো তপন্তো ৰিরোচন্তো ইমং খন্ধাদিলোকং পঞ্ঞায ওভাসেতি, তস্মা উভযত্রাপি ‘‘ভাসেতী’’তি অৰত্ৰা ‘‘ভাসতে’’ ইচ্চেৰ ৰুত্তং. এৰঞ্হি ৰুত্তে হেতুঅত্থোপি ৰুত্তো হোতি. অতিৰিসদতরাভসূরিযোপমং অগ্গহেত্ৰা কস্মা চন্দোপমা গহিতাতি চে? সব্বকিলেসপরিল়াহৰূপসমেন সন্তস্স ভিক্খুনো সন্তগুণযুত্তচন্দোপমা অনুচ্ছৰিকাতি গহিতাতি ৰেদিতব্বং. এৰং আনাপানস্সতিভাৰনাসিদ্ধিসাধকং যোগাৰচরং থুনিত্ৰা ইমানি তেরস ৰোদানে ঞাণানীতি তানি ঞাণানি নিগমেত্ৰা দস্সেতীতি.
ৰোদানঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. সতোকারিঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা
১৬৩. সতোকারিঞাণনিদ্দেসে মাতিকাযং ইধ ভিক্খূতি ইমস্মিং সাসনে ভিক্খু. অযঞ্হি এত্থ ইধ-সদ্দো সব্বপ্পকারআনাপানস্সতিসমাধিনিব্বত্তকস্স পুগ্গলস্স সন্নিস্সযভূতসাসনপরিদীপনো, অঞ্ঞসাসনস্স তথাভাৰপটিসেধনো চ. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘ইধেৰ, ভিক্খৰে, সমণো…পে… সুঞ্ঞা পরপ্পৰাদা সমণেভি অঞ্ঞেহী’’তি (ম. নি. ১.১৩৯; অ. নি. ৪.২৪১).
অরঞ্ঞগতো ৰা রুক্খমূলগতো ৰা সুঞ্ঞাগারগতো ৰাতি ইদমস্স আনাপানস্সতিসমাধি ভাৰনানুরূপসেনাসনপরিগ্গহপরিদীপনং. ইমস্স হি ভিক্খুনো দীঘরত্তং রূপাদীসু আরম্মণেসু অনুৰিসটং চিত্তং আনাপানস্সতিসমাধিআরম্মণং অভিরুহিতুং ন ইচ্ছতি, কূটগোণযুত্তরথো ৰিয উপ্পথমেৰ ধাৰতি. তস্মা সেয্যথাপি নাম গোপো কূটধেনুযা সব্বং খীরং পিৰিত্ৰা ৰড্ঢিতং কূটৰচ্ছং দমেতুকামো ধেনুতো অপনেত্ৰা একমন্তে মহন্তং থম্ভং নিখণিত্ৰা তত্থ যোত্তেন বন্ধেয্য, অথস্স সো ৰচ্ছো ইতো চিতো চ ৰিপ্ফন্দিত্ৰা পলাযিতুং অসক্কোন্তো তমেৰ থম্ভং উপনিসীদেয্য ৰা উপনিপজ্জেয্য ৰা, এৰমেৰ ইমিনাপি ভিক্খুনা দীঘরত্তং রূপারম্মণাদিরসপানৰড্ঢিতং দুট্ঠচিত্তং দমেতুকামেন রূপাদিআরম্মণতো অপনেত্ৰা অরঞ্ঞং ৰা রুক্খমূলং ৰা সুঞ্ঞাগারং ৰা পৰেসেত্ৰা তত্থ অস্সাসপস্সাসথম্ভে সতিযোত্তেন বন্ধিতব্বং. এৰমস্স তং চিত্তং ইতো চিতো চ ৰিপ্ফন্দিত্ৰাপি পুব্বে আচিণ্ণারম্মণং অলভমানং সতিযোত্তং ছিন্দিত্ৰা পলাযিতুং অসক্কোন্তং তমেৰারম্মণং উপচারপ্পনাৰসেন উপনিসীদতি চেৰ উপনিপজ্জতি চ. তেনাহু পোরাণা –
‘‘যথা থম্ভে নিবন্ধেয্য, ৰচ্ছং দমং নরো ইধ;
বন্ধেয্যেৰং সকং চিত্তং, সতিযারম্মণে দল়্হ’’ন্তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.২১৭; পারা. অট্ঠ. ২.১৬৫; দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৭৪; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৭) –
এৰমস্স তং সেনাসনং ভাৰনানুরূপং হোতি. অথ ৰা যস্মা ইদং কম্মট্ঠানপ্পভেদে মুদ্ধভূতং সব্ববুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৰকানং ৰিসেসাধিগমদিট্ঠধম্মসুখৰিহারপদট্ঠানং আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং ইত্থিপুরিসহত্থিঅস্সাদিসদ্দসমাকুলং গামন্তং অপরিচ্চজিত্ৰা ন সুকরং ভাৰেতুং সদ্দকণ্টকত্তা ঝানস্স. অগামকে পন অরঞ্ঞে সুকরং যোগাৰচরেন ইদং কম্মট্ঠানং পরিগ্গহেত্ৰা আনাপানচতুক্কজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা তদেৰ পাদকং কত্ৰা সঙ্খারে সম্মসিত্ৰা অগ্গফলং অরহত্তং পাপুণিতুং. তস্মা তস্স অনুরূপং সেনাসনং উপদিসন্তো ভগৰা ‘‘অরঞ্ঞগতো ৰা’’তিআদিমাহ, তথেৰ থেরো.
ৰত্থুৰিজ্জাচরিযো ৰিয হি ভগৰা, সো যথা ৰত্থুৰিজ্জাচরিযো নগরভূমিং পস্সিত্ৰা সুট্ঠু উপপরিক্খিত্ৰা ‘‘এত্থ নগরং মাপেথা’’তি উপদিসতি, সোত্থিনা চ নগরে নিট্ঠিতে রাজকুলতো মহাসক্কারং লভতি, এৰমেৰং যোগাৰচরস্স অনুরূপং সেনাসনং উপপরিক্খিত্ৰা ‘‘এত্থ কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জিতব্ব’’ন্তি উপদিসতি, ততো তত্থ কম্মট্ঠানমনুযুত্তেন যোগিনা কমেন অরহত্তে পত্তে ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ৰত সো ভগৰা’’তি মহন্তং সক্কারং লভতি. অযং পন ভিক্খু ‘‘দীপিসদিসো’’তি ৰুচ্চতি. যথা হি মহাদীপিরাজা অরঞ্ঞে তিণগহনং ৰা ৰনগহনং ৰা পব্বতগহনং ৰা নিস্সায নিলীযিত্ৰা ৰনমহিংসগোকণ্ণসূকরাদযো মিগে গণ্হাতি, এৰমেৰং অযং অরঞ্ঞাদীসু কম্মট্ঠানমনুযুঞ্জন্তো ভিক্খু যথাক্কমেন সোতাপত্তিসকদাগামিঅনাগামিঅরহত্তমগ্গে চেৰ অরিযফলানি চ গণ্হাতীতি ৰেদিতব্বো. তেনাহু পোরাণা –
‘‘যথাপি দীপিকো নাম, নিলীযিত্ৰা গণ্হতে মিগে;
তথেৰাযং বুদ্ধপুত্তো, যুত্তযোগো ৰিপস্সকো;
অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰান, গণ্হাতি ফলমুত্তম’’ন্তি. (মি. প. ৬.১.৫);
তেনস্স পরক্কমজৰযোগ্গভূমিং অরঞ্ঞসেনাসনং দস্সেন্তো ‘‘অরঞ্ঞগতো ৰা’’তিআদিমাহ.
তত্থ অরঞ্ঞগতোতি উপরি ৰুত্তলক্খণং যংকিঞ্চি পৰিৰেকসুখং অরঞ্ঞং গতো. রুক্খমূলগতোতি রুক্খসমীপং গতো. সুঞ্ঞাগারগতোতি সুঞ্ঞং ৰিৰিত্তোকাসং গতো. এত্থ চ ঠপেত্ৰা অরঞ্ঞঞ্চ রুক্খমূলঞ্চ অৰসেসসত্তৰিধসেনাসনং গতোপি ‘‘সুঞ্ঞাগারগতো’’তি ৰত্তুং ৰট্টতি. নৰৰিধঞ্হি সেনাসনং. যথাহ – ‘‘সো ৰিৰিত্তং সেনাসনং ভজতি অরঞ্ঞং রুক্খমূলং পব্বতং কন্দরং গিরিগুহং সুসানং ৰনপত্থং অব্ভোকাসং পলালপুঞ্জ’’ন্তি (ৰিভ. ৫০৮). এৰমস্স উতুত্তযানুকূলং ধাতুচরিযানুকূলঞ্চ আনাপানস্সতিভাৰনানুরূপং সেনাসনং উপদিসিত্ৰা অলীনানুদ্ধচ্চপক্খিকং সন্তমিরিযাপথং উপদিসন্তো নিসীদতীতি আহ. অথস্স নিসজ্জায দল়্হভাৰং অস্সাসপস্সাসানং পৰত্তনসমত্থতং আরম্মণপরিগ্গহূপাযঞ্চ দস্সেন্তো পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰাতিআদিমাহ. তত্থ পল্লঙ্কন্তি সমন্ততো ঊরুবদ্ধাসনং. আভুজিত্ৰাতি বন্ধিত্ৰা. উজুং কাযং পণিধাযাতি উপরিমসরীরং উজুকং ঠপেত্ৰা অট্ঠারস পিট্ঠিকণ্টকে কোটিযা কোটিং পটিপাদেত্ৰা. এৰঞ্হি নিসিন্নস্স ধম্মমংসন্হারূনি ন পণমন্তি. অথস্স যা তেসং পণমনপচ্চযা খণে খণে ৰেদনা উপ্পজ্জেয্যুং, তা ন উপ্পজ্জন্তি. তাসু অনুপ্পজ্জমানাসু চিত্তং একগ্গং হোতি, কম্মট্ঠানং ন পরিপততি, ৰুদ্ধিং ফাতিং উপগচ্ছতি.
পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰাতি কম্মট্ঠানাভিমুখং সতিং ঠপযিত্ৰা. সো সতোৰ অস্সসতি সতো পস্সসতীতি সো ভিক্খু এৰং নিসীদিত্ৰা এৰঞ্চ সতিং উপট্ঠপেত্ৰা তং সতিং অৰিজহন্তো সতো এৰ অস্সসতি সতো পস্সসতি, সতোকারী হোতীতি ৰুত্তং হোতি.
ইদানি যেহি পকারেহি সতোকারী হোতি, তে পকারে দস্সেতুং দীঘং ৰা অস্সসন্তোতিআদিমাহ. তত্থ দীঘং ৰা অস্সসন্তোতি দীঘং ৰা অস্সাসং পৰত্তযন্তো. তথা রস্সং. যা পন নেসং দীঘরস্সতা, সা কালৰসেন ৰেদিতব্বা. কদাচি হি মনুস্সা হত্থিঅহিআদযো ৰিয কালৰসেন দীঘং অস্সসন্তি চ পস্সসন্তি চ, কদাচি সুনখসসাদযো ৰিয রস্সং. অঞ্ঞথা হি চুণ্ণৰিচুণ্ণা অস্সাসপস্সাসা দীঘরস্সা নাম ন হোন্তি. তস্মা তে দীঘং কালং পৰিসন্তা চ নিক্খমন্তা চ দীঘা, রস্সং কালং পৰিসন্তা চ নিক্খমন্তা চ রস্সাতি ৰেদিতব্বা. তত্রাযং ভিক্খু উপরি ৰুত্তেহি নৰহাকারেহি দীঘং অস্সসন্তো চ পস্সসন্তো চ দীঘং অস্সসামি, পস্সসামীতি পজানাতি, তথা রস্সং.
এৰং পজানতো চ –
‘‘দীঘো রস্সো চ অস্সাসো, পস্সাসোপি চ তাদিসো;
চত্তারো ৰণ্ণা ৰত্তন্তি, নাসিকগ্গেৰ ভিক্খুনো’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.২১৯; পারা. অট্ঠ. ২.১৬৫);
নৰন্নঞ্চস্স আকারানং একেনাকারেন কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৰনা সম্পজ্জতীতি ৰেদিতব্বা. সব্বকাযপটিসংৰেদী অস্সসিস্সামীতি সিক্খতি. সব্বকাযপটিসংৰেদী পস্সসিস্সামীতি সিক্খতীতি সকলস্স অস্সাসকাযস্সাদিমজ্ঝপরিযোসানং ৰিদিতং করোন্তো পাকটং করোন্তো অস্সসিস্সামীতি সিক্খতি. সকলস্স পস্সাসকাযস্সাদিমজ্ঝপরিযোসানং ৰিদিতং করোন্তো পাকটং করোন্তো পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি. এৰং ৰিদিতং করোন্তো পাকটং করোন্তো ঞাণসম্পযুত্তচিত্তেন অস্সসতি চেৰ পস্সসতি চ. তস্মা ‘‘অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি ৰুচ্চতি. একস্স হি ভিক্খুনো চুণ্ণৰিচুণ্ণৰিসটে (ৰিসুদ্ধি. ১.২১৯; পারা. ২.১৬৫) অস্সাসকাযে, পস্সাসকাযে ৰা আদি পাকটো হোতি, ন মজ্ঝপরিযোসানং. সো আদিমেৰ পরিগ্গহেতুং সক্কোতি, মজ্ঝপরিযোসানে কিলমতি. একস্স মজ্ঝং পাকটং হোতি, ন আদিপরিযোসানং. সো মজ্ঝমেৰ পরিগ্গহেতুং সক্কোতি, আদিপরিযোসানে কিলমতি. একস্স পরিযোসানং পাকটং হোতি, ন আদিমজ্ঝং. সো পরিযোসানংযেৰ পরিগ্গহেতুং সক্কোতি, আদিমজ্ঝে কিলমতি. একস্স সব্বং পাকটং হোতি, সো সব্বম্পি পরিগ্গহেতুং সক্কোতি, ন কত্থচি কিলমতি. তাদিসেন ভৰিতব্বন্তি দস্সেন্তো আহ – ‘‘সব্বকাযপটিসংৰেদী’’তিআদি.
তত্থ সিক্খতীতি এৰং ঘটতি ৰাযমতি. যো ৰা তথাভূতস্স সংৰরো, অযমেত্থ অধিসীলসিক্খা. যো তথাভূতস্স সমাধি, অযং অধিচিত্তসিক্খা. যা তথাভূতস্স পঞ্ঞা, অযং অধিপঞ্ঞাসিক্খাতি ইমা তিস্সো সিক্খাযো তস্মিং আরম্মণে তায সতিযা তেন মনসিকারেন সিক্খতি আসেৰতি ভাৰেতি বহুলীকরোতীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. তত্থ যস্মা পুরিমনযেন কেৰলং অস্সসিতব্বং পস্সসিতব্বমেৰ চ, ন অঞ্ঞং কিঞ্চি কাতব্বং, ইতো পট্ঠায পন ঞাণুপ্পাদনাদীসু যোগো করণীযো. তস্মা তত্থ ‘‘অস্সসামীতি পজানাতি পস্সসামীতি পজানাতি’’চ্চেৰ ৰত্তমানকালৰসেন পাল়িং ৰত্ৰা ইতো পট্ঠায কত্তব্বস্স ঞাণুপ্পাদনাদিনো আ-কারস্স দস্সনত্থং ‘‘সব্বকাযপটিসংৰেদী অস্সসিস্সামী’’তিআদিনা নযেন অনাগতকালৰসেন পাল়ি আরোপিতাতি ৰেদিতব্বা.
পস্সম্ভযং কাযসঙ্খারং…পে… সিক্খতীতি ওল়ারিকং অস্সাসপস্সাসসঙ্খাতং কাযসঙ্খারং পস্সম্ভেন্তো পটিপ্পস্সম্ভেন্তো নিরোধেন্তো ৰূপসমেন্তো অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি.
তত্রেৰং ওল়ারিকসুখুমতা চ পস্সদ্ধি চ ৰেদিতব্বা – ইমস্স হি ভিক্খুনো পুব্বে অপরিগ্গহিতকালে কাযো চ চিত্তঞ্চ সদরথা হোন্তি ওল়ারিকা. কাযচিত্তানং ওল়ারিকত্তে অৰূপসন্তে অস্সাসপস্সাসাপি ওল়ারিকা হোন্তি, বলৰতরা হুত্ৰা পৰত্তন্তি, নাসিকা নপ্পহোতি, মুখেন অস্সসন্তোপি পস্সসন্তোপি তিট্ঠতি. যদা পনস্স কাযোপি চিত্তম্পি পরিগ্গহিতা হোন্তি, তদা তে সন্তা হোন্তি ৰূপসন্তা. তেসু ৰূপসন্তেসু অস্সাসপস্সাসা সুখুমা হুত্ৰা পৰত্তন্তি, ‘‘অত্থি নু খো, নত্থী’’তি ৰিচেতব্বাকারপ্পত্তা হোন্তি. সেয্যথাপি পুরিসস্স ধাৰিত্ৰা পব্বতা ৰা ওরোহিত্ৰা মহাভারং ৰা সীসতো ওরোপেত্ৰা ঠিতস্স ওল়ারিকা অস্সাসপস্সাসা হোন্তি, নাসিকা নপ্পহোতি, মুখেন অস্সসন্তোপি পস্সসন্তোপি তিট্ঠতি. যদা পনেস তং পরিস্সমং ৰিনোদেত্ৰা ন্হত্ৰা চ পিৰিত্ৰা চ অল্লসাটকং হদযে কত্ৰা সীতায ছাযায নিপন্নো হোতি, অথস্স তে অস্সাসপস্সাসা সুখুমা হোন্তি ‘‘অত্থি নু খো, নত্থী’’তি ৰিচেতব্বাকারপ্পত্তা, এৰমেৰং ইমস্স ভিক্খুনো অপরিগ্গহিতকালেতি ৰিত্থারেতব্বং. তথা হিস্স পুব্বে অপরিগ্গহিতকালে ‘‘ওল়ারিকোল়ারিকে কাযসঙ্খারে পস্সম্ভেমী’’তি আভোগসমন্নাহারমনসিকারো নত্থি, পরিগ্গহিতকালে পন অত্থি. তেনস্স অপরিগ্গহিতকালতো পরিগ্গহিতকালে কাযসঙ্খারো সুখুমো হোতি. তেনাহু পোরাণা –
‘‘সারদ্ধে কাযে চিত্তে চ, অধিমত্তং পৰত্ততি;
অসারদ্ধম্হি কাযম্হি, সুখুমং সম্পৰত্ততী’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.২২০; পারা. অট্ঠ. ২.১৬৫);
পরিগ্গহেপি ওল়ারিকো, পঠমজ্ঝানূপচারে সুখুমো. তস্মিম্পি ওল়ারিকো, পঠমজ্ঝানে সুখুমো. পঠমজ্ঝানে চ দুতিযজ্ঝানূপচারে চ ওল়ারিকো, দুতিযজ্ঝানে সুখুমো. দুতিযজ্ঝানে চ ততিযজ্ঝানূপচারে চ ওল়ারিকো, ততিযজ্ঝানে সুখুমো. ততিযজ্ঝানে চ চতুত্থজ্ঝানূপচারে চ ওল়ারিকো, চতুত্থজ্ঝানে অতিসুখুমো অপ্পৰত্তিমেৰ পাপুণাতি. ইদং তাৰ দীঘভাণকসংযুত্তভাণকানং মতং.
মজ্ঝিমভাণকা পন ‘‘পঠমজ্ঝানে ওল়ারিকো, দুতিযজ্ঝানূপচারে সুখুমো’’তি এৰং হেট্ঠিমহেট্ঠিমজ্ঝানতো উপরূপরিজ্ঝানূপচারেপি সুখুমতরং ইচ্ছন্তি. সব্বেসংযেৰ পন মতেন অপরিগ্গহিতকালে পৰত্তকাযসঙ্খারো পরিগ্গহিতকালে পটিপ্পস্সম্ভতি, পরিগ্গহিতকালে পৰত্তকাযসঙ্খারো পঠমজ্ঝানূপচারে…পে… চতুত্থজ্ঝানূপচারে পৰত্তকাযসঙ্খারো চতুত্থজ্ঝানে পটিপ্পস্সম্ভতি. অযং তাৰ সমথে নযো.
ৰিপস্সনাযং পন অপরিগ্গহিতকালে পৰত্তকাযসঙ্খারো ওল়ারিকো, মহাভূতপরিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওল়ারিকো, উপাদারূপপরিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওল়ারিকো, সকলরূপপরিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওল়ারিকো, অরূপপরিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওল়ারিকো, রূপারূপপরিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওল়ারিকো, পচ্চযপরিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওল়ারিকো, সপ্পচ্চযনামরূপদস্সনে সুখুমো. সোপি ওল়ারিকো, লক্খণারম্মণিক ৰিপস্সনায সুখুমো. সোপি দুব্বলৰিপস্সনায ওল়ারিকো, বলৰৰিপস্সনায সুখুমো. তত্থ পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ পুরিমস্স পুরিমস্স পচ্ছিমেন পচ্ছিমেন পটিপ্পস্সদ্ধি ৰেদিতব্বা. এৰমেত্থ ওল়ারিকসুখুমতা পটিপ্পস্সদ্ধি চ ৰেদিতব্বা. অযং তাৰেত্থ কাযানুপস্সনাৰসেন ৰুত্তস্স পঠমচতুক্কস্স অনুপুব্বপদৰণ্ণনা.
যস্মা পনেত্থ ইদমেৰ চতুক্কং আদিকম্মিকস্স কম্মট্ঠানৰসেন ৰুত্তং, ইতরানি পন তীণি চতুক্কানি এত্থ পত্তজ্ঝানস্স ৰেদনাচিত্তধম্মানুপস্সনাৰসেন, তস্মা ইমং কম্মট্ঠানং ভাৰেত্ৰা আনাপানচতুক্কজ্ঝানপদট্ঠানায ৰিপস্সনায সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণিতুকামেন আদিকম্মিকেন কুলপুত্তেন ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তনযেন সীলপরিসোধনাদীনি সব্বকিচ্চানি কত্ৰা সত্তঙ্গসমন্নাগতস্স আচরিযস্স সন্তিকে পঞ্চসন্ধিকং কম্মট্ঠানং উগ্গহেতব্বং. তত্রিমে পঞ্চ সন্ধযো উগ্গহো পরিপুচ্ছা উপট্ঠানং অপ্পনা লক্খণন্তি. তত্থ উগ্গহো নাম কম্মট্ঠানস্স উগ্গণ্হনং. পরিপুচ্ছা নাম কম্মট্ঠানস্স পরিপুচ্ছনং. উপট্ঠানং নাম কম্মট্ঠানস্স উপট্ঠানং. অপ্পনা নাম কম্মট্ঠানস্স অপ্পনা. লক্খণং নাম কম্মট্ঠানস্স লক্খণং, ‘‘এৰং লক্খণমিদং কম্মট্ঠান’’ন্তি কম্মট্ঠানসভাৰূপধারণন্তি ৰুত্তং হোতি.
এৰং পঞ্চসন্ধিকং কম্মট্ঠানং উগ্গণ্হন্তো অত্তনাপি ন কিলমতি, আচরিযম্পি ন ৰিহেসেতি. তস্মা থোকং উদ্দিসাপেত্ৰা বহুং কালং সজ্ঝাযিত্ৰা এৰং পঞ্চসন্ধিকং কম্মট্ঠানং উগ্গহেত্ৰা আচরিযস্স সন্তিকে ৰা অঞ্ঞত্থ ৰা অট্ঠারস দোসযুত্তে ৰিহারে ৰজ্জেত্ৰা পঞ্চঙ্গসমন্নাগতে সেনাসনে ৰসন্তেন উপচ্ছিন্নখুদ্দকপলিবোধেন কতভত্তকিচ্চেন ভত্তসম্মদং পটিৰিনোদেত্ৰা সুখনিসিন্নেন রতনত্তযগুণানুস্সরণেন চিত্তং সম্পহংসেত্ৰা আচরিযুগ্গহতো একপদম্পি অপরিহাপেন্তেন ইদং আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং মনসি কাতব্বং. তত্রাযং মনসিকারৰিধি –
‘‘গণনা অনুবন্ধনা, ফুসনা ঠপনা সল্লক্খণা;
ৰিৰট্টনা পারিসুদ্ধি, তেসঞ্চ পটিপস্সনা’’তি.
তত্থ গণনাতি গণনাযেৰ. অনুবন্ধনাতি অনুগমনা. ফুসনাতি ফুট্ঠট্ঠানং. ঠপনাতি অপ্পনা. সল্লক্খণাতি ৰিপস্সনা. ৰিৰট্টনাতি মগ্গো. পারিসুদ্ধীতি ফলং. তেসঞ্চ পটিপস্সনাতি পচ্চৰেক্খণা. তত্থ ইমিনা আদিকম্মিকেন কুলপুত্তেন পঠমং গণনায ইদং কম্মট্ঠানং মনসি কাতব্বং. গণেন্তেন পন পঞ্চন্নং হেট্ঠা ন ঠপেতব্বং, দসন্নং উপরি ন নেতব্বং, অন্তরা খণ্ডং ন দস্সেতব্বং. পঞ্চন্নং হেট্ঠা ঠপেন্তস্স হি সম্বাধে ওকাসে চিত্তুপ্পাদো ৰিপ্ফন্দতি সম্বাধে ৰজে সন্নিরুদ্ধগোগণো ৰিয. দসন্নং উপরি নেন্তস্স গণননিস্সিতোৰ চিত্তুপ্পাদো হোতি. অন্তরা খণ্ডং দস্সেন্তস্স ‘‘সিখাপ্পত্তং নু খো মে কম্মট্ঠানং, নো’’তি চিত্তং ৰিকম্পতি, তস্মা এতে দোসে ৰজ্জেত্ৰা গণেতব্বং.
গণেন্তেন চ পঠমং দন্ধগণনায ধঞ্ঞমাপকগণনায গণেতব্বং. ধঞ্ঞমাপকো হি নাল়িং পূরেত্ৰা ‘‘এক’’ন্তি ৰত্ৰা ওকিরতি, পুন পূরেন্তো কিঞ্চি কচৰরং দিস্ৰা ছড্ডেন্তো ‘‘একং এক’’ন্তি ৰদতি. এসেৰ নযো দ্ৰে দ্ৰেতিআদীসু. এৰমেৰং ইমিনাপি অস্সাসপস্সাসেসু যো উপট্ঠাতি, তং গহেত্ৰা ‘‘একং এক’’ন্তিআদিং কত্ৰা যাৰ ‘‘দস দসা’’তি পৰত্তমানং পৰত্তমানং উপলক্খেত্ৰাৰ গণেতব্বং. তস্স এৰং গণযতো নিক্খমন্তা চ পৰিসন্তা চ অস্সাসপস্সাসা পাকটা হোন্তি.
অথানেন তং দন্ধগণনং ধঞ্ঞমাপকগণনং পহায সীঘগণনায গোপালকগণনায গণেতব্বং. ছেকো হি গোপালকো সক্খরাদযো উচ্ছঙ্গেন গহেত্ৰা রজ্জুদণ্ডহত্থো পাতোৰ ৰজং গন্ত্ৰা গাৰো পিট্ঠিযং পহরিত্ৰা পলিঘত্থম্ভমত্থকে নিসিন্নো দ্ৰারং পত্তং পত্তংযেৰ গাৰং ‘‘একো দ্ৰে’’তি সক্খরং খিপিত্ৰা খিপিত্ৰা গণেতি. তিযামরত্তিং সম্বাধে ওকাসে দুক্খং ৰুত্থগোগণো নিক্খমন্তো অঞ্ঞমঞ্ঞং উপনিঘংসন্তো ৰেগেন ৰেগেন পুঞ্জপুঞ্জো হুত্ৰা নিক্খমতি. সো ৰেগেন ৰেগেন ‘‘তীণি চত্তারি পঞ্চ দসা’’তি গণেতিযেৰ, এৰমস্সাপি পুরিমনযেন গণযতো অস্সাসপস্সাসা পাকটা হুত্ৰা সীঘং সীঘং পুনপ্পুনং সঞ্চরন্তি. ততো তেন ‘‘পুনপ্পুনং সঞ্চরন্তী’’তি ঞত্ৰা অন্তো চ বহি চ অগ্গহেত্ৰা দ্ৰারপ্পত্তং দ্ৰারপ্পত্তংযেৰ গহেত্ৰা ‘‘একো দ্ৰে তীণি চত্তারি পঞ্চ, একো দ্ৰে তীণি চত্তারি পঞ্চ ছ, একো দ্ৰে তীণি চত্তারি পঞ্চ ছ সত্ত…পে… অট্ঠ নৰ দসা’’তি সীঘং সীঘং গণেতব্বমেৰ. গণনাপটিবদ্ধে হি কম্মট্ঠানে গণনবলেনেৰ চিত্তং একগ্গং হোতি অরিত্তুপত্থম্ভনৰসেন চণ্ডসোতে নাৰাঠপনমিৰ.
তস্সেৰং সীঘং সীঘং গণযতো কম্মট্ঠানং নিরন্তরং পৰত্তং ৰিয হুত্ৰা উপট্ঠাতি. অথ ‘‘নিরন্তরং পৰত্ততী’’তি ঞত্ৰা অন্তো চ বহি চ ৰাতং অপরিগ্গহেত্ৰা পুরিমনযেনেৰ ৰেগেন ৰেগেন গণেতব্বং. অন্তোপৰিসনৰাতেন হি সদ্ধিং চিত্তং পৰেসযতো অব্ভন্তরং ৰাতব্ভাহতং মেদপূরিতং ৰিয হোতি. বহিনিক্খমনৰাতেন সদ্ধিং চিত্তং নীহরতো বহিদ্ধা পুথুত্তারম্মণে চিত্তং ৰিক্খিপতি. ফুট্ঠফুট্ঠোকাসে পন সতিং ঠপেত্ৰা ভাৰেন্তস্সেৰ ভাৰনা সম্পজ্জতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অন্তো চ বহি চ ৰাতং অপরিগ্গহেত্ৰা পুরিমনযেনেৰ ৰেগেন ৰেগেন গণেতব্ব’’ন্তি.
কীৰচিরং পনেতং গণেতব্বন্তি? যাৰ ৰিনা গণনায অস্সাসপস্সাসারম্মণে সতি সন্তিট্ঠতি. বহি ৰিসটৰিতক্কৰিচ্ছেদং কত্ৰা অস্সাসপস্সাসারম্মণে সতি সণ্ঠাপনত্থংযেৰ হি গণনাতি.
এৰং গণনায মনসি কত্ৰা অনুবন্ধনায মনসি কাতব্বং. অনুবন্ধনা নাম গণনং পটিসংহরিত্ৰা সতিযা নিরন্তরং অস্সাসপস্সাসানং অনুগমনং. তঞ্চ খো ন আদিমজ্ঝপরিযোসানানুগমনৰসেন. আদিমজ্ঝপরিযোসানানি তস্সানুগমনে আদীনৰা চ হেট্ঠা ৰুত্তাযেৰ.
তস্মা অনুবন্ধনায মনসিকরোন্তেন ন আদিমজ্ঝপরিযোসানৰসেন মনসি কাতব্বং, অপিচ খো ফুসনাৰসেন চ ঠপনাৰসেন চ মনসি কাতব্বং. গণনানুবন্ধনাৰসেন ৰিয হি ফুসনাঠপনাৰসেন ৰিসুং মনসিকারো নত্থি, ফুট্ঠফুট্ঠট্ঠানেযেৰ পন গণেন্তো গণনায চ ফুসনায চ মনসি করোতি, তত্থেৰ গণনং পটিসংহরিত্ৰা তে সতিযা অনুবন্ধন্তো, অপ্পনাৰসেন চ চিত্তং ঠপেন্তো ‘‘অনুবন্ধনায চ ফুসনায চ ঠপনায চ মনসি করোতী’’তি ৰুচ্চতি. স্ৰাযমত্থো অট্ঠকথাসু ৰুত্তপঙ্গুল়দোৰারিকোপমাহি ইধেৰ পাল়িযং ৰুত্তককচূপমায চ ৰেদিতব্বো.
তত্রাযং পঙ্গুল়োপমা – সেয্যথাপি পঙ্গুল়ো দোলায কীল়তং মাতাপুত্তানং দোলং খিপিত্ৰা তত্থেৰ দোলাথম্ভমূলে নিসিন্নো কমেন আগচ্ছন্তস্স চ গচ্ছন্তস্স চ দোলাফলকস্স উভো কোটিযো মজ্ঝঞ্চ পস্সতি, ন চ উভোকোটিমজ্ঝানং দস্সনত্থং ব্যাৰটো হোতি, এৰমেৰ ভিক্খু সতিৰসেন উপনিবন্ধনত্থম্ভমূলে ঠত্ৰা অস্সাসপস্সাসদোলং খিপিত্ৰা তত্থেৰ নিমিত্তে সতিযা নিসীদন্তো কমেন আগচ্ছন্তানঞ্চ গচ্ছন্তানঞ্চ ফুট্ঠট্ঠানে অস্সাসপস্সাসানং আদিমজ্ঝপরিযোসানং সতিযা অনুগচ্ছন্তো তত্থেৰ (ৰিসুদ্ধি. ১.২২৫) চিত্তং ঠপেত্ৰা পস্সতি, ন চ তেসং দস্সনত্থং ব্যাৰটো হোতি. অযং পঙ্গুল়োপমা.
অযং পন দোৰারিকোপমা – সেয্যথাপি দোৰারিকো নগরস্স অন্তো চ বহি চ পুরিসে ‘‘কো ত্ৰং, কুতো ৰা আগতো, কুহিং ৰা গচ্ছসি, কিং ৰা তে হত্থে’’তি ন ৰীমংসতি. ন হি তস্স তে ভারা, দ্ৰারপ্পত্তং দ্ৰারপ্পত্তংযেৰ পন ৰীমংসতি, এৰমেৰ ইমস্স ভিক্খুনো অন্তোপৰিট্ঠৰাতা চ বহিনিক্খন্তৰাতা চ ন ভারা হোন্তি, দ্ৰারপ্পত্তা দ্ৰারপ্পত্তাযেৰ ভারাতি অযং দোৰারিকোপমা.
ককচূপমা পন ‘‘নিমিত্তং অস্সাসপস্সাসা’’তিআদিনা (পটি. ম. ১.১৫৯) নযেন ইধ ৰুত্তাযেৰ. ইধ পনস্স আগতাগতৰসেন অমনসিকারমত্তমেৰ পযোজনন্তি ৰেদিতব্বং.
ইদং কম্মট্ঠানং মনসিকরোতো কস্সচি ন চিরেনেৰ নিমিত্তঞ্চ উপ্পজ্জতি, অৰসেসঝানঙ্গপটিমণ্ডিতা অপ্পনাসঙ্খাতা ঠপনা চ সম্পজ্জতি. কস্সচি পন গণনাৰসেনেৰ মনসিকারকালতো পভুতি যথা সারদ্ধকাযস্স মঞ্চে ৰা পীঠে ৰা নিসীদতো মঞ্চপীঠং ওনমতি ৰিকূজতি, পচ্চত্থরণং ৰলিং গণ্হাতি, অসারদ্ধকাযস্স পন নিসীদতো নেৰ মঞ্চপীঠং ওনমতি ন ৰিকূজতি, ন পচ্চত্থরণং ৰলিং গণ্হাতি, তূলপিচুপূরিতং ৰিয মঞ্চপীঠং হোতি. কস্মা? যস্মা অসারদ্ধো কাযো লহুকো হোতি, এৰমেৰং গণনাৰসেন মনসিকারকালতো পভুতি অনুক্কমতো ওল়ারিকঅস্সাসপস্সাসনিরোধৰসেন কাযদরথে ৰূপসন্তে কাযোপি চিত্তম্পি লহুকং হোতি, সরীরং আকাসে লঙ্ঘনাকারপ্পত্তং ৰিয হোতি.
তস্স ওল়ারিকে অস্সাসপস্সাসে নিরুদ্ধে সুখুমঅস্সাসপস্সাসনিমিত্তারম্মণং চিত্তং পৰত্ততি. তস্মিম্পি নিরুদ্ধে অপরাপরং ততো সুখুমতরং সুখুমতরং অস্সাসপস্সাসনিমিত্তারম্মণং পৰত্ততিযেৰ. স্ৰাযমত্থো উপরি ৰুত্তকংসথালোপমায ৰেদিতব্বো.
যথা হি অঞ্ঞানি কম্মট্ঠানানি উপরূপরি ৰিভূতানি হোন্তি, ন তথা ইদং. ইদং পন উপরূপরি ভাৰেন্তস্স সুখুমত্তং গচ্ছতি, উপট্ঠানম্পি ন উপগচ্ছতি. এৰং অনুপট্ঠহন্তে পন তস্মিং তেন ভিক্খুনা ‘‘আচরিযং পুচ্ছিস্সামী’’তি ৰা ‘‘নট্ঠং দানি মে কম্মট্ঠান’’ন্তি ৰা উট্ঠাযাসনা ন গন্তব্বং. ইরিযাপথং ৰিকোপেত্ৰা গচ্ছতো হি কম্মট্ঠানং নৰনৰমেৰ হোতি. তস্মা যথানিসিন্নেনেৰ দেসতো আহরিতব্বং.
তত্রাযং আহরণূপাযো – তেন ভিক্খুনা কম্মট্ঠানস্স অনুপট্ঠানভাৰং ঞত্ৰা ইতি পটিসঞ্চিক্খিতব্বং ‘‘ইমে অস্সাসপস্সাসা নাম কত্থ অত্থি, কত্থ নত্থি. কস্স ৰা অত্থি, কস্স ৰা নত্থী’’তি. অথেৰং পটিসঞ্চিক্খতো ‘‘ইমে অন্তোমাতুকুচ্ছিযং নত্থি, উদকে নিমুগ্গানং নত্থি, তথা অসঞ্ঞীভূতানং মতানং চতুত্থজ্ঝানসমাপন্নানং রূপারূপভৰসমঙ্গীনং নিরোধসমাপন্নান’’ন্তি ঞত্ৰা এৰং অত্তনাৰ অত্তা পটিচোদেতব্বো ‘‘ননু, ত্ৰং পণ্ডিত, নেৰ মাতুকুচ্ছিগতো, ন উদকে নিমুগ্গো, ন অসঞ্ঞীভূতো, ন মতো, ন চতুত্থজ্ঝানসমাপন্নো, ন রূপারূপভৰসমঙ্গী, ন নিরোধসমাপন্নো. অত্থিযেৰ তে অস্সাসপস্সাসা, মন্দপঞ্ঞতায পন পরিগ্গহেতুং ন সক্কোসী’’তি. অথানেন পকতিফুট্ঠৰসেন চিত্তং ঠপেত্ৰা মনসিকারো পৰত্তেতব্বো. ইমে হি দীঘনাসিকস্স নাসাপুটং ঘট্টেন্তা পৰত্তন্তি, রস্সনাসিকস্স উত্তরোট্ঠং. তস্মানেন ইমং নাম ঠানং ঘট্টেন্তীতি নিমিত্তং ঠপেতব্বং. ইমমেৰ হি অত্থৰসং পটিচ্চ ৰুত্তং ভগৰতা – ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, মুট্ঠস্সতিস্স অসম্পজানস্স আনাপানস্সতিভাৰনং ৰদামী’’তি (ম. নি. ৩.১৪৯; সং. নি. ৫.৯৯২). কিঞ্চাপি হি যংকিঞ্চি কম্মট্ঠানং সতস্স সম্পজানস্সেৰ সম্পজ্জতি, ইতো অঞ্ঞং পন মনসিকরোন্তস্স পাকটং হোতি. ইদং পন আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং গরুকং গরুকভাৰনং বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধপুত্তানং মহাপুরিসানংযেৰ মনসিকারভূমিভূতং, ন চেৰ ইত্তরং, ন চ ইত্তরসত্তসমাসেৰিতং. যথা যথা মনসি করীযতি, তথা তথা সন্তঞ্চেৰ হোতি সুখুমঞ্চ. তস্মা এত্থ বলৰতী সতি চ পঞ্ঞা চ ইচ্ছিতব্বা.
যথা হি মট্ঠসাটকস্স তুন্নকরণকালে সূচিপি সুখুমা ইচ্ছিতব্বা, সূচিপাসৰেধনম্পি ততো সুখুমতরং, এৰমেৰং মট্ঠসাটকসদিসস্স ইমস্স কম্মট্ঠানস্স ভাৰনাকালে সূচিপটিভাগা সতিপি সূচিপাসৰেধনপটিভাগা তংসম্পযুত্তা পঞ্ঞাপি বলৰতী ইচ্ছিতব্বা. তাহি চ পন সতিপঞ্ঞাহি সমন্নাগতেন ভিক্খুনা ন তে অস্সাসপস্সাসা অঞ্ঞত্র পকতিফুট্ঠোকাসা পরিযেসিতব্বা.
যথা হি কস্সকো খেত্তং কসিত্ৰা বলীবদ্দে মুঞ্চিত্ৰা গোচরমুখে কত্ৰা ছাযায নিসিন্নো ৰিস্সমেয্য, অথস্স তে বলীবদ্দা ৰেগেন অটৰিং পৰিসেয্যুং. যো হোতি ছেকো কস্সকো, সো পুন তে গহেত্ৰা যোজেতুকামো ন তেসং অনুপদং গন্ত্ৰা অটৰিং আহিণ্ডতি. অথ খো রস্মিঞ্চ পতোদঞ্চ গহেত্ৰা উজুকমেৰ তেসং নিপাতনতিত্থং গন্ত্ৰা নিসীদতি ৰা নিপজ্জতি ৰা. অথ তে গোণে দিৰসভাগং চরিত্ৰা নিপাতনতিত্থং ওতরিত্ৰা ন্হত্ৰা চ পিৰিত্ৰা চ পচ্চুত্তরিত্ৰা ঠিতে দিস্ৰা রস্মিযা বন্ধিত্ৰা পতোদেন ৰিজ্ঝন্তো আনেত্ৰা যোজেত্ৰা পুন কম্মং করোতি. এৰমেৰং তেন ভিক্খুনা ন তে অস্সাসপস্সাসা অঞ্ঞত্র পকতিফুট্ঠোকাসা পরিযেসিতব্বা. সতিরস্মিং পন পঞ্ঞাপতোদঞ্চ গহেত্ৰা পকতিফুট্ঠোকাসে চিত্তং ঠপেত্ৰা মনসিকারো পৰত্তেতব্বো. এৰং হিস্স মনসিকরোতো ন চিরস্সেৰ তে উপট্ঠহন্তি নিপাতনতিত্থে ৰিয গোণা. ততো তেন সতিরস্মিযা বন্ধিত্ৰা তস্মিংযেৰ ঠানে যোজেত্ৰা পঞ্ঞাপতোদেন ৰিজ্ঝন্তেন পুনপ্পুনং কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জিতব্বং. তস্সেৰমনুযুঞ্জতো ন চিরস্সেৰ নিমিত্তং উপট্ঠাতি. তং পনেতং ন সব্বেসং একসদিসং হোতি, অপিচ খো কস্সচি সুখসম্ফস্সং উপ্পাদযমানো তূলপিচু ৰিয কপ্পাসপিচু ৰিয ৰাতধারা ৰিয চ উপট্ঠাতীতি একচ্চে আহু.
অযং পন অট্ঠকথাসু ৰিনিচ্ছযো – ইদঞ্হি কস্সচি তারকরূপং ৰিয মণিগুল়িকা ৰিয মুত্তাগুল়িকা ৰিয চ, কস্সচি খরসম্ফস্সং হুত্ৰা কপ্পাসট্ঠি ৰিয দারুসারসূচি ৰিয চ, কস্সচি দীঘপামঙ্গসুত্তং ৰিয কুসুমদামং ৰিয ধূমসিখা ৰিয চ, কস্সচি ৰিত্থতং মক্কটকসুত্তং ৰিয ৰলাহকপটলং ৰিয পদুমপুপ্ফং ৰিয রথচক্কং ৰিয চন্দমণ্ডলং ৰিয সূরিযমণ্ডলং ৰিয চ উপট্ঠাতি, তঞ্চ পনেতং যথা সম্বহুলেসু ভিক্খূসু সুত্তন্তং সজ্ঝাযিত্ৰা নিসিন্নেসু একেন ভিক্খুনা ‘‘তুম্হাকং কীদিসং হুত্ৰা ইদং সুত্তং উপট্ঠাতী’’তি ৰুত্তে একো ‘‘ময্হং মহতী পব্বতেয্যা নদী ৰিয হুত্ৰা উপট্ঠাতী’’তি আহ. অপরো ‘‘ময্হং একা ৰনরাজি ৰিয’’. অঞ্ঞো ‘‘ময্হং একো সীতচ্ছাযো সাখাসম্পন্নো ফলভারভরিতো রুক্খো ৰিযা’’তি. তেসঞ্হি তং একমেৰ সুত্তং সঞ্ঞানানতায নানতো উপট্ঠাতি. এৰং একমেৰ কম্মট্ঠানং সঞ্ঞানানতায নানতো উপট্ঠাতি. সঞ্ঞজঞ্হি এতং সঞ্ঞানিদানং সঞ্ঞাপভৰং, তস্মা সঞ্ঞানানতায নানতো উপট্ঠাতীতি ৰেদিতব্বং.
এৰং উপট্ঠিতে পন নিমিত্তে তেন ভিক্খুনা আচরিযস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা আরোচেতব্বং ‘‘ময্হং, ভন্তে, এৰরূপং নাম উপট্ঠাতী’’তি. আচরিযেন পন ‘‘নিমিত্তমিদং, আৰুসো, কম্মট্ঠানং পুনপ্পুনং মনসি করোহি সপ্পুরিসা’’তি ৰত্তব্বো. অথানেন নিমিত্তেযেৰ চিত্তং ঠপেতব্বং. এৰমস্সাযং ইতো পভুতি ঠপনাৰসেন ভাৰনা হোতি. ৰুত্তঞ্হেতং পোরাণেহি –
‘‘নিমিত্তে ঠপযং চিত্তং, নানাকারং ৰিভাৰযং;
ধীরো অস্সাসপস্সাসে, সকং চিত্তং নিবন্ধতী’’তি. (পারা. অট্ঠ. ২.১৬৫; ৰিসুদ্ধি. ১.২৩২);
তস্সেৰং নিমিত্তুপট্ঠানতো পভুতি নীৰরণানি ৰিক্খম্ভিতানেৰ হোন্তি, কিলেসা সন্নিসিন্নাৰ, চিত্তং উপচারসমাধিনা সমাহিতমেৰ. অথানেন তং নিমিত্তং নেৰ ৰণ্ণতো মনসি কাতব্বং, ন লক্খণতো পচ্চৰেক্খিতব্বং, অপিচ খো খত্তিযমহেসিযা চক্কৰত্তিগব্ভো ৰিয কস্সকেন সালিযৰগব্ভো ৰিয চ আৰাসাদীনি সত্ত অসপ্পাযানি ৰজ্জেত্ৰা তানেৰ সত্ত সপ্পাযানি সেৰন্তেন সাধুকং রক্খিতব্বং, অথ নং এৰং রক্খিত্ৰা পুনপ্পুনং মনসিকারৰসেন ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং গমযিত্ৰা দসৰিধং অপ্পনাকোসল্লং সম্পাদেতব্বং, ৰীরিযসমতা যোজেতব্বা. তস্সেৰং ঘটেন্তস্স ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তানুক্কমেন তস্মিং নিমিত্তে চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানানি নিব্বত্তন্তি. এৰং নিব্বত্তচতুক্কপঞ্চকজ্ঝানো পনেত্থ ভিক্খু সল্লক্খণাৰিৰট্টনাৰসেন কম্মট্ঠানং ৰড্ঢেত্ৰা পারিসুদ্ধিং পত্তুকামো তদেৰ ঝানং পঞ্চহাকারেহি ৰসিপ্পত্তং পগুণং কত্ৰা নামরূপং ৰৰত্থপেত্ৰা ৰিপস্সনং পট্ঠপেতি. কথং? সো হি সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায অস্সাসপস্সাসানং সমুদযো করজকাযো চ চিত্তঞ্চাতি পস্সতি. যথা হি কম্মারগগ্গরিযা ধমমানায ভস্তঞ্চ পুরিসস্স চ তজ্জং ৰাযামং পটিচ্চ ৰাতো সঞ্চরতি, এৰমেৰং কাযঞ্চ চিত্তঞ্চ পটিচ্চ অস্সাসপস্সাসাতি. ততো অস্সাসপস্সাসে চ কাযঞ্চ রূপন্তি, চিত্তঞ্চ তংসম্পযুত্তে চ ধম্মে অরূপন্তি ৰৰত্থপেতি.
এৰং নামরূপং ৰৰত্থপেত্ৰা তস্স পচ্চযং পরিযেসতি, পরিযেসন্তো চ তং দিস্ৰা তীসুপি অদ্ধাসু নামরূপস্স পৰত্তিং আরব্ভ কঙ্খং ৰিতরতি, ৰিতিণ্ণকঙ্খো কলাপসম্মসনৰসেন ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি তিলক্খণং আরোপেত্ৰা উদযব্বযানুপস্সনায পুব্বভাগে উপ্পন্নে ওভাসাদযো দস ৰিপস্সনুপক্কিলেসে পহায উপক্কিলেসৰিমুত্তং উদযব্বযানুপস্সনাঞাণং ‘‘মগ্গো’’তি ৰৰত্থপেত্ৰা উদযং পহায ভঙ্গানুপস্সনং পত্ৰা নিরন্তরং ভঙ্গানুপস্সনেন ভযতো উপট্ঠিতেসু সব্বসঙ্খারেসু নিব্বিন্দন্তো ৰিরজ্জন্তো ৰিমুচ্চন্তো যথাক্কমেন চত্তারো অরিযমগ্গে পাপুণিত্ৰা অরহত্তফলে পতিট্ঠায একূনৰীসতিভেদস্স পচ্চৰেক্খণাঞাণস্স পরিযন্তং পত্তো সদেৰকস্স লোকস্স অগ্গদক্খিণেয্যো হোতি. এত্তাৰতা চস্স গণনং আদিং কত্ৰা ৰিপস্সনাপরিযোসানা আনাপানস্সতিসমাধিভাৰনা সমত্তা হোতীতি. অযং সব্বাকারতো পঠমচতুক্কৰণ্ণনা.
ইতরেসু পন তীসু চতুক্কেসু যস্মা ৰিসুং কম্মট্ঠানভাৰনানযো নাম নত্থি, তস্মা অনুপদৰণ্ণনানযেনেৰ তেসং এৰমত্থো ৰেদিতব্বো. পীতিপটিসংৰেদীতি পীতিং পটিসংৰিদিতং করোন্তো পাকটং করোন্তো অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি. তত্থ দ্ৰীহাকারেহি পীতি পটিসংৰিদিতা হোতি আরম্মণতো চ অসম্মোহতো চ.
কথং আরম্মণতো পীতি পটিসংৰিদিতা হোতি? সপ্পীতিকে দ্ৰে ঝানে সমাপজ্জতি, তস্স সমাপত্তিক্খণে ঝানপটিলাভেন আরম্মণতো পীতি পটিসংৰিদিতা হোতি আরম্মণস্স পটিসংৰিদিতত্তা.
কথং অসম্মোহতো? সপ্পীতিকে দ্ৰে ঝানে সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ঝানসম্পযুত্তং পীতিং খযতো ৰযতো সম্মসতি, তস্স ৰিপস্সনাক্খণে লক্খণপটিৰেধেন অসম্মোহতো পীতি পটিসংৰিদিতা হোতি. এতেনেৰ নযেন অৰসেসপদানিপি অত্থতো ৰেদিতব্বানি. ইদং পনেত্থ ৰিসেসমত্তং – তিণ্ণং ঝানানং ৰসেন সুখপটিসংৰিদিতা হোতি. চতুন্নম্পি ঝানানং ৰসেন চিত্তসঙ্খারপটিসংৰিদিতা ৰেদিতব্বা. চিত্তসঙ্খারোতি ৰেদনাসঞ্ঞাক্খন্ধা. পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খারন্তি ওল়ারিকং ওল়ারিকং চিত্তসঙ্খারং পস্সম্ভেন্তো, নিরোধেন্তোতি অত্থো. সো ৰিত্থারতো কাযসঙ্খারে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো. অপিচেত্থ পীতিপদে পীতিসীসেন ৰেদনা ৰুত্তা, সুখপদে সরূপেনেৰ ৰেদনা. দ্ৰীসু চিত্তসঙ্খারপদেসু ‘‘সঞ্ঞা চ ৰেদনা চ চেতসিকা, এতে ধম্মা চিত্তপটিবদ্ধা চিত্তসঙ্খারা’’তি (পটি. ম. ১.১৭৪; ম. নি. ১.৪৬৩) ৰচনতো সঞ্ঞাসম্পযুত্তা ৰেদনাতি এৰং ৰেদনানুপস্সনানযেন ইদং চতুক্কং ভাসিতন্তি ৰেদিতব্বং.
ততিযচতুক্কেপি চতুন্নং ঝানানং ৰসেন চিত্তপটিসংৰিদিতা ৰেদিতব্বা. অভিপ্পমোদযং চিত্তন্তি চিত্তং মোদেন্তো পমোদেন্তো হাসেন্তো পহাসেন্তো অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি. তত্থ দ্ৰীহাকারেহি অভিপ্পমোদো হোতি সমাধিৰসেন চ ৰিপস্সনাৰসেন চ.
কথং সমাধিৰসেন? সপ্পীতিকে দ্ৰে ঝানে সমাপজ্জতি, সো সমাপত্তিক্খণে সম্পযুত্তায পীতিযা চিত্তং আমোদেতি পমোদেতি. কথং ৰিপস্সনাৰসেন? সপ্পীতিকে দ্ৰে ঝানে সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ঝানসম্পযুত্তং পীতিং খযতো ৰযতো সম্মসতি. এৰং ৰিপস্সনাক্খণে ঝানসম্পযুত্তং পীতিং আরম্মণং কত্ৰা চিত্তং আমোদেতি পমোদেতি. এৰং পটিপন্নো ‘‘অভিপ্পমোদযং চিত্তং অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি ৰুচ্চতি.
সমাদহং চিত্তন্তি পঠমজ্ঝানাদিৰসেন আরম্মণে চিত্তং সমং আদহন্তো সমং ঠপেন্তো, তানি ৰা পন ঝানানি সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ঝানসম্পযুত্তং চিত্তং খযতো ৰযতো সম্মসতো ৰিপস্সনাক্খণে লক্খণপটিৰেধেন উপ্পজ্জতি খণিকচিত্তেকগ্গতা, এৰং উপ্পন্নায খণিকচিত্তেকগ্গতায ৰসেনপি আরম্মণে চিত্তং সমং আদহন্তো সমং ঠপেন্তো ‘‘সমাদহং চিত্তং অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি ৰুচ্চতি.
ৰিমোচযং চিত্তন্তি পঠমজ্ঝানেন নীৰরণেহি চিত্তং মোচেন্তো ৰিমোচেন্তো, দুতিযেন ৰিতক্কৰিচারেহি, ততিযেন পীতিযা, চতুত্থেন সুখদুক্খেহি চিত্তং মোচেন্তো ৰিমোচেন্তো, তানি ৰা পন ঝানানি সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ঝানসম্পযুত্তং চিত্তং খযতো ৰযতো সম্মসতি. সো ৰিপস্সনাক্খণে অনিচ্চানুপস্সনায নিচ্চসঞ্ঞাতো চিত্তং মোচেন্তো ৰিমোচেন্তো, দুক্খানুপস্সনায সুখসঞ্ঞাতো, অনত্তানুপস্সনায অত্তসঞ্ঞাতো, নিব্বিদানুপস্সনায নন্দিতো, ৰিরাগানুপস্সনায রাগতো, নিরোধানুপস্সনায সমুদযতো, পটিনিস্সগ্গানুপস্সনায আদানতো চিত্তং মোচেন্তো ৰিমোচেন্তো অস্সসতি চেৰ পস্সসতি চ. তেন ৰুচ্চতি – ‘‘ৰিমোচযং চিত্তং অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি. এৰং চিত্তানুপস্সনাৰসেন ইদং চতুক্কং ভাসিতন্তি ৰেদিতব্বং.
চতুত্থচতুক্কে পন অনিচ্চানুপস্সীতি এত্থ তাৰ অনিচ্চং ৰেদিতব্বং, অনিচ্চতা ৰেদিতব্বা, অনিচ্চানুপস্সনা ৰেদিতব্বা, অনিচ্চানুপস্সী ৰেদিতব্বো. তত্থ অনিচ্চন্তি পঞ্চক্খন্ধা. কস্মা? উপ্পাদৰযঞ্ঞথত্তভাৰা. অনিচ্চতাতি তেসংযেৰ উপ্পাদৰযঞ্ঞথত্তং, হুত্ৰা অভাৰো ৰা, নিব্বত্তানং তেনেৰাকারেন অট্ঠত্ৰা খণভঙ্গেন ভেদোতি অত্থো. অনিচ্চানুপস্সনাতি তস্সা অনিচ্চতায ৰসেন রূপাদীসু ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি অনুপস্সনা. অনিচ্চানুপস্সীতি তায অনুপস্সনায সমন্নাগতো. তস্মা এৰংভূতো অস্সসন্তো চ পস্সসন্তো চ ইধ ‘‘অনিচ্চানুপস্সী অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি ৰেদিতব্বো.
ৰিরাগানুপস্সীতি এত্থ পন দ্ৰে ৰিরাগা খযৰিরাগো চ অচ্চন্তৰিরাগো চ. তত্থ খযৰিরাগোতি সঙ্খারানং খণভঙ্গো. অচ্চন্তৰিরাগোতি নিব্বানং. ৰিরাগানুপস্সনাতি তদুভযদস্সনৰসেন পৰত্তা ৰিপস্সনা চ মগ্গো চ. তায দুৰিধাযপি অনুপস্সনায সমন্নাগতো হুত্ৰা অস্সসন্তো চ পস্সসন্তো চ ‘‘ৰিরাগানুপস্সী অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি ৰেদিতব্বো. নিরোধানুপস্সীপদেপি এসেৰ নযো.
পটিনিস্সগ্গানুপস্সীতি এত্থাপি দ্ৰে পটিনিস্সগ্গা পরিচ্চাগপটিনিস্সগ্গো চ পক্খন্দনপটিনিস্সগ্গো চ. পটিনিস্সগ্গোযেৰ অনুপস্সনা পটিনিস্সগ্গানুপস্সনা, ৰিপস্সনামগ্গানমেতং অধিৰচনং. ৰিপস্সনাতি তদঙ্গৰসেন সদ্ধিং খন্ধাভিসঙ্খারেহি কিলেসে পরিচ্চজতি, সঙ্খতদোসদস্সনেন চ তব্বিপরীতে নিব্বানে তন্নিন্নতায পক্খন্দতীতি পরিচ্চাগপটিনিস্সগ্গো চেৰ পক্খন্দনপটিনিস্সগ্গো চাতি ৰুচ্চতি. মগ্গো সমুচ্ছেদৰসেন সদ্ধিং খন্ধাভিসঙ্খারেহি কিলেসে পরিচ্চজতি, আরম্মণকরণেন চ নিব্বানে পক্খন্দতীতি পরিচ্চাগপটিনিস্সগ্গো চেৰ পক্খন্দনপটিনিস্সগ্গো চাতি ৰুচ্চতি. উভযম্পি পন পুরিমপুরিমঞাণানং অনুঅনু পস্সনতো অনুপস্সনাতি ৰুচ্চতি. তায দুৰিধাযপি পটিনিস্সগ্গানুপস্সনায সমন্নাগতো হুত্ৰা অস্সসন্তো চ পস্সসন্তো চ ‘‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি ৰেদিতব্বো.
এত্থ চ ‘‘অনিচ্চানুপস্সী’’তি তরুণৰিপস্সনায ৰসেন ৰুত্তং, ‘‘ৰিরাগানুপস্সী’’তি ততো বলৰতরায সঙ্খারেসু ৰিরজ্জনসমত্থায ৰিপস্সনায ৰসেন, ‘‘নিরোধানুপস্সী’’তি ততো বলৰতরায কিলেসনিরোধনসমত্থায ৰিপস্সনায ৰসেন, ‘‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী’’তি মগ্গস্স আসন্নভূতায অতিতিক্খায ৰিপস্সনায ৰসেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. যত্থ পন মগ্গোপি লব্ভতি, সো অভিন্নোযেৰ. এৰমিদং চতুক্কং সুদ্ধৰিপস্সনাৰসেন ৰুত্তং, পুরিমানি পন তীণি সমথৰিপস্সনাৰসেনাতি.
আনাপানস্সতিমাতিকাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৬৪. ইদানি যথানিক্খিত্তং মাতিকং পটিপাটিযা ভাজেত্ৰা দস্সেতুং ইধাতি ইমিস্সা দিট্ঠিযাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ ইমিস্সা দিট্ঠিযাতিআদীহি দসহি পদেহি সিক্খত্তযসঙ্খাতং সব্বঞ্ঞুবুদ্ধসাসনমেৰ কথিতং. তঞ্হি বুদ্ধেন ভগৰতা দিট্ঠত্তা দিট্ঠীতি ৰুচ্চতি, তস্সেৰ খমনৰসেন খন্তি, রুচ্চনৰসেন রুচি, গহণৰসেন আদাযো, সভাৰট্ঠেন ধম্মো, সিক্খিতব্বট্ঠেন ৰিনযো, তদুভযেনপি ধম্মৰিনযো, পৰুত্তৰসেন পাৰচনং, সেট্ঠচরিযট্ঠেন ব্রহ্মচরিযং, অনুসিট্ঠিদানৰসেন সত্থুসাসনন্তি ৰুচ্চতি. তস্মা ‘‘ইমিস্সা দিট্ঠিযা’’তিআদীসু ইমিস্সা বুদ্ধদিট্ঠিযা, ইমিস্সা বুদ্ধখন্তিযা, ইমিস্সা বুদ্ধরুচিযা, ইমস্মিং বুদ্ধআদাযে, ইমস্মিং বুদ্ধধম্মে, ইমস্মিং বুদ্ধৰিনযে, ইমস্মিং বুদ্ধধম্মৰিনযে, ইমস্মিং বুদ্ধপাৰচনে, ইমস্মিং বুদ্ধব্রহ্মচরিযে, ইমস্মিং বুদ্ধসত্থুসাসনেতি অত্থো ৰেদিতব্বো. অপিচেতং সিক্খত্তযসঙ্খাতং সকলং পাৰচনং ভগৰতা দিট্ঠত্তা সম্মাদিট্ঠিপচ্চযত্তা সম্মাদিট্ঠিপুব্বঙ্গমত্তা চ দিট্ঠি. ভগৰতো খমনৰসেন খন্তি. রুচ্চনৰসেন রুচি. গহণৰসেন আদাযো. অত্তনো কারকং অপাযে অপতমানং ধারেতীতি ধম্মো. সোৰ সংকিলেসপক্খং ৰিনেতীতি ৰিনযো. ধম্মো চ সো ৰিনযো চাতি ধম্মৰিনযো, কুসলধম্মেহি ৰা অকুসলধম্মানং এস ৰিনযোতি ধম্মৰিনযো. তেনেৰ ৰুত্তং – ‘‘যে চ খো ত্ৰং, গোতমি, ধম্মে জানেয্যাসি ইমে ধম্মা ৰিরাগায সংৰত্তন্তি, নো সরাগায…পে… একংসেন, গোতমি, ধারেয্যাসি এসো ধম্মো এসো ৰিনযো এতং সত্থুসাসন’’ন্তি (অ. নি. ৮.৫৩; চূল়ৰ. ৪০৬). ধম্মেন ৰা ৰিনযো, ন দণ্ডাদীহীতি ধম্মৰিনযো. ৰুত্তম্পি চেতং –
‘‘দণ্ডেনেকে দমযন্তি, অঙ্কুসেহি কসাহি চ;
অদণ্ডেন অসত্থেন, নাগো দন্তো মহেসিনা’’তি. (ম. নি. ২.৩৫২; চূল়ৰ. ৩৪২);
তথা ‘‘ধম্মেন নযমানানং, কা উসূযা ৰিজানত’’ন্তি (মহাৰ. ৬৩). ধম্মায ৰা ৰিনযো ধম্মৰিনযো. অনৰজ্জধম্মত্থং হেস ৰিনযো, ন ভৰভোগামিসত্থং. তেনাহ ভগৰা – ‘‘নযিদং, ভিক্খৰে, ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি জনকুহনত্থ’’ন্তি (ইতিৰু. ৩৫; অ. নি. ৪.২৫) ৰিত্থারো. পুণ্ণত্থেরোপি আহ – ‘‘অনুপাদাপরিনিব্বানত্থং খো, আৰুসো, ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতী’’তি (ম. নি. ১.২৫৯). ৰিসুদ্ধং ৰা নযতীতি ৰিনযো, ধম্মতো ৰিনযো ধম্মৰিনযো. সংসারধম্মতো হি সোকাদিধম্মতো ৰা এস ৰিসুদ্ধং নিব্বানং নযতি, ধম্মস্স ৰা ৰিনযো, ন তিত্থকরানন্তি ধম্মৰিনযো. ধম্মভূতো হি ভগৰা, তস্সেৰ এস ৰিনযো. যস্মা ৰা ধম্মা এৰ অভিঞ্ঞেয্যা পরিঞ্ঞেয্যা পহাতব্বা ভাৰেতব্বা সচ্ছিকাতব্বা চ, তস্মা এস ধম্মেসু ৰিনযো, ন সত্তেসু ন জীৰেসু চাতি ধম্মৰিনযো. সাত্থসব্যঞ্জনতাদীহি অঞ্ঞেসং ৰচনতো পধানং ৰচনন্তি পৰচনং, পৰচনমেৰ পাৰচনং. সব্বচরিযাহি ৰিসিট্ঠচরিযভাৰেন ব্রহ্মচরিযং. দেৰমনুস্সানং সত্থুভূতস্স ভগৰতো সাসনন্তি সত্থুসাসনং, সত্থুভূতং ৰা সাসনন্তিপি সত্থুসাসনং. ‘‘যো ৰো, আনন্দ, মযা ধম্মো চ ৰিনযো চ দেসিতো পঞ্ঞত্তো, সো ৰো মমচ্চযেন সত্থা’’তি (দী. নি. ২.২১৬) হি ধম্মৰিনযোৰ সত্থাতি ৰুত্তো. এৰমেতেসং পদানং অত্থো ৰেদিতব্বো. যস্মা পন ইমস্মিংযেৰ সাসনে সব্বাকারআনাপানস্সতিসমাধিনিব্বত্তকো ভিক্খু ৰিজ্জতি, ন অঞ্ঞত্র, তস্মা তত্থ তত্থ ‘‘ইমিস্সা’’তি চ ‘‘ইমস্মি’’ন্তি চ অযং নিযমো কতোতি ৰেদিতব্বো. অযং ‘‘ইধা’’তিমাতিকায নিদ্দেসস্স অত্থো.
পুথুজ্জনকল্যাণকো ৰাতিআদিনা চ ভিক্খুসদ্দস্স ৰচনত্থং অৰত্ৰা ইধাধিপ্পেতভিক্খুযেৰ দস্সিতো. তত্থ পুথুজ্জনো চ সো কিলেসানং অসমুচ্ছিন্নত্তা, কল্যাণো চ সীলাদিপটিপত্তিযুত্তত্তাতি পুথুজ্জনকল্যাণো, পুথুজ্জনকল্যাণোৰ পুথুজ্জনকল্যাণকো. অধিসীলাদীনি সিক্খতীতি সেক্খো. সোতাপন্নো ৰা সকদাগামী ৰা অনাগামী ৰা. অকুপ্পো চলযিতুমসক্কুণেয্যো অরহত্তফলধম্মো অস্সাতি অকুপ্পধম্মো. সোপি হি ইমং সমাধিং ভাৰেতি.
অরঞ্ঞনিদ্দেসে ৰিনযপরিযাযেন তাৰ ‘‘ঠপেত্ৰা গামঞ্চ গামূপচারঞ্চ অৰসেসং অরঞ্ঞ’’ন্তি (পারা. ৯২) আগতং. সুত্তন্তপরিযাযেন আরঞ্ঞকং ভিক্খুং সন্ধায ‘‘আরঞ্ঞকং নাম সেনাসনং পঞ্চধনুসতিকং পচ্ছিম’’ন্তি (পাচি. ৫৭৩) আগতং. ৰিনযসুত্তন্তা পন উভোপি পরিযাযদেসনা নাম, অভিধম্মো নিপ্পরিযাযদেসনাতি অভিধম্মপরিযাযেন (ৰিভ. ৫২৯) অরঞ্ঞং দস্সেতুং নিক্খমিত্ৰা বহি ইন্দখীলাতি ৰুত্তং, ইন্দখীলতো বহি নিক্খমিত্ৰাতি অত্থো. নিক্খমিত্ৰা বহি ইন্দখীলন্তিপি পাঠো, ইন্দখীলং অতিক্কমিত্ৰা বহীতি ৰুত্তং হোতি. ইন্দখীলোতি চেত্থ গামস্স ৰা নগরস্স ৰা উম্মারো.
রুক্খমূলনিদ্দেসে রুক্খমূলস্স পাকটত্তা তং অৰত্ৰাৰ যত্থাতিআদিমাহ. তত্থ যত্থাতি যস্মিং রুক্খমূলে. আসন্তি নিসীদন্তি এত্থাতি আসনং. পঞ্ঞত্তন্তি ঠপিতং. মঞ্চো ৰাতিআদীনি আসনস্স পভেদৰচনানি. মঞ্চোপি হি নিসজ্জাযপি ওকাসত্তা ইধ আসনেসু ৰুত্তো. সো পন মসারকবুন্দিকাবদ্ধকুল়ীরপাদকআহচ্চপাদকানং অঞ্ঞতরো. পীঠং তেসং অঞ্ঞতরমেৰ. ভিসীতি উণ্ণাভিসিচোল়ভিসিৰাকভিসিতিণভিসিপণ্ণভিসীনং অঞ্ঞতরা. তট্টিকাতি তালপণ্ণাদীহি চিনিত্ৰা কতা. চম্মখণ্ডোতি নিসজ্জারহো যো কোচি চম্মখণ্ডো. তিণসন্থরাদযো তিণাদীনি গুম্বেত্ৰা কতা. তত্থাতি তস্মিং রুক্খমূলে. চঙ্কমতি ৰাতিআদীহি রুক্খমূলস্স চতুইরিযাপথপৰত্তনযোগ্যতা কথিতা. ‘‘যত্থা’’তিআদীহি সব্বপদেহি রুক্খমূলস্স সন্দচ্ছাযতা জনৰিৰিত্ততা চ ৰুত্তা হোতি. কেনচীতি কেনচি সমূহেন. তং সমূহং ভিন্দিত্ৰা ৰিত্থারেন্তো গহট্ঠেহি ৰা পব্বজিতেহি ৰাতি আহ. অনাকিণ্ণন্তি অসংকিণ্ণং অসম্বাধং. যস্স সেনাসনস্স সমন্তা গাৰুতম্পি অড্ঢযোজনম্পি পব্বতগহনং ৰনগহনং নদীগহনং হোতি, ন কোচি অৰেলায উপসঙ্কমিতুং সক্কোতি, ইদং সন্তিকেপি অনাকিণ্ণং নাম. যং পন অড্ঢযোজনিকং ৰা যোজনিকং ৰা হোতি, ইদং দূরতায এৰ অনাকিণ্ণং নাম.
ৰিহারোতি অড্ঢযোগাদিমুত্তকো অৰসেসাৰাসো. অড্ঢযোগোতি সুপণ্ণৰঙ্কগেহং. পাসাদোতি দ্ৰে কণ্ণিকা গহেত্ৰা কতো দীঘপাসাদো. হম্মিযন্তি উপরিআকাসতলে পতিট্ঠিতকূটাগারপাসাদোযেৰ. গুহাতি ইট্ঠকাগুহা সিলাগুহা দারুগুহা পংসুগুহাতি এৰঞ্হি খন্ধকট্ঠকথাযং (চূল়ৰ. অট্ঠ. ২৯৪) ৰুত্তং. ৰিভঙ্গট্ঠকথাযং পন ৰিহারোতি সমন্তা পরিহারপথং অন্তোযেৰ রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানানি চ দস্সেত্ৰা কতসেনাসনং. গুহাতি ভূমিগুহা, যত্থ রত্তিন্দিৰং দীপং লদ্ধুং ৰট্টতি. পব্বতগুহা ৰা ভূমিগুহা ৰাতি ইদং দ্ৰযং ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং. মাতিকায সব্বকালসাধারণলক্খণৰসেন ‘‘নিসীদতী’’তি ৰত্তমানৰচনং কতং, ইধ পন নিসিন্নস্স ভাৰনারম্ভসব্ভাৰতো নিসজ্জারম্ভপরিযোসানদস্সনত্থং নিসিন্নোতি নিট্ঠানৰচনং কতং. যস্মা পন উজুং কাযং পণিধায নিসিন্নস্স কাযো উজুকো হোতি, তস্মা ব্যঞ্জনে আদরং অকত্ৰা অধিপ্পেতম এৰ দস্সেন্তো উজুকোতিআদিমাহ. তত্থ ঠিতো সুপণিহিতোতি উজুকং পণিহিতত্তা উজুকো হুত্ৰা ঠিতো, ন সযমেৰাতি অত্থো. পরিগ্গহট্ঠোতি পরিগ্গহিতট্ঠো. কিং পরিগ্গহিতং? নিয্যানং. কিং নিয্যানং? আনাপানস্সতিসমাধিযেৰ যাৰ অরহত্তমগ্গা নিয্যানং. তেনাহনিয্যানট্ঠোতি মুখসদ্দস্স জেট্ঠকত্থৰসেন সংসারতো নিয্যানট্ঠো ৰুত্তো. উপট্ঠানট্ঠোতি সভাৰট্ঠোযেৰ. সব্বেহি পনেতেহি পদেহি পরিগ্গহিতনিয্যানং সতিং কত্ৰাতি অত্থো ৰুত্তো হোতি. কেচি পন ‘‘পরিগ্গহট্ঠোতি সতিযা পরিগ্গহট্ঠো, নিয্যানট্ঠোতি অস্সাসপস্সাসানং পৰিসননিক্খমনদ্ৰারট্ঠো’’তি ৰণ্ণযন্তি. পরিগ্গহিতঅস্সাসপস্সাসনিয্যানং সতিং উপট্ঠপেত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি.
১৬৫. বাত্তিংসায আকারেহীতি তাসু তাসু অৰত্থাসু যথাক্কমেন লব্ভমানানং অনৰসেসপরিযাদানৰসেন ৰুত্তং. দীঘং অস্সাসৰসেনাতি মাতিকায ‘‘দীঘ’’ন্তিৰুত্তঅস্সাসৰসেন. এৰং সেসেসু. একগ্গতন্তি একগ্গভাৰং. অৰিক্খেপন্তি অৰিক্খিপনং. একগ্গতা এৰ হি নানারম্মণেসু চিত্তস্স অৰিক্খিপনতো অৰিক্খেপোতি ৰুচ্চতি. পজানতোতি অসম্মোহৰসেন পজানন্তস্স, ৰিন্দন্তস্সাতি ৰা অত্থো. ‘‘অৰিক্খেপো মে পটিলদ্ধো’’তি আরম্মণকরণৰসেন পজানন্তস্স ৰা. তায সতিযাতি তায উপট্ঠিতায সতিযা. তেন ঞাণেনাতি তেন অৰিক্খেপজাননঞাণেন. সতো কারী হোতীতি এত্থ যস্মা ঞাণসম্পযুত্তা এৰ সতি সতীতি অধিপ্পেতা, যথাহ – ‘‘সতিমা হোতি পরমেন সতিনেপক্কেন সমন্নাগতো’’তি (ৰিভ. ৪৬৭). তস্মা ‘‘সতো’’তি ৰচনেনেৰ ঞাণম্পি গহিতমেৰ হোতি.
১৬৬. অদ্ধানসঙ্খাতেতি দীঘসঙ্খাতে কালে. দীঘো হি মগ্গো অদ্ধানোতি ৰুচ্চতি. অযম্পি কালো দীঘত্তা অদ্ধানো ৰিয অদ্ধানোতি ৰুত্তো. ‘‘অস্সসতী’’তি চ ‘‘পস্সসতী’’তি চ অস্সাসঞ্চ পস্সাসঞ্চ ৰিসুং ৰিসুং ৰত্ৰাপি ভাৰনায নিরন্তরপ্পৰত্তিদস্সনত্থং ‘‘অস্সসতিপি পস্সসতিপী’’তি পুন সমাসেত্ৰা ৰুত্তং. ছন্দো উপ্পজ্জতীতি ভাৰনাভিৰুদ্ধিযা ভিয্যোভাৰায ছন্দো জাযতি. সুখুমতরন্তি পস্সম্ভনসব্ভাৰতো ৰুত্তং. পামোজ্জং উপ্পজ্জতীতি ভাৰনাপারিপূরিযা পীতি জাযতি. অস্সাসপস্সাসাপি চিত্তং ৰিৰত্ততীতি অস্সাসপস্সাসে নিস্সায পটিভাগনিমিত্তে উপ্পজ্জন্তে পকতিঅস্সাসপস্সাসতো চিত্তং নিৰত্ততি. উপেক্খা সণ্ঠাতীতি তস্মিং পটিভাগনিমিত্তে উপচারপ্পনাসমাধিপত্তিযা পুন সমাধানে ব্যাপারাভাৰতো তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খা সণ্ঠাতি নাম. নৰহাকারেহীতি এত্থ ভাৰনারম্ভতো পভুতি পুরে ছন্দুপ্পাদা ‘‘অস্সসতিপি পস্সসতিপী’’তি ৰুত্তা তযো আকারা, ছন্দুপ্পাদতো পভুতি পুরে পামোজ্জুপ্পাদা তযো, পামোজ্জুপ্পাদতো পভুতি তযোতি নৰ আকারা. কাযোতি চুণ্ণৰিচুণ্ণাপি অস্সাসপস্সাসা সমূহট্ঠেন কাযো. পকতিঅস্সাসপকতিপস্সাসে নিস্সায উপ্পন্ননিমিত্তম্পি অস্সাসপস্সাসাতি নামং লভতি. উপট্ঠানং সতীতি তং আরম্মণং উপেচ্চ তিট্ঠতীতি সতি উপট্ঠানং নাম. অনুপস্সনা ঞাণন্তি সমথৰসেন নিমিত্তকাযানুপস্সনা, ৰিপস্সনাৰসেন নামকাযরূপকাযানুপস্সনা ঞাণন্তি অত্থো. কাযো উপট্ঠানন্তি সো কাযো উপেচ্চ তিট্ঠতি এত্থ সতীতি উপট্ঠানং নাম. নো সতীতি সো কাযো সতি নাম ন হোতীতি অত্থো. তায সতিযাতি ইদানি ৰুত্তায সতিযা. তেন ঞাণেনাতি ইদানেৰ ৰুত্তেন ঞাণেন. তং কাযং অনুপস্সতীতি সমথৰিপস্সনাৰসেন যথাৰুত্তং কাযং অনুগন্ত্ৰা ঝানসম্পযুত্তঞাণেন ৰা ৰিপস্সনাঞাণেন ৰা পস্সতি.
মাতিকায কাযাদীনং পদানং অভাৰেপি ইমস্স চতুক্কস্স কাযানুপস্সনাৰসেন ৰুত্তত্তা ইদানি ৰত্তব্বং ‘‘কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৰনা’’তি ৰচনং সন্ধায কাযপদনিদ্দেসো কতো. কাযে কাযানুপস্সনাতি বহুৰিধে কাযে তস্স তস্স কাযস্স অনুপস্সনা. অথ ৰা কাযে কাযানুপস্সনা, ন অঞ্ঞধম্মানুপস্সনাতি ৰুত্তং হোতি. অনিচ্চদুক্খানত্তাসুভভূতে কাযে ন নিচ্চসুখত্তসুভানুপস্সনা, অথ খো অনিচ্চদুক্খানত্তাসুভতো কাযস্সেৰ অনুপস্সনা. অথ ৰা কাযে অহন্তি ৰা মমন্তি ৰা ইত্থীতি ৰা পুরিসোতি ৰা গহেতব্বস্স কস্সচি অননুপস্সনতো তস্সেৰ কাযমত্তস্স অনুপস্সনাতি ৰুত্তং হোতি. উপরি ৰেদনাসু ৰেদনানুপস্সনাতিআদীসু তীসুপি এসেৰ নযো. সতিযেৰ উপট্ঠানং সতিপট্ঠানং, কাযানুপস্সনায সম্পযুত্তং সতিপট্ঠানং কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, তস্স ভাৰনা কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৰনা.
১৬৭. তং কাযন্তি অনিদ্দিট্ঠেপি নামরূপকাযে কাযসদ্দেন তস্সাপি সঙ্গহিতত্তা নিদ্দিট্ঠং ৰিয কত্ৰা ৰুত্তং. অনিচ্চানুপস্সনাদযো হি নামরূপকাযে এৰ লব্ভন্তি, ন নিমিত্তকাযে. অনুপস্সনা চ ভাৰনা চ ৰুত্তত্থা এৰ. দীঘং অস্সাসপস্সাসৰসেনাতিআদি আনাপানস্সতিভাৰনায আনিসংসং দস্সেতুং ৰুত্তং. তস্সা হি সতিৰেপুল্লতাঞাণৰেপুল্লতা চ আনিসংসো. তত্থ চিত্তস্স একগ্গতং অৰিক্খেপং পজানতোতি পটিলদ্ধজ্ঝানস্স ৰিপস্সনাকালে চিত্তেকগ্গতং সন্ধায ৰুত্তং. ৰিদিতা ৰেদনাতি সামঞ্ঞতো উদযদস্সনেন ৰিদিতা ৰেদনা. ৰিদিতা উপট্ঠহন্তীতি খযতো ৰযতো সুঞ্ঞতো ৰিদিতা উপট্ঠহন্তি. ৰিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তীতি সামঞ্ঞতো ৰযদস্সনেন ৰিদিতা ৰিনাসং গচ্ছন্তি, ভিজ্জন্তীতি অত্থো. সঞ্ঞাৰিতক্কেসুপি এসেৰ নযো. ইমেসু পন তীসু ৰুত্তেসু সেসা রূপধম্মাপি ৰুত্তা হোন্তি. কস্মা পন ইমে তযো এৰ ৰুত্তাতি চে? দুপ্পরিগ্গহত্তা. ৰেদনাসু তাৰ সুখদুক্খা পাকটা, উপেক্খা পন সুখুমা দুপ্পরিগ্গহা, ন সুট্ঠু পাকটা. সাপি চস্স পাকটা হোতি, সঞ্ঞা আকারমত্তগ্গাহকত্তা ন যথাসভাৰগ্গাহিনী. সা চ সভাৰসামঞ্ঞলক্খণগ্গাহকেন ৰিপস্সনাঞাণেন সম্পযুত্তা অতি ৰিয অপাকটা. সাপি চস্স পাকটা হোতি, ৰিতক্কো ঞাণপতিরূপকত্তা ঞাণতো ৰিসুং কত্ৰা দুপ্পরিগ্গহো. ঞাণপতিরূপকো হি ৰিতক্কো. যথাহ – ‘‘যা চাৰুসো ৰিসাখ, সম্মাদিট্ঠি যো চ সম্মাসঙ্কপ্পো, ইমে ধম্মা পঞ্ঞাক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২). সোপি চস্স ৰিতক্কো পাকটো হোতীতি এৰং দুপ্পরিগ্গহেসু ৰুত্তেসু সেসা ৰুত্তাৰ হোন্তীতি. ইমেসং পন পদানং নিদ্দেসে কথং ৰিদিতা ৰেদনা উপ্পজ্জন্তীতি পুচ্ছিত্ৰা তং অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ ৰেদনুপ্পাদস্স ৰিদিতত্তেযেৰ ৰিস্সজ্জিতে ৰেদনায ৰিদিতত্তং ৰিস্সজ্জিতং হোতীতি কথং ৰেদনায উপ্পাদো ৰিদিতো হোতীতিআদিমাহ. সেসেসুপি এসেৰ নযো. অৰিজ্জাসমুদযা অৰিজ্জানিরোধাতিআদযো হেট্ঠা ৰুত্তত্থা এৰ. ইমিনাৰ নযেন সঞ্ঞাৰিতক্কাপি ৰেদিতব্বা. ৰিতক্কৰারে পন ‘‘ফস্সসমুদযা ফস্সনিরোধা’’তি অৰত্ৰা ফস্সট্ঠানে সঞ্ঞাসমুদযা সঞ্ঞানিরোধাতি ৰুত্তং. তং কস্মা ইতি চে? সঞ্ঞামূলকত্তা ৰিতক্কস্স. ‘‘সঞ্ঞানানত্তং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সঙ্কপ্পনানত্ত’’ন্তি (দী. নি. ৩.৩৫৯) হি ৰুত্তং.
অনিচ্চতো মনসিকরোতোতিআদীসু চ ‘‘ৰেদনং অনিচ্চতো মনসিকরোতো’’তিআদিনা নযেন তস্মিং তস্মিং ৰারে সো সোযেৰ ধম্মো যোজেতব্বো. যস্মা পন ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা ৰেদনা ৰিপস্সনাকিচ্চকরণে অসমত্থত্তা ৰিপস্সনায অনুপকারিকা, তস্মাযেৰ চ বোধিপক্খিযধম্মেসু নাগতা. ৰিপস্সনাসম্পযুত্তায পন সঞ্ঞায কিচ্চমেৰ অপরিব্যত্তং, তস্মা সা ৰিপস্সনায একন্তমনুপকারিকা এৰ. ৰিতক্কং পন ৰিনা ৰিপস্সনাকিচ্চমেৰ নত্থি. ৰিতক্কসহাযা হি ৰিপস্সনা সককিচ্চং করোতি. যথাহ –
‘‘পঞ্ঞা অত্তনো ধম্মতায অনিচ্চং দুক্খমনত্তাতি আরম্মণং নিচ্ছেতুং ন সক্কোতি, ৰিতক্কে পন আকোটেত্ৰা আকোটেত্ৰা দেন্তে সক্কোতি. কথং? যথা হি হেরঞ্ঞিকো কহাপণং হত্থে ঠপেত্ৰা সব্বভাগেসু ওলোকেতুকামো সমানোপি ন চক্খুতলেনেৰ পরিৰত্তেতুং সক্কোতি, অঙ্গুলিপব্বেহি পন পরিৰত্তেত্ৰা পরিৰত্তেত্ৰা ইতো চিতো চ ওলোকেতুং সক্কোতি, এৰমেৰ ন পঞ্ঞা অত্তনো ধম্মতায অনিচ্চাদিৰসেন আরম্মণং নিচ্ছেতুং সক্কোতি, অভিনিরোপনলক্খণেন পন আহননপরিযাহননরসেন ৰিতক্কেন আকোটেন্তেন ৰিয পরিৰত্তেন্তেন ৰিয চ আদাযাদায দিন্নমেৰ নিচ্ছেতুং সক্কোতী’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৫৬৮).
তস্মা ৰেদনাসঞ্ঞানং ৰিপস্সনায অনুপকারত্তা লক্খণমত্তৰসেনেৰ দস্সেতুং ‘‘ৰেদনায সঞ্ঞাযা’’তি তত্থ তত্থ একৰচনেন নিদ্দেসো কতো. যত্তকো পন ৰিপস্সনায ভেদো, তত্তকো এৰ ৰিতক্কস্সাতি দস্সেতুং ‘‘ৰিতক্কান’’ন্তি তত্থ তত্থ বহুৰচনেন নিদ্দেসো কতোতি ৰত্তুং যুজ্জতি.
১৬৮. পুন দীঘং অস্সাসপস্সাসৰসেনাতিআদি আনাপানস্সতিভাৰনায সম্পত্তিং ভাৰনাফলঞ্চ দস্সেতুং ৰুত্তং. তত্থ সমোধানেতীতি আরম্মণং ঠপেতি, আরম্মণং পতিট্ঠাপেতীতি ৰা অত্থো. সমোদহনব্যাপারাভাৰেপি ভাৰনাপারিপূরিযা এৰ সমোদহতি নাম. গোচরন্তি ৰিপস্সনাক্খণে সঙ্খারারম্মণং, মগ্গক্খণে ফলক্খণে চ নিব্বানারম্মণং. সমত্থন্তি সমমেৰ অত্থো, সমস্স ৰা অত্থোতি সমত্থো. তং সমত্থং. সেসেসুপি এসেৰ নযো. মগ্গং সমোধানেতীতি মগ্গফলক্খণেযেৰ গোচরং নিব্বানমেৰ. অযং পুগ্গলোতি আনাপানস্সতিভাৰনং অনুযুত্তো যোগাৰচরোৰ. ইমস্মিং আরম্মণেতি এত্থ পন ‘‘কাযে’’তিপদেন সঙ্গহিতে নামরূপকাযসঙ্খাতে সঙ্খতারম্মণে তেনেৰ কমেন মগ্গে নিব্বানারম্মণে চ. যং তস্সাতিআদীহি আরম্মণগোচরসদ্দানং একত্থতা ৰুত্তা. তস্সাতি তস্স পুগ্গলস্স. পজানাতীতি পুগ্গলো পজাননা পঞ্ঞাতি পুগ্গলো পঞ্ঞায পজানাতীতি ৰুত্তং হোতি. আরম্মণস্স উপট্ঠানন্তি ৰিপস্সনাক্খণে সঙ্খারারম্মণস্স, মগ্গফলক্খণে নিব্বানারম্মণস্স উপট্ঠানং সতি. এত্থ চ কম্মত্থে সামিৰচনং যথা রঞ্ঞো উপট্ঠানন্তি. অৰিক্খেপোতি সমাধি. অধিট্ঠানন্তি যথাৰুত্তসঙ্খারারম্মণং নিব্বানারম্মণঞ্চ. তঞ্হি অধিট্ঠাতি এত্থ চিত্তন্তি অধিট্ঠানং. ৰোদানন্তি ঞাণং. তঞ্হি ৰোদাযতি ৰিসুজ্ঝতি তেন চিত্তন্তি ৰোদানং. লীনপক্খিকো সমাধি অলীনভাৰপ্পত্তিযা সমভূতত্তা সমং, উদ্ধচ্চপক্খিকং ঞাণং অনুদ্ধতভাৰপ্পত্তিযা সমভূতত্তা সমং. তেন ৰিপস্সনামগ্গফলক্খণেসু সমথৰিপস্সনানং যুগনদ্ধতা ৰুত্তা হোতি. সতি পন সব্বত্থিকত্তা তদুভযসমতায উপকারিকাতি সমং, আরম্মণং সমতাধিট্ঠানত্তা সমং. অনৰজ্জট্ঠোতি ৰিপস্সনায অনৰজ্জসভাৰো. নিক্লেসট্ঠোতি মগ্গস্স নিক্কিলেসসভাৰো. নিক্কিলেসট্ঠোতি ৰা পাঠো. ৰোদানট্ঠোতি ফলস্স পরিসুদ্ধসভাৰো. পরমট্ঠোতি নিব্বানস্স সব্বধম্মুত্তমসভাৰো. পটিৰিজ্ঝতীতি তং তং সভাৰং অসম্মোহতো পটিৰিজ্ঝতি. এত্থ চ ‘‘আরম্মণস্স উপট্ঠান’’ন্তিআদীহি সম্মা পটিৰেধো ৰুত্তো. এত্থেৰ চ ৰোদানট্ঠপটিৰেধস্স ৰুত্তত্তা তেন একলক্খণা অনৰজ্জট্ঠনিক্কিলেসট্ঠপরমট্ঠা লক্খণহারৰসেন ৰুত্তাযেৰ হোন্তি. যথাহ –
‘‘ৰুত্তম্হি একধম্মে, যে ধম্মা একলক্খণা কেচি;
ৰুত্তা ভৰন্তি সব্বে, সো হারো লক্খণো নামা’’তি. (নেত্তি. ৪.৫ নিদ্দেসৰার);
অনৰজ্জট্ঠো নিক্কিলেসট্ঠো চেত্থ অৰিক্খেপসঙ্খাতস্স সমস্স অত্থো পযোজনন্তি সমত্থো, ৰোদানট্ঠো ৰিপস্সনামগ্গৰোদানং সন্ধায সমমেৰ অত্থোতি সমত্থো, ফলৰোদানং সন্ধায মগ্গৰোদানসঙ্খাতস্স সমস্স অত্থোতি সমত্থো, পরমট্ঠো পন সমমেৰ অত্থোতি ৰা নিব্বানপযোজনত্তা সব্বস্স সমস্স অত্থোতি ৰা সমত্থো, তং ৰুত্তপ্পকারং সমঞ্চ সমত্থঞ্চ একদেসসরূপেকসেসং কত্ৰা সমত্থঞ্চ পটিৰিজ্ঝতীতি ৰুত্তং. ইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গধম্মা ৰিপস্সনামগ্গফলক্খণেপি লব্ভন্তি, মগ্গো চ তিস্সো চ ৰিসুদ্ধিযো মগ্গফলক্খণেযেৰ, ৰিমোক্খো চ ৰিজ্জা চ খযে ঞাণঞ্চ মগ্গক্খণেযেৰ, ৰিমুত্তি চ অনুপ্পাদে ঞাণঞ্চ ফলক্খণেযেৰ, সেসা ৰিপস্সনাক্খণেপীতি. ধম্মৰারে ইমে ধম্মে ইমস্মিং আরম্মণে সমোধানেতীতি নিব্বানং ঠপেত্ৰা সেসা যথাযোগং ৰেদিতব্বা. ইদং পন যেভুয্যৰসেন ৰুত্তং. অৰুত্তত্থা পনেত্থ হেট্ঠা ৰুত্তা এৰ. একেকচতুক্কৰসেনেত্থ নিয্যানে দস্সিতেপি চতুক্কন্তোগধস্স একেকস্সাপি ভাগস্স নিয্যানস্স উপনিস্সযত্তা একেকভাগৰসেন নিয্যানং দস্সিতং. ন হি একেকং ৰিনা নিয্যানং হোতীতি.
দীঘংঅস্সাসপস্সাসনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৬৯. রস্সনিদ্দেসে ইত্তরসঙ্খাতেতি পরিত্তসঙ্খাতে কালে. সেসমেত্থ ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং.
১৭০. সব্বকাযপটিসংৰেদিনিদ্দেসে অরূপধম্মেসু ৰেদনায ওল়ারিকত্তা সুখগ্গহণত্থং পঠমং ইট্ঠানিট্ঠারম্মণসংৰেদিকা ৰেদনা ৰুত্তা, ততো যং ৰেদেতি, তং সঞ্জানাতীতি এৰং ৰেদনাৰিসযস্স আকারগ্গাহিকা সঞ্ঞা, ততো সঞ্ঞাৰসেন অভিসঙ্খারিকা চেতনা, ততো ‘‘ফুট্ঠো ৰেদেতি, ফুট্ঠো সঞ্জানাতি, ফুট্ঠো চেতেতী’’তি (সং. নি. ৪.৯৩) ৰচনতো ফস্সো, ততো সব্বেসং সাধারণলক্খণো মনসিকারো, চেতনাদীহি সঙ্খারক্খন্ধো ৰুত্তো. এৰং তীসু খন্ধেসু ৰুত্তেসু তংনিস্সযো ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো ৰুত্তোৰ হোতি. নামঞ্চাতি ৰুত্তপ্পকারং নামঞ্চ. নামকাযো চাতি ইদং পন নামেন নিব্বানস্সপি সঙ্গহিতত্তা লোকুত্তরানঞ্চ অৰিপস্সনুপগত্তা তং অপনেতুং ৰুত্তং. ‘‘কাযো’’তি হি ৰচনেন নিব্বানং অপনীতং হোতি নিব্বানস্স রাসিৰিনিমুত্তত্তা. যে চ ৰুচ্চন্তি চিত্তসঙ্খারাতি ‘‘সঞ্ঞা চ ৰেদনা চ চেতসিকা এতে ধম্মা চিত্তপটিবদ্ধা চিত্তসঙ্খারা’’তি (পটি. ম. ১.১৭৪; ম. নি. ১.৪৬৩) এৰং ৰুচ্চমানাপি চিত্তসঙ্খারা ইধ নামকাযেনেৰ সঙ্গহিতাতি ৰুত্তং হোতি. মহাভূতাতি মহন্তপাতুভাৰতো মহাভূতসামঞ্ঞতো মহাপরিহারতো মহাৰিকারতো মহন্তভূতত্তা চাতি মহাভূতা. তে পন – পথৰী আপো তেজো ৰাযোতি চত্তারো. চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযরূপন্তি উপযোগত্থে সামিৰচনং, চত্তারো মহাভূতে উপাদায নিস্সায অমুঞ্চিত্ৰা পৰত্তরূপন্তি অত্থো. তং পন – চক্খু সোতং ঘানং জিৰ্হা কাযো রূপং সদ্দো গন্ধো রসো ইত্থিন্দ্রিযং পুরিসিন্দ্রিযং জীৰিতিন্দ্রিযং হদযৰত্থু ওজা কাযৰিঞ্ঞত্তি ৰচীৰিঞ্ঞত্তি আকাসধাতু রূপস্স লহুতা মুদুতা কম্মঞ্ঞত্তা উপচযো সন্ততি জরতা অনিচ্চতাতি চতুৰীসতিৰিধং. অস্সাসো চ পস্সাসো চাতি পাকতিকোযেৰ. অস্সাসপস্সাসে নিস্সায উপ্পন্নং পটিভাগনিমিত্তম্পি তদেৰ নামং লভতি পথৰীকসিণাদীনি ৰিয. রূপসরিক্খকত্তা রূপন্তি চ নামং লভতি ‘‘বহিদ্ধা রূপানি পস্সতী’’তিআদীসু (ধ. স. ২০৪; দী. নি. ৩.৩৩৮) ৰিয. নিমিত্তঞ্চ উপনিবন্ধনাতি সতিউপনিবন্ধনায নিমিত্তভূতং অস্সাসপস্সাসানং ফুসনট্ঠানং. যে চ ৰুচ্চন্তি কাযসঙ্খারাতি ‘‘অস্সাসপস্সাসা কাযিকা এতে ধম্মা কাযপটিবদ্ধা কাযসঙ্খারা’’তি (পটি. ম. ১.১৭১; ম. নি. ১.৪৬৩) এৰং ৰুচ্চমানাপি কাযসঙ্খারা ইধ রূপকাযেনেৰ সঙ্গহিতাতি ৰুত্তং হোতি.
তে কাযা পটিৰিদিতা হোন্তীতি ঝানক্খণে অস্সাসপস্সাসনিমিত্তকাযা ৰিপস্সনাক্খণে অৰসেসরূপারূপকাযা আরম্মণতো পটিৰিদিতা হোন্তি, মগ্গক্খণে অসম্মোহতো পটিৰিদিতা হোন্তি. অস্সাসপস্সাসৰসেন পটিলদ্ধজ্ঝানস্স যোগিস্স উপ্পন্নৰিপস্সনামগ্গেপি সন্ধায দীঘং অস্সাসপস্সাসৰসেনাতিআদি ৰুত্তং.
আৰজ্জতো পজানতোতিআদীনি সীলকথাযং ৰুত্তত্থানি. তে ৰুত্তপ্পকারে কাযে অন্তোকরিত্ৰা ‘‘সব্বকাযপটিসংৰেদী’’তি ৰুত্তং.
সব্বকাযপটিসংৰেদী অস্সাসপস্সাসানং সংৰরট্ঠেনাতিআদীসু ‘‘সব্বকাযপটিসংৰেদী’’তিৰুত্তঅস্সাসপস্সাসতো উপ্পন্নজ্ঝানৰিপস্সনামগ্গেসু সংৰরোযেৰ সংৰরট্ঠেন সীলৰিসুদ্ধি. অৰিক্খেপোযেৰ অৰিক্খেপট্ঠেন চিত্তৰিসুদ্ধি. পঞ্ঞাযেৰ দস্সনট্ঠেন দিট্ঠিৰিসুদ্ধি. ঝানৰিপস্সনাসু ৰিরতিঅভাৰেপি পাপাভাৰমত্তমেৰ সংৰরো নামাতি ৰেদিতব্বং.
১৭১. পস্সম্ভযন্তিআদীনং নিদ্দেসে কাযিকাতি রূপকাযে ভৰা. কাযপটিবদ্ধাতি কাযং পটিবদ্ধা কাযং নিস্সিতা, কাযে সতি হোন্তি, অসতি ন হোন্তি, তস্মাযেৰ তে কাযেন সঙ্খরীযন্তীতি কাযসঙ্খারা. পস্সম্ভেন্তোতি নিব্বাপেন্তো সন্নিসীদাপেন্তো. পস্সম্ভনৰচনেনেৰ ওল়ারিকানং পস্সম্ভনং সিদ্ধং. নিরোধেন্তোতি ওল়ারিকানং অনুপ্পাদনেন নিরোধেন্তো. ৰূপসমেন্তোতি ওল়ারিকেযেৰ একসন্ততিপরিণামনযেন সন্তভাৰং নযন্তো. সিক্খতীতি অধিকারৰসেন অস্সসিস্সামীতি সিক্খতীতি সম্বন্ধো, তিস্সো সিক্খা সিক্খতীতি ৰা অত্থো.
ইদানি ওল়ারিকপস্সম্ভনং দস্সেতুং যথারূপেহীতিআদিমাহ. তত্থ যথারূপেহীতি যাদিসেহি. আনমনাতি পচ্ছতো নমনা. ৰিনমনাতি উভযপস্সতো নমনা. সন্নমনাতি সব্বতোপি নমন্তস্স সুট্ঠু নমনা. পণমনাতি পুরতো নমনা. ইঞ্জনাতি কম্পনা. ফন্দনাতি ঈসকং চলনা. পকম্পনাতি ভুসং কম্পনা. যথারূপেহি কাযসঙ্খারেহি কাযস্স আনমনা…পে… পকম্পনা, তথারূপং কাযসঙ্খারং পস্সম্ভযন্তি চ, যা কাযস্স আনমনা…পে… পকম্পনা, তঞ্চ পস্সম্ভযন্তি চ সম্বন্ধো কাতব্বো. কাযসঙ্খারেসু হি পস্সম্ভিতেসু কাযস্স আনমনাদযো চ পস্সম্ভিতাযেৰ হোন্তীতি. যথারূপেহি কাযসঙ্খারেহি কাযস্স ন আনমনাদিকা হোতি, তথারূপং সন্তং সুখুমম্পি কাযসঙ্খারং পস্সম্ভযন্তি চ, যা কাযস্স ন আনমনাদিকা, তঞ্চ সন্তং সুখুমং পস্সম্ভযন্তি চ সম্বন্ধতো ৰেদিতব্বং. সন্তং সুখুমন্তি চ ভাৰনপুংসকৰচনমেতং. ইতি কিরাতি এত্থ ইতি এৰমত্থে, কির যদিঅত্থে. যদি এৰং সুখুমকেপি অস্সাসপস্সাসে পস্সম্ভযং অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতীতি চোদকেন চোদনা আরদ্ধা হোতি. অথ ৰা কিরাতি চোদকৰচনত্তা অসদ্দহনত্থে অসহনত্থে পরোক্খত্থে চ যুজ্জতিযেৰ, এৰং সুখুমানম্পি পস্সম্ভনং সিক্খতীতি ন সদ্দহামি ন সহামি অপচ্চক্খং মেতি ৰুত্তং হোতি.
এৰং সন্তেতি এৰং সুখুমানং পস্সম্ভনে সন্তে. ৰাতূপলদ্ধিযা চ পভাৰনা ন হোতীতি অস্সাসপস্সাসৰাতস্স উপলদ্ধিযা. উপলদ্ধীতি ৰিঞ্ঞাণং. অস্সাসপস্সাসৰাতং উপলব্ভমানস্স তদারম্মণস্স ভাৰনাৰিঞ্ঞাণস্স পভাৰনা উপ্পাদনা ন হোতি, তস্স আরম্মণস্স ভাৰনা ন হোতীতি অত্থো. অস্সাসপস্সাসানঞ্চ পভাৰনা ন হোতীতি ভাৰনায সুখুমকানম্পি অস্সাসপস্সাসানং নিরোধনতো তেসঞ্চ উপ্পাদনা পৰত্তনা ন হোতীতি অত্থো. আনাপানস্সতিযা চ পভাৰনা ন হোতীতি অস্সাসপস্সাসাভাৰতোযেৰ তদারম্মণায ভাৰনাৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তায সতিযা চ পৰত্তনা ন হোতি. তস্মাযেৰ তংসম্পযুত্তস্স আনাপানস্সতিসমাধিস্স চ ভাৰনা ন হোতি. ন চ নং তন্তি এত্থ চ নন্তি নিপাতমত্তং ‘‘ভিক্খু চ ন’’ন্তিআদীসু (পারা. ২৭৩) ৰিয. তং ৰুত্তৰিধিং সমাপত্তিং পণ্ডিতা ন সমাপজ্জন্তিপি ততো ন ৰুট্ঠহন্তিপীতি সম্বন্ধো. চোদনাপক্খস্স পরিহারৰচনে ইতি কিরাতি এৰমেৰ. এত্থ এৰকারত্থে কিরসদ্দো দট্ঠব্বো. এৰং সন্তেতি এৰং পস্সম্ভনে সন্তে এৰ.
যথা কথং ৰিযাতি যথা তং ৰুত্তৰিধানং হোতি, তথা তং কথং ৰিযাতি উপমং পুচ্ছতি. ইদানি সেয্যথাপীতি তং উপমং দস্সেতি. কংসেতি কংসমযভাজনে. নিমিত্তন্তি তেসং সদ্দানং আকারং. ‘‘নিমিত্ত’’ন্তি চ সামিঅত্থে উপযোগৰচনং, নিমিত্তস্সাতি অত্থো. সদ্দনিমিত্তঞ্চ সদ্দতো অনঞ্ঞং. সুগ্গহিতত্তাতি সুট্ঠু উগ্গহিতত্তা. সুগহিতত্তাতিপি পাঠো, সুট্ঠু গহিতত্তাতি অত্থো. সুমনসিকতত্তাতি সুট্ঠু আৰজ্জিতত্তা. সূপধারিতত্তাতি সুট্ঠু চিত্তে ঠপিতত্তা. সুখুমসদ্দনিমিত্তারম্মণতাপীতি তদা সুখুমানম্পি সদ্দানং নিরুদ্ধত্তা অনুগ্গহিতসদ্দনিমিত্তস্স অনারম্মণম্পি সুখুমতরং সদ্দনিমিত্তং আরম্মণং কত্ৰা সুখুমতরং সদ্দনিমিত্তারম্মণম্পি চিত্তং পৰত্ততি, সুখুমতরসদ্দনিমিত্তারম্মণভাৰতোপীতি ৰা অত্থো. ইমিনাৰ নযেন অপ্পনাযম্পি অত্থো ৰেদিতব্বো.
পস্সম্ভযন্তিআদীসু ‘‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খার’’ন্তি ৰুত্তা অস্সাসপস্সাসা কাযোতি ৰা ‘‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খার’’ন্তি এত্থ অস্সাসপস্সাসা কাযোতি ৰা যোজনা ৰেদিতব্বা. ভাৰনাৰিসুদ্ধিযা কাযসঙ্খারে পস্সম্ভমানেপি ওল়ারিকং কাযসঙ্খারং পস্সম্ভেমীতি যোগিনো আভোগে সতি তেনাদরেন অতিৰিয পস্সম্ভতি. অনুপট্ঠহন্তম্পি সুখুমং সুআনযং হোতি.
অট্ঠ অনুপস্সনাঞাণানীতি ‘‘দীঘং রস্সং সব্বকাযপটিসংৰেদী পস্সম্ভযং কাযসঙ্খার’’ন্তি ৰুত্তেসু চতূসু ৰত্থূসু অস্সাসৰসেন চতস্সো, পস্সাসৰসেন চতস্সোতি অট্ঠ অনুপস্সনাঞাণানি. অট্ঠ চ উপট্ঠানানুস্সতিযোতি ‘‘দীঘং অস্সাসৰসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৰিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতী’’তিআদিনা (পটি. ম. ১.১৭০) নযেন ৰুত্তেসু চতূসু ৰত্থূসু অস্সাসৰসেন চতস্সো, পস্সাসৰসেন চতস্সোতি অট্ঠ চ উপট্ঠানানুস্সতিযো. অট্ঠ চুপট্ঠানানুস্সতিযোতিপি পাঠো. চত্তারি সুত্তন্তিকৰত্থূনীতি ভগৰতা আনাপানস্সতিসুত্তন্তে (ম. নি. ৩.১৪৪ আদযো) ৰুত্তত্তা পঠমচতুক্কৰসেন চত্তারি সুত্তন্তিকৰত্থূনীতি.
পঠমচতুক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৭২. দুতিযচতুক্কস্স পীতিপটিসংৰেদিনিদ্দেসে উপ্পজ্জতি পীতি পামোজ্জন্তি এত্থ পীতীতি মূলপদং. পামোজ্জন্তি তস্স অত্থপদং, পমুদিতভাৰোতি অত্থো. যা পীতি পামোজ্জন্তিআদীসু যা ‘‘পীতী’’তি চ ‘‘পামোজ্জ’’ন্তি চ এৰমাদীনি নামানি লভতি, সা পীতীতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ পীতীতি সভাৰপদং. পমুদিতস্স ভাৰো পামোজ্জং. আমোদনাকারো আমোদনা. পমোদনাকারো পমোদনা. যথা ৰা ভেসজ্জানং ৰা তেলানং ৰা উণ্হোদকসীতোদকানং ৰা একতোকরণং মোদনাতি ৰুচ্চতি, এৰমযম্পি ধম্মানং একতোকরণেন মোদনা, উপসগ্গৰসেন পন পদং মণ্ডেত্ৰা আমোদনা পমোদনাতি ৰুত্তং. হাসেতীতি হাসো, পহাসেতীতি পহাসো, হট্ঠপহট্ঠাকারানমেতং অধিৰচনং. ৰিত্তীতি ৰিত্তং, ধনস্সেতং নামং. অযং পন সোমনস্সপচ্চযত্তা ৰিত্তিসরিক্খতায ৰিত্তি. যথা হি ধনিনো ধনং পটিচ্চ সোমনস্সং উপ্পজ্জতি, এৰং পীতিমতোপি পীতিং পটিচ্চ সোমনস্সং উপ্পজ্জতি. তস্মা ‘‘ৰিত্তী’’তি ৰুত্তা. তুট্ঠিসভাৰসণ্ঠিতায হি পীতিযা এতং নামং. পীতিমা পন পুগ্গলো কাযচিত্তানং উগ্গতত্তা অব্ভুগ্গতত্তা ‘‘উদগ্গো’’তি ৰুচ্চতি, উদগ্গস্স ভাগো ওদগ্যং. অত্তনো মনতা অত্তমনতা. অনভিরদ্ধস্স হি মনো দুক্খপদট্ঠানত্তা ন অত্তনো মনো নাম হোতি, অভিরদ্ধস্স সুখপদট্ঠানত্তা অত্তনো মনো নাম হোতি, ইতি অত্তনো মনতা অত্তমনতা, সকমনতা সকমনস্স ভাৰোতি অত্থো. সা পন যস্মা ন অঞ্ঞস্স কস্সচি অত্তনো মনতা, চিত্তস্সেৰ পনেসো ভাৰো চেতসিকো ধম্মো, তস্মা অত্তমনতা চিত্তস্সাতি ৰুত্তা. সেসমেত্থ চ উপরি চ হেট্ঠা ৰুত্তনযেন যোজেত্ৰা ৰেদিতব্বং.
১৭৩. সুখপটিসংৰেদিনিদ্দেসে দ্ৰে সুখানীতি সমথৰিপস্সনাভূমিদস্সনত্থং ৰুত্তং. কাযিকঞ্হি সুখং ৰিপস্সনায ভূমি, চেতসিকং সুখং সমথস্স চ ৰিপস্সনায চ ভূমি. কাযিকন্তি পসাদকাযং ৰিনা অনুপ্পত্তিতো কাযে নিযুত্তন্তি কাযিকং. চেতসিকন্তি অৰিপ্পযোগৰসেন চেতসি নিযুত্তন্তি চেতসিকং. তত্থ কাযিকপদেন চেতসিকং সুখং পটিক্খিপতি, সুখপদেন কাযিকং দুক্খং. তথা চেতসিকপদেন কাযিকং সুখং পটিক্খিপতি, সুখপদেন চেতসিকং দুক্খং. সাতন্তি মধুরং সুমধুরং. সুখন্তি সুখমেৰ, ন দুক্খং. কাযসম্ফস্সজন্তি কাযসম্ফস্সে জাতং. সাতং সুখং ৰেদযিতন্তি সাতং ৰেদযিতং, ন অসাতং ৰেদযিতং. সুখং ৰেদযিতং, ন দুক্খং ৰেদযিতং. পরতো তীণি পদানি ইত্থিলিঙ্গৰসেন ৰুত্তানি. সাতা ৰেদনা, ন অসাতা. সুখা ৰেদনা, ন দুক্খাতি অযমেৰ পনেত্থ অত্থো.
চেতসিকসুখনিদ্দেসো ৰুত্তপটিপক্খনযেন যোজেতব্বো. তে সুখাতি লিঙ্গৰিপল্লাসো কতো, তানি সুখানীতি ৰুত্তং হোতি. সেসমেত্থ চতুক্কে হেট্ঠা পঠমচতুক্কে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. চত্তারি সুত্তন্তিকৰত্থূনি দুতিযচতুক্কৰসেন ৰেদিতব্বানীতি.
দুতিযচতুক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.