৫. ৰিমোক্খকথা
১. ৰিমোক্খুদ্দেসৰণ্ণনা
২০৯. ইদানি ইন্দ্রিযকথানন্তরং কথিতায ৰিমোক্খকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা অনুপ্পত্তা. অযঞ্হি ৰিমোক্খকথা ইন্দ্রিযভাৰনানুযুত্তস্স ৰিমোক্খসব্ভাৰতো ইন্দ্রিযকথানন্তরং কথিতা. তঞ্চ কথেন্তো ভগৰতো সম্মুখা সুতসুত্তন্তদেসনাপুব্বঙ্গমং কত্ৰা কথেসি. তত্থ সুত্তন্তে তাৰ সুঞ্ঞতো ৰিমোক্খোতিআদীসু সুঞ্ঞতাকারেন নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তো অরিযমগ্গো সুঞ্ঞতো ৰিমোক্খো. সো হি সুঞ্ঞতায ধাতুযা উপ্পন্নত্তা সুঞ্ঞতো, কিলেসেহি ৰিমুত্তত্তা ৰিমোক্খো. এতেনেৰ নযেন অনিমিত্তাকারেন নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তো অনিমিত্তো, অপ্পণিহিতাকারেন নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তো অপ্পণিহিতোতি ৰেদিতব্বো.
একো হি আদিতোৰ অনিচ্চতো সঙ্খারে সম্মসতি. যস্মা পন ন অনিচ্চতো সম্মসনমত্তেনেৰ মগ্গৰুট্ঠানং হোতি, দুক্খতোপি অনত্ততোপি সম্মসিতব্বমেৰ, তস্মা দুক্খতোপি অনত্ততোপি সম্মসতি. তস্স এৰং পটিপন্নস্স অনিচ্চতো চে সম্মসনকালে মগ্গৰুট্ঠানং হোতি, অযং অনিচ্চতো অভিনিৰিসিত্ৰা অনিচ্চতো ৰুট্ঠাতি নাম. সচে পনস্স দুক্খতো অনত্ততো সম্মসনকালে মগ্গৰুট্ঠানং হোতি, অযং অনিচ্চতো অভিনিৰিসিত্ৰা দুক্খতো, অনত্ততো ৰুট্ঠাতি নাম. এস নযো দুক্খতো অনত্ততো অভিনিৰিসিত্ৰা ৰুট্ঠানেসুপি. এত্থ চ যোপি অনিচ্চতো অভিনিৰিট্ঠো, যোপি দুক্খতো, যোপি অনত্ততো. ৰুট্ঠানকালে চে অনিচ্চতো ৰুট্ঠানং হোতি, তযোপি জনা অধিমোক্খবহুলা হোন্তি, সদ্ধিন্দ্রিযং পটিলভন্তি, অনিমিত্তৰিমোক্খেন ৰিমুচ্চন্তি, পঠমমগ্গক্খণে সদ্ধানুসারিনো হোন্তি, সত্তসু ঠানেসু সদ্ধাৰিমুত্তা. সচে পন দুক্খতো ৰুট্ঠানং হোতি, তযোপি জনা পস্সদ্ধিবহুলা হোন্তি, সমাধিন্দ্রিযং পটিলভন্তি, অপ্পণিহিতৰিমোক্খেন ৰিমুচ্চন্তি, সব্বত্থ কাযসক্খিনো হোন্তি. যস্স পনেত্থ অরূপজ্ঝানং পাদকং হোতি, সো অগ্গফলে উভতোভাগৰিমুত্তো হোতি. অথ নেসং অনত্ততো ৰুট্ঠানং হোতি, তযোপি জনা ৰেদবহুলা হোন্তি, পঞ্ঞিন্দ্রিযং পটিলভন্তি, সুঞ্ঞতৰিমোক্খেন ৰিমুচ্চন্তি, পঠমমগ্গক্খণে ধম্মানুসারিনো হোন্তি, ছসু ঠানেসু দিট্ঠিপ্পত্তা, অগ্গফলে পঞ্ঞাৰিমুত্তাতি.
অপিচ মগ্গো নাম পঞ্চহি কারণেহি নামং লভতি সরসেন ৰা পচ্চনীকেন ৰা সগুণেন ৰা আরম্মণেন ৰা আগমনেন ৰা. সচে হি সঙ্খারুপেক্খা অনিচ্চতো সঙ্খারে সম্মসিত্ৰা ৰুট্ঠাতি, অনিমিত্তৰিমোক্খেন ৰিমুচ্চতি. সচে দুক্খতো সম্মসিত্ৰা ৰুট্ঠাতি, অপ্পণিহিতৰিমোক্খেন ৰিমুচ্চতি. সচে অনত্ততো সম্মসিত্ৰা ৰুট্ঠাতি, সুঞ্ঞতৰিমোক্খেন ৰিমুচ্চতি. ইদং সরসতো নামং নাম. অনিচ্চানুপস্সনায পন সঙ্খারানং ঘনৰিনিব্ভোগং কত্ৰা নিচ্চনিমিত্তধুৰনিমিত্তসস্সতনিমিত্তানি পহায আগতত্তা অনিমিত্তো, দুক্খানুপস্সনায সুখসঞ্ঞং পহায পণিধিপত্থনং সুক্খাপেত্ৰা আগতত্তা অপ্পণিহিতো, অনত্তানুপস্সনায অত্তসত্তপুগ্গলসঞ্ঞং পহায সঙ্খারে সুঞ্ঞতো দিট্ঠত্তা সুঞ্ঞতোতি ইদং পচ্চনীকতো নামং নাম. রাগাদীহি পন সুঞ্ঞত্তা সুঞ্ঞতো, রূপনিমিত্তাদীনং, রাগনিমিত্তাদীনংযেৰ ৰা অভাৰেন অনিমিত্তো, রাগপণিধিআদীনং অভাৰতো অপ্পণিহিতোতি ইদমস্স সগুণতো নামং নাম. সোযং সুঞ্ঞং অনিমিত্তং অপ্পণিহিতঞ্চ নিব্বানং আরম্মণং করোতীতিপি সুঞ্ঞতো অনিমিত্তো অপ্পণিহিতোতি ৰুচ্চতি. ইদমস্স আরম্মণতো নামং নাম. আগমনং পন দুৰিধং ৰিপস্সনাগমনং মগ্গাগমনঞ্চ. তত্থ মগ্গে ৰিপস্সনাগমনং লব্ভতি, ফলে মগ্গাগমনং. অনত্তানুপস্সনা হি সুঞ্ঞতা নাম, সুঞ্ঞতৰিপস্সনায মগ্গো সুঞ্ঞতো, সুঞ্ঞতমগ্গস্স ফলং সুঞ্ঞতং. অনিচ্চানুপস্সনা অনিমিত্তা নাম, অনিমিত্তৰিপস্সনায মগ্গো অনিমিত্তো. ইদং পন নামং অভিধম্মপরিযাযে ন লব্ভতি, সুত্তন্তপরিযাযে পন লব্ভতি. তত্থ হি গোত্রভুঞাণং অনিমিত্তং নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা অনিমিত্তনামকং হুত্ৰা সযং আগমনীযট্ঠানে ঠত্ৰা মগ্গস্স নামং দেতীতি ৰদন্তি. তেন মগ্গো অনিমিত্তোতি ৰুত্তো. মগ্গাগমনেন ফলং অনিমিত্তন্তি যুজ্জতিযেৰ. দুক্খানুপস্সনা সঙ্খারেসু পণিধিং সুক্খাপেত্ৰা আগতত্তা অপ্পণিহিতা নাম, অপ্পণিহিতৰিপস্সনায মগ্গো অপ্পণিহিতো, অপ্পণিহিতমগ্গস্স ফলং অপ্পণিহিতন্তি এৰং ৰিপস্সনা অত্তনো নামং মগ্গস্স দেতি, মগ্গো ফলস্সাতি ইদং আগমনতো নামং নাম. এৰং সঙ্খারুপেক্খা ৰিমোক্খৰিসেসং নিযমেতীতি.
এৰং ভগৰতা দেসিতে তযো মহাৰত্থুকে ৰিমোক্খে উদ্দিসিত্ৰা তংনিদ্দেসৰসেনেৰ অপরেপি ৰিমোক্খে নিদ্দিসিতুকামো অপিচ অট্ঠসট্ঠি ৰিমোক্খাতিআদিমাহ. তত্থ অপিচাতি অপরপরিযাযদস্সনং. কথং তে অট্ঠসট্ঠি হোন্তি, ননু তে পঞ্চসত্ততীতি? সচ্চং যথারুতৰসেন পঞ্চসত্ততি. ভগৰতা পন দেসিতে তযো ৰিমোক্খে ঠপেত্ৰা অঞ্ঞৰিমোক্খে নিদ্দিসনতো ইমেসং তদৰরোধতো চ ইমে তযো ন গণেতব্বা, অজ্ঝত্তৰিমোক্খাদযো তযোপি ৰিমোক্খা চতুধা ৰিত্থারৰচনেযেৰ অন্তোগধত্তা ন গণেতব্বা, ‘‘পণিহিতো ৰিমোক্খো, অপ্পণিহিতো ৰিমোক্খো’’তি এত্থ অপ্পণিহিতো ৰিমোক্খো পঠমং উদ্দিট্ঠেন একনামিকত্তা ন গণেতব্বো, এৰং ইমেসু সত্তসু অপনীতেসু সেসা অট্ঠসট্ঠি ৰিমোক্খা হোন্তি. এৰং সন্তে সুঞ্ঞতৰিমোক্খাদযো তযো পুন কস্মা উদ্দিট্ঠাতি চে? উদ্দেসেন সঙ্গহেত্ৰা তেসম্পি নিদ্দেসকরণত্থং. অজ্ঝত্তৰুট্ঠানাদযো পন তযো পভেদং ৰিনা মূলরাসিৰসেন উদ্দিট্ঠা, পণিহিতৰিমোক্খপটিপক্খৰসেন পুন অপ্পণিহিতো ৰিমোক্খো উদ্দিট্ঠোতি ৰেদিতব্বো.
অজ্ঝত্তৰুট্ঠানাদীসু অজ্ঝত্ততো ৰুট্ঠাতীতি অজ্ঝত্তৰুট্ঠানো. অনুলোমেন্তীতি অনুলোমা. অজ্ঝত্তৰুট্ঠানানং পটিপ্পস্সদ্ধি অপগমা অজ্ঝত্তৰুট্ঠানপটিপ্পস্সদ্ধি. রূপীতি অজ্ঝত্তং কেসাদীসু উপ্পাদিতং রূপজ্ঝানং রূপং, তং রূপমস্স অত্থীতি রূপী রূপানি পস্সতীতি বহিদ্ধা নীলকসিণাদিরূপানি ঝানচক্খুনা পস্সতি. ইমিনা অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰত্থুকেসু কসিণেসু ঝানপটিলাভো দস্সিতো. অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞীতি অজ্ঝত্তং ন রূপসঞ্ঞী, অত্তনো কেসাদীসু অনুপ্পাদিতরূপাৰচরজ্ঝানোতি অত্থো. ইমিনা বহিদ্ধা পরিকম্মং কত্ৰা বহিদ্ধাৰ পটিলদ্ধজ্ঝানতা দস্সিতা. সুভন্তেৰ অধিমুত্তোতি ‘‘সুভ’’মিচ্চেৰ আরম্মণে অধিমুত্তো. তত্থ কিঞ্চাপি অন্তোঅপ্পনাযং ‘‘সুভ’’ন্তি আভোগো নত্থি, যো পন অপ্পটিকূলাকারেন সত্তারম্মণং ফরন্তো ৰিহরতি, সো যস্মা ‘‘সুভ’’ন্তেৰ অধিমুত্তো হোতি, তস্মা এৰং উদ্দেসো কতোতি. অপ্পিতপ্পিতসমযে এৰ ৰিক্খম্ভনৰিমুত্তিসব্ভাৰতো সমযৰিমোক্খো. সোযেৰ সকিচ্চকরণৰসেন অপ্পিতসমযে এৰ নিযুত্তোতি সামযিকো. সামাযিকোতিপি পাঠো. কোপেতুং ভঞ্জিতুং সক্কুণেয্যতায কুপ্পো. লোকং অনতিক্কমনতো লোকে নিযুত্তোতি লোকিকো. লোকিযোতিপি পাঠো. লোকং উত্তরতি, উত্তিণ্ণোতি ৰা লোকুত্তরো. আরম্মণকরণৰসেন সহ আসৰেহীতি সাসৰো. আরম্মণকরণৰসেন সম্পযোগৰসেন চ নত্থেত্থ আসৰাতি অনাসৰো. রূপসঙ্খাতেন সহ আমিসেনাতি সামিসো. সব্বসো রূপারূপপ্পহানা নিরামিসতোপি নিরামিসতরোতি নিরামিসা নিরামিসতরো. পণিহিতোতি তণ্হাৰসেন পণিহিতো পত্থিতো. আরম্মণকরণৰসেন সঞ্ঞোজনেহি সংযুত্তত্তা সঞ্ঞুত্তো. একত্তৰিমোক্খোতি কিলেসেহি অনজ্ঝারুল়্হত্তা একসভাৰো ৰিমোক্খো. সঞ্ঞাৰিমোক্খোতি ৰিপস্সনাঞাণমেৰ ৰিপরীতসঞ্ঞায ৰিমুচ্চনতো সঞ্ঞাৰিমোক্খো. তদেৰ ৰিপস্সনাঞাণং সম্মোহতো ৰিমুচ্চনৰসেন ঞাণমেৰ ৰিমোক্খোতি ঞাণৰিমোক্খো. সীতিসিযাৰিমোক্খোতি ৰিপস্সনাঞাণমেৰ সীতি ভৰেয্যাতি পৰত্তো ৰিমোক্খো সীতিসিযাৰিমোক্খো. সীতিসিকাৰিমোক্খোতিপি পাঠো, সীতিভাৰিকায ৰিমোক্খোতি তস্স অত্থং ৰণ্ণযন্তি. ঝানৰিমোক্খোতি উপচারপ্পনাভেদং লোকিযলোকুত্তরভেদঞ্চ ঝানমেৰ ৰিমোক্খো. অনুপাদা চিত্তস্স ৰিমোক্খোতি অনুপাদিযিত্ৰা গহণং অকত্ৰা চিত্তস্স ৰিমোক্খো. সেসং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বন্তি.
ৰিমোক্খুদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ৰিমোক্খনিদ্দেসৰণ্ণনা
২১০. কতমোতিআদিকে উদ্দেসস্স নিদ্দেসে ইতি পটিসঞ্চিক্খতীতি এৰং উপপরিক্খতি. সুঞ্ঞমিদন্তি ইদং খন্ধপঞ্চকং সুঞ্ঞং. কেন সুঞ্ঞং? অত্তেন ৰা অত্তনিযেন ৰা. তত্থ অত্তেন ৰাতি বালজনপরিকপ্পিতস্স অত্তনো অভাৰা তেন অত্তনা চ সুঞ্ঞং. অত্তনিযেন ৰাতি তস্স পরিকপ্পিতস্স অত্তনো সন্তকেন চ সুঞ্ঞং. অত্তনো অভাৰেনেৰ অত্তনিযাভাৰো. অত্তনিযঞ্চ নাম নিচ্চং ৰা সিযা সুখং ৰা, তদুভযম্পি নত্থি. তেন নিচ্চপটিক্খেপেন অনিচ্চানুপস্সনা, সুখপটিক্খেপেন দুক্খানুপস্সনা চ ৰুত্তা হোতি. সুঞ্ঞমিদং অত্তেন ৰাতি অনত্তানুপস্সনাযেৰ ৰুত্তা. সোতি সো এৰং তীহি অনুপস্সনাহি ৰিপস্সমানো ভিক্খু. অভিনিৰেসং ন করোতীতি অনত্তানুপস্সনাৰসেন অত্তাভিনিৰেসং ন করোতি.
নিমিত্তং ন করোতীতি অনিচ্চানুপস্সনাৰসেন নিচ্চনিমিত্তং ন করোতি. পণিধিং ন করোতীতি দুক্খানুপস্সনাৰসেন পণিধিং ন করোতি. ইমে তযো ৰিমোক্খা পরিযাযেন ৰিপস্সনাক্খণে তদঙ্গৰসেনাপি লব্ভন্তি, নিপ্পরিযাযেন পন সমুচ্ছেদৰসেন মগ্গক্খণেযেৰ. চত্তারি ঝানানি অজ্ঝত্তং নীৰরণাদীহি ৰুট্ঠানতো অজ্ঝত্তৰুট্ঠানো ৰিমোক্খো. চতস্সো অরূপসমাপত্তিযো আরম্মণেহি ৰুট্ঠানতো বহিদ্ধাৰুট্ঠানো ৰিমোক্খো. আরম্মণম্পি হি বাহিরাযতনানি ৰিয ইধ ‘‘বহিদ্ধা’’তি ৰুত্তং. ইমে দ্ৰে ৰিক্খম্ভনৰিমোক্খা, দুভতো ৰুট্ঠানো পন সমুচ্ছেদৰিমোক্খো.
নীৰরণেহি ৰুট্ঠাতীতিআদীহি অজ্ঝত্তৰুট্ঠানং সরূপতো ৰুত্তং. রূপসঞ্ঞাযাতিআদীহি কসিণাদিআরম্মণসমতিক্কমস্স পাকটত্তা তং অৰত্ৰা সুত্তন্তেসু ৰুত্তরূপসঞ্ঞাদিসমতিক্কমো ৰুত্তো. সক্কাযদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাসীলব্বতপরামাসাতি সমাসপদং, সক্কাযদিট্ঠিযা ৰিচিকিচ্ছায সীলব্বতপরামাসাতি ৰিচ্ছেদো. অযমেৰ ৰা পাঠো.
২১১. ৰিতক্কো চাতিআদীহি ঝানানং সমাপত্তীনঞ্চ উপচারভূমিযো ৰুত্তা. অনিচ্চানুপস্সনাতিআদীহি চতুন্নং মগ্গানং পুব্বভাগৰিপস্সনা ৰুত্তা. পটিলাভো ৰাতি পঞ্চৰিধৰসিপ্পত্তিযা ব্যাপিতো পত্থটো লাভোতি পটিলাভো. ৰসিপ্পত্তিযা হি সব্বো ঝানপযোগো চ সমাপত্তিপযোগো চ পটিপ্পস্সদ্ধো হোতি, তস্মা পটিলাভো ‘‘পটিপ্পস্সদ্ধিৰিমোক্খো’’তি ৰুত্তো. ৰিপাকো পন ঝানস্স সমাপত্তিযা চ পটিপ্পস্সদ্ধি হোতীতি উজুকমেৰ. কেচি পন ‘‘উপচারপযোগস্স পটিপ্পস্সদ্ধত্তা ঝানস্স সমাপত্তিযা চ পটিলাভো হোতি, তস্মা ঝানসমাপত্তিপটিলাভো ‘পটিপ্পস্সদ্ধিৰিমোক্খো’তি ৰুচ্চতী’’তি ৰদন্তি.
২১২. অজ্ঝত্তন্তি অত্তানং অধিকিচ্চ পৰত্তং. পচ্চত্তন্তি অত্তানং পটিচ্চ পৰত্তং. উভযেনাপি নিযকজ্ঝত্তমেৰ দীপেতি নীলনিমিত্তন্তি নীলমেৰ. নীলসঞ্ঞং পটিলভতীতি তস্মিং নীলনিমিত্তে নীলমিতিসঞ্ঞং পটিলভতি. সুগ্গহিতং করোতীতি পরিকম্মভূমিযং সুট্ঠু উগ্গহিতং করোতি. সূপধারিতং উপধারেতীতি উপচারভূমিযং সুট্ঠু উপধারিতং কত্ৰা উপধারেতি. স্ৰাৰত্থিতং অৰত্থাপেতীতি অপ্পনাভূমিযং সুট্ঠু নিচ্ছিতং নিচ্ছিনাতি. ৰৰত্থাপেতীতিপি পাঠো. অজ্ঝত্তঞ্হি নীলপরিকম্মং করোন্তো কেসে ৰা পিত্তে ৰা অক্খিতারকাযং ৰা করোতি. বহিদ্ধা নীলনিমিত্তেতি নীলপুপ্ফনীলৰত্থনীলধাতূনং অঞ্ঞতরে নীলকসিণে. চিত্তং উপসংহরতীতি চিত্তং উপনেতি. পীতাদীসুপি এসেৰ নযো. আসেৰতীতি তমেৰ সঞ্ঞং আদিতো সেৰতি. ভাৰেতীতি ৰড্ঢেতি. বহুলীকরোতীতি পুনপ্পুনং করোতি. রূপন্তি নীলনিমিত্তং রূপং. রূপসঞ্ঞীতি তস্মিং রূপে সঞ্ঞা রূপসঞ্ঞা, সা অস্স অত্থীতি রূপসঞ্ঞী. অজ্ঝত্তং পীতনিমিত্তাদীসু পীতপরিকম্মং করোন্তো মেদে ৰা ছৰিযা ৰা অক্খীনং পীতট্ঠানে ৰা করোতি. লোহিতপরিকম্মং করোন্তো মংসে ৰা লোহিতে ৰা জিৰ্হায ৰা হত্থতলপাদতলেসু ৰা অক্খীনং রত্তট্ঠানে ৰা করোতি. ওদাতপরিকম্মং করোন্তো অট্ঠিম্হি ৰা দন্তে ৰা নখে ৰা অক্খীনং সেতট্ঠানে ৰা করোতি. অজ্ঝত্তং অরূপন্তি অজ্ঝত্তং রূপনিমিত্তং নত্থীতি অত্থো.
মেত্তাসহগতেনাতি পঠমদুতিযততিযজ্ঝানৰসেন মেত্তায সমন্নাগতেন. চেতসাতি চিত্তেন. একং দিসন্তি একং একিস্সা দিসায পঠমপরিগ্গহিতং সত্তং উপাদায একদিসাপরিযাপন্নসত্তফরণৰসেন ৰুত্তং. ফরিত্ৰাতি ফুসিত্ৰা আরম্মণং কত্ৰা. ৰিহরতীতি ব্রহ্মৰিহারাধিট্ঠিতং ইরিযাপথৰিহারং পৰত্তেতি. তথা দুতিযন্তি যথা পুরত্থিমাদীসু যংকিঞ্চি একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতি, তথেৰ তদনন্তরং দুতিযং ততিযং চতুত্থং ৰাতি অত্থো. ইতি উদ্ধন্তি এতেনেৰ নযেন উপরিমং দিসন্তি ৰুত্তং হোতি. অধো তিরিযন্তি অধোদিসম্পি তিরিযং দিসম্পি এৰমেৰ. তত্থ চ অধোতি হেট্ঠা. তিরিযন্তি অনুদিসা. এৰং সব্বদিসাসু অস্সমণ্ডলিকায অস্সমিৰ মেত্তাসহগতং চিত্তং সারেতিপি পচ্চাসারেতিপীতি. এত্তাৰতা একমেকং দিসং পরিগ্গহেত্ৰা ওধিসো মেত্তাফরণং দস্সিতং. সব্বধীতিআদি পন অনোধিসো দস্সনত্থং ৰুত্তং. তত্থ সব্বধীতি সব্বত্থ. সব্বত্ততাযাতি সব্বেসু হীনমজ্ঝিমুক্কট্ঠমিত্তসপত্তমজ্ঝত্তাদিপ্পভেদেসু অত্ততায, ‘‘অযং পরসত্তো’’তি ৰিভাগং অকত্ৰা অত্তসমতাযাতি ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা সব্বত্ততাযাতি সব্বেন চিত্তভাৰেন, ঈসকম্পি বহি অৰিক্খিপমানোতি ৰুত্তং হোতি. সব্বাৰন্তন্তি সব্বসত্তৰন্তং, সব্বসত্তযুত্তন্তি অত্থো. সব্বৰন্তন্তিপি পাঠো. লোকন্তি সত্তলোকং.
ৰিপুলেনাতি এৰমাদিপরিযাযদস্সনতো পনেত্থ পুন ‘‘মেত্তাসহগতেনা’’তি ৰুত্তং. যস্মা ৰা এত্থ ওধিসো ফরণে ৰিয পুন তথাসদ্দো ৰা ইতি-সদ্দো ৰা ন ৰুত্তো, তস্মা পুন ‘‘মেত্তাসহগতেন চেতসা’’তি ৰুত্তং, নিগমনৰসেন ৰা এতং ৰুত্তং. ৰিপুলেনাতি এত্থ ফরণৰসেন ৰিপুলতা দট্ঠব্বা. ভূমিৰসেন পন তং মহগ্গতং. তঞ্হি কিলেসৰিক্খম্ভনসমত্থতায ৰিপুলফলতায দীঘসন্তানতায চ মহন্তভাৰং গতং, মহন্তেহি ৰা উল়ারচ্ছন্দৰীরিযচিত্তপঞ্ঞেহি গতং পটিপন্নন্তি মহগ্গতং. পগুণৰসেন অপ্পমাণসত্তারম্মণৰসেন চ অপ্পমাণং. ব্যাপাদপচ্চত্থিকপ্পহানেন অৰেরং. দোমনস্সপ্পহানতো অব্যাপজ্জং, নিদ্দুক্খন্তি ৰুত্তং হোতি. অপ্পটিকূলা হোন্তীতি ভিক্খুনো চিত্তস্স অপ্পটিকূলা হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি. সেসেসুপি ৰুত্তনযেনেৰ করুণামুদিতাউপেক্খাৰসেন যোজেতব্বং. করুণায ৰিহেসাপচ্চত্থিকপ্পহানেন অৰেরং, মুদিতায অরতিপচ্চত্থিকপ্পহানেন.
উপেক্খাসহগতেনাতি চতুত্থজ্ঝানৰসেন উপেক্খায সমন্নাগতেন. রাগপচ্চত্থিকপ্পহানেন অৰেরং, গেহসিতসোমনস্সপ্পহানতো অব্যাপজ্জং. সব্বম্পি হি অকুসলং কিলেসপরিল়াহযোগতো সব্যাপজ্জমেৰাতি অযমেতেসং ৰিসেসো.
২১৩. সব্বসোতি সব্বাকারেন, সব্বাসং ৰা, অনৰসেসানন্তি অত্থো. রূপসঞ্ঞানন্তি সঞ্ঞাসীসেন ৰুত্তরূপাৰচরজ্ঝানানঞ্চেৰ তদারম্মণানঞ্চ. রূপাৰচরজ্ঝানম্পি হি রূপন্তি ৰুচ্চতি ‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদীসু (পটি. ম. ১.২০৯; ধ. স. ২৪৮), তস্স আরম্মণম্পি বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি ‘‘সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তিআদীসু (ধ. স. ২২৩). তস্মা ইধ রূপে সঞ্ঞা রূপসঞ্ঞাতি এৰং সঞ্ঞাসীসেন ৰুত্তরূপাৰচরজ্ঝানস্সেতং অধিৰচনং. রূপং সঞ্ঞা অস্সাতি রূপসঞ্ঞং, রূপমস্স নামন্তি ৰুত্তং হোতি. এৰং পথৰীকসিণাদিভেদস্স তদারম্মণস্স চেতং অধিৰচনন্তি ৰেদিতব্বং. সমতিক্কমাতি ৰিরাগা নিরোধা চ. কিং ৰুত্তং হোতি? এতাসং কুসলৰিপাককিরিযাৰসেন পঞ্চদসন্নং ঝানসঙ্খাতানং রূপসঞ্ঞানং, এতেসঞ্চ পথৰীকসিণাদিৰসেন নৰন্নং আরম্মণসঙ্খাতানং রূপসঞ্ঞানং সব্বাকারেন, অনৰসেসানং ৰা ৰিরাগা চ নিরোধা চ ৰিরাগহেতু চেৰ নিরোধহেতু চ আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ন হি সক্কা সব্বসো অনতিক্কন্তরূপসঞ্ঞেন এতং উপসম্পজ্জ ৰিহরিতুন্তি. যস্মা পন আরম্মণসমতিক্কমেন পত্তব্বা এতা সমাপত্তিযো, ন একস্মিংযেৰ আরম্মণে পঠমজ্ঝানাদীনি ৰিয. আরম্মণে অৰিরত্তস্স চ সঞ্ঞাসমতিক্কমো ন হোতি, তস্মা অযং আরম্মণসমতিক্কমৰসেনাপি অত্থৰণ্ণনা কতাতি ৰেদিতব্বা.
পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমাতি চক্খাদীনং ৰত্থূনং রূপাদীনং আরম্মণানঞ্চ পটিঘাতেন উপ্পন্না সঞ্ঞা পটিঘসঞ্ঞা, রূপসঞ্ঞাদীনং এতং অধিৰচনং. তাসং কুসলৰিপাকানং পঞ্চন্নং, অকুসলৰিপাকানং পঞ্চন্নন্তি সব্বসো দসন্নম্পি পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা পহানা অসমুপ্পাদা, অপ্পৰত্তিং কত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. কামঞ্চেতা পঠমজ্ঝানাদীনি সমাপন্নস্সপি ন সন্তি, ন হি তস্মিং সমযে পঞ্চদ্ৰারৰসেন চিত্তং পৰত্ততি, এৰং সন্তেপি অঞ্ঞত্থ পহীনানং সুখদুক্খানং চতুত্থজ্ঝানে ৰিয সক্কাযদিট্ঠাদীনং ততিযমগ্গে ৰিয চ ইমস্মিং ঝানে উস্সাহজননত্থং ইমস্স ঝানস্স পসংসাৰসেন এতাসং এত্থ ৰচনং ৰেদিতব্বং. অথ ৰা কিঞ্চাপি তা রূপাৰচরং সমাপন্নস্স ন সন্তি, অথ খো ন পহীনত্তা ন সন্তি. ন হি রূপৰিরাগায রূপাৰচরভাৰনা সংৰত্ততি, রূপাযত্তাযেৰ চ এতাসং পৰত্তি. অযং পন ভাৰনা রূপৰিরাগায সংৰত্ততি, তস্মা তা এত্থ পহীনাতি ৰত্তুং ৰট্টতি. ন কেৰলঞ্চ ৰত্তুং, একংসেনেৰ এৰং ধারেতুম্পি ৰট্টতি. তাসঞ্হি ইতো পুব্বে অপ্পহীনত্তাযেৰ ‘‘পঠমজ্ঝানং সমাপন্নস্স সদ্দো কণ্টকো’’তি (অ. নি. ১০.৭২) ৰুত্তো ভগৰতা. ইধ চ পহীনত্তাযেৰ অরূপসমাপত্তীনং আনেঞ্জতা সন্তৰিমোক্খতা চ ৰুত্তা.
নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারাতি নানত্তে ৰা গোচরে পৰত্তানং সঞ্ঞানং, নানত্তানং ৰা সঞ্ঞানং. যস্মা হেতা রূপসদ্দাদিভেদে নানত্তে নানাসভাৰে গোচরে পৰত্তন্তি, যস্মা চেতা অট্ঠ কামাৰচরকুসলসঞ্ঞা, দ্ৰাদস অকুসলসঞ্ঞা, একাদস কামাৰচরকুসলৰিপাকসঞ্ঞা, দ্ৰে অকুসলৰিপাকসঞ্ঞা, একাদস কামাৰচরকিরিযাসঞ্ঞাতি এৰং চতুচত্তালীসম্পি সঞ্ঞা নানত্তা নানাসভাৰা অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসদিসা, তস্মা ‘‘নানত্তসঞ্ঞা’’তি ৰুত্তা. তাসং সব্বসো নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা অনাৰজ্জনা চিত্তে চ অনুপ্পাদনা. যস্মা তা নাৰজ্জতি চিত্তে চ ন উপ্পাদেতি ন মনসিকরোতি ন পচ্চৰেক্খতি, তস্মাতি ৰুত্তং হোতি. যস্মা চেত্থ পুরিমা রূপসঞ্ঞা পটিঘসঞ্ঞা চ ইমিনা ঝানেন নিব্বত্তে ভৰেপি ন ৰিজ্জন্তি, পগেৰ তস্মিং ভৰে ইমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরণকালে, তস্মা তাসং সমতিক্কমা অত্থঙ্গমাতি দ্ৰেধাপি অভাৰোযেৰ ৰুত্তো. নানত্তসঞ্ঞাসু পন যস্মা অট্ঠ কামাৰচরকুসলসঞ্ঞা, নৰ কিরিযাসঞ্ঞা, দসাকুসলসঞ্ঞাতি ইমা সত্তৰীসতি সঞ্ঞা ইমিনা ঝানেন নিব্বত্তে ভৰে ৰিজ্জন্তি, তস্মা তাসং অমনসিকারাতি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তত্থাপি হি ইমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরন্তো তাসং অমনসিকারাযেৰ উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. তা পন মনসিকরোন্তো অসমাপন্নো হোতীতি. সঙ্খেপতো চেত্থ ‘‘রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা’’তিইমিনা সব্বরূপাৰচরধম্মানং পহানং ৰুত্তং. ‘‘পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা’’তিইমিনা সব্বেসং কামাৰচরচিত্তচেতসিকানং পহানঞ্চ অমনসিকারো চ ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.
অনন্তো আকাসোতি এত্থ পঞ্ঞত্তিমত্তত্তা নাস্স উপ্পাদন্তো ৰা ৰযন্তো ৰা পঞ্ঞাযতীতি অনন্তো, অনন্তফরণৰসেনাপি অনন্তো. ন হি সো যোগী একদেসৰসেন ফরতি, সকলৰসেনেৰ ফরতি. আকাসোতি কসিণুগ্ঘাটিমাকাসো. আকাসানঞ্চাযতনাদীনি ৰুত্তত্থানি. উপসম্পজ্জ ৰিহরতীতি তং পত্ৰা নিপ্ফাদেত্ৰা তদনুরূপেন ইরিযাপথেন ৰিহরতি. তদেৰ সমাপজ্জিতব্বতো সমাপত্তি.
আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্মাতি পুব্বে ৰুত্তনযেন ঝানম্পি আকাসানঞ্চাযতনং আরম্মণম্পি. আরম্মণম্পি হি পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ আকাসানঞ্চং চ তং পঠমস্স আরুপ্পজ্ঝানস্স আরম্মণত্তা দেৰানং দেৰাযতনং ৰিয অধিট্ঠানট্ঠেন আযতনঞ্চাতি আকাসানঞ্চাযতনং, তথা আকাসানঞ্চং চ তং তস্স ঝানস্স সঞ্জাতিহেতুত্তা ‘‘কম্বোজা অস্সানং আযতন’’ন্তিআদীনি ৰিয সঞ্জাতিদেসট্ঠেন আযতনঞ্চাতিপি আকাসানঞ্চাযতনং. এৰমেতং ঝানঞ্চ আরম্মণঞ্চাতি উভযম্পি অপ্পৰত্তিকরণেন চ অমনসিকরণেন চ সমতিক্কমিত্ৰাৰ যস্মা ইদং ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহাতব্বং, তস্মা উভযম্পেতমেকজ্ঝং কত্ৰা ‘‘আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্মা’’তি ইদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অনন্তং ৰিঞ্ঞাণন্তি তংযেৰ ‘‘অনন্তো আকাসো’’তি ফরিত্ৰা পৰত্তং ৰিঞ্ঞাণং ‘‘অনন্তং ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি মনসিকরোন্তোতি ৰুত্তং হোতি. মনসিকারৰসেন ৰা অনন্তং. সো হি তং আকাসারম্মণং ৰিঞ্ঞাণং অনৰসেসতো মনসিকরোন্তো অনন্তং মনসি করোতি.
ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্মাতি এত্থাপি চ পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ঝানম্পি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং আরম্মণম্পি. আরম্মণম্পি হি পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰিঞ্ঞাণঞ্চং চ তং দুতিযস্স আরুপ্পজ্ঝানস্স আরম্মণত্তা অধিট্ঠানট্ঠেন আযতনঞ্চাতি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং, তথা ৰিঞ্ঞাণঞ্চং চ তং তস্সেৰ ঝানস্স সঞ্জাতিহেতুত্তা সঞ্জাতিদেসট্ঠেন আযতনঞ্চাতিপি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং. এৰমেতং ঝানঞ্চ আরম্মণঞ্চাতি উভযম্পি অপ্পৰত্তিকরণেন চ অমনসিকরণেন চ সমতিক্কমিত্ৰাৰ যস্মা ইদং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহাতব্বং, তস্মা উভযম্পেতমেকজ্ঝং কত্ৰা ‘‘ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্মা’’তি ইদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. নত্থি কিঞ্চীতি নত্থি নত্থি, সুঞ্ঞং সুঞ্ঞং, ৰিৰিত্তং ৰিৰিত্তন্তি এৰং মনসিকরোন্তোতি ৰুত্তং হোতি.
আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্মাতি এত্থাপি পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ঝানম্পি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং আরম্মণম্পি. আরম্মণম্পি হি পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ আকিঞ্চঞ্ঞঞ্চ তং ততিযস্স আরুপ্পজ্ঝানস্স আরম্মণত্তা অধিট্ঠানট্ঠেন আযতনঞ্চাতি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং, তথা আকিঞ্চঞ্ঞঞ্চ তং তস্সেৰ ঝানস্স সঞ্জাতিহেতুত্তা সঞ্জাতিদেসট্ঠেন আযতনঞ্চাতিপি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং. এৰমেতং ঝানঞ্চ আরম্মণঞ্চাতি উভযম্পি অপ্পৰত্তিকরণেন চ অমনসিকরণেন চ সমতিক্কমিত্ৰাৰ যস্মা ইদং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহাতব্বং, তস্মা উভযম্পেতমেকজ্ঝং কত্ৰা ‘‘আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্মা’’তি ইদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধকথা হেট্ঠা কথিতাৰ.
‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদিকা সত্ত ৰিমোক্খা পচ্চনীকধম্মেহি সুট্ঠু ৰিমুচ্চনট্ঠেন আরম্মণে অভিরতিৰসেন সুট্ঠু মুচ্চনট্ঠেন চ ৰিমোক্খা, নিরোধসমাপত্তি পন চিত্তচেতসিকেহি ৰিমুত্তট্ঠেন ৰিমোক্খো. সমাপত্তিসমাপন্নসমযে ৰিমুত্তো হোতি, ৰুট্ঠিতসমযে অৰিমুত্তো হোতীতি সমযৰিমোক্খো. সমুচ্ছেদৰিমুত্তিৰসেন অচ্চন্তৰিমুত্তত্তা অরিযমগ্গা, পটিপ্পস্সদ্ধিৰিমুত্তিৰসেন অচ্চন্তৰিমুত্তত্তা সামঞ্ঞফলানি, নিস্সরণৰিমুত্তিৰসেন অচ্চন্তৰিমুত্তত্তা নিব্বানং অসমযৰিমোক্খো. তথা সামযিকাসামযিকৰিমোক্খা.
পমাদং আগম্ম পরিহাযতীতি কুপ্পো. তথা ন পরিহাযতীতি অকুপ্পো. লোকায সংৰত্ততীতি লোকিযো. অরিযমগ্গা লোকং উত্তরন্তীতি লোকুত্তরা, সামঞ্ঞফলানি নিব্বানঞ্চ লোকতো উত্তিণ্ণাতি লোকুত্তরা. আদিত্তং অযোগুল়ং মক্খিকা ৰিয তেজুস্সদং লোকুত্তরং ধম্মং আসৰা নালম্বন্তীতি অনাসৰো. রূপপ্পটিসঞ্ঞুত্তোতি রূপজ্ঝানানি. অরূপপ্পটিসঞ্ঞুত্তোতি অরূপসমাপত্তিযো. তণ্হায আলম্বিতো পণিহিতো. অনালম্বিতো অপ্পণিহিতো. মগ্গফলানি একারম্মণত্তা একনিট্ঠত্তা চ একত্তৰিমোক্খো, নিব্বানং অদুতিযত্তা একত্তৰিমোক্খো, আরম্মণনানত্তা ৰিপাকনানত্তা চ নানত্তৰিমোক্খো.
২১৪. সিযাতি ভৰেয্য, দস হোন্তীতি চ একো হোতীতি চ ভৰেয্যাতি অত্থো. ‘‘সিযা’’তি চ এতং ৰিধিৰচনং, ন পুচ্ছাৰচনং. ৰত্থুৰসেনাতি নিচ্চসঞ্ঞাদিদসৰত্থুৰসেন দস হোন্তি. পরিযাযেনাতি ৰিমুচ্চনপরিযাযেন একো হোতি. সিযাতি কথঞ্চ সিযাতি যং ৰা সিযাতি ৰিহিতং, তং কথং সিযাতি পুচ্ছতি. অনিচ্চানুপস্সনঞাণন্তি সমাসপদং. অনিচ্চানুপস্সনাঞাণন্তি ৰা পাঠো. তথা সেসেসুপি. নিচ্চতো সঞ্ঞাযাতি নিচ্চতো পৰত্তায সঞ্ঞায, ‘‘নিচ্চ’’ন্তি পৰত্তায সঞ্ঞাযাতি অত্থো. এস নযো সুখতো অত্ততো নিমিত্ততো সঞ্ঞাযাতি এত্থাপি. নিমিত্ততোতি চ নিচ্চনিমিত্ততো. নন্দিযা সঞ্ঞাযাতি নন্দিৰসেন পৰত্তায সঞ্ঞায, নন্দিসম্পযুত্তায সঞ্ঞাযাতি অত্থো. এস নযো রাগতো সমুদযতো আদানতো পণিধিতো অভিনিৰেসতো সঞ্ঞাযাতি এত্থাপি. যস্মা পন খযৰযৰিপরিণামানুপস্সনা তিস্সো অনিচ্চানুপস্সনাদীনং বলৰভাৰায বলৰপচ্চযভূতা ভঙ্গানুপস্সনাৰিসেসা. ভঙ্গদস্সনেন হি অনিচ্চানুপস্সনা বলৰতী হোতি. অনিচ্চানুপস্সনায চ বলৰতিযা জাতায ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খং, যং দুক্খং তদনত্তা’’তি (সং. নি. ৩.১৫) দুক্খানত্তানুপস্সনাপি বলৰতিযো হোন্তি. তস্মা অনিচ্চানুপস্সনাদীসু ৰুত্তাসু তাপি তিস্সো ৰুত্তাৰ হোন্তি. যস্মা চ সুঞ্ঞতানুপস্সনা ‘‘অভিনিৰেসতো সঞ্ঞায মুচ্চতী’’তি ৰচনেনেৰ সারাদানাভিনিৰেসসম্মোহাভিনিৰেসআলযাভিনিৰেসসঞ্ঞোগাভিনিৰেসতো সঞ্ঞায মুচ্চতীতি ৰুত্তমেৰ হোতি, অভিনিৰেসাভাৰেনেৰ অপ্পটিসঙ্খাতো সঞ্ঞায মুচ্চতীতি ৰুত্তমেৰ হোতি, তস্মা অধিপঞ্ঞাধম্মৰিপস্সনাদযো পঞ্চপি অনুপস্সনা ন ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. এৰং অট্ঠারসসু মহাৰিপস্সনাসু এতা অট্ঠ অনুপস্সনা অৰত্ৰা দসেৰ অনুপস্সনা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা.
২১৫. অনিচ্চানুপস্সনা যথাভূতং ঞাণন্তি অনিচ্চানুপস্সনাযেৰ যথাভূতঞাণং. উভযম্পি পচ্চত্তৰচনং. যথাভূতঞাণন্তি ঞাণত্থো ৰুত্তো. এৰং সেসেসুপি. সম্মোহা অঞ্ঞাণাতি সম্মোহভূতা অঞ্ঞাণা. মুচ্চতীতি ৰিমোক্খত্থো ৰুত্তো.
২১৬. অনিচ্চানুপস্সনা অনুত্তরং সীতিভাৰঞাণন্তি এত্থ সাসনেযেৰ সব্ভাৰতো উত্তমট্ঠেন অনুত্তরং, অনুত্তরস্স পচ্চযত্তা ৰা অনুত্তরং, সীতিভাৰো এৰ ঞাণং সীতিভাৰঞাণং. তং অনিচ্চানুপস্সনাসঙ্খাতং অনুত্তরং সীতিভাৰঞাণং. ‘‘ছহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু ভব্বো অনুত্তরং সীতিভাৰং সচ্ছিকাতু’’ন্তি (অ. নি. ৬.৮৫) এত্থ নিব্বানং অনুত্তরো সীতিভাৰো নাম. ইধ পন ৰিপস্সনা অনুত্তরো সীতিভাৰো. নিচ্চতো সন্তাপপরিল়াহদরথা মুচ্চতীতি এত্থাপি ‘‘নিচ্চ’’ন্তি পৰত্তকিলেসা এৰ ইধ চামুত্র চ সন্তাপনট্ঠেন সন্তাপো, পরিদহনট্ঠেন পরিল়াহো, উণ্হট্ঠেন দরথোতি ৰুচ্চন্তি.
২১৭. নেক্খম্মং ঝাযতীতি ঝানন্তিআদযো হেট্ঠা ৰুত্তত্থা. নেক্খম্মাদীনি চেত্থ অট্ঠ সমাপত্তিযো চ নিব্বেধভাগিযানেৰ.
২১৮. অনুপাদা চিত্তস্স ৰিমোক্খোতি ইধ ৰিপস্সনাযেৰ. ‘‘এতদত্থা কথা, এতদত্থা মন্তনা, যদিদং অনুপাদা চিত্তস্স ৰিমোক্খো’’তি (পরি. ৩৬৬; অ. নি. ৩.৬৮) এত্থ পন নিব্বানং অনুপাদা চিত্তস্স ৰিমোক্খো. কতিহুপাদানেহীতি কতিহি উপাদানেহি. কতমা একুপাদানাতি কতমতো একুপাদানতো. ইদং একুপাদানাতি ইতো একতো উপাদানতো. ইদন্তি পুব্বঞাণাপেক্খং ৰা. উপাদানতো মুচ্চনেসু যস্মা আদিতো সঙ্খারানং উদযব্বযং পস্সিত্ৰা পস্সিত্ৰা অনিচ্চানুপস্সনায ৰিপস্সতি, পচ্ছা সঙ্খারানং ভঙ্গমেৰ পস্সিত্ৰা অনিমিত্তানুপস্সনায ৰিপস্সতি. অনিচ্চানুপস্সনাৰিসেসোযেৰ হি অনিমিত্তানুপস্সনা. সঙ্খারানং উদযব্বযদস্সনেন চ ভঙ্গদস্সনেন চ অত্তাভাৰো পাকটো হোতি. তেন দিট্ঠুপাদানস্স চ অত্তৰাদুপাদানস্স চ পহানং হোতি. দিট্ঠিপ্পহানেনেৰ চ ‘‘সীলব্বতেন অত্তা সুজ্ঝতী’’তি দস্সনস্স অভাৰতো সীলব্বতুপাদানস্স পহানং হোতি. যস্মা চ অনত্তানুপস্সনায উজুকমেৰ অত্তাভাৰং পস্সতি, অনত্তানুপস্সনাৰিসেসোযেৰ চ সুঞ্ঞতানুপস্সনা, তস্মা ইমানি চত্তারি ঞাণানি দিট্ঠুপাদানাদীহি তীহি উপাদানেহি মুচ্চন্তি. দুক্খানুপস্সনাদীনংযেৰ পন চতস্সন্নং তণ্হায উজুৰিপচ্চনীকত্তা অনিচ্চানুপস্সনাদীনং চতস্সন্নং কামুপাদানতো মুচ্চনং ন ৰুত্তং. যস্মা আদিতো দুক্খানুপস্সনায ‘‘সঙ্খারা দুক্খা’’তি পস্সতো পচ্ছা অপ্পণিহিতানুপস্সনায চ ‘‘সঙ্খারা দুক্খা’’তি পস্সতো সঙ্খারানং পত্থনা পহীযতি. দুক্খানুপস্সনাৰিসেসোযেৰ হি অপ্পণিহিতানুপস্সনা. যস্মা চ সঙ্খারেসু নিব্বিদানুপস্সনায নিব্বিন্দন্তস্স ৰিরাগানুপস্সনায ৰিরজ্জন্তস্স সঙ্খারানং পত্থনা পহীযতি, তস্মা ইমানি চত্তারি ঞাণানি কামুপাদানতো মুচ্চন্তি. যস্মা নিরোধানুপস্সনায কিলেসে নিরোধেতি, পটিনিস্সগ্গানুপস্সনায কিলেসে পরিচ্চজতি, তস্মা ইমানি দ্ৰে ঞাণানি চতূহি উপাদানেহি মুচ্চন্তীতি এৰং সভাৰনানত্তেন চ আকারনানত্তেন চ অট্ঠসট্ঠি ৰিমোক্খা নিদ্দিট্ঠা.
২১৯. ইদানি আদিতো উদ্দিট্ঠানং তিণ্ণং ৰিমোক্খানং মুখানি দস্সেত্ৰা ৰিমোক্খমুখপুব্বঙ্গমং ইন্দ্রিযৰিসেসং পুগ্গলৰিসেসঞ্চ দস্সেতুকামো তীণি খো পনিমানীতিআদিমাহ. তত্থ ৰিমোক্খমুখানীতি তিণ্ণং ৰিমোক্খানং মুখানি. লোকনিয্যানায সংৰত্তন্তীতি তেধাতুকলোকতো নিয্যানায নিগ্গমনায সংৰত্তন্তি. সব্বসঙ্খারে পরিচ্ছেদপরিৰটুমতো সমনুপস্সনতাযাতি সব্বেসং সঙ্খারানং উদযব্বযৰসেন পরিচ্ছেদতো চেৰ পরিৰটুমতো চ সমনুপস্সনতায. লোকনিয্যানং হোতীতি পাঠসেসো. অনিচ্চানুপস্সনা হি উদযতো পুব্বে সঙ্খারা নত্থীতি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা তেসং গতিং সমন্নেসমানা ৰযতো পরং ন গচ্ছন্তি, এত্থেৰ অন্তরধাযন্তীতি পরিৰটুমতো পরিযন্ততো সমনুপস্সতি. সব্বসঙ্খারা হি উদযেন পুব্বন্তপরিচ্ছিন্না, ৰযেন অপরন্তপরিচ্ছিন্না. অনিমিত্তায চ ধাতুযা চিত্তসম্পক্খন্দনতাযাতি ৰিপস্সনাক্খণেপি নিব্বাননিন্নতায অনিমিত্তাকারেন উপট্ঠানতো অনিমিত্তসঙ্খাতায নিব্বানধাতুযা চিত্তপৰিসনতায চ লোকনিয্যানং হোতি. মনোসমুত্তেজনতাযাতি চিত্তসংৰেজনতায. দুক্খানুপস্সনায হি সঙ্খারেসু চিত্তং সংৰিজ্জতি. অপ্পণিহিতায চ ধাতুযাতি ৰিপস্সনাক্খণেপি নিব্বাননিন্নতায অপ্পণিহিতাকারেন উপট্ঠানতো অপ্পণিহিতসঙ্খাতায নিব্বানধাতুযা. সব্বধম্মেতি নিব্বানস্স অৰিপস্সনুপগত্তেপি অনত্তসভাৰসব্ভাৰতো ‘‘সব্বসঙ্খারে’’তি অৰত্ৰা ‘‘সব্বধম্মে’’তি ৰুত্তং. পরতো সমনুপস্সনতাযাতি পচ্চযাযত্তত্তা অৰসতায অৰিধেয্যতায চ ‘‘নাহং ন মম’’ন্তি এৰং অনত্ততো সমনুপস্সনতায. সুঞ্ঞতায চ ধাতুযাতি ৰিপস্সনাক্খণেপি নিব্বাননিন্নতায সুঞ্ঞতাকারেন উপট্ঠানতো সুঞ্ঞতাসঙ্খাতায নিব্বানধাতুযা. ইতি ইমানি তীণি ৰচনানি অনিচ্চদুক্খানত্তানুপস্সনানং ৰসেন ৰুত্তানি. তেনেৰ তদনন্তরং অনিচ্চতো মনসিকরোতোতিআদি ৰুত্তং. তত্থ খযতোতি খীযনতো. ভযতোতি সভযতো. সুঞ্ঞতোতি অত্তরহিততো.
অধিমোক্খবহুলন্তি অনিচ্চানুপস্সনায ‘‘খণভঙ্গৰসেন সঙ্খারা ভিজ্জন্তী’’তি সদ্ধায পটিপন্নস্স পচ্চক্খতো খণভঙ্গদস্সনেন ‘‘সচ্চং ৰতাহ ভগৰা’’তি ভগৰতি সদ্ধায সদ্ধাবহুলং চিত্তং হোতি. অথ ৰা পচ্চুপ্পন্নানং পদেসসঙ্খারানং অনিচ্চতং পস্সিত্ৰা ‘‘এৰং অনিচ্চা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না সব্বে সঙ্খারা’’তি অধিমুচ্চনতো অধিমোক্খবহুলং চিত্তং হোতি. পস্সদ্ধিবহুলন্তি দুক্খানুপস্সনায চিত্তক্খোভকরায পণিধিযা পজহনতো চিত্তদরথাভাৰেন পস্সদ্ধিবহুলং চিত্তং হোতি. অথ ৰা দুক্খানুপস্সনায সংৰেগজননতো সংৰিগ্গস্স চ যোনিসো পদহনতো ৰিক্খেপাভাৰেন পস্সদ্ধিবহুলং চিত্তং হোতি. ৰেদবহুলন্তি অনত্তানুপস্সনায বাহিরকেহি অদিট্ঠং গম্ভীরং অনত্তলক্খণং পস্সতো ঞাণবহুলং চিত্তং হোতি. অথ ৰা ‘‘সদেৰকেন লোকেন অদিট্ঠং অনত্তলক্খণং দিট্ঠ’’ন্তি তুট্ঠস্স তুট্ঠিবহুলং চিত্তং হোতি.
অধিমোক্খবহুলো সদ্ধিন্দ্রিযং পটিলভতীতি পুব্বভাগে অধিমোক্খো বহুলং পৰত্তমানো ভাৰনাপারিপূরিযা সদ্ধিন্দ্রিযং নাম হোতি, তং সো পটিলভতি নাম. পস্সদ্ধিবহুলো সমাধিন্দ্রিযং পটিলভতীতি পুব্বভাগে পস্সদ্ধিবহুলস্স ‘‘পস্সদ্ধকাযো সুখং ৰেদেতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতী’’তি (পটি. ম. ১.৭৩; অ. নি. ৫.২৬) ৰচনতো ভাৰনাপারিপূরিযা পস্সদ্ধিপচ্চযা সমাধিন্দ্রিযং হোতি, তং সো পটিলভতি নাম. ৰেদবহুলো পঞ্ঞিন্দ্রিযং পটিলভতীতি পুব্বভাগে ৰেদো বহুলং পৰত্তমানো ভাৰনাপারিপূরিযা পঞ্ঞিন্দ্রিযং নাম হোতি, তং সো পটিলভতি নাম.
আধিপতেয্যং হোতীতি ছন্দাদিকে অধিপতিভূতেপি সকিচ্চনিপ্ফাদনৰসেন অধিপতি হোতি পধানো হোতি. ভাৰনাযাতি ভুম্মৰচনং, উপরূপরি ভাৰনত্থায ৰা. তদন্ৰযা হোন্তীতি তং অনুগামিনী তং অনুৰত্তিনী হোন্তি. সহজাতপচ্চযা হোন্তীতি উপ্পজ্জমানা চ সহউপ্পাদনভাৰেন উপকারকা হোন্তি পকাসস্স পদীপো ৰিয. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা হোন্তীতি অঞ্ঞমঞ্ঞং উপ্পাদনুপত্থম্ভনভাৰেন উপকারকা হোন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞূপত্থম্ভকং তিদণ্ডং ৰিয. নিস্সযপচ্চযা হোন্তীতি অধিট্ঠানাকারেন নিস্সযাকারেন চ উপকারকা হোন্তি তরুচিত্তকম্মানং পথৰীপটাদি ৰিয. সম্পযুত্তপচ্চযা হোন্তীতি একৰত্থুকএকারম্মণএকুপ্পাদএকনিরোধসঙ্খাতেন সম্পযুত্তভাৰেন উপকারকা হোন্তি.
২২০. পটিৰেধকালেতি মগ্গক্খণে সচ্চপটিৰেধকালে. পঞ্ঞিন্দ্রিযং আধিপতেয্যং হোতীতি মগ্গক্খণে নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা সচ্চদস্সনকিচ্চকরণৰসেন চ কিলেসপ্পহানকিচ্চকরণৰসেন চ পঞ্ঞিন্দ্রিযমেৰ জেট্ঠকং হোতি. পটিৰেধাযাতি সচ্চপটিৰিজ্ঝনত্থায. একরসাতি ৰিমুত্তিরসেন. দস্সনট্ঠেনাতি সচ্চদস্সনট্ঠেন. এৰং পটিৰিজ্ঝন্তোপি ভাৰেতি, ভাৰেন্তোপি পটিৰিজ্ঝতীতি মগ্গক্খণে সকিংযেৰ ভাৰনায চ পটিৰেধস্স চ সব্ভাৰদস্সনত্থং ৰুত্তং. অনত্তানুপস্সনায ৰিপস্সনাক্খণেপি পঞ্ঞিন্দ্রিযস্সেৰ আধিপতেয্যত্তা ‘‘পটিৰেধকালেপী’’তি অপিসদ্দো পযুত্তো.
২২১. অনিচ্চতো মনসিকরোতো কতমিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতীতিআদি ইন্দ্রিযৰিসেসেন পুগ্গলৰিসেসং দস্সেতুং ৰুত্তং. তত্থ অধিমত্তন্তি অধিকং. তত্থ সদ্ধিন্দ্রিযসমাধিন্দ্রিযপঞ্ঞিন্দ্রিযানং অধিমত্ততা সঙ্খারুপেক্খায ৰেদিতব্বা. সদ্ধাৰিমুত্তোতি এত্থ অৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তেপি উপরি ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তত্তা সোতাপত্তিমগ্গং ঠপেত্ৰা সেসেসু সত্তসু ঠানেসু সদ্ধাৰিমুত্তোতি ৰুত্তং হোতি. সদ্ধাৰিমুত্তো সদ্ধিন্দ্রিযস্স অধিমত্তত্তা হোতি, ন সদ্ধিন্দ্রিযস্স অধিমত্তত্তা সব্বত্থ সদ্ধাৰিমুত্তোতিপি ৰুত্তং হোতি. সোতাপত্তিমগ্গক্খণে সদ্ধিন্দ্রিযস্স অধিমত্তত্তাযেৰ সেসেসু সমাধিন্দ্রিযপঞ্ঞিন্দ্রিযাধিমত্তত্তেপি সতি সদ্ধাৰিমুত্তোযেৰ নাম হোতীতি ৰদন্তি. কাযসক্খী হোতীতি অট্ঠসুপি ঠানেসু কাযসক্খী নাম হোতি. দিট্ঠিপ্পত্তো হোতীতি সদ্ধাৰিমুত্তে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
সদ্দহন্তো ৰিমুত্তোতি সদ্ধাৰিমুত্তোতি সদ্ধিন্দ্রিযস্স অধিমত্তত্তা সোতাপত্তিমগ্গক্খণে সদ্দহন্তো চতূসুপি ফলক্খণেসু ৰিমুত্তোতি সদ্ধাৰিমুত্তোতি ৰুত্তং হোতি. উপরিমগ্গত্তযক্খণে সদ্ধাৰিমুত্তত্তং ইদানি ৰক্খতি. সোতাপত্তিমগ্গক্খণে পন সদ্ধানুসারিত্তং পচ্ছা ৰক্খতি. ফুট্ঠত্তা সচ্ছিকতোতি কাযসক্খীতি সুক্খৰিপস্সকত্তে সতি উপচারজ্ঝানফস্সস্স রূপারূপজ্ঝানলাভিত্তে সতি রূপারূপজ্ঝানফস্সস্স ফুট্ঠত্তা নিব্বানং সচ্ছিকতোতি কাযসক্খী, নামকাযেন ৰুত্তপ্পকারে ঝানফস্সে চ নিব্বানে চ সক্খীতি ৰুত্তং হোতি. দিট্ঠত্তা পত্তোতি দিট্ঠিপ্পত্তোতি সোতাপত্তিমগ্গক্খণে সম্পযুত্তেন পঞ্ঞিন্দ্রিযেন পঠমং নিব্বানস্স দিট্ঠত্তা পচ্ছা সোতাপত্তিফলাদিৰসেন নিব্বানং পত্তোতি দিট্ঠিপ্পত্তো, পঞ্ঞিন্দ্রিযসঙ্খাতায দিট্ঠিযা নিব্বানং পত্তোতি ৰুত্তং হোতি. সোতাপত্তিমগ্গক্খণে পন ধম্মানুসারিত্তং পচ্ছা ৰক্খতি. সদ্দহন্তো ৰিমুচ্চতীতি সদ্ধাৰিমুত্তোতি সদ্ধিন্দ্রিযস্স অধিমত্তত্তা সকদাগামিঅনাগামিঅরহত্তমগ্গক্খণেসু সদ্দহন্তো ৰিমুচ্চতীতি সদ্ধাৰিমুত্তো. এত্থ ৰিমুচ্চমানোপি আসংসায ভূতৰচনৰসেন ‘‘ৰিমুত্তো’’তি ৰুত্তো. ঝানফস্সন্তি তিৰিধং ঝানফস্সং. ‘‘ঝানফস্স’’ন্তিআদীনি ‘‘দুক্খা সঙ্খারা’’তিআদীনি চ পঠমং ৰুত্তং দ্ৰযমেৰ ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তানি. ঞাতং হোতীতিআদীনি হেট্ঠা ৰুত্তত্থানি. এত্থ চ ঝানলাভী পুগ্গলো সমাধিন্দ্রিযস্স অনুকূলায দুক্খানুপস্সনায এৰ ৰুট্ঠহিত্ৰা মগ্গফলানি পাপুণাতীতি আচরিযানং অধিপ্পাযো.
সিযাতি সিযুং, ভৰেয্যুন্তি অত্থো. ‘‘সিযা’’তি এতং ৰিধিৰচনমেৰ. তযো পুগ্গলাতি ৰিপস্সনানিযমেন ইন্দ্রিযনিযমেন চ ৰুত্তা তযো পুগ্গলা. ৰত্থুৰসেনাতি তীসু অনুপস্সনাসু একেকইন্দ্রিযৰত্থুৰসেন. পরিযাযেনাতি তেনেৰ পরিযাযেন. ইমিনা ৰারেন কিং দস্সিতং হোতি? হেট্ঠা একেকিস্সা অনুপস্সনায একেকস্স ইন্দ্রিযস্স আধিপচ্চং যেভুয্যৰসেন ৰুত্তন্তি চ, কদাচি তীসুপি অনুপস্সনাসু একেকস্সেৰ ইন্দ্রিযস্স আধিপচ্চং হোতীতি চ দস্সিতং হোতি. অথ ৰা পুব্বভাগৰিপস্সনাক্খণে তিস্সন্নম্পি অনুপস্সনানং সব্ভাৰতো তাসু পুব্বভাগৰিপস্সনাসু তেসং তেসং ইন্দ্রিযানং আধিপচ্চং অপেক্খিত্ৰা মগ্গফলক্খণেসু সদ্ধাৰিমুত্তাদীনি নামানি হোন্তীতি. এৰঞ্হি ৰুচ্চমানে হেট্ঠা ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনায উপরি চ কতো ইন্দ্রিযাধিপচ্চপুগ্গলনিযমো সুকতোযেৰ নিচ্চলোযেৰ চ হোতি. অনন্তরৰারে সিযাতি অঞ্ঞোযেৰাতি এৰং সিযাতি অত্থো. এত্থ পুব্বে ৰুত্তোযেৰ নিযমো.
ইদানি মগ্গফলৰসেন পুগ্গলৰিসেসং ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং অনিচ্চতো মনসিকরোতো…পে… সোতাপত্তিমগ্গং পটিলভতীতিআদিমাহ. তত্থ সদ্ধং অনুস্সরতি অনুগচ্ছতি, সদ্ধায ৰা নিব্বানং অনুস্সরতি অনুগচ্ছতীতি সদ্ধানুসারী. সচ্ছিকতন্তি পচ্চক্খকতং. অরহত্তন্তি অরহত্তফলং. পঞ্ঞাসঙ্খাতং ধম্মং অনুস্সরতি, তেন ৰা ধম্মেন নিব্বানং অনুস্সরতীতি ধম্মানুসারী.
২২২. পুন অপরেহি পরিযাযেহি ইন্দ্রিযত্তযৰিসেসেন পুগ্গলৰিসেসং ৰণ্ণেতুকামো যে হি কেচীতিআদিমাহ. তত্থ ভাৰিতা ৰাতি অতীতে ভাৰযিংসু ৰা. ভাৰেন্তি ৰাতি পচ্চুপ্পন্নে. ভাৰিস্সন্তি ৰাতি অনাগতে. অধিগতা ৰাতিআদি একেকন্তিকং পুরিমস্স পুরিমস্স অত্থৰিৰরণত্থং ৰুত্তং. ফস্সিতা ৰাতি ঞাণফুসনায ফুসিংসু ৰা. ৰসিপ্পত্তাতি ইস্সরভাৰং পত্তা. পারমিপ্পত্তাতি ৰোসানং পত্তা. ৰেসারজ্জপ্পত্তাতি ৰিসারদভাৰং পত্তা. সব্বত্থ সদ্ধাৰিমুত্তাদযো হেট্ঠা ৰুত্তক্খণেসুযেৰ, সতিপট্ঠানাদযো মগ্গক্খণেযেৰ. অট্ঠ ৰিমোক্খেতি ‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদিকে (পটি. ম. ১.২০৯; ধ. স. ২৪৮) পটিসম্ভিদামগ্গপ্পত্তিযা এৰ পত্তা.
তিস্সো সিক্খাতি অধিসীলসিক্খা অধিচিত্তসিক্খা অধিপঞ্ঞাসিক্খা মগ্গপ্পত্তা এৰ সিক্খমানা. দুক্খং পরিজানন্তীতিআদীনি মগ্গক্খণেযেৰ. পরিঞ্ঞাপটিৰেধং পটিৰিজ্ঝতীতি পরিঞ্ঞাপটিৰেধেন পটিৰিজ্ঝতি, পরিঞ্ঞায পটিৰিজ্ঝিতব্বন্তি ৰা পরিঞ্ঞাপটিৰেধং. এৰং সেসেসুপি. সব্বধম্মাদীহি ৰিসেসেত্ৰা অভিঞ্ঞাপটিৰেধাদযো ৰুত্তা. সচ্ছিকিরিযাপটিৰেধো পন মগ্গক্খণেযেৰ নিব্বানপচ্চৰেক্খণঞাণসিদ্ধিৰসেন ৰেদিতব্বোতি. এৰমিধ পঞ্চ অরিযপুগ্গলা নিদ্দিট্ঠা হোন্তি, উভতোভাগৰিমুত্তো চ পঞ্ঞাৰিমুত্তো চাতি ইমে দ্ৰে অনিদ্দিট্ঠা. অঞ্ঞত্থ (ৰিসুদ্ধি. ২.৭৭৩) পন ‘‘যো পন দুক্খতো মনসিকরোন্তো পস্সদ্ধিবহুলো সমাধিন্দ্রিযং পটিলভতি, সো সব্বত্থ কাযসক্খী নাম হোতি, অরূপজ্ঝানং পন পত্ৰা অগ্গফলং পত্তো উভতোভাগৰিমুত্তো নাম হোতি. যো পন অনত্ততো মনসিকরোন্তো ৰেদবহুলো পঞ্ঞিন্দ্রিযং পটিলভতি, সোতাপত্তিমগ্গক্খণে ধম্মানুসারী হোতি, ছসু ঠানেসু দিট্ঠিপ্পত্তো, অগ্গফলে পঞ্ঞাৰিমুত্তো’’তি ৰুত্তং. তে ইধ কাযসক্খিদিট্ঠিপ্পত্তেহিযেৰ সঙ্গহিতা. অত্থতো পন অরূপজ্ঝানেন চেৰ অরিযমগ্গেন চাতি উভতোভাগেন ৰিমুত্তোতি উভতোভাগৰিমুত্তো. পজানন্তো ৰিমুত্তোতি পঞ্ঞাৰিমুত্তোতি. এত্তাৰতা ইন্দ্রিযপুগ্গলৰিসেসা নিদ্দিট্ঠা হোন্তি.
২২৩-২২৬. ইদানি ৰিমোক্খপুব্বঙ্গমমেৰ ৰিমোক্খৰিসেসং পুগ্গলৰিসেসঞ্চ দস্সেতুকামো অনিচ্চতো মনসিকরোতোতিআদিমাহ. তত্থ দ্ৰে ৰিমোক্খাতি অপ্পণিহিতসুঞ্ঞতৰিমোক্খা. অনিচ্চানুপস্সনাগমনৰসেন হি অনিমিত্তৰিমোক্খোতি লদ্ধনামো মগ্গো রাগদোসমোহপণিধীনং অভাৰা সগুণতো চ তেসংযেৰ পণিধীনং অভাৰা অপ্পণিহিতন্তি লদ্ধনামং নিব্বানং আরম্মণং করোতীতি আরম্মণতো চ অপ্পণিহিতৰিমোক্খোতি নামম্পি লভতি. তথা রাগদোসমোহেহি সুঞ্ঞত্তা সগুণতো চ রাগাদীহিযেৰ সুঞ্ঞত্তা সুঞ্ঞতন্তি লদ্ধনামং নিব্বানং আরম্মণং করোতীতি আরম্মণতো চ সুঞ্ঞতৰিমোক্খোতি নামম্পি লভতি. তস্মা তে দ্ৰে ৰিমোক্খা অনিমিত্তৰিমোক্খন্ৰযা নাম হোন্তি. অনিমিত্তমগ্গতো অনঞ্ঞেপি অট্ঠন্নং মগ্গঙ্গানং একেকস্স মগ্গঙ্গস্স ৰসেন সহজাতাদিপচ্চযা চ হোন্তীতি ৰেদিতব্বা. পুন দ্ৰে ৰিমোক্খাতি সুঞ্ঞতানিমিত্তৰিমোক্খা. দুক্খানুপস্সনাগমনৰসেন হি অপ্পণিহিতৰিমোক্খোতি লদ্ধনামো মগ্গো রূপনিমিত্তাদীনং রাগনিমিত্তাদীনং নিচ্চনিমিত্তাদীনঞ্চ অভাৰা সগুণতো চ তেসংযেৰ নিমিত্তানং অভাৰা অনিমিত্তসঙ্খাতং নিব্বানং আরম্মণং করোতীতি আরম্মণতো চ অনিমিত্তৰিমোক্খোতি নামম্পি লভতি. সেসং ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং. পুন দ্ৰে ৰিমোক্খাতি অনিমিত্তঅপ্পণিহিতৰিমোক্খা. যোজনা পনেত্থ ৰুত্তনযা এৰ.
পটিৰেধকালেতি ইন্দ্রিযানং ৰুত্তক্কমেনেৰ ৰুত্তং. মগ্গক্খণং পন মুঞ্চিত্ৰা ৰিপস্সনাক্খণে ৰিমোক্খো নাম নত্থি. পঠমং ৰুত্তোযেৰ পন মগ্গৰিমোক্খো ‘‘পটিৰেধকালে’’তি ৰচনেন ৰিসেসেত্ৰা দস্সিতো. ‘‘যো চাযং পুগ্গলো সদ্ধাৰিমুত্তো’’তিআদিকা দ্ৰে ৰারা চ ‘‘অনিচ্চতো মনসিকরোন্তো সোতাপত্তিমগ্গং পটিলভতী’’তিআদিকো ৰারো চ সঙ্খিত্তো, ৰিমোক্খৰসেন পন যোজেত্ৰা ৰিত্থারতো ৰেদিতব্বো. যে হি কেচি নেক্খম্মন্তিআদিকো ৰারো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বোতি. এত্তাৰতা ৰিমোক্খপুগ্গলৰিসেসা নিদ্দিট্ঠা হোন্তীতি.
২২৭. পুন ৰিমোক্খমুখানি চ ৰিমোক্খে চ অনেকধা নিদ্দিসিতুকামো অনিচ্চতো মনসিকরোন্তোতিআদিমাহ. তত্থ যথাভূতন্তি যথাসভাৰেন. জানাতীতি ঞাণেন জানাতি. পস্সতীতি তেনেৰ ঞাণেন চক্খুনা ৰিয পস্সতি. তদন্ৰযেনাতি তদনুগমনেন, তস্স পচ্চক্খতো ঞাণেন দিট্ঠস্স অনুগমনেনাতি অত্থো. কঙ্খা পহীযতীতি অনিচ্চানুপস্সনায নিচ্চানিচ্চকঙ্খা, ইতরাহি ইতরকঙ্খা. নিমিত্তন্তি সন্ততিঘনৰিনিব্ভোগেন নিচ্চসঞ্ঞায পহীনত্তা আরম্মণভূতং সঙ্খারনিমিত্তং যথাভূতং জানাতি. তেন ৰুচ্চতি সম্মাদস্সনন্তি তেন যথাভূতজাননেন তং ঞাণং ‘‘সম্মাদস্সন’’ন্তি ৰুচ্চতি. পৰত্তন্তি দুক্খপ্পত্তাকারে সুখসঞ্ঞং উগ্ঘাটেত্ৰা সুখসঞ্ঞায পহানেন পণিধিসঙ্খাতায তণ্হায পহীনত্তা সুখসম্মতম্পি ৰিপাকপৰত্তং যথাভূতং জানাতি. নিমিত্তঞ্চ পৰত্তঞ্চাতি নানাধাতুমনসিকারসম্ভৰেন সমূহঘনৰিনিব্ভোগেন উভযথাপি অত্তসঞ্ঞায পহীনত্তা সঙ্খারনিমিত্তঞ্চ ৰিপাকপৰত্তঞ্চ যথাভূতং জানাতি. যঞ্চ যথাভূতং ঞাণন্তিআদিত্তযং ইদানি ৰুত্তমেৰ, ন অঞ্ঞং. ভযতো উপট্ঠাতীতি নিচ্চসুখঅত্তাভাৰদস্সনতো যথাক্কমং তং তং ভযতো উপট্ঠাতি. যা চ ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞাতিআদিনা ‘‘উদযব্বযানুপস্সনাঞাণং ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং ভযতুপট্ঠানঞাণং আদীনৰানুপস্সনাঞাণং নিব্বিদানুপস্সনাঞাণং মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণং পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণং সঙ্খারুপেক্খাঞাণং অনুলোমঞাণ’’ন্তি ৰুত্তেসু পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিসঙ্খাতেসু নৰসু ৰিপস্সনাঞাণেসু ভযতুপট্ঠানসম্বন্ধেন অৰত্থাভেদেন ভিন্নানি একট্ঠানি তীণি ঞাণানি ৰুত্তানি, ন সেসানি.
পুন তীসু অনুপস্সনাসু অন্তে ঠিতায অনন্তরায অনত্তানুপস্সনায সম্বন্ধেন তায সহ সুঞ্ঞতানুপস্সনায একট্ঠতং দস্সেতুং যা চ অনত্তানুপস্সনা যা চ সুঞ্ঞতানুপস্সনাতিআদিমাহ. ইমানি হি দ্ৰে ঞাণানি অত্থতো একমেৰ, অৰত্থাভেদেন পন ভিন্নানি. যথা চ ইমানি, তথা অনিচ্চানুপস্সনা চ অনিমিত্তানুপস্সনা চ অত্থতো একমেৰ ঞাণং, দুক্খানুপস্সনা চ অপ্পণিহিতানুপস্সনা চ অত্থতো একমেৰ ঞাণং, কেৰলং অৰত্থাভেদেনেৰ ভিন্নানি. অনত্তানুপস্সনাসুঞ্ঞতানুপস্সনানঞ্চ একট্ঠতায ৰুত্তায তেসং দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নম্পি ঞাণানং একলক্খণত্তা একট্ঠতা ৰুত্তাৰ হোতীতি. নিমিত্তং পটিসঙ্খা ঞাণং উপ্পজ্জতীতি ‘‘সঙ্খারনিমিত্তং অদ্ধুৰং তাৰকালিক’’ন্তি অনিচ্চলক্খণৰসেন জানিত্ৰা ঞাণং উপ্পজ্জতি. কামঞ্চ ন পঠমং জানিত্ৰা পচ্ছা ঞাণং উপ্পজ্জতি, ৰোহারৰসেন পন ‘‘মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৰিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীনি (সং. নি. ৪.৬০; ম. নি. ১.৪০০; ৩.৪২১) ৰিয এৰং ৰুচ্চতি. সদ্দসত্থৰিদূপি চ ‘‘আদিচ্চং পাপুণিত্ৰা তমো ৰিগচ্ছতী’’তিআদীসু ৰিয সমানকালেপি ইমং পদং ইচ্ছন্তি. একত্তনযেন ৰা পুরিমঞ্চ পচ্ছিমঞ্চ একং কত্ৰা এৰং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ইমিনা নযেন ইতরস্মিম্পি পদদ্ৰযে অত্থো ৰেদিতব্বো. মুঞ্চিতুকম্যতাদীনং তিণ্ণং ঞাণানং একট্ঠতা হেট্ঠা ৰুত্তনযা এৰ.
নিমিত্তা চিত্তং ৰুট্ঠাতীতি সঙ্খারনিমিত্তে দোসদস্সনেন তত্থ অনল্লীনতায সঙ্খারনিমিত্তা চিত্তং ৰুট্ঠাতি নাম. অনিমিত্তে চিত্তং পক্খন্দতীতি সঙ্খারনিমিত্তপটিপক্খেন অনিমিত্তসঙ্খাতে নিব্বানে তন্নিন্নতায চিত্তং পৰিসতি. সেসানুপস্সনাদ্ৰযেপি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. নিরোধে নিব্বানধাতুযাতি ইধ ৰুত্তেনেৰ পঠমানুপস্সনাদ্ৰযম্পি ৰুত্তমেৰ হোতি. নিরোধেতিপি পাঠো. বহিদ্ধাৰুট্ঠানৰিৰট্টনে পঞ্ঞাতি ৰুট্ঠানসম্বন্ধেন গোত্রভুঞাণং ৰুত্তং. গোত্রভূ ধম্মাতি গোত্রভুঞাণমেৰ. ইতরথা হি একট্ঠতা ন যুজ্জতি. ‘‘অসঙ্খতা ধম্মা, অপ্পচ্চযা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. দুকমাতিকা ৭, ৮) ৰিয ৰা চতুমগ্গৰসেন ৰা বহুৰচনং কতন্তি ৰেদিতব্বং. যস্মা ৰিমোক্খোতি মগ্গো, মগ্গো চ দুভতোৰুট্ঠানো, তস্মা তেন সম্বন্ধেন যা চ দুভতোৰুট্ঠানৰিৰট্টনে পঞ্ঞাতিআদি ৰুত্তং.
২২৮. পুন ৰিমোক্খানং নানাক্খণানং একক্খণপরিযাযং দস্সেতুকামো কতিহাকারেহীতিআদিমাহ. তত্থ আধিপতেয্যট্ঠেনাতি জেট্ঠকট্ঠেন. অধিট্ঠানট্ঠেনাতি পতিট্ঠানট্ঠেন. অভিনীহারট্ঠেনাতি ৰিপস্সনাৰীথিতো নীহরণট্ঠেন. নিয্যানট্ঠেনাতি নিব্বানুপগমনট্ঠেন. অনিচ্চতো মনসিকরোতোতি ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনাক্খণেযেৰ. অনিমিত্তো ৰিমোক্খোতি মগ্গক্খণেযেৰ. এস নযো সেসেসু. চিত্তং অধিট্ঠাতীতি চিত্তং অধিকং কত্ৰা ঠাতি, চিত্তং পতিট্ঠাপেতীতি অধিপ্পাযো. চিত্তং অভিনীহরতীতি ৰিপস্সনাৰীথিতো চিত্তং নীহরতি. নিরোধং নিব্বানং নিয্যাতীতি নিরোধসঙ্খাতং নিব্বানং উপগচ্ছতীতি এৰং আকারনানত্ততো চতুধা নানাক্খণতা দস্সিতা.
একক্খণতায সমোধানট্ঠেনাতি একজ্ঝং সমোসরণট্ঠেন. অধিগমনট্ঠেনাতি ৰিন্দনট্ঠেন. পটিলাভট্ঠেনাতি পাপুণনট্ঠেন. পটিৰেধট্ঠেনাতি ঞাণেন পটিৰিজ্ঝনট্ঠেন. সচ্ছিকিরিযট্ঠেনাতি পচ্চক্খকরণট্ঠেন. ফস্সনট্ঠেনাতি ঞাণফুসনায ফুসনট্ঠেন. অভিসমযট্ঠেনাতি অভিমুখং সমাগমনট্ঠেন. এত্থ ‘‘সমোধানট্ঠেনা’’তি মূলপদং, সেসানি অধিগমৰেৰচনানি. তস্মাযেৰ হি সব্বেসং একতো ৰিস্সজ্জনং কতং. নিমিত্তা মুচ্চতীতি নিচ্চনিমিত্ততো মুচ্চতি. ইমিনা ৰিমোক্খট্ঠো ৰুত্তো. যতো মুচ্চতীতি যতো নিমিত্ততো মুচ্চতি. তত্থ ন পণিদহতীতি তস্মিং নিমিত্তে পত্থনং ন করোতি. যত্থ ন পণিদহতীতি যস্মিং নিমিত্তে ন পণিদহতি. তেন সুঞ্ঞোতি তেন নিমিত্তেন সুঞ্ঞো. যেন সুঞ্ঞোতি যেন নিমিত্তেন সুঞ্ঞো. তেন নিমিত্তেন অনিমিত্তোতি ইমিনা অনিমিত্তট্ঠো ৰুত্তো.
পণিধিযা মুচ্চতীতি পণিধিতো মুচ্চতি. ‘‘পণিধি মুচ্চতী’’তি পাঠো নিস্সক্কত্থোযেৰ. ইমিনা ৰিমোক্খট্ঠো ৰুত্তো. যত্থ ন পণিদহতীতি যস্মিং দুক্খে ন পণিদহতি. তেন সুঞ্ঞোতি তেন দুক্খেন সুঞ্ঞো. যেন সুঞ্ঞোতি যেন দুক্খনিমিত্তেন সুঞ্ঞো. যেন নিমিত্তেনাতি যেন দুক্খনিমিত্তেন. তত্থ ন পণিদহতীতি ইমিনা অপ্পণিহিতট্ঠো ৰুত্তো. অভিনিৰেসা মুচ্চতীতি ইমিনা ৰিমোক্খট্ঠো ৰুত্তো. যেন সুঞ্ঞোতি যেন অভিনিৰেসনিমিত্তেন সুঞ্ঞো. যেন নিমিত্তেনাতি যেন অভিনিৰেসনিমিত্তেন. যত্থ ন পণিদহতি, তেন সুঞ্ঞোতি যস্মিং অভিনিৰেসনিমিত্তে ন পণিদহতি, তেন অভিনিৰেসনিমিত্তেন সুঞ্ঞো. ইমিনা সুঞ্ঞতট্ঠো ৰুত্তো.
২২৯. পুন অট্ঠৰিমোক্খাদীনি নিদ্দিসিতুকামো অত্থি ৰিমোক্খোতিআদিমাহ. তত্থ নিচ্চতো অভিনিৰেসাতিআদীনি সঞ্ঞাৰিমোক্খে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বানি. সব্বাভিনিৰেসেহীতি ৰুত্তপ্পকারেহি অভিনিৰেসেহি. ইতি অভিনিৰেসমুচ্চনৰসেন সুঞ্ঞতৰিমোক্খা নাম জাতা, তেযেৰ নিচ্চাদিনিমিত্তমুচ্চনৰসেন অনিমিত্তৰিমোক্খা, নিচ্চন্তিআদিপণিধীহি মুচ্চনৰসেন অপ্পণিহিতৰিমোক্খা. এত্থ চ পণিধি মুচ্চতীতি সব্বত্থ নিস্সক্কত্থো ৰেদিতব্বো. পণিধিযা মুচ্চতীতি ৰা পাঠো. ‘‘সব্বপণিধীহি মুচ্চতী’’তি চেত্থ সাধকং. এৰং তিস্সো অনুপস্সনা তদঙ্গৰিমোক্খত্তা চ সমুচ্ছেদৰিমোক্খস্স পচ্চযত্তা চ পরিযাযেন ৰিমোক্খাতি ৰুত্তা.
২৩০. তত্থ জাতাতি অনন্তরে ৰিপস্সনাৰিমোক্খেপি সতি ইমিস্সা কথায মগ্গৰিমোক্খাধিকারত্তা তস্মিং মগ্গৰিমোক্খে জাতাতি ৰুত্তং হোতি. অনৰজ্জকুসলাতি রাগাদিৰজ্জৰিরহিতা কুসলা. ৰিচ্ছেদং কত্ৰা ৰা পাঠো. বোধিপক্খিযা ধম্মাতি ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা, চত্তারো সম্মপ্পধানা, চত্তারো ইদ্ধিপাদা, পঞ্চিন্দ্রিযানি, পঞ্চ বলানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি (ম. নি. ৩.৩৫, ৪৩; চূল়নি. মেত্তগূমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ২২; মি. প. ৫.৪.১) ৰুত্তা সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মা. ইদং মুখন্তি ইদং ৰুত্তপ্পকারং ধম্মজাতং আরম্মণতো নিব্বানপৰেসায মুখত্তা মুখং নামাতি ৰুত্তং হোতি. তেসং ধম্মানন্তি তেসং বোধিপক্খিযানং ধম্মানং. ইদং ৰিমোক্খমুখন্তি নিব্বানং ৰিক্খম্ভনতদঙ্গসমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিনিস্সরণৰিমোক্খেসু নিস্সরণৰিমোক্খোৰ, ‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, ধম্মা সঙ্খতা ৰা অসঙ্খতা ৰা, ৰিরাগো তেসং ধম্মানং অগ্গমক্খাযতী’’তি (ইতিৰু. ৯০; অ. নি. ৪.৩৪) ৰুত্তত্তা উত্তমট্ঠেন মুখঞ্চাতি ৰিমোক্খমুখং. ৰিমোক্খঞ্চ তং মুখঞ্চ ৰিমোক্খমুখন্তি কম্মধারযসমাসৰসেন অযমেৰ অত্থো ৰুত্তো. ৰিমোক্খঞ্চাতি এত্থ লিঙ্গৰিপল্লাসো কতো. তীণি অকুসলমূলানীতি লোভদোসমোহা. তীণি দুচ্চরিতানীতি কাযৰচীমনোদুচ্চরিতানি. সব্বেপি অকুসলা ধম্মাতি অকুসলমূলেহি সম্পযুত্তা দুচ্চরিতেহি সম্পযুত্তা চ অসম্পযুত্তা চ সেৰিতব্বদোমনস্সাদীনি ঠপেত্ৰা সব্বেপি অকুসলা ধম্মা. কুসলমূলসুচরিতানি ৰুত্তপটিপক্খেন ৰেদিতব্বানি. সব্বেপি কুসলা ধম্মাতি ৰুত্তনযেনেৰ সম্পযুত্তা অসম্পযুত্তা চ ৰিমোক্খস্স উপনিস্সযভূতা সব্বেপি কুসলা ধম্মা. ৰিৰট্টকথা হেট্ঠা ৰুত্তা. ৰিমোক্খৰিৰট্টসম্বন্ধেন পনেত্থ সেসৰিৰট্টাপি ৰুত্তা. আসেৰনাতি আদিতো সেৰনা. ভাৰনাতি তস্সেৰ ৰড্ঢনা. বহুলীকম্মন্তি তস্সেৰ ৰসিপ্পত্তিযা পুনপ্পুনং করণং. মগ্গস্স পন একক্খণেযেৰ কিচ্চসাধনৰসেন আসেৰনাদীনি ৰেদিতব্বানি. পটিলাভো ৰা ৰিপাকো ৰাতিআদীনি হেট্ঠা ৰুত্তত্থানেৰাতি.
ৰিমোক্খনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সদ্ধম্মপ্পকাসিনিযা পটিসম্ভিদামগ্গ-অট্ঠকথায
ৰিমোক্খকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.