৪. ইন্দ্রিযকথা

১. পঠমসুত্তন্তনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৮৪. ইদানি আনাপানস্সতিকথানন্তরং কথিতায ইন্দ্রিযকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা অনুপ্পত্তা. অযঞ্হি ইন্দ্রিযকথা আনাপানস্সতিভাৰনায উপকারকানং ইন্দ্রিযানং অভাৰে আনাপানস্সতিভাৰনায অভাৰতো তদুপকারকানং ইন্দ্রিযানং ৰিসোধনাদিৰিধিদস্সনত্থং আনাপানস্সতিকথানন্তরং কথিতাতি তঞ্চ কথেতব্বং ইন্দ্রিযকথং অত্তনা ভগৰতো সম্মুখা সুতং ৰিঞ্ঞাতাধিপ্পাযসুত্তন্তিকদেসনং পুব্বঙ্গমং কত্ৰা তদত্থপ্পকাসনৰসেন কথেতুকামো পঠমং তাৰ এৰং মে সুতন্তিআদিমাহ.

তত্থ এৰন্তি নিপাতপদং. মেতিআদীনি নামপদানি. ৰিহরতীতি এত্থ ৰি-ইতি উপসগ্গপদং, হরতীতি আখ্যাতপদন্তি ইমিনা তাৰ নযেন পদৰিভাগো ৰেদিতব্বো.

অত্থতো পন উপমূপদেসগরহপসংসনাকারৰচনগ্গহণেসু এৰং-সদ্দো দিস্সতি নিদস্সনত্থে চ অৰধারণত্থে চ. ইধ পন এৰংসদ্দো আকারত্থে নিদস্সনত্থে চ ৰিঞ্ঞুজনেন পৰুত্তো, তথেৰ অৰধারণত্থে চ.

তত্থ আকারত্থেন এৰংসদ্দেন এতমত্থং দীপেতি – নানানযনিপুণমনেকজ্ঝাসযসমুট্ঠানং অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নং ৰিৰিধপাটিহারিযং ধম্মত্থদেসনাপটিৰেধগম্ভীরং সব্বসত্তানং সকসকভাসানুরূপতো সোতপথমাগচ্ছন্তং তস্স ভগৰতো ৰচনং সব্বপ্পকারেন কো সমত্থো ৰিঞ্ঞাতুং, সব্বথামেন পন সোতুকামতং জনেত্ৰাপি এৰং মে সুতং, মযাপি একেনাকারেন সুতন্তি.

নিদস্সনত্থেন ‘‘নাহং সযম্ভূ, ন মযা ইদং সচ্ছিকত’’ন্তি অত্তানং পরিমোচেন্তো ‘‘এৰং মে সুতং, মযাপি এৰং সুত’’ন্তি ইদানি ৰত্তব্বং সকলং সুত্তং নিদস্সেতি.

অৰধারণত্থেন থেরো সারিপুত্তো ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং মহাপঞ্ঞানং যদিদং সারিপুত্তো’’তি (অ. নি. ১.১৮৮-১৮৯), ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একপুগ্গলম্পি সমনুপস্সামি, যো এৰং তথাগতেন অনুত্তরং ধম্মচক্কং পৰত্তিতং সম্মদেৰ অনুপ্পৰত্তেতি যথযিদং, ভিক্খৰে, সারিপুত্তো. সারিপুত্তো, ভিক্খৰে, তথাগতেন অনুত্তরং ধম্মচক্কং পৰত্তিতং সম্মদেৰ অনুপ্পৰত্তেতী’’তিএৰমাদিনা (অ. নি. ১.১৮৭) নযেন ভগৰতা পসত্থভাৰানুরূপং অত্তনো ধারণবলং দস্সেন্তো সত্তানং সোতুকামতং জনেতি ‘‘এৰং মে সুতং, তঞ্চ খো অত্থতো ৰা ব্যঞ্জনতো ৰা অনূনমনধিকং, এৰমেৰ, ন অঞ্ঞথা দট্ঠব্ব’’ন্তি.

মেসদ্দো করণসম্পদানসামিঅত্থেসু দিস্সতি. ইধ পন ‘‘মযা সুতং, মম সুত’’ন্তি চ অত্থদ্ৰযে যুজ্জতি.

সুতন্তি অযংসদ্দো সউপসগ্গো অনুপসগ্গো চ ৰিস্সুতগমনকিলিন্নউপচিতঅনুযোগসোতৰিঞ্ঞেয্যেসু দিস্সতি ৰিঞ্ঞাতেপি চ সোতদ্ৰারানুসারেন. ইধ পনস্স সোতদ্ৰারানুসারেন উপধারিতন্তি ৰা উপধারণন্তি ৰা অত্থো. মে-সদ্দস্স হি মযাতিঅত্থে সতি ‘‘এৰং মযা সুতং সোতদ্ৰারানুসারেন উপধারিত’’ন্তি যুজ্জতি, মমাতিঅত্থে সতি ‘‘এৰং মম সুতং সোতদ্ৰারানুসারেন উপধারণ’’ন্তি যুজ্জতি.

অপিচ ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তি অত্তনা উপ্পাদিতভাৰং অপ্পটিজানন্তো পুরিমসৰনং ৰিৰরন্তো ‘‘সম্মুখা পটিগ্গহিতমিদং মযা তস্স ভগৰতো চতুৰেসারজ্জৰিসারদস্স দসবলধরস্স আসভট্ঠানট্ঠাযিনো সীহনাদনাদিনো সব্বসত্তুত্তমস্স ধম্মিস্সরস্স ধম্মরাজস্স ধম্মাধিপতিনো ধম্মদীপস্স ধম্মসরণস্স সদ্ধম্মৰরচক্কৰত্তিনো সম্মাসম্বুদ্ধস্স ৰচনং, ন এত্থ অত্থে ৰা ধম্মে ৰা পদে ৰা ব্যঞ্জনে ৰা কঙ্খা ৰা ৰিমতি ৰা কাতব্বা’’তি ইমস্মিং ধম্মে অস্সদ্ধিযং ৰিনাসেতি, সদ্ধাসম্পদং উপ্পাদেতীতি. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘ৰিনাসযতি অস্সদ্ধং, সদ্ধং ৰড্ঢেতি সাসনে;

এৰং মে সুতমিচ্চেৰং, ৰদং গোতমসাৰকো’’তি.

একন্তি গণনপরিচ্ছেদনিদ্দেসো. সমযন্তি পরিচ্ছিন্ননিদ্দেসো. একং সমযন্তি অনিযমিতপরিদীপনং. তত্থ সমযসদ্দো –

সমৰাযে খণে কালে, সমূহে হেতুদিট্ঠিসু;

পটিলাভে পহানে চ, পটিৰেধে চ দিস্সতি.

ইধ পনস্স কালো অত্থো. তেন সংৰচ্ছরউতুমাসদ্ধমাসরত্তিন্দিৰপুব্বণ্হমজ্ঝন্হিকসাযন্হপঠম- মজ্ঝিমপচ্ছিমযামমুহুত্তাদীসু কালপ্পভেদভূতেসু সমযেসু একং সমযন্তি দীপেতি.

তত্থ কিঞ্চাপি এতেসু সংৰচ্ছরাদীসু সমযেসু যং যং সুত্তং যম্হি যম্হি সংৰচ্ছরে উতুম্হি মাসে পক্খে রত্তিভাগে দিৰসভাগে ৰা ৰুত্তং, সব্বং তং থেরস্স সুৰিদিতং সুৰৰত্থাপিতং পঞ্ঞায. যস্মা পন ‘‘এৰং মে সুতং অসুকসংৰচ্ছরে অসুকউতুম্হি অসুকমাসে অসুকপক্খে অসুকরত্তিভাগে অসুকদিৰসভাগে ৰা’’তি এৰং ৰুত্তে ন সক্কা সুখেন ধারেতুং ৰা উদ্দিসিতুং ৰা উদ্দিসাপেতুং ৰা, বহু চ ৰত্তব্বং হোতি, তস্মা একেনেৰ পদেন তমত্থং সমোধানেত্ৰা ‘‘একং সময’’ন্তি আহ.

যে ৰা ইমে গব্ভোক্কন্তিসমযো জাতিসমযো সংৰেগসমযো অভিনিক্খমনসমযো দুক্করকারিকসমযো মারৰিজযসমযো অভিসম্বোধিসমযো দিট্ঠধম্মসুখৰিহারসমযো দেসনাসমযো পরিনিব্বানসমযোতিএৰমাদযো ভগৰতো দেৰমনুস্সেসু অতিৰিয পকাসা অনেককালপ্পভেদা এৰ সমযা, তেসু সমযেসু দেসনাসমযসঙ্খাতং একং সমযন্তি দীপেতি. যো চাযং ঞাণকরুণাকিচ্চসমযেসু করুণাকিচ্চসমযো, অত্তহিতপরহিতপটিপত্তিসমযেসু পরহিতপটিপত্তিসমযো, সন্নিপতিতানং করণীযদ্ৰযসমযেসু ধম্মিকথাসমযো, দেসনাপটিপত্তিসমযেসু দেসনাসমযো, তেসুপি সমযেসু অঞ্ঞতরং সমযং সন্ধায ‘‘একং সময’’ন্তি আহ.

যস্মা পন ‘‘একং সময’’ন্তি অচ্চন্তসংযোগত্থো সম্ভৰতি. যঞ্হি সমযং ভগৰা ইমং অঞ্ঞং ৰা সুত্তন্তং দেসেসি, অচ্চন্তমেৰ তং সমযং করুণাৰিহারেন ৰিহাসি, তস্মা তদত্থজোতনত্থং ইধ উপযোগৰচননিদ্দেসো কতোতি.

তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘তং তং অত্থমপেক্খিত্ৰা, ভুম্মেন করণেন চ;

অঞ্ঞত্র সমযো ৰুত্তো, উপযোগেন সো ইধা’’তি.

পোরাণা পন ৰণ্ণযন্তি – ‘‘তস্মিং সমযে’’তি ৰা ‘‘তেন সমযেনা’’তি ৰা ‘‘তং সময’’ন্তি ৰা অভিলাপমত্তভেদো এস, সব্বত্থ ভুম্মমেৰত্থোতি. তস্মা ‘‘একং সময’’ন্তি ৰুত্তেপি ‘‘একস্মিং সমযে’’তি অত্থো ৰেদিতব্বো.

ভগৰাতি গরু. গরুঞ্হি লোকে ‘‘ভগৰা’’তি ৰদন্তি. অযঞ্চ সব্বগুণৰিসিট্ঠতায সব্বসত্তানং গরু, তস্মা ‘‘ভগৰা’’তি ৰেদিতব্বো. পোরাণেহিপি ৰুত্তং –

‘‘ভগৰাতি ৰচনং সেট্ঠং, ভগৰাতি ৰচনমুত্তমং;

গরু গারৰযুত্তো সো, ভগৰা তেন ৰুচ্চতী’’তি.

অপিচ –

‘‘ভাগ্যৰা ভগ্গৰা যুত্তো, ভগেহি চ ৰিভত্তৰা;

ভত্তৰা ৰন্তগমনো, ভৰেসু ভগৰা ততো’’তি. –

ইমিস্সাপি গাথায ৰসেন অস্স পদস্স ৰিত্থারতো অত্থো ৰেদিতব্বো. সো চ ৰিসুদ্ধিমগ্গে বুদ্ধানুস্সতিনিদ্দেসে (ৰিসুদ্ধি. ১.১২৩ আদযো) ৰুত্তোযেৰ.

এত্তাৰতা চেত্থ এৰন্তি ৰচনেন দেসনাসম্পত্তিং নিদ্দিসতি, মে সুতন্তি সাৰকসম্পত্তিং, একং সমযন্তি কালসম্পত্তিং, ভগৰাতি দেসকসম্পত্তিং.

সাৰত্থিযন্তি এত্থ চ সৰত্থস্স ইসিনো নিৰাসট্ঠানভূতা নগরী সাৰত্থী, যথা কাকন্দী মাকন্দীতি এৰং তাৰ অক্খরচিন্তকা. অট্ঠকথাচরিযা পন ভণন্তি – যং কিঞ্চি মনুস্সানং উপভোগপরিভোগং সব্বমেত্থ অত্থীতি সাৰত্থী, সত্থসমাযোগে চ কিং ভণ্ডমত্থীতি পুচ্ছিতে সব্বমত্থীতিপি ৰচনমুপাদায সাৰত্থী.

‘‘সব্বদা সব্বূপকরণং, সাৰত্থিযং সমোহিতং;

তস্মা সব্বমুপাদায, সাৰত্থীতি পৰুচ্চতী’’তি. –

তস্সং সাৰত্থিযং. সমীপত্থে ভুম্মৰচনং. ৰিহরতীতি অৰিসেসেন ইরিযাপথদিব্বব্রহ্মঅরিযৰিহারেসু অঞ্ঞতরৰিহারসমঙ্গিপরিদীপনমেতং, ইধ পন ঠানগমনাসনসযনপ্পভেদেসু ইরিযাপথেসু অঞ্ঞতরইরিযাপথসমাযোগপরিদীপনং. তেন ঠিতোপি গচ্ছন্তোপি নিসিন্নোপি সযানোপি ভগৰা ‘‘ৰিহরতি’’চ্চেৰ ৰেদিতব্বো. সো হি ভগৰা একং ইরিযাপথবাধনং অঞ্ঞেন ইরিযাপথেন ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা অপরিপতন্তমত্তভাৰং হরতি পৰত্তেতি, তস্মা ‘‘ৰিহরতী’’তি ৰুচ্চতি.

জেতৰনেতি এত্থ অত্তনো পচ্চত্থিকজনং জিনাতীতি জেতো, রঞ্ঞো ৰা অত্তনো পচ্চত্থিকজনে জিতে জাতোতি জেতো, মঙ্গলকম্যতায ৰা তস্স এৰংনামমেৰ কতন্তি জেতো, ৰনযতীতি ৰনং, অত্তসম্পদায সত্তানং ভত্তিং কারেতি, অত্তনি সিনেহং উপ্পাদেতীতি অত্থো. ৰনুতে ইতি ৰা ৰনং, নানাৰিধকুসুমগন্ধসম্মোদমত্তকোকিলাদিৰিহঙ্গাভিরুতেহি মন্দমারুতচলিতরুক্খসাখাৰিটপপল্লৰপলাসেহি ‘‘এথ মং পরিভুঞ্জথা’’তি পাণিনো যাচতি ৰিযাতি অত্থো. জেতস্স ৰনং জেতৰনং. তঞ্হি জেতেন রাজকুমারেন রোপিতং সংৰদ্ধিতং পরিপালিতং, সো চ তস্স সামী অহোসি, তস্মা জেতৰনন্তি ৰুচ্চতি. তস্মিং জেতৰনে. ৰনঞ্চ নাম রোপিমং সযংজাতন্তি দুৰিধং. ইদঞ্চ ৰেল়ুৰনাদীনি চ রোপিমানি, অন্ধৰনমহাৰনাদীনি সযংজাতানি.

অনাথপিণ্ডিকস্স আরামেতি সুদত্তো নাম সো গহপতি মাতাপিতূহি কতনামৰসেন. সব্বকামসমিদ্ধতায পন ৰিগতমচ্ছেরতায করুণাদিগুণসমঙ্গিতায চ নিচ্চকালং অনাথানং পিণ্ডমদাসি, তেন অনাথপিণ্ডিকোতি সঙ্খং গতো. আরমন্তি এত্থ পাণিনো, ৰিসেসেন ৰা পব্বজিতাতি আরামো, তস্স পুপ্ফফলাদিসোভায নাতিদূরনচ্চাসন্নতাদিপঞ্চৰিধসেনাসনঙ্গসম্পত্তিযা চ ততো ততো আগম্ম রমন্তি অভিরমন্তি, অনুক্কণ্ঠিতা হুত্ৰা নিৰসন্তীতি অত্থো. ৰুত্তপ্পকারায ৰা সম্পত্তিযা তত্থ তত্থ গতেপি অত্তনো অব্ভন্তরং আনেত্ৰা রমাপেতীতি আরামো. সো হি অনাথপিণ্ডিকেন গহপতিনা জেতস্স রাজকুমারস্স হত্থতো অট্ঠারসহি হিরঞ্ঞকোটীহি কোটিসন্থরেন কীণিত্ৰা অট্ঠারসহি হিরঞ্ঞকোটীহি সেনাসনানি কারাপেত্ৰা অট্ঠারসহি হিরঞ্ঞকোটীহি ৰিহারমহং নিট্ঠাপেত্ৰা এৰং চতুপঞ্ঞাসহিরঞ্ঞকোটিপরিচ্চাগেন বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স নিয্যাদিতো, তস্মা ‘‘অনাথপিণ্ডিকস্স আরামো’’তি ৰুচ্চতি. তস্মিং অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে.

এত্থ চ ‘‘জেতৰনে’’তিৰচনং পুরিমসামিপরিকিত্তনং, ‘‘অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে’’তি পচ্ছিমসামিপরিকিত্তনং. কিমেতেসং পরিকিত্তনে পযোজনন্তি? পুঞ্ঞকামানং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনং. তত্থ হি দ্ৰারকোট্ঠকপাসাদমাপনে ভূমিৰিক্কযলদ্ধা অট্ঠারস হিরঞ্ঞকোটিযো অনেককোটিঅগ্ঘনকা রুক্খা চ জেতস্স পরিচ্চাগো, চতুপঞ্ঞাস হিরঞ্ঞকোটিযো অনাথপিণ্ডিকস্স. ইতি তেসং পরিকিত্তনেন এৰং পুঞ্ঞকামা পুঞ্ঞানি করোন্তীতি দস্সেন্তো আযস্মা সারিপুত্তো অঞ্ঞেপি পুঞ্ঞকামে তেসং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনে নিযোজেতি.

তত্থ সিযা – যদি তাৰ ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি, ‘‘জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে’’তি ন ৰত্তব্বং. অথ তত্থ ৰিহরতি, ‘‘সাৰত্থিয’’ন্তি ন ৰত্তব্বং. ন হি সক্কা উভযত্থ একং সমযং ৰিহরিতুন্তি. ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্বং, ননু অৰোচুম্হ ‘‘সমীপত্থে ভুম্মৰচন’’ন্তি. তস্মা যথা গঙ্গাযমুনাদীনং সমীপে গোযূথানি চরন্তানি ‘‘গঙ্গায চরন্তি, যমুনায চরন্তী’’তি ৰুচ্চন্তি, এৰমিধাপি যদিদং সাৰত্থিযা সমীপে জেতৰনং অনাথপিণ্ডিকস্স আরামো, তত্থ ৰিহরন্তো ৰুচ্চতি ‘‘সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে’’তি. গোচরগামনিদস্সনত্থং হিস্স সাৰত্থিৰচনং, পব্বজিতানুরূপনিৰাসট্ঠাননিদস্সনত্থং সেসৰচনং.

তত্থ সাৰত্থিকিত্তনেন আযস্মা সারিপুত্তো ভগৰতো গহট্ঠানুগ্গহকরণং দস্সেতি, জেতৰনাদিকিত্তনেন পব্বজিতানুগ্গহকরণং. তথা পুরিমেন পচ্চযগ্গহণতো অত্তকিলমথানুযোগৰিৰজ্জনং, পচ্ছিমেন ৰত্থুকামপ্পহানতো কামসুখল্লিকানুযোগৰিৰজ্জনূপাযং. অথ ৰা পুরিমেন চ ধম্মদেসনাভিযোগং, পচ্ছিমেন ৰিৰেকাধিমুত্তিং. পুরিমেন করুণায উপগমনং, পচ্ছিমেন পঞ্ঞায অপগমনং. পুরিমেন সত্তানং হিতসুখনিপ্ফাদনাধিমুত্ততং, পচ্ছিমেন পরহিতসুখকরণে নিরুপলেপতং. পুরিমেন ধম্মিকসুখাপরিচ্চাগনিমিত্তং ফাসুৰিহারং, পচ্ছিমেন উত্তরিমনুস্সধম্মানুযোগনিমিত্তং. পুরিমেন মনুস্সানং উপকারবহুলতং, পচ্ছিমেন দেৰানং. পুরিমেন লোকে জাতস্স লোকে সংৰদ্ধভাৰং, পচ্ছিমেন লোকেন অনুপলিত্ততং. পুরিমেন ‘‘একপুগ্গলো, ভিক্খৰে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সানং. কতমো একপুগ্গলো? তথাগতো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি (অ. নি. ১.১৭০) ৰচনতো যদত্থং ভগৰা উপ্পন্নো, তদত্থপরিদীপনং, পচ্ছিমেন যত্থ উপ্পন্নো, তদনুরূপৰিহারপরিদীপনং. ভগৰা হি পঠমং লুম্বিনিৰনে, দুতিযং বোধিমণ্ডেতি লোকিযলোকুত্তরস্স উপ্পত্তিযা ৰনেযেৰ উপ্পন্নো, তেনস্স ৰনেযেৰ ৰিহারং দস্সেতীতি এৰমাদিনা নযেনেত্থ অত্থযোজনা ৰেদিতব্বা.

তত্রাতি দেসকালপরিদীপনং. তঞ্হি যং সমযং ৰিহরতি, তত্র সমযে, যস্মিঞ্চ জেতৰনে ৰিহরতি, তত্র জেতৰনেতি দীপেতি. ভাসিতব্বযুত্তে ৰা দেসকালে দীপেতি. ন হি ভগৰা অযুত্তে দেসে কালে ৰা ধম্মং দেসেতি. ‘‘অকালো খো তাৰ বাহিযা’’তিআদি (উদা. ১০) চেত্থ সাধকং. খোতি পদপূরণমত্তে অৰধারণত্থে আদিকালত্থে ৰা নিপাতো. ভগৰাতি লোকগরুদীপনং. ভিক্খূতি কথাসৰনযুত্তপুগ্গলৰচনং. অপিচেত্থ ‘‘ভিক্খকোতি ভিক্খু, ভিক্খাচরিযং অজ্ঝুপগতোতি ভিক্খূ’’তিআদিনা (ৰিভ. ৫১০; পারা. ৪৫) নযেন ৰচনত্থো ৰেদিতব্বো. আমন্তেসীতি আলপি অভাসি সম্বোধেসি, অযমেত্থ অত্থো. অঞ্ঞত্র পন ঞাপনেপি পক্কোসনেপি. ভিক্খৰোতি আমন্তনাকারদীপনং. তেন তেসং ভিক্খূনং ভিক্খনসীলতাভিক্খনধম্মতাভিক্খনেসাধুকারিতাদিগুণযোগসিদ্ধেন ৰচনেন হীনাধিকজনসেৰিতং ৰুত্তিং পকাসেন্তো উদ্ধতদীনভাৰনিগ্গহং করোতি. ‘‘ভিক্খৰো’’তি ইমিনা চ করুণাৰিপ্ফারসোম্মহদযনযননিপাতপুব্বঙ্গমেন ৰচনেন তে অত্তনো মুখাভিমুখে করোন্তো তেনেৰ কথেতুকম্যতাদীপকেন ৰচনেন নেসং সোতুকম্যতং জনেতি. তেনেৰ চ সম্বোধনত্থেন ৰচনেন সাধুকসৰনমনসিকারেপি তে নিযোজেতি. সাধুকসৰনমনসিকারাযত্তা হি সাসনসম্পত্তি.

অপরেসু দেৰমনুস্সেসু ৰিজ্জমানেসু কস্মা ভিক্খূযেৰ আমন্তেসীতি চে? জেট্ঠসেট্ঠাসন্নসদাসন্নিহিতভাজনভাৰতো. সব্বপরিসসাধারণা হি ভগৰতো ধম্মদেসনা. পরিসায চ জেট্ঠা ভিক্খূ পঠমুপ্পন্নত্তা, সেট্ঠা অনগারিযভাৰং আদিং কত্ৰা সত্থু চরিযানুৰিধাযকত্তা সকলসাসনপটিগ্গাহকত্তা চ, আসন্না তত্থ নিসিন্নেসু সত্থুসন্নিকত্তা, সদাসন্নিহিতা সত্থুসন্তিকাৰচরত্তা, ধম্মদেসনায চ তে এৰ ভাজনং যথানুসিট্ঠং পটিপত্তিসব্ভাৰতো.

তত্থ সিযা – কিমত্থং পন ভগৰা ধম্মং দেসেন্তো পঠমং ভিক্খূ আমন্তেসি, ন ধম্মমেৰ দেসেসীতি? সতিজননত্থং. পরিসায হি ভিক্খূ অঞ্ঞং চিন্তেন্তাপি ৰিক্খিত্তচিত্তাপি ধম্মং পচ্চৰেক্খন্তাপি কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তাপি নিসিন্না হোন্তি, তে অনামন্তেত্ৰা ধম্মে দেসিযমানে ‘‘অযং দেসনা কিংনিদানা কিংপচ্চযা কতমায অত্থুপ্পত্তিযা দেসিতা’’তি সল্লক্খেতুং অসক্কোন্তা ৰিক্খেপং আপজ্জেয্যুং, দুগ্গহিতং ৰা গণ্হেয্যুং. তেন তেসং সতিজননত্থং ভগৰা পঠমং আমন্তেত্ৰা পচ্ছা ধম্মং দেসেতি.

ভদন্তেতি গারৰৰচনমেতং, সত্থুনো পটিৰচনদানং ৰা. অপিচেত্থ ‘‘ভিক্খৰো’’তি ৰদমানো ভগৰা তে ভিক্খূ আলপতি, ‘‘ভদন্তে’’তি ৰদমানা তে ভগৰন্তং পচ্চালপন্তি. তথা ‘‘ভিক্খৰো’’তি ভগৰা আভাসতি, ‘‘ভদন্তে’’তি তে পচ্চাভাসন্তি. ‘‘ভিক্খৰো’’তি পটিৰচনং দাপেতি, ভদন্তেতি পটিৰচনং দেন্তি. তে ভিক্খূতি যে ভগৰা আমন্তেসি. ভগৰতো পচ্চস্সোসুন্তি ভগৰতো আমন্তনং পটিঅস্সোসুং, অভিমুখা হুত্ৰা সুণিংসু সম্পটিচ্ছিংসু পটিগ্গহেসুন্তি অত্থো. ভগৰা এতদৰোচাতি ভগৰা এতং ইদানি ৰত্তব্বং সকলসুত্তং অৰোচ.

এত্তাৰতা চ যং আযস্মতা সারিপুত্তেন কমলকুৰলযুজ্জলৰিমলসাদুরসসলিলায পোক্খরণিযা সুখাৰতরণত্থং নিম্মলসিলাতলরচনৰিলাসসোপানং ৰিপ্পকিণ্ণমুত্তাজালসদিসৰালিকাকিণ্ণপণ্ডরভূমিভাগং তিত্থং ৰিয, সুৰিভত্তভিত্তিৰিচিত্রৰেদিকাপরিক্খিত্তস্স নক্খত্তপথং ফুসিতুকামতায ৰিয, ৰিজম্ভিতসমুস্সযস্স পাসাদৰরস্স সুখারোহণত্থং দন্তমযসণ্হমুদুফলককঞ্চনলতাৰিনদ্ধমণিগণপ্পভাসমুদযুজ্জলসোভং সোপানং ৰিয, সুৰণ্ণৰলযনূপুরাদিসঙ্ঘট্টনসদ্দসম্মিস্সিতকথিতহসিতমধুরস্সরগেহজনৰিচরিতস্স উল়ারিস্সরিযৰিভৰসোভিতস্স মহাঘরস্স সুখপ্পৰেসনত্থং সুৰণ্ণরজতমণিমুত্তাপৰাল়াদিজুতিৰিসদৰিজ্জোতিতসুপ্পতিট্ঠিতৰিসালদ্ৰারকৰাটং মহাদ্ৰারং ৰিয অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্স বুদ্ধানং দেসনাঞাণগম্ভীরভাৰসংসূচকস্স ইমস্স সুত্তস্স সুখাৰগাহণত্থং কালদেসদেসকপরিসাপদেসপটিমণ্ডিতং নিদানং ভাসিতং, তস্স অত্থৰণ্ণনা সমত্তা.

সুত্তন্তে পঞ্চাতি গণনপরিচ্ছেদো. ইমানি ইন্দ্রিযানীতি পরিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. ইন্দ্রিযট্ঠো হেট্ঠা ৰুত্তো.

১৮৫. ইদানি ইমং সুত্তন্তং দস্সেত্ৰা ইমস্মিং সুত্তন্তে ৰুত্তানং ইন্দ্রিযানং ৰিসুদ্ধিভাৰনাৰিধানং ভাৰিতত্তং পটিপ্পস্সদ্ধিঞ্চ দস্সেতুকামো ইমানি পঞ্চিন্দ্রিযানীতিআদিমাহ. তত্থ ৰিসুজ্ঝন্তীতি ৰিসুদ্ধিং পাপুণন্তি. অস্সদ্ধেতি তীসু রতনেসু সদ্ধাৰিরহিতে. সদ্ধেতি তীসু রতনেসু সদ্ধাসম্পন্নে. সেৰতোতি চিত্তেন সেৰন্তস্স. ভজতোতি উপসঙ্কমন্তস্স. পযিরুপাসতোতি সক্কচ্চং উপনিসীদন্তস্স. পসাদনীযে সুত্তন্তেতি পসাদজনকে রতনত্তযগুণপটিসংযুত্তে সুত্তন্তে. কুসীতেতি কুচ্ছিতেন আকারেন সীদন্তীতি কুসীদা, কুসীদা এৰ কুসীতা. তে কুসীতে. সম্মপ্পধানেতি চতুকিচ্চসাধকৰীরিযপটিসংযুত্তসুত্তন্তে. মুট্ঠস্সতীতি নট্ঠস্সতিকে. সতিপট্ঠানেতি সতিপট্ঠানাধিকারকে সুত্তন্তে. ঝানৰিমোক্খেতি চতুত্থজ্ঝানঅট্ঠৰিমোক্খতিৰিধৰিমোক্খাধিকারকে সুত্তন্তে. দুপ্পঞ্ঞেতি নিপ্পঞ্ঞে, পঞ্ঞাভাৰতো ৰা দুট্ঠা পঞ্ঞা এতেসন্তি দুপ্পঞ্ঞা. তে দুপ্পঞ্ঞে. গম্ভীরঞাণচরিযন্তি চতুসচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিপটিসংযুত্তে সুত্তন্তে, ঞাণকথাসদিসে ৰা. সুত্তন্তক্খন্ধেতি সুত্তন্তকোট্ঠাসে. অস্সদ্ধিযন্তিআদীসু অস্সদ্ধিযন্তি অস্সদ্ধভাৰং. অস্সদ্ধিযে আদীনৰদস্সাৰী অস্সদ্ধিযং পজহন্তো সদ্ধিন্দ্রিযং ভাৰেতি, সদ্ধিন্দ্রিযে আনিসংসদস্সাৰী সদ্ধিন্দ্রিযং ভাৰেন্তো অস্সদ্ধিযং পজহতি. এস নযো সেসেসু. কোসজ্জন্তি কুসীতভাৰং. পমাদন্তি সতিৰিপ্পৰাসং. উদ্ধচ্চন্তি উদ্ধতভাৰং, ৰিক্খেপন্তি অত্থো. পহীনত্তাতি অপ্পনাৰসেন ঝানপারিপূরিযা পহীনত্তা. সুপ্পহীনত্তাতি ৰুট্ঠানগামিনিৰসেন ৰিপস্সনাপারিপূরিযা সুট্ঠু পহীনত্তা. ভাৰিতং হোতি সুভাৰিতন্তি ৰুত্তক্কমেনেৰ যোজেতব্বং. ৰিপস্সনায হি ৰিপক্খৰসেন পহীনত্তা ‘‘সুপ্পহীনত্তা’’তি ৰত্তুং যুজ্জতি. তস্মাযেৰ চ ‘‘সুভাৰিত’’ন্তি, ন তথা ঝানেন. যস্মা পন পহাতব্বানং পহানেন ভাৰনাসিদ্ধি, ভাৰনাসিদ্ধিযা চ পহাতব্বানং পহানসিদ্ধি হোতি, তস্মা যমকং কত্ৰা নিদ্দিট্ঠং.

১৮৬. পটিপ্পস্সদ্ধিৰারে ভাৰিতানি চেৰ হোন্তি সুভাৰিতানি চাতি ভাৰিতানংযেৰ সুভাৰিততা. পটিপ্পস্সদ্ধানি চ সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধানি চাতি পটিপ্পস্সদ্ধানংযেৰ সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধতা ৰুত্তা. ফলক্খণে মগ্গকিচ্চনিব্বত্তিৰসেন ভাৰিততা পটিপ্পস্সদ্ধতা চ ৰেদিতব্বা. সমুচ্ছেদৰিসুদ্ধিযোতি মগ্গৰিসুদ্ধিযোযেৰ. পটিপ্পস্সদ্ধিৰিসুদ্ধিযোতি ফলৰিসুদ্ধিযো এৰ.

ইদানি তথা ৰুত্তৰিধানানি ইন্দ্রিযানি কারকপুগ্গলৰসেন যোজেত্ৰা দস্সেতুং কতিনং পুগ্গলানন্তিআদিমাহ. তত্থ সৰনেন বুদ্ধোতি সম্মাসম্বুদ্ধতো ধম্মকথাসৰনেন চতুসচ্চং বুদ্ধৰা, ঞাতৰাতি অত্থো. ইদং ভাৰিতিন্দ্রিযভাৰস্স কারণৰচনং. ভাৰনাভিসমযৰসেন হি মগ্গস্স বুদ্ধত্তা ফলক্খণে ভাৰিতিন্দ্রিযো হোতি. অট্ঠন্নম্পি অরিযানং তথাগতস্স সাৰকত্তা ৰিসেসেত্ৰা অরহত্তফলট্ঠমেৰ দস্সেন্তো খীণাসৰোতি আহ. সোযেৰ হি সব্বকিচ্চনিপ্ফত্তিযা ভাৰিতিন্দ্রিযোতি ৰুত্তো. ইতরেপি পন তংতংমগ্গকিচ্চনিপ্ফত্তিযা পরিযাযেন ভাৰিতিন্দ্রিযা এৰ. তস্মা এৰ চ চতূসু ফলক্খণেসু ‘‘পঞ্চিন্দ্রিযানি ভাৰিতানি চেৰ হোন্তি সুভাৰিতানি চা’’তি ৰুত্তং. যস্মা পন তেসং উপরিমগ্গত্থায ইন্দ্রিযভাৰনা অত্থিযেৰ, তস্মা তে ন নিপ্পরিযাযেন ভাৰিতিন্দ্রিযা. সযং ভূতট্ঠেনাতি অনাচরিযো হুত্ৰা সযমেৰ অরিযায জাতিযা ভূতট্ঠেন জাতট্ঠেন ভগৰা. সোপি হি ভাৰনাসিদ্ধিৰসেন ফলক্খণে সযম্ভূ নাম হোতি. এৰং সযং ভূতট্ঠেন ভাৰিতিন্দ্রিযো. অপ্পমেয্যট্ঠেনাতি অনন্তগুণযোগতো পমাণেতুং অসক্কুণেয্যট্ঠেন. ভগৰা ফলক্খণে ভাৰনাসিদ্ধিতো অপ্পমেয্যোতি. তস্মাযেৰ ভাৰিতিন্দ্রিযো.

পঠমসুত্তন্তনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. দুতিযসুত্তন্তনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৮৭. পুন অঞ্ঞং সুত্তন্তং নিক্খিপিত্ৰা ইন্দ্রিযৰিধানং নিদ্দিসিতুকামো পঞ্চিমানি, ভিক্খৰেতিআদিকং সুত্তন্তং দস্সেতি. তত্থ যে হি কেচীতি অনৰসেসপরিযাদানং, হি-কারো পদপূরণমত্তে নিপাতো. সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰাতি লোকৰোহারৰসেন ৰুত্তং. সমুদযন্তি পচ্চযং. অত্থঙ্গমন্তি উপ্পন্নানং অভাৰগমনং, অনুপ্পন্নানং অনুপ্পাদং ৰা. অস্সাদন্তি আনিসংসং. আদীনৰন্তি দোসং. নিস্সরণন্তি নিগ্গমনং. যথাভূতন্তি যথাসভাৰং. সমণেসূতি সমিতপাপেসু. সমণসম্মতাতি ন মযা সমণাতি সম্মতা. ‘‘সম্মতা’’তি ৰত্তমানকালৰসেন ৰুচ্চমানে সদ্দলক্খণৰসেন ‘‘মে’’তি এত্থ সামিৰচনমেৰ হোতি. ব্রাহ্মণেসূতি বাহিতপাপেসু. সামঞ্ঞত্থন্তি সমণভাৰস্স অত্থং. ব্রহ্মঞ্ঞত্থন্তি ব্রাহ্মণভাৰস্স অত্থং. দ্ৰযেনাপি অরহত্তফলমেৰ ৰুত্তং. অথ ৰা সামঞ্ঞত্থন্তি হেট্ঠা তীণি ফলানি. ব্রহ্মঞ্ঞত্থন্তি অরহত্তফলং. সামঞ্ঞব্রহ্মঞ্ঞন্তি হি অরিযমগ্গোযেৰ. দিট্ঠেৰ ধম্মেতি পচ্চক্খেযেৰ অত্তভাৰে. সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰাতি অত্তনাযেৰ অধিকেন ঞাণেন পচ্চক্খং কত্ৰা. উপসম্পজ্জাতি পাপুণিত্ৰা, নিপ্ফাদেত্ৰা ৰা.

১৮৮. সুত্তন্তনিদ্দেসে পঠমং ইন্দ্রিযসমুদযাদীনং পভেদগণনং পুচ্ছিত্ৰা পুন পভেদগণনা ৰিস্সজ্জিতা. তত্থ অসীতিসতন্তি অসীতিউত্তরং সতং. পণ্ডিতেহি ‘‘অসীতিসত’’ন্তি ৰুত্তেহি আকারেহীতি যোজনা.

পুন পভেদগণনাপুচ্ছাপুব্বঙ্গমে গণনানিদ্দেসে অধিমোক্খত্থাযাতি অধিমুচ্চনত্থায সদ্দহনত্থায. আৰজ্জনায সমুদযোতি মনোদ্ৰারাৰজ্জনচিত্তস্স সমুদযো. সদ্ধিন্দ্রিযস্স সমুদযোতি সদ্ধিন্দ্রিযস্স পচ্চযো, সদ্ধং উপ্পাদেস্সামীতি পুব্বভাগাৰজ্জনং সদ্ধিন্দ্রিযস্স উপনিস্সযপচ্চযো, সদ্ধিন্দ্রিযজৰনস্স আৰজ্জনং পঠমস্স জৰনস্স অনন্তরপচ্চযো, দুতিযজৰনাদীনং উপনিস্সযপচ্চযো. অধিমোক্খৰসেনাতি ছন্দসম্পযুত্তঅধিমোক্খৰসেন. ছন্দস্স সমুদযোতি পুব্বভাগাৰজ্জনপচ্চযা উপ্পন্নস্স অধিমোক্খসম্পযুত্তস্স যেৰাপনকভূতস্স ধম্মচ্ছন্দস্স সমুদযো. সো পন সদ্ধিন্দ্রিযস্স সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন পচ্চযো হোতি, ছন্দাধিপতিকালে অধিপতিপচ্চযো চ হোতি, সোযেৰ দুতিযস্স অনন্তরসমনন্তরঅনন্তরূপনিস্সযাসেৰননত্থিৰিগতৰসেন পচ্চযো হোতি. ইমিনাৰ নযেন মনসিকারস্সপি যোজনা কাতব্বা. কেৰলঞ্হেত্থ মনসিকারোতি সারণলক্খণো যেৰাপনকমনসিকারো. অধিপতিপচ্চযতা পনস্স ন হোতি. সম্পযুত্তেসু ইমেসং দ্ৰিন্নংযেৰ গহণং বলৰপচ্চযত্তাতি ৰেদিতব্বং. সদ্ধিন্দ্রিযস্স ৰসেনাতি ভাৰনাভিৰুদ্ধিযা ইন্দ্রিযভাৰং পত্তস্স সদ্ধিন্দ্রিযস্স ৰসেন. একত্তুপট্ঠানন্তি একারম্মণে অচলভাৰেন ভুসং ঠানং উপরূপরি সদ্ধিন্দ্রিযস্স পচ্চযো হোতি. সদ্ধিন্দ্রিযে ৰুত্তনযেনেৰ সেসিন্দ্রিযানিপি ৰেদিতব্বানি. এৰমেকেকস্স ইন্দ্রিযস্স চত্তারো চত্তারো সমুদযাতি পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং ৰীসতি সমুদযা হোন্তি. পুন চতুন্নং সমুদযানং একেকস্মিং সমুদযে পঞ্চ পঞ্চ ইন্দ্রিযানি যোজেত্ৰা ৰীসতি সমুদযা ৰুত্তা. পঠমৰীসতি নানামগ্গৰসেন দট্ঠব্বা, দুতিযৰীসতি একমগ্গৰসেন দট্ঠব্বাতি ৰদন্তি. এৰং চত্তালীস আকারা হোন্তি. অত্থঙ্গমৰারোপি ইমিনাৰ নযেন ৰেদিতব্বো. সো পন অত্থঙ্গমো ইন্দ্রিযভাৰনং অননুযুত্তস্স অপ্পটিলদ্ধা পটিলাভত্থঙ্গমো, ইন্দ্রিযভাৰনায পরিহীনস্স পটিলদ্ধপরিহানি অত্থঙ্গমো, ফলপ্পত্তস্স পটিপ্পস্সদ্ধিঅত্থঙ্গমো. একত্তঅনুপট্ঠানন্তি একত্তে অনুপট্ঠানং.

ক. অস্সাদনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৮৯. অস্সাদনিদ্দেসে অস্সদ্ধিযস্স অনুপট্ঠানন্তি অস্সদ্ধে পুগ্গলে পরিৰজ্জযতো সদ্ধে পুগ্গলে সেৰতো পসাদনীযসুত্তন্তে পচ্চৰেক্খতো তত্থ যোনিসোমনসিকারং বহুলীকরোতো চ অস্সদ্ধিযস্স অনুপট্ঠানং হোতি. অস্সদ্ধিযপরিল়াহস্স অনুপট্ঠানন্তি এত্থ অস্সদ্ধস্স সদ্ধাকথায পৰত্তমানায দুক্খং দোমনস্সং উপ্পজ্জতি. অযং অস্সদ্ধিযপরিল়াহো. অধিমোক্খচরিযায ৰেসারজ্জন্তি সদ্ধাৰত্থুৰসেন ৰা ভাৰনায ৰা ৰসিপ্পত্তস্স সদ্ধাপৰত্তিযা ৰিসারদভাৰো হোতি. সন্তো চ ৰিহারাধিগমোতি সমথস্স ৰা ৰিপস্সনায ৰা পটিলাভো. সুখং সোমনস্সন্তি এত্থ চেতসিকসুখভাৰদস্সনত্থং সোমনস্সৰচনং. সদ্ধিন্দ্রিযসমুট্ঠিতপণীতরূপফুট্ঠকাযস্স কাযিকসুখম্পি লব্ভতিযেৰ. সুখসোমনস্সস্স পধানস্সাদত্তা ‘‘অযং সদ্ধিন্দ্রিযস্স অস্সাদো’’তি ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং. ইমিনাৰ নযেন সেসিন্দ্রিযস্সাদাপি যোজেত্ৰা ৰেদিতব্বা.

খ. আদীনৰনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৯০. আদীনৰনিদ্দেসে অনিচ্চট্ঠেনাতি সদ্ধিন্দ্রিযস্স অনিচ্চট্ঠেন. সো অনিচ্চট্ঠো সদ্ধিন্দ্রিযস্স আদীনৰোতি ৰুত্তং হোতি. ইতরদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. ইমে সমুদযত্থঙ্গমস্সাদাদীনৰা লোকিযইন্দ্রিযানমেৰাতি ৰেদিতব্বা.

গ. নিস্সরণনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৯১. নিস্সরণনিদ্দেসে অধিমোক্খট্ঠেনাতিআদীসু একেকস্মিং ইন্দ্রিযে পঞ্চ পঞ্চ কত্ৰা পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং পঞ্চৰীসতি নিস্সরণানি মগ্গফলৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. তত্থ ততো পণীততরসদ্ধিন্দ্রিযস্স পটিলাভাতি ততো ৰিপস্সনাক্খণে পৰত্তসদ্ধিন্দ্রিযতো মগ্গক্খণে পণীততরস্স সদ্ধিন্দ্রিযস্স পটিলাভৰসেন. পুরিমতরসদ্ধিন্দ্রিযা নিস্সটং হোতীতি তস্মিং মগ্গক্খণে সদ্ধিন্দ্রিযং পুরিমতরতো ৰিপস্সনাক্খণে পৰত্তসদ্ধিন্দ্রিযতো নিক্খন্তং হোতি. ইমিনাৰ নযেন ফলক্খণে সদ্ধিন্দ্রিযম্পি উভযত্থ সেসিন্দ্রিযানিপি যোজেতব্বানি.

১৯২. পুব্বভাগে পঞ্চহি ইন্দ্রিযেহীতি পঠমজ্ঝানূপচারে পঞ্চহি ইন্দ্রিযেহি পঠমজ্ঝানাদিঅট্ঠসমাপত্তিৰসেন অট্ঠ নিস্সরণানি, অনিচ্চানুপস্সনাদিঅট্ঠারসমহাৰিপস্সনাৰসেন অট্ঠারস নিস্সরণানি, সোতাপত্তিমগ্গাদিৰসেন অট্ঠ লোকুত্তরনিস্সরণানি. এৰং ঝানসমাপত্তিমহাৰিপস্সনামগ্গফলৰসেন চতুত্তিংস নিস্সরণানি পুরিমপুরিমসমতিক্কমতো নিদ্দিট্ঠানি. নেক্খম্মে পঞ্চিন্দ্রিযানীতিআদীনি পন সত্ততিংস নিস্সরণানি পটিপক্খপহানৰসেন পটিপক্খতো নিদ্দিট্ঠানি. তত্থ নেক্খম্মাদীসু সত্তসু সত্ত নিস্সরণানি উপচারভূমিৰসেন ৰুত্তানি, ফলানি পন পটিপক্খপহানাভাৰতো ন ৰুত্তানি.

১৯৩. দিট্ঠেকট্ঠেহীতি যাৰ সোতাপত্তিমগ্গা দিট্ঠিযা সহ একস্মিং পুগ্গলে ঠিতাতি দিট্ঠেকট্ঠা. তেহি দিট্ঠেকট্ঠেহি. ওল়ারিকেহীতি থূলেহি কামরাগব্যাপাদেহি. অণুসহগতেহীতি সুখুমভূতেহি কামরাগব্যাপাদেহিযেৰ. সব্বকিলেসেহীতি রূপরাগাদীহি. তেসু হি পহীনেসু সব্বকিলেসা পহীনা হোন্তি, তস্মা ‘‘সব্বকিলেসেহী’’তি ৰুত্তং. অৰুত্তত্থানি পনেত্থ পদানি হেট্ঠা ৰুত্তত্থানেৰাতি. সব্বেসঞ্ঞেৰ খীণাসৰানং তত্থ তত্থ পঞ্চিন্দ্রিযানীতি ‘‘অধিমোক্খট্ঠেনা’’তিআদীসু পুব্বে ৰুত্তেসু ঠানেসু তস্মিং তস্মিং ঠানে পঞ্চিন্দ্রিযানি বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৰকানং খীণাসৰানং যথাযোগং ততো ততো নিস্সটানি হোন্তি. ইমস্মিং ৰারে পঠমং ৰুত্তনযা এৰ যথাযোগং খীণাসৰৰসেন ৰুত্তা.

কথং পনেতানি নিস্সরণানি অসীতিসতং হোন্তীতি? ৰুচ্চতে – মগ্গফলৰসেন ৰুত্তানি পঞ্চৰীসতি, সমতিক্কমৰসেন ৰুত্তানি চতুত্তিংস, পটিপক্খৰসেন ৰুত্তানি সত্ততিংসাতি পঠমৰারে সব্বানি ছন্নৰুতি নিস্সরণানি হোন্তি, এতানিযেৰ দুতিযৰারে খীণাসৰানং ৰসেন দ্ৰাদসসু অপনীতেসু চতুরাসীতি হোন্তি. ইতি পুরিমানি ছন্নৰুতি, ইমানি চ চতুরাসীতীতি অসীতিসতং হোন্তি. কতমানি পন দ্ৰাদস খীণাসৰানং অপনেতব্বানি? সমতিক্কমতো ৰুত্তেসু মগ্গফলৰসেন ৰুত্তানি অট্ঠ নিস্সরণানি, পটিপক্খতো ৰুত্তেসু মগ্গৰসেন ৰুত্তানি চত্তারীতি ইমানি দ্ৰাদস অপনেতব্বানি. অরহত্তফলৰসেন ৰুত্তানি কস্মা অপনেতব্বানীতি চে? সব্বপঠমং ৰুত্তানং পঞ্চৰীসতিযা নিস্সরণানং মগ্গফলৰসেনেৰ লব্ভনতো. অরহত্তফলৰসেন নিস্সরণানি ৰুত্তানেৰ হোন্তি. হেট্ঠিমং হেট্ঠিমং পন ফলসমাপত্তিং উপরিমা উপরিমা ন সমাপজ্জন্তিযেৰাতি হেট্ঠা তীণিপি ফলানি ন লব্ভন্তিযেৰ. ঝানসমাপত্তিৰিপস্সনানেক্খম্মাদীনি চ কিরিযাৰসেন লব্ভন্তি. পঞ্চপি চেতানি ইন্দ্রিযানি পুব্বমেৰ পটিপক্খানং পটিপ্পস্সদ্ধত্তা পটিপক্খতো নিস্সটানেৰ হোন্তীতি.

দুতিযসুত্তন্তনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. ততিযসুত্তন্তনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৯৪. পুন অঞ্ঞং সুত্তন্তং নিক্খিপিত্ৰা ইন্দ্রিযৰিধানং নিদ্দিসিতুকামো পঞ্চিমানি, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তত্থ সোতাপত্তিযঙ্গেসূতি এত্থ সোতো অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, সোতস্স আপত্তি ভুসং পাপুণনং সোতাপত্তি, সোতাপত্তিযা অঙ্গানি সম্ভারানি সোতাপত্তিঅঙ্গানি. সোতাপন্নতায পুব্বভাগপটিলাভঅঙ্গানি. সপ্পুরিসসংসেৰো সোতাপত্তিঅঙ্গং, সদ্ধম্মস্সৰনং সোতাপত্তিঅঙ্গং, যোনিসোমনসিকারো সোতাপত্তিঅঙ্গং, ধম্মানুধম্মপটিপত্তি সোতাপত্তিঅঙ্গং, ইমানি চত্তারি সোতাপত্তিঅঙ্গানি. সেসা হেট্ঠা ৰুত্তা এৰ. ইদঞ্চ ইমেসং ইন্দ্রিযানং সকৰিসযে জেট্ঠকভাৰদস্সনত্থং ৰুত্তং. যথা হি চত্তারো সেট্ঠিপুত্তা রাজাতিরাজপঞ্চমেসু সহাযেসু ‘‘নক্খত্তং কীল়িস্সামা’’তি ৰীথিং ওতিণ্ণেসু একস্স সেট্ঠিপুত্তস্স গেহং গতকালে ইতরে চত্তারো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৰ ‘‘ইমেসং খাদনীযং ভোজনীযং দেথ, ইমেসং গন্ধমালালঙ্কারাদীনি দেথা’’তি গেহে ৰিচারেতি, দুতিযস্স ততিযস্স চতুত্থস্স গেহং গতকালে ইতরে চত্তারো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৰ ‘‘ইমেসং খাদনীযং ভোজনীযং দেথ, ইমেসং গন্ধমালালঙ্কারাদীনি দেথা’’তি গেহে ৰিচারেতি, অথ সব্বপচ্ছা রঞ্ঞো গেহং গতকালে কিঞ্চাপি রাজা সব্বত্থ ইস্সরোৰ, ইমস্মিং পন কালে অত্তনো গেহেযেৰ ‘‘ইমেসং খাদনীযং ভোজনীযং দেথ, ইমেসং গন্ধমালালঙ্কারাদীনি দেথা’’তি ৰিচারেতি, এৰমেৰ সদ্ধাপঞ্চমকেসু ইন্দ্রিযেসু তেসু সহাযেসু একতো ৰীথিং ওতরন্তেসু ৰিয একারম্মণে উপ্পজ্জমানেসুপি যথা পঠমস্স গেহে ইতরে চত্তারো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৰ ৰিচারেতি, এৰং সোতাপত্তিঅঙ্গানি পত্ৰা অধিমোক্খলক্খণং সদ্ধিন্দ্রিযমেৰ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৰযানি হোন্তি. যথা দুতিযস্স গেহে ইতরে চত্তারো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৰ ৰিচারেতি, এৰং সম্মপ্পধানানি পত্ৰা পগ্গহণলক্খণং ৰীরিযিন্দ্রিযমেৰ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৰযানি হোন্তি. যথা ততিযস্স গেহে ইতরে চত্তারো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৰ ৰিচারেতি, এৰং সতিপট্ঠানানি পত্ৰা উপট্ঠানলক্খণং সতিন্দ্রিযমেৰ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৰযানি হোন্তি. যথা চতুত্থস্স গেহে ইতরে চত্তারো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৰ ৰিচারেতি, এৰং ঝানানি পত্ৰা অৰিক্খেপলক্খণং সমাধিন্দ্রিযমেৰ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৰযানি হোন্তি. সব্বপচ্ছা রঞ্ঞো গেহং গতকালে পন যথা ইতরে চত্তারো তুণ্হী নিসীদন্তি, রাজাৰ ৰিচারেতি, এৰং অরিযসচ্চানি পত্ৰা পজাননলক্খণং পঞ্ঞিন্দ্রিযমেৰ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৰযানি হোন্তীতি.

ক. পভেদগণননিদ্দেসৰণ্ণনা

১৯৫. সুত্তন্তস্স পভেদগণনাপুচ্ছাপুব্বঙ্গমেৰ পভেদগণননিদ্দেসে সপ্পুরিসসংসেৰেতি সোভনানং পুরিসানং সম্মা সেৰনে. অধিমোক্খাধিপতেয্যট্ঠেনাতি অধিমোক্খসঙ্খাতেন সেসিন্দ্রিযেসু অধিপতিভাৰট্ঠেন, সেসিন্দ্রিযানং পুব্বঙ্গমট্ঠেনাতি অত্থো. সদ্ধম্মসৰনেতি সতং ধম্মো, সোভনো ৰা ধম্মোতি সদ্ধম্মো. তস্স সদ্ধম্মস্স সৰনে. যোনিসোমনসিকারেতি উপাযেন মনসিকারে. ধম্মানুধম্মপটিপত্তিযাতি এত্থ নৰ লোকুত্তরধম্মে অনুগতো ধম্মো ধম্মানুধম্মো, সীলসমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতস্স ধম্মানুধম্মস্স পটিপত্তি পটিপজ্জনং ধম্মানুধম্মপটিপত্তি. সম্মপ্পধানাদীসুপি এসেৰ নযো.

খ. চরিযাৰারৰণ্ণনা

১৯৬. চরিযাৰারেপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. কেৰলং পঠমৰারো ইন্দ্রিযানং উপ্পাদনকালৰসেন ৰুত্তো, চরিযাৰারো উপ্পন্নানং আসেৰনকালৰসেন চ পারিপূরিকালৰসেন চ ৰুত্তো. চরিযা পকতি উস্সন্নতাতি হি অত্থতো একং.

চারৰিহারনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৯৭. ইদানি চরিযাসম্বন্ধেনেৰ চারৰিহারনিদ্দেসৰসেন অপরেন পরিযাযেন ইন্দ্রিযৰিধানং নিদ্দিসিতুকামো চারো চ ৰিহারো চাতিআদিকং উদ্দেসং উদ্দিসিত্ৰা তস্স নিদ্দেসমাহ. তত্থ উদ্দেসে তাৰ যথা চরন্তং ৰিহরন্তং ৰিঞ্ঞূ সব্রহ্মচারী গম্ভীরেসু ঠানেসু ওকপ্পেয্যুং – অদ্ধা অযমাযস্মা পত্তো ৰা পাপুণিস্সতি ৰাতি, তথা ইন্দ্রিযসম্পন্নস্স চারো চ ৰিহারো চ ৰিঞ্ঞূহি সব্রহ্মচারীহি অনুবুদ্ধো হোতি পটিৰিদ্ধোতি উদ্দেসস্স সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. উদ্দেসনিদ্দেসে চরিযা চারোযেৰ. চারো চরিযাতি হি অত্থতো একং. তস্মা ‘‘চারো’’তিপদস্স নিদ্দেসে ‘‘চরিযা’’তি ৰুত্তং. ইরিযাপথচরিযাতি ইরিযাপথানং চরিযা, পৰত্তনন্তি অত্থো. সেসেসুপি এসেৰ নযো. আযতনচরিযা পন আযতনেসু সতিসম্পজঞ্ঞানং চরিযা. পত্তীতি ফলানি. তানি হি পাপুণিযন্তীতি ‘‘পত্তী’’তি ৰুত্তা. সত্তলোকস্স দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকা অত্থা লোকত্থাতি অযং ৰিসেসো.

ইদানি তাসং চরিযানং ভূমিং দস্সেন্তো চতূসু ইরিযাপথেসূতিআদিমাহ. সতিপট্ঠানেসূতি আরম্মণসতিপট্ঠানেসু. সতিপট্ঠানেসুপি ৰুচ্চমানেসু সতিতো অনঞ্ঞানি ৰোহারৰসেন অঞ্ঞানি ৰিয কত্ৰা ৰুত্তং. অরিযসচ্চেসূতি পুব্বভাগলোকিযসচ্চঞাণেন ৰিসুং ৰিসুং সচ্চপরিগ্গহৰসেন ৰুত্তং. অরিযমগ্গেসু সামঞ্ঞফলেসূতি চ ৰোহারৰসেনেৰ ৰুত্তং. পদেসেতি লোকত্থচরিযায একদেসে. নিপ্পদেসতো হি লোকত্থচরিযং বুদ্ধা এৰ করোন্তি. পুন তা এৰ চরিযাযো কারকপুগ্গলৰসেন দস্সেন্তো পণিধিসম্পন্নানন্তিআদিমাহ. তত্থ পণিধিসম্পন্না নাম ইরিযাপথানং সন্তত্তা ইরিযাপথগুত্তিযা সম্পন্না অকম্পিতইরিযাপথা ভিক্খুভাৰানুরূপেন সন্তেন ইরিযাপথেন সম্পন্না. ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারানন্তি চক্খাদীসু ছসু ইন্দ্রিযেসু অত্তনো অত্তনো ৰিসযে পৰত্তএকেকদ্ৰারৰসেন গুত্তং দ্ৰারং এতেসন্তি গুত্তদ্ৰারা. তেসং গুত্তদ্ৰারানং. দ্ৰারন্তি চেত্থ উপ্পত্তিদ্ৰারৰসেন চক্খাদযো এৰ. অপ্পমাদৰিহারীনন্তি সীলাদীসু অপ্পমাদৰিহারৰতং. অধিচিত্তমনুযুত্তানন্তি ৰিপস্সনায পাদকভাৰেন অধিচিত্তসঙ্খাতং সমাধিমনুযুত্তানং. বুদ্ধিসম্পন্নানন্তি নামরূপৰৰত্থানং আদিং কত্ৰা যাৰ গোত্রভু, তাৰ পৰত্তেন ঞাণেন সম্পন্নানং. সম্মাপটিপন্নানন্তি চতুমগ্গক্খণে. অধিগতফলানন্তি চতুফলক্খণে.

অধিমুচ্চন্তোতি অধিমোক্খং করোন্তো. সদ্ধায চরতীতি সদ্ধাৰসেন পৰত্ততি. পগ্গণ্হন্তোতি চতুসম্মপ্পধানৰীরিযেন পদহন্তো. উপট্ঠাপেন্তোতি সতিযা আরম্মণং উপট্ঠাপেন্তো. অৰিক্খেপং করোন্তোতি সমাধিৰসেন ৰিক্খেপং অকরোন্তো. পজানন্তোতি চতুসচ্চপজাননপঞ্ঞায পকারেন জানন্তো. ৰিজানন্তোতি ইন্দ্রিযসম্পযুত্তজৰনপুব্বঙ্গমেন আৰজ্জনৰিঞ্ঞাণেন আরম্মণং ৰিজানন্তো. ৰিঞ্ঞাণচরিযাযাতি আৰজ্জনৰিঞ্ঞাণচরিযৰসেন. এৰং পটিপন্নস্সাতি সহজৰনায ইন্দ্রিযচরিযায পটিপন্নস্স. কুসলা ধম্মা আযাপেন্তীতি সমথৰিপস্সনাৰসেন পৰত্তা কুসলা ধম্মা ভুসং যাপেন্তি, পৰত্তন্তীতি অত্থো. আযতনচরিযাযাতি কুসলানং ধম্মানং ভুসং যতনচরিযায, ঘটনচরিযায পৰত্তনচরিযাযাতি ৰুত্তং হোতি. ৰিসেসমধিগচ্ছতীতি ৰিক্খম্ভনতদঙ্গসমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিৰসেন ৰিসেসং অধিগচ্ছতি. দস্সনচরিযাদযো ৰুত্তত্থাযেৰ.

সদ্ধায ৰিহরতীতিআদীসু সদ্ধাদিসমঙ্গিস্স ইরিযাপথৰিহারো দট্ঠব্বো. অনুবুদ্ধোতি অনুমানবুদ্ধিযা. পটিৰিদ্ধোতি পচ্চক্খবুদ্ধিযা. যস্মা অধিমোক্খট্ঠাদীসু অনুবুদ্ধেসু পটিৰিদ্ধেসু চ চারো চ ৰিহারো চ অনুবুদ্ধো হোতি পটিৰিদ্ধো, তস্মা অনুবোধপটিৰেধেসু অধিমোক্খট্ঠাদযো চ নিদ্দিট্ঠা.

এৰং সদ্ধায চরন্তন্তিআদীসু এৰন্তি ৰুত্তপ্পকারং নিদ্দিসন্তো যথাসদ্দস্স অত্থং নিদ্দিসতি. ৰিঞ্ঞূতিআদীসুপি যথাসভাৰং জানন্তীতি ৰিঞ্ঞূ. ৰিঞ্ঞাতং সভাৰং ৰিভাৰেন্তি পাকটং করোন্তীতি ৰিভাৰী. অসনি ৰিয সিলুচ্চযে কিলেসে মেধতি হিংসতীতি মেধা, খিপ্পং গহণধারণট্ঠেন ৰা মেধা, মেধা এতেসং অত্থীতি মেধাৰী. ঞাণগতিযা পণ্ডন্তি গচ্ছন্তি পৰত্তন্তীতি পণ্ডিতা. বুদ্ধিসম্পদায সমন্নাগতত্তা বুদ্ধিসম্পন্না. সহ ব্রহ্মং চরিযং উত্তমং পটিপদং চরন্তীতি সব্রহ্মচারিনো. অপলোকনকম্মাদিচতুব্বিধং কম্মং একতো করণৰসেন একং কম্মং. তথা পঞ্চৰিধো পাতিমোক্খুদ্দেসো একুদ্দেসো. সমা সিক্খা এতেসন্তি সমসিক্খা, সমসিক্খানং ভাৰো সমসিক্খতা. সমসিক্খাতাতিপি পঠন্তি. যেসং একং কম্মং একো উদ্দেসো সমসিক্খতা, তে সব্রহ্মচারীতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘ঝানানী’’তি ৰত্তব্বে ঝানাতি লিঙ্গৰিপল্লাসো কতো. ৰিমোক্খাতি তযো ৰা অট্ঠ ৰা ৰিমোক্খা. সমাধীতি সৰিতক্কসৰিচারঅৰিতক্কৰিচারমত্তঅৰিতক্কাৰিচারা তযো সমাধী. সমাপত্তিযোতি সুঞ্ঞতানিমিত্তাপ্পণিহিতা. অভিঞ্ঞাযোতি ছ অভিঞ্ঞা.

একো অংসো ভাগো, ন দুতিযোতি একংসো, একংসস্স অত্থস্স ৰচনং একংসৰচনং. এৰং সেসেসুপি যোজনা কাতব্বা. ৰিসেসতো পন সমং, সমন্তা ৰা সেতি পৰত্ততীতি সংসযো, নত্থেত্থ সংসযোতি নিস্সংসযো. একস্মিংযেৰ অনিচ্ছযতা হুত্ৰা ইতরম্পি কঙ্খতীতি কঙ্খা, নত্থেত্থ কঙ্খাতি নিক্কঙ্খো. দ্ৰিধা ভাৰো দ্ৰেজ্ঝং, নত্থেত্থ দ্ৰেজ্ঝন্তি অদ্ৰেজ্ঝো. দ্ৰিধা এলযতি কম্পেতীতি দ্ৰেল়্হকং, নত্থেত্থ দ্ৰেল়্হকন্তি অদ্ৰেল়্হকো. নিযোগেন নিযমেন ৰচনং নিযোগৰচনং. নিয্যোগৰচনন্তিপি পঠন্তি. অপণ্ণকস্স অৰিরদ্ধস্স নিয্যানিকস্স অত্থস্স ৰচনং অপণ্ণকৰচনং. অৰত্থাপনৰচনন্তি নিচ্ছযৰচনং. সব্বম্পি হেতং ৰিচিকিচ্ছাভাৰস্স ৰেৰচনং. পিযস্স অত্থস্স সব্ভাৰতো ৰচনং, পিযমেৰাতি পিযৰচনং. তথা গরুৰচনং. সহ গারৰেন গরুভাৰেন সগারৰং. পতিস্সযনং পতিস্সযো পরং গরুং কত্ৰা নিস্সযনং অপস্সযনন্তি অত্থো. পতিস্সৰনং ৰা পতিস্সৰো, নিৰাতৰুত্তিতায পরৰচনসৰনন্তি অত্থো. উভযথাপি পরজেট্ঠকভাৰস্সেতং নামং. সহ গারৰেন ৰত্ততীতি সগারৰং. সহ পতিস্সযেন, পতিস্সৰেন ৰা ৰত্ততীতি সপ্পতিস্সযং. ‘‘সপ্পতিস্সৰ’’ন্তি ৰা ৰত্তব্বে য-কারং, ৰ-কারং ৰা লোপং কত্ৰা ‘‘সপ্পতিস্স’’ন্তি ৰুত্তং. অধিকং ৰিসিট্ঠং ৰচনং অধিৰচনং, সগারৰঞ্চ তং সপ্পতিস্সঞ্চাতি সগারৰসপ্পতিস্সং, সগারৰসপ্পতিস্সং অধিৰচনং সগারৰসপ্পতিস্সাধিৰচনং. উভযত্থাপি ৰেৰচনৰিকপ্পনানত্তৰসেন পুনপ্পুনং এতন্তি ৰুত্তং. পত্তো ৰা পাপুণিস্সতি ৰাতি ঝানাদীনিযেৰাতি.

ততিযসুত্তন্তনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. চতুত্থসুত্তন্তনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৯৮. পুন পঠমসুত্তমেৰ নিক্খিপিত্ৰা অপরেন আকারেন ইন্দ্রিযানি নিদ্দিসতি. তত্থ কতিহাকারেহি কেনট্ঠেন দট্ঠব্বানীতি কতিহি আকারেহি দট্ঠব্বানি. কেনট্ঠেন দট্ঠব্বানীতি দট্ঠব্বাকারে চ দট্ঠব্বট্ঠঞ্চ পুচ্ছতি. ছহাকারেহি তেনট্ঠেন দট্ঠব্বানীতি ছহি আকারেহি দট্ঠব্বানি, তেনেৰ ছআকারসঙ্খাতেনট্ঠেন দট্ঠব্বানি. আধিপতেয্যট্ঠেনাতি অধিপতিভাৰট্ঠেন. আদিৰিসোধনট্ঠেনাতি কুসলানং ধম্মানং আদিভূতস্স সীলস্স ৰিসোধনট্ঠেন. অধিমত্তট্ঠেনাতি বলৰট্ঠেন. বলৰঞ্হি অধিকা মত্তা পমাণং অস্সাতি অধিমত্তন্তি ৰুচ্চতি. অধিট্ঠানট্ঠেনাতি পতিট্ঠানট্ঠেন. পরিযাদানট্ঠেনাতি খেপনট্ঠেন. পতিট্ঠাপকট্ঠেনাতি পতিট্ঠাপনট্ঠেন.

ক. আধিপতেয্যট্ঠনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৯৯. আধিপতেয্যট্ঠনিদ্দেসে অস্সদ্ধিযং পজহতোতিআদি একেকস্সেৰ ইন্দ্রিযস্স পটিপক্খপজহনৰচনং একক্খণেপি অত্তনো অত্তনো পটিপক্খপহানকিচ্চসাধনে অধিপতিভাৰসাধনত্থং ৰুত্তং. সেসানি চত্তারি ইন্দ্রিযানি তংসম্পযুত্তানেৰ ৰুত্তানি. নানাক্খণেসু ৰা একেকং ইন্দ্রিযং ধুরং কত্ৰা তস্স তস্স পটিপক্খস্স তং তং ইন্দ্রিযং জেট্ঠকং কত্ৰা সেসানি তদন্ৰযানি কত্ৰা ৰুত্তন্তিপি ৰেদিতব্বং. কামচ্ছন্দং পজহতোতিআদি পন একক্খণৰসেনেৰ ৰুত্তং.

খ. আদিৰিসোধনট্ঠনিদ্দেসৰণ্ণনা

২০০. আদিৰিসোধনট্ঠনিদ্দেসে অস্সদ্ধিযসংৰরট্ঠেন সীলৰিসুদ্ধীতি অস্সদ্ধিযস্স নিৰারণট্ঠেন ৰিরতিঅত্থেন সীলমলৰিসোধনতো সীলৰিসুদ্ধি নাম. সদ্ধিন্দ্রিযস্স আদিৰিসোধনাতি সদ্ধিন্দ্রিযস্স উপনিস্সযৰসেন আদিভূতস্স সীলস্স ৰিসোধনা. ইমিনাৰ নযেন সেসানিপি কামচ্ছন্দাদিসংৰরণমূলকানি চ ইন্দ্রিযানি ৰেদিতব্বানি.

গ. অধিমত্তট্ঠনিদ্দেসৰণ্ণনা

২০১. অধিমত্তট্ঠনিদ্দেসে সদ্ধিন্দ্রিযস্স ভাৰনায ছন্দো উপ্পজ্জতীতি সদ্ধস্স পুগ্গলস্স সদ্ধাপটিসংযুত্তং ধম্মং সুত্ৰা ৰা সদ্ধিন্দ্রিযভাৰনায অস্সাদং দিস্ৰা ৰা সদ্ধিন্দ্রিযে কুসলো ধম্মচ্ছন্দো জাযতি. পামোজ্জং উপ্পজ্জতীতি ছন্দজাতত্তা দুব্বলপীতি উপ্পজ্জতি. পীতি উপ্পজ্জতীতি পমুদিতত্তা বলৰপীতি উপ্পজ্জতি. পস্সদ্ধি উপ্পজ্জতীতি পীতিযা পীণিতত্তা কাযচিত্তপস্সদ্ধি উপ্পজ্জতি. সুখং উপ্পজ্জতীতি পস্সদ্ধকাযচিত্তত্তা চেতসিকং সুখং উপ্পজ্জতি. ওভাসো উপ্পজ্জতীতি সুখেন অভিসন্নত্তা ঞাণোভাসো উপ্পজ্জতি. সংৰেগো উপ্পজ্জতীতি ঞাণোভাসেন ৰিদিতসঙ্খারাদীনৰত্তা সঙ্খারপৰত্তিযং সংৰেগো উপ্পজ্জতি. সংৰেজেত্ৰা চিত্তং সমাদহতীতি সংৰেগং উপ্পাদেত্ৰা তেনেৰ সংৰেগেন চিত্তং সমাহিতং করোতি. সাধুকং পগ্গণ্হাতীতি লীনুদ্ধতভাৰং মোচেত্ৰা সুট্ঠু পগ্গণ্হাতি. সাধুকং অজ্ঝুপেক্খতীতি ৰীরিযস্স সমং হুত্ৰা পৰত্তত্তা পুন ৰীরিযসমতানিযোজনে ব্যাপারং অকরোন্তো তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খাৰসেন সাধুকং অজ্ঝুপেক্খতি নাম. উপেক্খাৰসেনাতি সমৰাহিতলক্খণায তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায ৰসেন. নানত্তকিলেসেহীতি ৰিপস্সনায পটিপক্খভূতেহি নানাসভাৰেহি কিলেসেহি. ৰিমোক্খৰসেনাতি ভঙ্গানুপস্সনতো পট্ঠায নানত্তকিলেসেহি ৰিমুচ্চনৰসেন. ৰিমুত্তত্তাতি নানত্তকিলেসেহি ৰিমুত্তত্তা.

তে ধম্মাতি ছন্দাদযো ধম্মা. একরসা হোন্তীতি ৰিমুত্তিরসেন একরসা হোন্তি. ভাৰনাৰসেনাতি একরসভাৰনাৰসেন. ততো পণীততরে ৰিৰট্টন্তীতি তেন কারণেন ৰিপস্সনারম্মণতো পণীততরে নিব্বানারম্মণে ৰিৰট্টনানুপস্সনাসঙ্খাতেন গোত্রভুঞাণেন ছন্দাদযো ধম্মা নিৰত্তন্তি, সঙ্খারারম্মণতো অপগন্ত্ৰা নিব্বানারম্মণে পৰত্তন্তীতি অত্থো. ৰিৰট্টনাৰসেনাতি এৰং গোত্রভুখণে সঙ্খারারম্মণতো ৰিৰট্টনৰসেন. ৰিৰট্টিতত্তা ততো ৰোসজ্জতীতি মগ্গসমঙ্গিপুগ্গলো মগ্গস্স উপ্পাদক্খণেযেৰ দুভতোৰুট্ঠানৰসেন ৰিৰট্টিতত্তা তেনেৰ কারণেন কিলেসে চ খন্ধে চ ৰোসজ্জতি. ৰোসজ্জিতত্তা ততো নিরুজ্ঝন্তীতি মগ্গস্স উপ্পাদক্খণেযেৰ কিলেসে চ খন্ধে চ ৰোসজ্জিতত্তা তেনেৰ কারণেন কিলেসা চ খন্ধা চ অনুপ্পত্তিনিরোধৰসেন নিরুজ্ঝন্তি. ৰোসজ্জিতত্তাতি চ আসংসাযং ভূতৰচনং কতং. কিলেসনিরোধে সতি খন্ধনিরোধসব্ভাৰতো চ খন্ধনিরোধো ৰুত্তো. নিরোধৰসেনাতি যথাৰুত্তনিরোধৰসেন. তস্সেৰ মগ্গস্স উপ্পাদক্খণে দ্ৰে ৰোসগ্গে দস্সেতুকামো নিরোধৰসেন দ্ৰে ৰোসগ্গাতিআদিমাহ. দ্ৰেপি হেট্ঠা ৰুত্তত্থা এৰ. অস্সদ্ধিযস্স পহানায ছন্দো উপ্পজ্জতীতিআদীসুপি ইমিনাৰ নযেন ৰিত্থারতো অত্থো ৰেদিতব্বো. ৰীরিযিন্দ্রিযাদিমূলকেসুপি ৰারেসু এসেৰ নযো. ইমিনাৰ নযেন অধিট্ঠানট্ঠনিদ্দেসোপি ৰিত্থারতো ৰেদিতব্বো. কেৰলঞ্হেত্থ অধিট্ঠাতীতি ৰিসেসো, পতিট্ঠাতীতি অত্থো.

ঘ-ঙ. পরিযাদানট্ঠপতিট্ঠাপকট্ঠনিদ্দেসৰণ্ণনা

২০২-২০৩. পরিযাদানট্ঠনিদ্দেসে পরিযাদিযতীতি খেপেতি. পতিট্ঠাপকট্ঠনিদ্দেসে সদ্ধো সদ্ধিন্দ্রিযং অধিমোক্খে পতিট্ঠাপেতীতি সদ্ধাসম্পন্নো ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা দুক্খা অনত্তা’’তি অধিমুচ্চন্তো সদ্ধিন্দ্রিযং অধিমোক্খে পতিট্ঠাপেতি. ইমিনা পুগ্গলৰিসেসেন ইন্দ্রিযভাৰনাৰিসেসো নিদ্দিট্ঠো. সদ্ধস্স সদ্ধিন্দ্রিযং অধিমোক্খে পতিট্ঠাপেতীতি সদ্ধাসম্পন্নস্স পুগ্গলস্স সদ্ধিন্দ্রিযং তংযেৰ সদ্ধং পতিট্ঠাপেতি. তথা অধিমুচ্চন্তং অধিমোক্খে পতিট্ঠাপেতীতি. ইমিনা ইন্দ্রিযভাৰনাৰিসেসেন পুগ্গলৰিসেসো নিদ্দিট্ঠো. এৰং চিত্তং পগ্গণ্হন্তো পগ্গহে পতিট্ঠাপেতি, সতিং উপট্ঠাপেন্তো উপট্ঠানে পতিট্ঠাপেতি, চিত্তং সমাদহন্তো অৰিক্খেপে পতিট্ঠাপেতি, অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি পস্সন্তো দস্সনে পতিট্ঠাপেতীতি সেসেসুপি যোজনা ৰেদিতব্বা. যোগাৰচরোতি সমথযোগে, ৰিপস্সনাযোগে ৰা অৰচরতীতি যোগাৰচরো. অৰচরতীতি পৰিসিত্ৰা চরতীতি.

চতুত্থসুত্তন্তনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. ইন্দ্রিযসমোধানৰণ্ণনা

২০৪. ইদানি সমাধিং ভাৰযতো ৰিপস্সনং ভাৰযতো চ ইন্দ্রিযসমোধানং দস্সেতুকামো পঠমং তাৰ উপট্ঠানকোসল্লপ্পভেদং নিদ্দিসিতুং পুথুজ্জনো সমাধিং ভাৰেন্তোতিআদিমাহ. তত্থ পুথুজ্জনো সমাধিং ভাৰেন্তোতি নিব্বেধভাগিযং সমাধিং ভাৰেন্তো. সেক্খস্স ৰীতরাগস্স চ পন লোকুত্তরোপি সমাধি লব্ভতি. আৰজ্জিতত্তাতি কসিণাদিনিমিত্তস্স আৰজ্জিতত্তা, কসিণাদিপরিকম্মং কত্ৰা তত্থ উপ্পাদিতনিমিত্তত্তাতি ৰুত্তং হোতি. আরম্মণূপট্ঠানকুসলোতি তস্স উপ্পাদিতস্স নিমিত্তস্সেৰ উপট্ঠানে কুসলো. সমথনিমিত্তূপট্ঠানকুসলোতি অচ্চারদ্ধৰীরিযতাদীহি উদ্ধতে চিত্তে পস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গভাৰনাৰসেন চিত্তোপসমনিমিত্তস্স উপট্ঠানে কুসলো. পগ্গহনিমিত্তূপট্ঠানকুসলোতি অতিসিথিলৰীরিযতাদীহি লীনে চিত্তে ধম্মৰিচযৰীরিযপীতিসম্বোজ্ঝঙ্গভাৰনাৰসেন চিত্তপগ্গহনিমিত্তস্স উপট্ঠানে কুসলো. অৰিক্খেপূপট্ঠানকুসলোতি অনুদ্ধতালীনচিত্তস্স সম্পযুত্তস্স সমাধিস্স উপট্ঠানে কুসলো. ওভাসূপট্ঠানকুসলোতি পঞ্ঞাপযোগমন্দতায নিরস্সাদে চিত্তে অট্ঠসংৰেগৰত্থুপচ্চৰেক্খণেন চিত্তং সংৰেজেত্ৰা ঞাণোভাসস্স উপট্ঠানে কুসলো. অট্ঠ সংৰেগৰত্থূনি নাম জাতিজরাব্যাধিমরণানি চত্তারি, অপাযদুক্খং পঞ্চমং, অতীতে ৰট্টমূলকং দুক্খং, অনাগতে ৰট্টমূলকং দুক্খং, পচ্চুপ্পন্নে আহারপরিযেট্ঠিমূলকং দুক্খন্তি. সম্পহংসনূপট্ঠানকুসলোতি উপসমসুখানধিগমেন নিরস্সাদে চিত্তে বুদ্ধধম্মসঙ্ঘগুণানুস্সরণেন চিত্তং পসাদেন্তো সম্পহংসনস্স উপট্ঠানে কুসলো. উপেক্খূপট্ঠানকুসলোতি উদ্ধতাদিদোসৰিরহিতে চিত্তে নিগ্গহপগ্গহাদীসু ব্যাপারাভাৰকরণেন উপেক্খায উপট্ঠানে কুসলো. সেক্খোতি তিস্সো সিক্খা সিক্খতীতি সেক্খো. একত্তূপট্ঠানকুসলোতি সক্কাযদিট্ঠাদীনং পহীনত্তা নেক্খম্মাদিনো একত্তস্স উপট্ঠানে কুসলো.

ৰীতরাগোতি সব্বসো পহীনরাগত্তা ৰীতরাগো খীণাসৰো. ঞাণূপট্ঠানকুসলোতি অরহা ধম্মেসু ৰিগতসম্মোহত্তা তত্থ তত্থ অসম্মোহঞাণস্স উপট্ঠানে কুসলো. ৰিমুত্তূপট্ঠানকুসলোতি অরহত্তফলৰিমুত্তিযা উপট্ঠানে কুসলো. ৰিমুত্তীতি হি সব্বকিলেসেহি ৰিমুত্তত্তা অরহত্তফলৰিমুত্তি অধিপ্পেতা.

২০৫. ৰিপস্সনাভাৰনায উপট্ঠানানুপট্ঠানেসু অনিচ্চতোতিআদীনি নিচ্চতোতিআদীনি চ সীলকথাযং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি. পাঠতো পন ‘‘আযূহনানুপট্ঠানকুসলো ৰিপরিণামূপট্ঠানকুসলো অনিমিত্তূপট্ঠানকুসলো নিমিত্তানুপট্ঠানকুসলো অপ্পণিহিতূপট্ঠানকুসলো পণিধিঅনুপট্ঠানকুসলো অভিনিৰেসানুপট্ঠানকুসলো’’তি এতেসু সামিৰচনেন সমাসপদচ্ছেদো কাতব্বো. সেসেসু পন নিস্সক্কৰচনেন পাঠো.

২০৬. সুঞ্ঞতূপট্ঠানকুসলোতি পনেত্থ সুঞ্ঞতো উপট্ঠানকুসলোতি ৰা সুঞ্ঞতায উপট্ঠানকুসলোতি ৰা পদচ্ছেদো কাতব্বো. যস্মা পন নিব্বিদাৰিরাগনিরোধপটিনিস্সগ্গানুপস্সনা অধিপঞ্ঞাধম্মৰিপস্সনা যথাভূতঞাণদস্সনং পটিসঙ্খানুপস্সনা ৰিৰট্টনানুপস্সনাতি ইমা অট্ঠ মহাৰিপস্সনা অত্তনো সভাৰৰিসেসেন ৰিসেসিতা, ন আরম্মণৰিসেসেন, তস্মা ইমাসং অট্ঠন্নং ‘‘অনিচ্চতো উপট্ঠানকুসলো হোতী’’তিআদীনি ৰচনানি ৰিয ‘‘নিব্বিদাতো উপট্ঠানকুসলো হোতী’’তিআদীনি ৰচনানি ন যুজ্জন্তি. তস্মা এৰ ইমা অট্ঠ ন যোজিতা. আদীনৰানুপস্সনা পন ‘‘সুঞ্ঞতূপট্ঠানকুসলো হোতি, অভিনিৰেসানুপট্ঠানকুসলো হোতী’’তি ইমিনা যুগলকৰচনেনেৰ অত্থতো ‘‘আদীনৰতো উপট্ঠানকুসলো হোতি, আলযাভিনিৰেসানুপট্ঠানকুসলো হোতী’’তি যোজিতাৰ হোতীতি সরূপেন ন যোজিতা. ইতি পুরিমা চ অট্ঠ, অযঞ্চ আদীনৰানুপস্সনাতি অট্ঠারসসু মহাৰিপস্সনাসু ইমা নৰ অযোজেত্ৰা ইতরা এৰ নৰ যোজিতাতি ৰেদিতব্বা. ঞাণূপট্ঠানকুসলোতি সেক্খো ৰিপস্সনূপক্কিলেসানং অভাৰতো ৰিপস্সনাভাৰনায ঞাণস্স উপট্ঠানে কুসলো. সমাধিভাৰনায পন নিকন্তিসব্ভাৰতো ঞাণূপট্ঠানে কুসলোতি ন ৰুত্তো.

ৰিসঞ্ঞোগূপট্ঠানকুসলোতি ‘‘কামযোগৰিসঞ্ঞোগো ভৰযোগৰিসঞ্ঞোগো দিট্ঠিযোগৰিসঞ্ঞোগো অৰিজ্জাযোগৰিসঞ্ঞোগো’’তি (দী. নি. ৩.৩১২) চতুধা ৰুত্তস্স ৰিসঞ্ঞোগস্স উপট্ঠানে কুসলো. সঞ্ঞোগানুপট্ঠানকুসলোতি কামযোগভৰযোগদিট্ঠিযোগাৰিজ্জাযোগৰসেন চতুধা ৰুত্তস্স সঞ্ঞোগস্স অনুপট্ঠানে কুসলো. নিরোধূপট্ঠানকুসলোতি ‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, খীণাসৰস্স ভিক্খুনো নিব্বাননিন্নং চিত্তং হোতি নিব্বানপোণং নিব্বানপব্ভারং ৰিৰেকট্ঠং নেক্খম্মাভিরতং ব্যন্তীভূতং সব্বসো আসৰট্ঠানিযেহি ধম্মেহী’’তি (অ. নি. ১০.৯০; পটি. ম. ২.৪৪ অত্থতো সমানং) ৰুত্তখীণাসৰবলৰসেন নিব্বাননিন্নচিত্তত্তা খীণাসৰোৰ নিরোধসঙ্খাতস্স নিব্বানস্স উপট্ঠানে কুসলো.

আরম্মণূপট্ঠানকুসলৰসেনাতিআদীসু কুসলন্তি ঞাণং. ঞাণম্পি হি কুসলপুগ্গলযোগতো কুসলং যথা পণ্ডিতপুগ্গলযোগতো ‘‘পণ্ডিতা ধম্মা’’তি (ধ. স. দুকমাতিকা ১০৩). তস্মা কোসল্লৰসেনাতি অত্থো.

২০৭. ইদানি চতুসট্ঠিযা আকারেহীতিআদি ঞাণকথাযং (পটি. ম. ১.১০৭) ৰুত্তম্পি ইন্দ্রিযকথাসম্বন্ধেন ইধানেত্ৰা ৰুত্তং. তং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.

২০৮. পুন সমন্তচক্খুসম্বন্ধেন ইন্দ্রিযৰিধানং ৰত্তুকামো ন তস্স অদ্দিট্ঠমিধত্থি কিঞ্চীতিআদিমাহ. তত্থ সমন্তচক্খূতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. পঞ্ঞিন্দ্রিযস্স ৰসেনাতিআদিনা পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং অৰিযোগিতং দস্সেতি. সদ্দহন্তো পগ্গণ্হাতীতিআদীহি একেকিন্দ্রিযমূলকেহি পঞ্চহি চতুক্কেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং নিন্নপযোগকালে ৰা মগ্গক্খণে ৰা একরসভাৰং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযভাৰঞ্চ দস্সেতি. সদ্দহিতত্তা পগ্গহিতন্তিআদীহি একেকিন্দ্রিযমূলকেহি পঞ্চহি চতুক্কেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং নিব্বত্তিকালে ৰা ফলকালে ৰা একরসভাৰং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযভাৰঞ্চ দস্সেতি. পুন বুদ্ধচক্খুসম্বন্ধেন ইন্দ্রিযৰিধানং ৰত্তুকামো যং বুদ্ধচক্খূতিআদিমাহ. তত্থ বুদ্ধচক্খূতি ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণং আসযানুসযঞাণঞ্চ. বুদ্ধঞাণন্তি চ ইদং তদেৰ দ্ৰযং, সেসং হেট্ঠা ৰুত্তত্থমেৰাতি.

ইন্দ্রিযসমোধানৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সদ্ধম্মপ্পকাসিনিযা পটিসম্ভিদামগ্গ-অট্ঠকথায

ইন্দ্রিযকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.