৪. ৰোদানঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা
১৫৮. ৰোদানে ঞাণানীতি ৰিসুদ্ধঞাণানি. তং ৰিৰজ্জযিত্ৰাতি যং পুব্বে ৰুত্তং অতীতানুধাৰনং চিত্তং ৰিক্খেপানুপতিতং, তং ৰিৰজ্জযিত্ৰাতি সম্বন্ধিতব্বং. একট্ঠানে সমাদহতীতি অস্সাসপস্সাসানং ফুসনট্ঠানে সমং আদহতি পতিট্ঠাপেতি. তত্থেৰ অধিমোচেতীতি একট্ঠানেতি ৰুত্তে অস্সাসপস্সাসানং ফুসনট্ঠানেযেৰ সন্নিট্ঠপেতি সন্নিট্ঠানং করোতি. পগ্গণ্হিত্ৰাতি ধম্মৰিচযপীতিসম্বোজ্ঝঙ্গভাৰনায পগ্গহেত্ৰা. ৰিনিগ্গণ্হিত্ৰাতি পস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গভাৰনায ৰিনিগ্গণ্হিত্ৰা. ‘‘সতিন্দ্রিযৰীরিযিন্দ্রিযেহি পগ্গহেত্ৰা, সতিন্দ্রিযসমাধিন্দ্রিযেহি ৰিনিগ্গহেত্ৰা’’তিপি ৰদন্তি. সম্পজানো হুত্ৰাতি অসুভভাৰনাদীহি. পুন সম্পজানো হুত্ৰাতি মেত্তাভাৰনাদীহি. যেন রাগেন অনুপতিতং, যেন ব্যাপাদেন অনুপতিতং, তং পজহতীতি সম্বন্ধো. তং চিত্তং ঈদিসন্তি সম্পজানন্তো তপ্পটিপক্খেন রাগং পজহতি, ব্যাপাদং পজহতীতি ৰা অত্থো. পরিসুদ্ধন্তি নিরুপক্কিলেসং. পরিযোদাতন্তি পভস্সরং. একত্তগতং হোতীতি তং তং ৰিসেসং পত্তস্স তং তং একত্তং গতং হোতি.
কতমে তে একত্তাতি ইধ যুজ্জমানাযুজ্জমানেপি একত্তে একতো কত্ৰা পুচ্ছতি. দানূপসগ্গুপট্ঠানেকত্তন্তি দানৰত্থুসঙ্খাতস্স দানস্স উপসগ্গো ৰোসজ্জনং দানূপসগ্গো, দানৰত্থুপরিচ্চাগচেতনা. তস্স উপট্ঠানং আরম্মণকরণৰসেন উপগন্ত্ৰা ঠানং দানূপসগ্গুপট্ঠানং, তদেৰ একত্তং, তেন ৰা একত্তং একগ্গভাৰো দানূপসগ্গুপট্ঠানেকত্তং. দানৰোসগ্গুপট্ঠানেকত্তন্তি পাঠো সুন্দরতরো, সো এৰত্থো. এতেন পদুদ্ধারৰসেন চাগানুস্সতিসমাধি ৰুত্তো. পদুদ্ধারৰসেন ৰুত্তোপি চেস ইতরেসং তিণ্ণম্পি একত্তানং উপনিস্সযপচ্চযো হোতি, তস্মা ইধ নিদ্দিট্ঠন্তি ৰদন্তি. ৰিসাখাপি হি মহাউপাসিকা আহ – ‘‘ইধ, ভন্তে, দিসাসু ৰস্সংৰুট্ঠা ভিক্খূ সাৰত্থিং আগচ্ছিস্সন্তি ভগৰন্তং দস্সনায, তে ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছিস্সন্তি ‘ইত্থন্নামো, ভন্তে, ভিক্খু কালঙ্কতো, তস্স কা গতি, কো অভিসম্পরাযো’তি? তং ভগৰা ব্যাকরিস্সতি সোতাপত্তিফলে ৰা সকদাগামিফলে ৰা অনাগামিফলে ৰা অরহত্তে ৰা. ত্যাহং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছিস্সামি ‘আগতপুব্বা নু খো, ভন্তে, তেন অয্যেন সাৰত্থী’তি? সচে মে ৰক্খন্তি ‘আগতপুব্বা তেন ভিক্খুনা সাৰত্থী’তি. নিট্ঠমেত্থ গচ্ছিস্সামি নিস্সংসযং পরিভুত্তং তেন অয্যেন ৰস্সিকসাটিকা ৰা আগন্তুকভত্তং ৰা গমিকভত্তং ৰা গিলানভত্তং ৰা গিলানুপট্ঠাকভত্তং ৰা গিলানভেসজ্জং ৰা ধুৰযাগু ৰাতি. তস্সা মে তদনুস্সরন্তিযা পামোজ্জং জাযিস্সতি, পমুদিতায পীতি জাযিস্সতি, পীতিমনায কাযো পস্সম্ভিস্সতি, পস্সদ্ধকাযা সুখং ৰেদযিস্সামি, সুখিনিযা চিত্তং সমাধিযিস্সতি, সা মে ভৰিস্সতি ইন্দ্রিযভাৰনা বলভাৰনা বোজ্ঝঙ্গভাৰনা’’তি (মহাৰ. ৩৫১). অথ ৰা একত্তেসু পঠমং উপচারসমাধিৰসেন ৰুত্তং, দুতিযং অপ্পনাসমাধিৰসেন, ততিযং ৰিপস্সনাৰসেন, চতুত্থং মগ্গফলৰসেনাতি ৰেদিতব্বং. সমথস্স নিমিত্তং সমথনিমিত্তং. ৰযো ভঙ্গো এৰ লক্খণং ৰযলক্খণং. নিরোধো নিব্বানং. সেসমেতেসু তীসু ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং.
চাগাধিমুত্তানন্তি দানে অধিমুত্তানং. অধিচিত্তন্তি ৰিপস্সনাপাদকসমাধি. ৰিপস্সকানন্তি ভঙ্গানুপস্সনতো পট্ঠায তীহি অনুপস্সনাহি সঙ্খারে ৰিপস্সন্তানং. অরিযপুগ্গলানন্তি অট্ঠন্নং. দুতিযাদীনি তীণি একত্তানি আনাপানস্সতিৰসেন সেসকম্মট্ঠানৰসেন চ যুজ্জন্তি. চতূহি ঠানেহীতি চতূহি কারণেহি. সমাধিৰিপস্সনামগ্গফলানং ৰসেন ‘‘একত্তগতং চিত্তং পটিপদাৰিসুদ্ধিপক্খন্দঞ্চেৰ হোতি উপেক্খানুব্রূহিতঞ্চ ঞাণেন চ সম্পহংসিত’’ন্তি উদ্দেসপদানি. ‘‘পঠমস্স ঝানস্স কো আদী’’তিআদীনি তেসং উদ্দেসপদানং ৰিত্থারেতুকম্যতাপুচ্ছাপুব্বঙ্গমানি নিদ্দেসপদানি. তত্থ পটিপদাৰিসুদ্ধিপক্খন্দন্তি পটিপদা এৰ নীৰরণমলৰিসোধনতো ৰিসুদ্ধি, তং পটিপদাৰিসুদ্ধিং পক্খন্দং পৰিট্ঠং. উপেক্খানুব্রূহিতন্তি তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায ব্রূহিতং ৰড্ঢিতং. ঞাণেন চ সম্পহংসিতন্তি পরিযোদাপকেন ঞাণেন সম্পহংসিতং পরিযোদাপিতং ৰিসোধিতং. পটিপদাৰিসুদ্ধি নাম সসম্ভারিকো উপচারো, উপেক্খানুব্রূহনা নাম অপ্পনা, সম্পহংসনা নাম পচ্চৰেক্খণাতি এৰমেকে ৰণ্ণযন্তি. যস্মা পন ‘‘একত্তগতং চিত্তং পটিপদাৰিসুদ্ধিপক্খন্দঞ্চেৰ হোতী’’তিআদি ৰুত্তং, তস্মা অন্তোঅপ্পনাযমেৰ আগমনৰসেন পটিপদাৰিসুদ্ধি, তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চৰসেন উপেক্খানুব্রূহনা, ধম্মানং অনতিৰত্তনাদিভাৰসাধনেন পরিযোদাপকস্স ঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তিৰসেন সম্পহংসনা ৰেদিতব্বা. কথং? যস্মিঞ্হি ৰারে অপ্পনা উপ্পজ্জতি, তস্মিং যো নীৰরণসঙ্খাতো কিলেসগণো তস্স ঝানস্স পরিপন্থো, ততো চিত্তং ৰিসুজ্ঝতি, ৰিসুদ্ধত্তা আৰরণৰিরহিতং হুত্ৰা মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি. মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং নাম সমপ্পৰত্তো অপ্পনাসমাধিযেৰ. তদনন্তরং পন পুরিমচিত্তং একসন্ততিপরিণামনযেন তথত্তং উপগচ্ছমানং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি নাম. এৰং পটিপন্নত্তা তথত্তুপগমনেন তত্থ পক্খন্দতি নাম. এৰং তাৰ পুরিমচিত্তে ৰিজ্জমানাকারনিপ্ফাদিকা পঠমস্স ঝানস্স উপ্পাদক্খণেযেৰ আগমনৰসেন পটিপদাৰিসুদ্ধি ৰেদিতব্বা. এৰং ৰিসুদ্ধস্স পন তস্স পুন ৰিসোধেতব্বাভাৰতো ৰিসোধনে ব্যাপারং অকরোন্তো ৰিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতি নাম. সমথভাৰূপগমনেন সমথপটিপন্নস্স পুন সমাদানে ব্যাপারং অকরোন্তো সমথপটিপন্নং অজ্ঝুপেক্খতি নাম. সমথপটিপন্নভাৰতো এৰ চস্স কিলেসসংসগ্গং পহায একত্তেন উপট্ঠিতস্স পুন একত্তুপট্ঠানে ব্যাপারং অকরোন্তো একত্তুপট্ঠানং অজ্ঝুপেক্খতি নাম. এৰং তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চৰসেন উপেক্খানুব্রূহনা ৰেদিতব্বা.
যে পনেতে এৰং উপেক্খানুব্রূহিতে তত্থ জাতা সমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতা যুগনদ্ধধম্মা অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিৰত্তমানা হুত্ৰা পৰত্তা, যানি চ সদ্ধাদীনি ইন্দ্রিযানি নানাকিলেসেহি ৰিমুত্তত্তা ৰিমুত্তিরসেন একরসানি হুত্ৰা পৰত্তানি, যং চেস তদুপগং তেসং অনতিৰত্তনএকরসভাৰানং অনুচ্ছৰিকং ৰীরিযং ৰাহযতি, যা চস্স তস্মিং খণে পৰত্তা আসেৰনা, সব্বেপি তে আকারা যস্মা ঞাণেন সংকিলেসৰোদানেসু তং তং আদীনৰঞ্চ আনিসংসঞ্চ দিস্ৰা তথা তথা সম্পহংসিতত্তা ৰিসোধিতত্তা পরিযোদাপিতত্তা নিপ্ফন্না, তস্মা ধম্মানং অনতিৰত্তনাদিভাৰসাধনেন পরিযোদাপকস্স ঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তিৰসেন সম্পহংসনা ৰেদিতব্বাতি ৰুত্তং. তত্থ যস্মা উপেক্খাৰসেন ঞাণং পাকটং হোতি, যথাহ – ‘‘তথাপগ্গহিতং চিত্তং সাধুকং অজ্ঝুপেক্খতি, উপেক্খাৰসেন পঞ্ঞাৰসেন পঞ্ঞিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতি. উপেক্খাৰসেন নানত্তকিলেসেহি চিত্তং ৰিমুচ্চতি, ৰিমোক্খৰসেন পঞ্ঞাৰসেন পঞ্ঞিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতি. ৰিমুত্তত্তা তে ধম্মা একরসা হোন্তি, একরসট্ঠেন ভাৰনা’’তি (পটি. ম. ১.২০১). তস্মা ঞাণকিচ্চভূতা সম্পহংসনা পরিযোসানন্তি ৰুত্তা.
এৰং তিৰত্তগতন্তিআদীনি তস্সেৰ চিত্তস্স থোমনৰচনানি. তত্থ এৰং তিৰত্তগতন্তি এৰং যথাৰুত্তেন ৰিধিনা পটিপদাৰিসুদ্ধিপক্খন্দনউপেক্খানুব্রূহনাঞাণসম্পহংসনাৰসেন তিৰিধভাৰং গতং. ৰিতক্কসম্পন্নন্তি কিলেসক্খোভৰিরহিতত্তা ৰিতক্কেন সুন্দরভাৰং পন্নং গতং. চিত্তস্স অধিট্ঠানসম্পন্নন্তি তস্মিংযেৰ আরম্মণে চিত্তস্স নিরন্তরপ্পৰত্তিসঙ্খাতেন অধিট্ঠানেন সম্পন্নং অনূনং. যথা অধিট্ঠানৰসিযং অধিট্ঠানন্তি ঝানপ্পৰত্তি, তথা ইধাপি চিত্তস্স অধিট্ঠানন্তি চিত্তেকগ্গতাপি যুজ্জতি. তেন হি একস্মিংযেৰ আরম্মণে চিত্তং অধিট্ঠাতি, ন এত্থ ৰিক্খিপতীতি. ‘‘সমাধিসম্পন্ন’’ন্তি ৰিসুং ৰুত্তত্তা পন ৰুত্তনযেনেৰ গহেতব্বং. অথ ৰা সমাধিস্সেৰ ঝানসঙ্গহিতত্তা চিত্তস্স অধিট্ঠানসম্পন্নন্তি ঝানঙ্গপঞ্চকৰসেন ৰুত্তং. সমাধিসম্পন্নন্তি ইন্দ্রিযসঙ্গহিতত্তা ইন্দ্রিযপঞ্চকৰসেন, দুতিযজ্ঝানাদীসু পন অলব্ভমানানি পদানি পহায লব্ভমানকৰসেন পীতিসম্পন্নন্তিআদি ৰুত্তং.
অনিচ্চানুপস্সনাদীসু অট্ঠারসসু মহাৰিপস্সনাসু ৰিতক্কাদযো পরিপুণ্ণাযেৰ তাসং কামাৰচরত্তা. এতাসু চ অপ্পনায অভাৰতো পটিপদাৰিসুদ্ধিআদযো খণিকসমাধিৰসেন যোজেতব্বা. চতূসু মগ্গেসু পঠমজ্ঝানিকৰসেন ৰিতক্কাদীনং লব্ভনতো লব্ভমানকৰসেনেৰ ৰিতক্কাদযো পরিপুণ্ণা ৰুত্তা. দুতিযজ্ঝানিকাদীসু হি মগ্গেসু ৰিতক্কাদযো ঝানেসু ৰিয পরিহাযন্তীতি. এত্তাৰতা তেরস ৰোদানঞাণানি ৰিত্থারতো নিদ্দিট্ঠানি হোন্তি. কথং? একট্ঠানে সমাদহনেন তত্থেৰ অধিমুচ্চনেন কোসজ্জপ্পজহনেন উদ্ধচ্চপ্পজহনেন রাগপ্পজহনেন ব্যাপাদপ্পজহনেন সম্পযুত্তানি ছ ঞাণানি, চতূহি একত্তেহি সম্পযুত্তানি চত্তারি ঞাণানি, পটিপদাৰিসুদ্ধিউপেক্খানুব্রূহনাসম্পহংসনাহি সম্পযুত্তানি তীণি ঞাণানীতি এৰং তেরস ঞাণানি নিদ্দিট্ঠানি.
১৫৯. এৰং সন্তেপি আনাপানস্সতিসমাধিভাৰনাৰসেন তেসং নিপ্ফত্তিং দস্সেতুকামো তানি ঞাণানি অনিগমেত্ৰাৰ নিমিত্তং অস্সাসপস্সাসাতিআদিনা নযেন চোদনাপুব্বঙ্গমং আনাপানস্সতিসমাধিভাৰনাৰিধিং দস্সেত্ৰা অন্তে তানি ঞাণানি নিগমেত্ৰা দস্সেসি. তত্থ নিমিত্তং ৰুত্তমেৰ. অনারম্মণামেকচিত্তস্সাতি অনারম্মণা একচিত্তস্স. ম-কারো পনেত্থ পদসন্ধিকরো. অনারম্মণমেকচিত্তস্সাতিপি পাঠো, একস্স চিত্তস্স আরম্মণং ন ভৰন্তীতি অত্থো. তযো ধম্মেতি নিমিত্তাদযো তযো ধম্মে. ভাৰনাতি আনাপানস্সতিসমাধিভাৰনা. কথন্তি পঠমং ৰুত্তায চোদনাগাথায অনন্তরং ৰুত্তায পরিহারগাথায অত্থং কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. ন চিমেতি ন চ ইমে. ন চমেতিপি পাঠো, সোযেৰ পদচ্ছেদো. কথং ন চ অৰিদিতা হোন্তি, কথং ন চ চিত্তং ৰিক্খেপং গচ্ছতীতি এৰং কথং সদ্দো সেসেহি পঞ্চহি যোজেতব্বো. পধানঞ্চ পঞ্ঞাযতীতি আনাপানস্সতিসমাধিভাৰনারম্ভকং ৰীরিযং সন্দিস্সতি. ৰীরিযঞ্হি পদহন্তি তেনাতি পধানন্তি ৰুচ্চতি. পযোগঞ্চ সাধেতীতি নীৰরণৰিক্খম্ভকং ঝানঞ্চ যোগী নিপ্ফাদেতি. ঝানঞ্হি নীৰরণৰিক্খম্ভনায পযুঞ্জীযতীতি পযোগোতি ৰুত্তং. ৰিসেসমধিগচ্ছতীতি সংযোজনপ্পহানকরং মগ্গঞ্চ পটিলভতি. মগ্গো হি সমথৰিপস্সনানং আনিসংসত্তা ৰিসেসোতি ৰুত্তো. ৰিসেসস্স চ পমুখভূতত্তা চ-কারেন সমুচ্চযো ন কতো.
ইদানি তং পুচ্ছিতমত্থং উপমায সাধেন্তো সেয্যথাপি রুক্খোতিআদিমাহ. তস্সত্থো – যথা নাম ককচেন ফালনত্থং ৰাসিযা তচ্ছিত্ৰা রুক্খো ফালনকালে নিচ্চলভাৰত্থং সমে ভূমিপদেসে পযোগক্খমং কত্ৰা ঠপিতো. ককচেনাতি হত্থককচেন. আগতেতি রুক্খং ফুসিত্ৰা অত্তনো সমীপভাগং আগতে. গতেতি রুক্খং ফুসিত্ৰা পরভাগং গতে. ৰা-সদ্দো সমুচ্চযত্থো. ন অৰিদিতা হোন্তীতি রুক্খে ককচদন্তেহি ফুট্ঠং পুরিসেন পেক্খমানং ঠানং অপ্পত্ৰা তেসং আগমনগমনাভাৰতো সব্বেপি ককচদন্তা ৰিদিতাৰ হোন্তি. পধানন্তি রুক্খচ্ছেদনৰীরিযং. পযোগন্তি রুক্খচ্ছেদনকিরিযং. ‘‘ৰিসেসমধিগচ্ছতী’’তি ৰচনং উপমায নত্থি. উপনিবন্ধনা নিমিত্তন্তি উপনিবন্ধনায সতিযা নিমিত্তভূতং কারণভূতং নাসিকগ্গং ৰা মুখনিমিত্তং ৰা. উপনিবন্ধতি এতায আরম্মণে চিত্তন্তি উপনিবন্ধনা নাম সতি. নাসিকগ্গে ৰাতি দীঘনাসিকো নাসিকগ্গে. মুখনিমিত্তে ৰাতি রস্সনাসিকো উত্তরোট্ঠে. উত্তরোট্ঠো হি মুখে সতিযা নিমিত্তন্তি মুখনিমিত্তন্তি ৰুত্তো. আগতেতি ফুট্ঠট্ঠানতো অব্ভন্তরং আগতে. গতেতি ফুট্ঠট্ঠানতো বহিদ্ধা গতে. ন অৰিদিতা হোন্তীতি ফুসনট্ঠানং অপ্পত্ৰা অস্সাসপস্সাসানং আগমনগমনাভাৰতো সব্বেপি তে ৰিদিতা এৰ হোন্তি. কম্মনিযং হোতীতি যেন ৰীরিযেন কাযোপি চিত্তম্পি কম্মনিযং ভাৰনাকম্মক্খমং ভাৰনাকম্মযোগ্গং হোতি. ইদং ৰীরিযং পধানং নামাতি ফলেন কারণং ৰুত্তং হোতি. উপক্কিলেসা পহীযন্তীতি ৰিক্খম্ভনৰসেন নীৰরণানি পহীযন্তি. ৰিতক্কা ৰূপসম্মন্তীতি নানারম্মণচারিনো অনৰট্ঠিতা ৰিতক্কা উপসমং গচ্ছন্তি. যেন ঝানেন উপক্কিলেসা পহীযন্তি, ৰিতক্কা ৰূপসম্মন্তি. অযং পযোগোতি পযোগমপেক্খিত্ৰা পুল্লিঙ্গনিদ্দেসো কতো. সঞ্ঞোজনা পহীযন্তীতি তংতংমগ্গৰজ্ঝা সঞ্ঞোজনা সমুচ্ছেদপ্পহানেন পহীযন্তি. অনুসযা ব্যন্তীহোন্তীতি পহীনানং পুন অনুপ্পত্তিধম্মকত্তা ৰিগতো উপ্পাদন্তো ৰা ৰযন্তো ৰা এতেসন্তি ব্যন্তা, পুব্বে অব্যন্তা ব্যন্তা হোন্তীতি ব্যন্তীহোন্তি, ৰিনস্সন্তীতি অত্থো. সঞ্ঞোজনপ্পহানং অনুসযপ্পহানেন হোতি, ন অঞ্ঞথাতি দস্সনত্থং অনুসযপ্পহানমাহ. যেন মগ্গেন সঞ্ঞোজনা পহীযন্তি অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি, অযং ৰিসেসোতি অত্থো. চতুত্থচতুক্কে অরিযমগ্গস্সাপি নিদ্দিট্ঠত্তা ইধ অরিযমগ্গো ৰুত্তো. একচিত্তস্স আরম্মণদ্ৰযাভাৰস্স অৰুত্তেপি সিদ্ধত্তা তং অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ এৰং ইমে তযো ধম্মা একচিত্তস্স আরম্মণা ন হোন্তীতি নিগমনং কতং.
১৬০. ইদানি তং ভাৰনাসিদ্ধিসাধকং যোগাৰচরং থুনন্তো আনাপানস্সতি যস্সাতি গাথং ৰত্ৰা তস্সা নিদ্দেসমাহ. তত্থ আনাপানস্সতিযো যথা বুদ্ধেন দেসিতা, তথা পরিপুণ্ণা সুভাৰিতা অনুপুব্বং পরিচিতা যস্স অত্থি সংৰিজ্জন্তি. সো ইমং লোকং পভাসেতি. কিং ৰিয? অব্ভা মুত্তোৰ চন্দিমা যথা অব্ভাদীহি মুত্তো চন্দিমা ইমং ওকাসলোকং পভাসেতি, তথা সো যোগাৰচরো ইমং খন্ধাদিলোকং পভাসেতীতি গাথায সম্বন্ধো. ‘‘অব্ভা মুত্তোৰ চন্দিমা’’তি চ পদস্স নিদ্দেসে মহিকাদীনম্পি ৰুত্তত্তা এত্থ আদিসদ্দলোপো কতোতি ৰেদিতব্বো. গাথানিদ্দেসে নো পস্সাসো নো অস্সাসোতি সো সোযেৰ অত্থো পটিসেধেন ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তো. উপট্ঠানং সতীতি অসম্মুস্সনতায তমেৰ অস্সাসং উপগন্ত্ৰা ঠানং সতি নামাতি অত্থো. তথা পস্সাসং. এত্তাৰতা আনাপানেসু সতি আনাপানস্সতীতি অত্থো ৰুত্তো হোতি.
ইদানি সতিৰসেনেৰ ‘‘যস্সা’’তি ৰুত্তং পুগ্গলং নিদ্দিসিতুকামো যো অস্সসতি, তস্সুপট্ঠাতি. যো পস্সসতি, তস্সুপট্ঠাতীতি ৰুত্তং. যো অস্সসতি, তস্স সতি অস্সাসং উপগন্ত্ৰা তিট্ঠতি. যো পস্সসতি, তস্স সতি পস্সাসং উপগন্ত্ৰা তিট্ঠতীতি অত্থো. পরিপুণ্ণাতি ঝানৰিপস্সনামগ্গপরম্পরায অরহত্তমগ্গপ্পত্তিযা পরিপুণ্ণা. তেযেৰ হি ঝানৰিপস্সনামগ্গধম্মে সন্ধায পরিগ্গহট্ঠেনাতিআদিমাহ. তে হি ধম্মা ইমিনা যোগিনা পরিগ্গয্হমানত্তা পরিগ্গহা, তেন পরিগ্গহট্ঠেন পরিপুণ্ণা. তত্থ সব্বেসং চিত্তচেতসিকানং অঞ্ঞমঞ্ঞপরিৰারত্তা পরিৰারট্ঠেন পরিপুণ্ণা. ভাৰনাপারিপূরিৰসেন পরিপূরট্ঠেন পরিপুণ্ণা. চতস্সো ভাৰনাতিআদীনি সুভাৰিতাতি ৰুত্তপদস্স অত্থৰসেন ৰুত্তানি. চতস্সো ভাৰনা হেট্ঠা ৰুত্তাযেৰ. যানীকতাতি যুত্তযানসদিসা কতা. ৰত্থুকতাতি পতিট্ঠট্ঠেন ৰত্থুসদিসা কতা. অনুট্ঠিতাতি পচ্চুপট্ঠিতা. পরিচিতাতি সমন্ততো চিতা উপচিতা. সুসমারদ্ধাতি সুট্ঠু সমারদ্ধা সুকতা. যত্থ যত্থ আকঙ্খতীতি যেসু যেসু ঝানেসু যাসু যাসু ৰিপস্সনাসু সচে ইচ্ছতি. তত্থ তত্থাতি তেসু তেসু ঝানেসু তাসু তাসু ৰিপস্সনাসু. ৰসিপ্পত্তোতি ৰসীভাৰং বহুভাৰং পত্তো. বলপ্পত্তোতি সমথৰিপস্সনাবলপ্পত্তো. ৰেসারজ্জপ্পত্তোতি ৰিসারদভাৰং পটুভাৰং পত্তো. তে ধম্মাতি সমথৰিপস্সনা ধম্মা. আৰজ্জনপটিবদ্ধাতি আৰজ্জনাযত্তা, আৰজ্জিতমত্তেযেৰ তস্স সন্তানেন, ঞাণেন ৰা সম্পযোগং গচ্ছন্তীতি অত্থো. আকঙ্খপটিবদ্ধাতি রুচিআযত্তা, রোচিতমত্তেযেৰ ৰুত্তনযেন সম্পযোগং গচ্ছন্তীতি অত্থো. মনসিকারো পনেত্থ আৰজ্জনায চিত্তুপ্পাদো. আকঙ্খনায ৰেৰচনৰসেন অত্থৰিৰরণত্থং ৰুত্তো. তেন ৰুচ্চতি যানীকতাতি এৰং কতত্তাযেৰ তে যুত্তযানসদিসা কতা হোন্তীতি ৰুত্তং হোতি.
যস্মিং যস্মিং ৰত্থুস্মিন্তি সোল়সসু ৰত্থূসু একেকস্মিং. স্ৰাধিট্ঠিতন্তি সুপ্পতিট্ঠিতং. সূপট্ঠিতাতি সুট্ঠু উপট্ঠিতা. সম্পযুত্তচিত্তসতীনং সহেৰ সকসককিচ্চকরণতো অনুলোমপটিলোমৰসেন যোজেত্ৰা তে দ্ৰে ধম্মা দস্সিতা. তেন ৰুচ্চতি ৰত্থুকতাতি এৰং ভূতত্তাযেৰ কতপতিট্ঠা হোন্তীতি ৰুত্তং হোতি. যেন যেন চিত্তং অভিনীহরতীতি পুব্বপ্পৰত্তিতো অপনেত্ৰা যত্থ যত্থ ভাৰনাৰিসেসে চিত্তং উপনেতি. তেন তেন সতি অনুপরিৰত্ততীতি তস্মিং তস্মিংযেৰ ভাৰনাৰিসেসে সতি অনুকূলা হুত্ৰা পুব্বপ্পৰত্তিতো নিৰত্তিত্ৰা পৰত্ততি. ‘‘যেন, তেনা’’তি চেত্থ ‘‘যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমী’’তিআদীসু (খু. পা. ৫.১; সু. নি. মঙ্গলসুত্ত) ৰিয ভুম্মত্থো ৰেদিতব্বো. তেন ৰুচ্চতি অনুট্ঠিতাতি এৰং করণতোযেৰ তং তং ভাৰনং অনুগন্ত্ৰা ঠিতা হোন্তীতি ৰুত্তং হোতি. আনাপানস্সতিযা সতিপধানত্তা ৰত্থুকতানুট্ঠিতপদেসু সতিযা সহ যোজনা কতাতি ৰেদিতব্বা.
যস্মা পন পরিপুণ্ণাযেৰ পরিচিতা হোন্তি ৰড্ঢিতা লদ্ধাসেৰনা, তস্মা ‘‘পরিপুণ্ণা’’তিপদে ৰুত্তা তযো অত্থা ‘‘পরিচিতা’’তিপদেপি ৰুত্তা, চতুত্থো ৰিসেসত্থোপি ৰুত্তো. তত্থ সতিযা পরিগ্গণ্হন্তোতি সম্পযুত্তায, পুব্বভাগায ৰা সতিযা পরিগ্গহেতব্বে পরিগ্গণ্হন্তো যোগী. জিনাতি পাপকে অকুসলে ধম্মেতি সমুচ্ছেদৰসেন লামকে কিলেসে জিনাতি অভিভৰতি. অযঞ্চ পুগ্গলাধিট্ঠানা ধম্মদেসনা. ধম্মেসু হি জিনন্তেসু তংধম্মসমঙ্গীপুগ্গলোপি জিনাতি নাম. তে চ ধম্মা সতিং অৰিহায অত্তনো পৰত্তিক্খণে জিনিতুমারদ্ধা জিতাতি ৰুচ্চন্তি যথা ‘‘ভুঞ্জিতুমারদ্ধো ভুত্তো’’তি ৰুচ্চতি. লক্খণং পনেত্থ সদ্দসত্থতো ৰেদিতব্বং. এৰং সন্তেপি ‘‘পরিজিতা’’তি ৰত্তব্বে জ-কারস্স চ-কারং কত্ৰা ‘‘পরিচিতা’’তি ৰুত্তং, যথা সম্মা গদো অস্সাতি সুগতোতি অত্থৰিকপ্পে দ-কারস্স ত-কারো নিরুত্তিলক্খণেন কতো, এৰমিধাপি ৰেদিতব্বো. ইমস্মিং অত্থৰিকপ্পে পরিচিতাতি পদং কত্তুসাধনং, পুরিমানি তীণি কম্মসাধনানি.
চত্তারো সুসমারদ্ধাতি চত্তারো সুসমারদ্ধত্থাতি ৰুত্তং হোতি, অত্থসদ্দস্স লোপো দট্ঠব্বো. সুসমারদ্ধাতি পদস্স অত্থাপি হি ইধ সুসমারদ্ধাতি ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা, সুসমারদ্ধধম্মা ৰা. চতুরত্থভেদতো চত্তারোতি ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা, ন ধম্মভেদতো. যস্মা পন সুভাৰিতাযেৰ সুসমারদ্ধা হোন্তি, ন অঞ্ঞে, তস্মা তযো ভাৰনত্থা ইধাপি ৰুত্তা. আসেৰনত্থোপি তীসু ৰুত্তেসু ৰুত্তোযেৰ হোতি, তস্মা তং অৰত্ৰা তপ্পচ্চনীকানং সুসমূহতত্থো ৰুত্তো. পচ্চনীকসমুগ্ঘাতেন হি আরদ্ধপরিযোসানং পঞ্ঞাযতি, তেন সুসমারদ্ধস্স সিখাপ্পত্তো অত্থো ৰুত্তো হোতি. তত্থ তপ্পচ্চনীকানন্তি তেসং ঝানৰিপস্সনামগ্গানং পটিপক্খভূতানং. কিলেসানন্তি কামচ্ছন্দাদীনং নিচ্চসঞ্ঞাদিসম্পযুত্তানং সক্কাযদিট্ঠাদীনঞ্চ. সুসমূহতত্তাতি ৰিক্খম্ভনতদঙ্গসমুচ্ছেদৰসেন সুট্ঠু সমূহতত্তা নাসিতত্তা. পোত্থকেসু পন ‘‘সুসমুগ্ঘাতত্তা’’তি লিখন্তি, তং ন সুন্দরং.
১৬১. পুন তস্সেৰ পদস্স অঞ্ঞম্পি অত্থৰিকপ্পং দস্সেন্তো সুসমন্তিআদিমাহ. তত্থ তত্থ জাতাতি তস্মিং সিখাপ্পত্তভাৰনাৰিসেসে জাতা. অনৰজ্জাতি কিলেসানং আরম্মণভাৰানুপগমনেন কিলেসদোসৰিরহিতা. কুসলাতি জাতিৰসেন কুসলা. বোধিপক্খিযাতি বুজ্ঝনট্ঠেন বোধীতি লদ্ধনামস্স অরিযস্স পক্খে ভৰত্তা বোধিপক্খিযা. পক্খে ভৰত্তাতি হি উপকারভাৰে ঠিতত্তা. তে চ ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা, চত্তারো সম্মপ্পধানা, চত্তারো ইদ্ধিপাদা, পঞ্চিন্দ্রিযানি, পঞ্চ বলানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি (ম. নি. ৩.৩৫; চূল়নি. মেত্তগূমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ২২; মি. প. ৫.৪.১) সত্ততিংস ধম্মা. ইদং সমন্তি ইদং মগ্গক্খণে ধম্মজাতং সমুচ্ছেদৰসেন কিলেসে সমেতি ৰিনাসেতীতি সমং নাম. নিরোধো নিব্বানন্তি দুক্খনিরোধত্তা নিরোধো, ৰানসঙ্খাতায তণ্হায অভাৰা নিব্বানং. ইদং সুসমন্তি ইদং নিব্বানং সব্বসঙ্খতৰিসমাপগতত্তা সুট্ঠু সমন্তি সুসমং নাম. ঞাতন্তি বোধিপক্খিযসঙ্খাতং সমং অসম্মোহতো ঞাণেন ঞাতং, নিব্বানসঙ্খাতং সুসমং আরম্মণতো ঞাণেন ঞাতং. তদেৰ দ্ৰযং তেনেৰ চক্খুনা ৰিয দিট্ঠং. ৰিদিতন্তি তদেৰ দ্ৰযং সন্তানে উপ্পাদনেন আরম্মণকরণেন চ পটিলদ্ধং. ঞাতং ৰিয পঞ্ঞায সচ্ছিকতং ফস্সিতঞ্চ. ‘‘অসল্লীনং অসম্মুট্ঠা অসারদ্ধো একগ্গ’’ন্তি পুরিমস্স পুরিমস্স পদস্স অত্থপ্পকাসনং. তত্থ আরদ্ধন্তি পট্ঠপিতং. অসল্লীনন্তি অসঙ্কুচিতং. উপট্ঠিতাতি উপগন্ত্ৰা ঠিতা. অসম্মুট্ঠাতি অৰিনট্ঠা. পস্সদ্ধোতি নিব্বুতো. অসারদ্ধোতি নিদ্দরথো. সমাহিতন্তি সমং ঠপিতং. একগ্গন্তি অৰিক্খিত্তং.
‘‘চত্তারো সুসমারদ্ধা’’তিআদি সকলস্স সুসমারদ্ধৰচনস্স মূলত্থো. ‘‘অত্থি সম’’ন্তিআদি পন সুসমৰচনস্স, ‘‘ঞাত’’ন্তিআদি আরদ্ধৰচনস্স ৰিকপ্পত্থা. তত্থাযং পদত্থসংসন্দনা – ‘‘সমা চ সুসমা চ সমসুসমা’’তি ৰত্তব্বে একদেসসরূপেকসেসং কত্ৰা ‘‘সুসমা’’ ইচ্চেৰ ৰুত্তা যথা নামঞ্চ রূপঞ্চ নামরূপঞ্চ নামরূপন্তি. ‘‘ইদং সমং, ইদং সুসম’’ন্তি পন অনঞ্ঞাপেক্খং কত্ৰা নপুংসকৰচনং কতং. যস্মা পন ঞাতম্পি দিট্ঠন্তি ৰুচ্চতি, দিট্ঠঞ্চ আরদ্ধঞ্চ অত্থতো একং. ৰিদিতসচ্ছিকতফস্সিতানি পন ঞাতৰেৰচনানি, তস্মা ঞাতন্তি আরদ্ধত্থোযেৰ ৰুত্তো হোতি.
আরদ্ধং হোতি ৰীরিযং অসল্লীনন্তি অযং পন আরদ্ধৰচনস্স উজুকত্থোযেৰ. উপট্ঠিতা সতীতিআদীনি পন সম্পযুত্তৰীরিযস্স উপকারকধম্মদস্সনত্থং ৰুত্তানি, ন আরদ্ধৰচনস্স অত্থদস্সনত্থং. পুরিমেন অত্থেন সুট্ঠু সমারদ্ধাতি সুসমারদ্ধা চ, ইমিনা অত্থেন সুসমা আরদ্ধাতি সুসমারদ্ধা চ একসেসে কতে ‘‘সুসমারদ্ধা’’তি ৰুচ্চন্তি. ইমমত্থং পরিগ্গহেত্ৰা ‘‘তেন ৰুচ্চতি সুসমারদ্ধা’’তি ৰুত্তং.
অনুপুব্বন্তি যথানুক্কমেনাতি অত্থো, পুব্বং পুব্বং অনূতি ৰুত্তং হোতি. দীঘং অস্সাসৰসেনাতি দীঘন্তি ৰুত্তঅস্সাসৰসেন. পুরিমা পুরিমাতি পুরিমা পুরিমা সতি. এতেন পুব্বন্তিপদস্স অত্থো ৰুত্তো হোতি. পচ্ছিমা পচ্ছিমাতি সতিযেৰ. এতেন অনূতিপদস্স অত্থো ৰুত্তো হোতি. উভযেন পুব্বঞ্চ অনু চ পরিচিতাতি অত্থো ৰুত্তো হোতি. উপরি সোল়স ৰত্থূনি ৰিত্থারেত্ৰা ৰচনতো ইধ সঙ্খিপিত্ৰা ‘‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী’’তি অন্তিমমেৰ দস্সিতং. যস্মা সিখাপ্পত্তভাৰনস্স সব্বাপি আনাপানস্সতিযো পুনপ্পুনং যথারুচি পৰত্তনতো অনুপরিচিতাপি হোন্তি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং পরিচিতা চেৰ হোন্তি অনুপরিচিতা চা’’তি.
যথত্থাতি যথাসভাৰত্থা. অত্তদমথত্থোতি অরহত্তমগ্গক্খণে অত্তনো নিব্বিসেৰনত্থো. সমথত্থোতি সীতিভাৰত্থো. পরিনিব্বাপনত্থোতি কিলেসপরিনিব্বানেন. অভিঞ্ঞত্থোতি সব্বধম্মৰসেন. পরিঞ্ঞত্থাদযো মগ্গঞাণকিচ্চৰসেন. সচ্চাভিসমযত্থো চতুন্নং সচ্চানং একপটিৰেধদস্সনৰসেন. নিরোধে পতিট্ঠাপকত্থো আরম্মণকরণৰসেন.
বুদ্ধোতিপদস্স অভাৰেপি বুদ্ধেনাতিপদে যো সো বুদ্ধো, তং নিদ্দিসিতুকামেন বুদ্ধোতি ৰুত্তং. সযম্ভূতি উপদেসং ৰিনা সযমেৰ ভূতো. অনাচরিযকোতি সযম্ভূপদস্স অত্থৰিৰরণং. যো হি আচরিযং ৰিনা সচ্চানি পটিৰিজ্ঝতি, সো সযম্ভূ নাম হোতি. পুব্বে অননুস্সুতেসূতিআদি অনাচরিযকভাৰস্স অত্থপ্পকাসনং. অননুস্সুতেসূতি আচরিযং অননুস্সুতেসু. সামন্তি সযমেৰ. অভিসম্বুজ্ঝীতি ভুসং সম্মা পটিৰিজ্ঝি. তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পাপুণীতি তেসু চ সচ্চেসু সব্বঞ্ঞুভাৰং পাপুণি. যথা সচ্চানি পটিৰিজ্ঝন্তা সব্বঞ্ঞুনো হোন্তি, তথা সচ্চানং পটিৰিদ্ধত্তা এৰং ৰুত্তং. সব্বঞ্ঞুতং পত্তোতিপি পাঠো. বলেসু চ ৰসীভাৰন্তি দসসু চ তথাগতবলেসু ইস্সরভাৰং পাপুণি. যো সো এৰং ভূতো, সো বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ সব্বেসু ধম্মেসু অপ্পটিহতঞাণনিমিত্তানুত্তরৰিমোক্খাধিগমপরিভাৰিতং খন্ধসন্তানং উপাদায পণ্ণত্তিকো, সব্বঞ্ঞুতপদট্ঠানং ৰা সচ্চাভিসম্বোধিমুপাদায পণ্ণত্তিকো সত্তৰিসেসো বুদ্ধো. এত্তাৰতা অত্থতো বুদ্ধৰিভাৰনা কতা হোতি.
১৬২. ইদানি ব্যঞ্জনতো ৰিভাৰেন্তো বুদ্ধোতি কেনট্ঠেন বুদ্ধোতিআদিমাহ. তত্থ যথা লোকে অৰগন্তা অৰগতোতি ৰুচ্চতি, এৰং বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো. যথা পণ্ণসোসা ৰাতা পণ্ণসুসাতি ৰুচ্চন্তি, এৰং বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো. সব্বঞ্ঞুতায বুদ্ধোতি সব্বধম্মবুজ্ঝনসমত্থায বুদ্ধিযা বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. সব্বদস্সাৰিতায বুদ্ধোতি সব্বধম্মানং ঞাণচক্খুনা দিট্ঠত্তা বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. অনঞ্ঞনেয্যতায বুদ্ধোতি অঞ্ঞেন অবোধনীযতো সযমেৰ বুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. ৰিসৰিতায বুদ্ধোতি নানাগুণৰিসৰনতো পদুমমিৰ ৰিকসনট্ঠেন বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. খীণাসৰসঙ্খাতেন বুদ্ধোতিআদীহি ছহি পরিযাযেহি চিত্তসঙ্কোচকরধম্মপ্পহানেন নিদ্দক্খযৰিবুদ্ধো পুরিসো ৰিয সব্বকিলেসনিদ্দক্খযৰিবুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. সঙ্খা সঙ্খাতন্তি অত্থতো একত্তা সঙ্খাতেনাতি ৰচনস্স কোট্ঠাসেনাতি অত্থো. তণ্হালেপদিট্ঠিলেপাভাৰেন নিরুপলেপসঙ্খাতেন. সৰাসনানং সব্বকিলেসানং পহীনত্তা একন্তৰচনেন ৰিসেসেত্ৰা একন্তৰীতরাগোতিআদি ৰুত্তং. একন্তনিক্কিলেসোতি রাগদোসমোহাৰসেসেহি সব্বকিলেসেহি নিক্কিলেসো. একাযনমগ্গং গতোতি বুদ্ধোতি গমনত্থানং ধাতূনং বুজ্ঝনত্থত্তা বুজ্ঝনত্থাপি ধাতুযো গমনত্থা হোন্তি, তস্মা একাযনমগ্গং গতত্তা বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. একাযনমগ্গোতি চেত্থ –
‘‘মগ্গো পন্থো পথো পজ্জো, অঞ্জসং ৰটুমাযনং;
নাৰা উত্তরসেতু চ, কুল্লো চ ভিসি সঙ্কমো’’তি . (চূল়নি. পারাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ১০১) –
মগ্গস্স বহূসু নামেসু অযননামেন ৰুত্তো. তস্মা একমগ্গভূতো মগ্গো, ন দ্ৰেধাপথভূতোতি অত্থো. অথ ৰা একেন অযিতব্বো মগ্গোতি একাযনমগ্গো. একেনাতি গণসঙ্গণিকং পহায পৰিৰেকেন চিত্তেন. অযিতব্বোতি পটিপজ্জিতব্বো. অযন্তি ৰা এতেনাতি অযনো, সংসারতো নিব্বানং গচ্ছন্তীতি অত্থো. একেসং অযনো একাযনো. একেতি সেট্ঠা, সব্বসত্তসেট্ঠা চ সম্মাসম্বুদ্ধা, তস্মা একাযনমগ্গোতি সম্মাসম্বুদ্ধানং অযনভূতো মগ্গোতি ৰুত্তং হোতি. অযতীতি ৰা অযনো, গচ্ছতি পৰত্ততীতি অত্থো. একস্মিং অযনো মগ্গোতি একাযনমগ্গো, একস্মিংযেৰ বুদ্ধসাসনে পৰত্তমানো মগ্গো, ন অঞ্ঞত্থাতি ৰুত্তং হোতি. অপি চ একং অযতীতি একাযনো, পুব্বভাগে নানামুখভাৰনানযপ্পৰত্তোপি অপরভাগে একং নিব্বানমেৰ গচ্ছতীতি ৰুত্তং হোতি, তস্মা একাযনমগ্গোতি একনিব্বানগমনমগ্গোতি অত্থো. একো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি বুদ্ধোতি ন পরেহি বুদ্ধত্তা বুদ্ধো, কিং পন সযমেৰ অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. অবুদ্ধিৰিহতত্তা বুদ্ধিপটিলাভা বুদ্ধোতি বুদ্ধি বুদ্ধং বোধোতি পরিযাযৰচনমেতং. তত্থ যথা নীলরত্তগুণযোগা নীলো পটো রত্তো পটোতি ৰুচ্চতি, এৰং বুদ্ধগুণযোগা বুদ্ধোতি ঞাপেতুং ৰুত্তং.
ততো পরং বুদ্ধোতি নেতং নামন্তিআদি ‘‘অত্থমনুগতা অযং পঞ্ঞত্তী’’তি ঞাপনত্থং ৰুত্তং. তত্থ মিত্তা সহাযা. অমচ্চা ভচ্চা. ঞাতী পিতুপক্খিকা. সালোহিতা মাতুপক্খিকা. সমণা পব্বজ্জূপগতা. ব্রাহ্মণা ভোৰাদিনো, সমিতপাপবাহিতপাপা ৰা. দেৰতা সক্কাদযো ব্রহ্মানো চ. ৰিমোক্খন্তিকন্তি ৰিমোক্খো অরহত্তমগ্গো, ৰিমোক্খস্স অন্তো অরহত্তফলং, তস্মিং ৰিমোক্খন্তে ভৰং ৰিমোক্খন্তিকং নাম. সব্বঞ্ঞুভাৰো হি অরহত্তমগ্গেন সিজ্ঝতি, অরহত্তফলোদযে সিদ্ধো হোতি, তস্মা সব্বঞ্ঞুভাৰো ৰিমোক্খন্তে ভৰো হোতি. তং নেমিত্তিকম্পি নামং ৰিমোক্খন্তে ভৰং নাম হোতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘ৰিমোক্খন্তিকমেতং বুদ্ধানং ভগৰন্তান’’ন্তি. বোধিযা মূলে সহ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পটিলাভাতি মহাবোধিরুক্খমূলে যথাৰুত্তক্খণে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পটিলাভেন সহ. সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তীতি অরহত্তফলসচ্ছিকিরিযায, সব্বধম্মসচ্ছিকিরিযায ৰা জাতা পঞ্ঞত্তি. যদিদং বুদ্ধোতি যা অযং বুদ্ধোতি পঞ্ঞত্তি, অযং ব্যঞ্জনতো বুদ্ধৰিভাৰনা.
‘‘যথা বুদ্ধেন দেসিতা’’তিগাথাপাদস্স পন ইমিনা পদভাজনীযে ৰুত্তত্থেন অযং সংসন্দনা – আনাপানস্সতিযো চ যথা বুদ্ধেন দেসিতা, যেন পকারেন দেসিতা. যথাসদ্দেন সঙ্গহিতা দস যথত্থা চ যথা বুদ্ধেন দেসিতা, যেন পকারেন দেসিতাতি পকারত্থস্স চ যথাসদ্দস্স, সভাৰত্থস্স চ যথাসদ্দস্স সরূপেকসেসৰসেন একসেসং কত্ৰা ‘‘যথা’’তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. পদভাজনীযে পনস্স যথত্থেসু একেকস্স যোজনাৰসেন ‘‘দেসিতো’’তি একৰচনং কতং.
‘‘সোতি গহট্ঠো ৰা হোতি পব্বজিতো ৰা’’তি ৰুত্তত্তা আদিপদেপি যস্স গহট্ঠস্স ৰা পব্বজিতস্স ৰাতি ৰুত্তমেৰ হোতি. লোকত্থো ৰুত্তোযেৰ. পভাসেতীতি অত্তনো ঞাণস্স পাকটং করোতীতি অত্থো. অভিসম্বুদ্ধত্তাতি সাৰকপারমিঞাণেনপি পটিৰিদ্ধভাৰেন. ওভাসেতীতি কামাৰচরভূতং লোকং. ভাসেতীতি রূপাৰচরভূতং লোকং. পভাসেতীতি অরূপাৰচরভূতং লোকং.
অরিযঞাণন্তি অরহত্তমগ্গঞাণং. মহিকা মুত্তোতি মহিকায মুত্তো. মহিকাতি নীহারো ৰুচ্চতি. মহিযা মুত্তোতিপি পাঠো. ধূমরজা মুত্তোতি ধূমতো চ রজতো চ মুত্তো. রাহুগহণা ৰিপ্পমুত্তোতি রাহুনো চন্দস্স আসন্নুপক্কিলেসত্তা দ্ৰীহি উপসগ্গেহি ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং. ভাসতে ইতি সওভাসট্ঠেন. তপতে ইতি সতেজট্ঠেন. ৰিরোচতে ইতি রুচিরট্ঠেন. এৰমেৰন্তি এৰং এৰং. যস্মা পন চন্দোপি সযং ভাসন্তো তপন্তো ৰিরোচন্তো ইমং ওকাসলোকং ওভাসেতি, ভিক্খু চ পঞ্ঞায ভাসন্তো তপন্তো ৰিরোচন্তো ইমং খন্ধাদিলোকং পঞ্ঞায ওভাসেতি, তস্মা উভযত্রাপি ‘‘ভাসেতী’’তি অৰত্ৰা ‘‘ভাসতে’’ ইচ্চেৰ ৰুত্তং. এৰঞ্হি ৰুত্তে হেতুঅত্থোপি ৰুত্তো হোতি. অতিৰিসদতরাভসূরিযোপমং অগ্গহেত্ৰা কস্মা চন্দোপমা গহিতাতি চে? সব্বকিলেসপরিল়াহৰূপসমেন সন্তস্স ভিক্খুনো সন্তগুণযুত্তচন্দোপমা অনুচ্ছৰিকাতি গহিতাতি ৰেদিতব্বং. এৰং আনাপানস্সতিভাৰনাসিদ্ধিসাধকং যোগাৰচরং থুনিত্ৰা ইমানি তেরস ৰোদানে ঞাণানীতি তানি ঞাণানি নিগমেত্ৰা দস্সেতীতি.
ৰোদানঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.