১. অস্সাদদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা
১২২. ইদানি ঞাণকথানন্তরং কথিতায দিট্ঠিকথায অনুপুব্বঅনুৰণ্ণনা অনুপ্পত্তা. অযঞ্হি দিট্ঠিকথা ঞাণকথায কতঞাণপরিচযস্স সমধিগতসম্মাদিট্ঠিস্স মিচ্ছাদিট্ঠিমলৰিসোধনা সুকরা হোতি, সম্মাদিট্ঠি চ সুপরিসুদ্ধা হোতীতি ঞাণকথানন্তরং কথিতা. তত্থ কা দিট্ঠীতিআদিকা পুচ্ছা. কা দিট্ঠীতি অভিনিৰেসপরামাসো দিট্ঠীতিআদিকং পুচ্ছিতপুচ্ছায ৰিস্সজ্জনং. কথং অভিনিৰেসপরামাসো দিট্ঠীতিআদিকো ৰিস্সজ্জিতৰিস্সজ্জনস্স ৰিত্থারনিদ্দেসো, সব্বাৰ তা দিট্ঠিযো অস্সাদদিট্ঠিযোতিআদিকা দিট্ঠিসুত্তসংসন্দনাতি এৰমিমে চত্তারো পরিচ্ছেদা. তত্থ পুচ্ছাপরিচ্ছেদে তাৰ কা দিট্ঠীতি ধম্মপুচ্ছা, সভাৰপুচ্ছা. কতি দিট্ঠিট্ঠানানীতি হেতুপুচ্ছা পচ্চযপুচ্ছা, কিত্তকানি দিট্ঠীনং কারণানীতি অত্থো. কতি দিট্ঠিপরিযুট্ঠানানীতি সমুদাচারপুচ্ছা ৰিকারপুচ্ছা. দিট্ঠিযো এৰ হি সমুদাচারৰসেন চিত্তং পরিযোনন্ধন্তিযো উট্ঠহন্তীতি দিট্ঠিপরিযুট্ঠানানি নাম হোন্তি. কতি দিট্ঠিযোতি দিট্ঠীনং সঙ্খাপুচ্ছা গণনাপুচ্ছা. কতি দিট্ঠাভিনিৰেসাতি ৰত্থুপ্পভেদৰসেন আরম্মণনানত্তৰসেন দিট্ঠিপ্পভেদপুচ্ছা. দিট্ঠিযো এৰ হি তং তং ৰত্থুং তং তং আরম্মণং অভিনিৰিসন্তি পরামসন্তীতি দিট্ঠিপরামাসাতি ৰুচ্চন্তি. কতমো দিট্ঠিট্ঠানসমুগ্ঘাতোতি দিট্ঠীনং পটিপক্খপুচ্ছা পহানূপাযপুচ্ছা. দিট্ঠিকারণানি হি খন্ধাদীনি দিট্ঠিসমুগ্ঘাতেন তাসং কারণানি ন হোন্তীতি তানি চ কারণানি সমুগ্ঘাতিতানি নাম হোন্তি. তস্মা দিট্ঠিট্ঠানানি সম্মা ভুসং হঞ্ঞন্তি এতেনাতি দিট্ঠিট্ঠানসমুগ্ঘাতোতি ৰুচ্চতি.
ইদানি এতাসং ছন্নং পুচ্ছানং কা দিট্ঠীতিআদীনি ছ ৰিস্সজ্জনানি. তত্থ কা দিট্ঠীতি ৰিস্সজ্জেতব্বপুচ্ছা. অভিনিৰেসপরামাসো দিট্ঠীতি ৰিস্সজ্জনং. সা পন অনিচ্চাদিকে ৰত্থুস্মিং নিচ্চাদিৰসেন অভিনিৰিসতি পতিট্ঠহতি দল়্হং গণ্হাতীতি অভিনিৰেসো. অনিচ্চাদিআকারং অতিক্কমিত্ৰা নিচ্চন্তিআদিৰসেন ৰত্তমানো পরতো আমসতি গণ্হাতীতি পরামাসো. অথ ৰা নিচ্চন্তিআদিকং পরং উত্তমং সচ্চন্তি আমসতি গণ্হাতীতি পরামাসো, অভিনিৰেসো চ সো পরামাসো চাতি অভিনিৰেসপরামাসো. এৰংপকারো দিট্ঠীতি কিচ্চতো দিট্ঠিসভাৰং ৰিস্সজ্জেতি. তীণি সতন্তি তীণি সতানি, ৰচনৰিপল্লাসো কতো. কতমো দিট্ঠিট্ঠানসমুগ্ঘাতোতি পুচ্ছং অনুদ্ধরিত্ৰাৰ সোতাপত্তিমগ্গো দিট্ঠিট্ঠানসমুগ্ঘাতোতি ৰিস্সজ্জনং কতং.
১২৩. ইদানি কথং অভিনিৰেসপরামাসোতিআদি ৰিত্থারনিদ্দেসো. তত্থ রূপন্তি উপযোগৰচনং. রূপং অভিনিৰেসপরামাসোতি সম্বন্ধো. রূপন্তি চেত্থ রূপুপাদানক্খন্ধো কসিণরূপঞ্চ. ‘‘এতং মমা’’তি অভিনিৰেসপরামাসো দিট্ঠি, ‘‘এসোহমস্মী’’তি অভিনিৰেসপরামাসো দিট্ঠি, ‘‘এসো মে অত্তা’’তি অভিনিৰেসপরামাসো দিট্ঠীতি পচ্চেকং যোজেতব্বং. এতন্তি সামঞ্ঞৰচনং. তেনেৰ ‘‘ৰেদনং এতং মম, সঙ্খারে এতং মমা’’তি নপুংসকৰচনং একৰচনঞ্চ কতং. এসোতি পন ৰত্তব্বমপেক্খিত্ৰা পুল্লিঙ্গেকৰচনং কতং. এতং মমাতি তণ্হামঞ্ঞনামূলিকা দিট্ঠি. এসোহমস্মীতি মানমঞ্ঞনামূলিকা দিট্ঠি. এসো মে অত্তাতি দিট্ঠিমঞ্ঞনা এৰ. কেচি পন ‘‘এতং মমাতি মমংকারকপ্পনা, এসোহমস্মীতি অহংকারকপ্পনা, এসো মে অত্তাতি অহংকারমমংকারকপ্পিতো অত্তাভিনিৰেসোতি চ, তথা যথাক্কমেনেৰ তণ্হামূলনিৰেসো মানপগ্গাহো, তণ্হামূলনিৰিট্ঠো মানপগ্গহিতো, অত্তাভিনিৰেসোতি চ, সঙ্খারানং দুক্খলক্খণাদস্সনং, সঙ্খারানং অনিচ্চলক্খণাদস্সনং, সঙ্খারানং তিলক্খণাদস্সনহেতুকো অত্তাভিনিৰেসোতি চ, দুক্খে অসুভে চ সুখং সুভন্তি ৰিপল্লাসগতস্স, অনিচ্চে নিচ্চন্তি ৰিপল্লাসগতস্স, চতুব্বিধৰিপল্লাসগতস্স চ অত্তাভিনিৰেসোতি চ, পুব্বেনিৰাসঞাণস্স আকারকপ্পনা, দিব্বচক্খুঞাণস্স অনাগতপটিলাভকপ্পনা, পুব্বন্তাপরন্তইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু কপ্পনিস্সিতস্স অত্তাভিনিৰেসোতি চ, নন্দিযা অতীতমন্ৰাগমেতি, নন্দিযা অনাগতং পটিকঙ্খতি, পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু সংহীরতি অত্তাভিনিৰেসোতি চ, পুব্বন্তে অঞ্ঞাণহেতুকা দিট্ঠি, অপরন্তে অঞ্ঞাণহেতুকা দিট্ঠি, পুব্বন্তাপরন্তে ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণহেতুকো অত্তাভিনিৰেসো’’তি চ এতেসং তিণ্ণং ৰচনানং অত্থং ৰণ্ণযন্তি.
দিট্ঠিযো পনেত্থ পঠমং পঞ্চক্খন্ধৰত্থুকা. ততো ছঅজ্ঝত্তিকবাহিরাযতনৰিঞ্ঞাণ- কাযসম্ফস্সকাযৰেদনাকাযসঞ্ঞাকাযচেতনাকাযতণ্হাকাযৰিতক্কৰিচারধাতুদসকসিণ- দ্ৰত্তিংসাকারৰত্থুকা দিট্ঠিযো ৰুত্তা. দ্ৰত্তিংসাকারেসু চ যত্থ ৰিসুং অভিনিৰেসো ন যুজ্জতি, তত্থ সকলসরীরাভিনিৰেসৰসেনেৰ ৰিসুং অভিনিৰেসো ৰিয কতোতি ৰেদিতব্বং. ততো দ্ৰাদসাযতনঅট্ঠারসধাতুএকূনৰীসতিইন্দ্রিযৰসেন যোজনা কতা. তীণি একন্তলোকুত্তরিন্দ্রিযানি ন যোজিতানি. ন হি লোকুত্তরৰত্থুকা দিট্ঠিযো হোন্তি. সব্বত্থাপি চ লোকিযলোকুত্তরমিস্সেসু ধম্মেসু লোকুত্তরে ঠপেত্ৰা লোকিযা এৰ গহেতব্বা. অনিন্দ্রিযবদ্ধরূপঞ্চ ন গহেতব্বমেৰ. ততো তেধাতুকৰসেন নৰৰিধভৰৰসেন ঝানব্রহ্মৰিহারসমাপত্তিৰসেন পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গৰসেন চ যোজনা কতা. জাতিজরামরণানং ৰিসুং গহণে পরিহারো ৰুত্তনযো এৰ. সব্বানি চেতানি রূপাদিকানি জরামরণন্তানি অট্ঠনৰুতিসতং পদানি ভৰন্তি.
১২৪. দিট্ঠিট্ঠানেসু খন্ধাপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি ৰীসতিৰত্থুকাযপি সক্কাযদিট্ঠিযা পঞ্চন্নং খন্ধানংযেৰ ৰত্থুত্তা ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা অত্তানং সমনুপস্সমানা সমনুপস্সন্তি, সব্বে তে পঞ্চুপাদানক্খন্ধেসুযেৰ সমনুপস্সন্তি, এতেসং ৰা অঞ্ঞতর’’ন্তি (সং. নি. ৩.৪৭) ৰুত্তত্তা চ পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দিট্ঠীনং কারণং. অৰিজ্জাপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি অৰিজ্জায অন্ধীকতানং দিট্ঠিউপ্পত্তিতো ‘‘যাযং, ভন্তে, দিট্ঠি ‘অসম্মাসম্বুদ্ধেসু সম্মাসম্বুদ্ধা’তি, অযং নু খো, ভন্তে, দিট্ঠি কিং পটিচ্চ পঞ্ঞাযতীতি? মহতী খো এসা, কচ্চান, ধাতু, যদিদং অৰিজ্জাধাতু. হীনং, কচ্চান, ধাতুং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি হীনা সঞ্ঞা হীনা দিট্ঠী’’তি (সং. নি. ২.৯৭) ৰচনতো চ অৰিজ্জা দিট্ঠীনং কারণং. ফস্সোপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি তেন ফস্সেন ফুট্ঠস্স দিট্ঠিউপ্পত্তিতো ‘‘যে তে, ভিক্খৰে, সমণব্রাহ্মণা পুব্বন্তকপ্পিকা পুব্বন্তানুদিট্ঠিনো পুব্বন্তং আরব্ভ অনেকৰিহিতানি অধিৰুত্তিপদানি অভিৰদন্তি, তদপি ফস্সপচ্চযা’’তি (দী. নি. ১.১২৩) ৰচনতো চ ফস্সো দিট্ঠীনং কারণং. সঞ্ঞাপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি আকারমত্তগ্গহণেন অযাথাৰসভাৰগাহহেতুত্তা সঞ্ঞায –
‘‘যানি চ তীণি যানি চ সট্ঠি, সমণপ্পৰাদসিতানি ভূরিপঞ্ঞ;
সঞ্ঞক্খরসঞ্ঞনিস্সিতানি, ওসরণানি ৰিনেয্য ওঘতমগা’’তি. (সু. নি. ৫৪৩) –
ৰচনতো ‘‘সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খা’’তি (সু. নি. ৮৮০; মহানি. ১০৯) ৰচনতো চ সঞ্ঞা দিট্ঠীনং কারণং. ৰিতক্কোপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি আকারপরিৰিতক্কেন দিট্ঠিউপ্পত্তিতো –
‘‘নহেৰ সচ্চানি বহূনি নানা, অঞ্ঞত্র সঞ্ঞায নিচ্চানি লোকে;
তক্কঞ্চ দিট্ঠীসু পকপ্পযিত্ৰা, সচ্চং মুসাতি দ্ৰযধম্মমাহূ’’তি. (সু. নি. ৮৯২) –
ৰচনতো চ ৰিতক্কো দিট্ঠীনং কারণং. অযোনিসোমনসিকারোপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি অযোনিসো মনসিকারস্স অকুসলানং অসাধারণহেতুত্তা ‘‘তস্সেৰং অযোনিসো মনসিকরোতো ছন্নং দিট্ঠীনং অঞ্ঞতরা দিট্ঠি উপ্পজ্জতী’’তি (ম. নি. ১.১৯) ৰচনতো চ অযোনিসো মনসিকারো দিট্ঠীনং কারণং. পাপমিত্তোপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি পাপমিত্তস্স দিট্ঠানুগতিআপজ্জনেন দিট্ঠিউপ্পত্তিতো ‘‘বাহিরং, ভিক্খৰে, অঙ্গন্তি করিত্ৰা ন অঞ্ঞং একঙ্গম্পি সমনুপস্সামি, যং এৰং মহতো অনত্থায সংৰত্ততি. যথযিদং, ভিক্খৰে, পাপমিত্ততা’’তি (অ. নি. ১.১১০) ৰচনতো চ পাপমিত্তো দিট্ঠীনং কারণং. পরতোপি ঘোসো দিট্ঠিট্ঠানন্তি দুরক্খাতধম্মস্সৰনেন দিট্ঠিউপ্পত্তিতো ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, হেতূ দ্ৰে পচ্চযা মিচ্ছাদিট্ঠিযা উপ্পাদায পরতো চ ঘোসো অযোনিসো চ মনসিকারো’’তি (অ. নি. ২.১২৬) ৰচনতো চ পরতো ঘোসো মিচ্ছাদিট্ঠিকতো মিচ্ছাদিট্ঠিপটিসঞ্ঞুত্তকথা দিট্ঠীনং কারণং.
ইদানি দিট্ঠিট্ঠানন্তি পদস্স অত্থং ৰিৰরন্তো খন্ধা হেতু খন্ধা পচ্চযোতিআদিমাহ. খন্ধা এৰ দিট্ঠীনং উপাদায, জনকহেতু চেৰ উপত্থম্ভকপচ্চযো চাতি অত্থো. সমুট্ঠানট্ঠেনাতি সমুট্ঠহন্তি উপ্পজ্জন্তি এতেনাতি সমুট্ঠানং, কারণন্তি অত্থো. তেন সমুট্ঠানট্ঠেন, দিট্ঠিকারণভাৰেনাতি অত্থো.
১২৫. ইদানি কিচ্চভেদেন দিট্ঠিভেদং দস্সেন্তো কতমানি অট্ঠারস দিট্ঠিপরিযুট্ঠানানীতিআদিমাহ. তত্থ যা দিট্ঠীতি ইদানি ৰুচ্চমানানং অট্ঠারসন্নং পদানং সাধারণং মূলপদং. যা দিট্ঠি, তদেৰ দিট্ঠিগতং, যা দিট্ঠি, তদেৰ দিট্ঠিগহনন্তি সব্বেহি সম্বন্ধো কাতব্বো. অযাথাৰদস্সনট্ঠেন দিট্ঠি, তদেৰ দিট্ঠীসু গতং দস্সনং দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিঅন্তোগধত্তাতি দিট্ঠিগতং. হেট্ঠাপিস্স অত্থো ৰুত্তোযেৰ. দ্ৰিন্নং অন্তানং একন্তগতত্তাপি দিট্ঠিগতং. সা এৰ দিট্ঠি দুরতিক্কমনট্ঠেন দিট্ঠিগহনং তিণগহনৰনগহনপব্বতগহনানি ৰিয. সাসঙ্কসপ্পটিভযট্ঠেন দিট্ঠিকন্তারং চোরকন্তারৰাল়কন্তারনিরুদককন্তারদুব্ভিক্খকন্তারা ৰিয. ধম্মসঙ্গণিযং ‘‘দিট্ঠিকন্তারো’’তি সকলিঙ্গেনেৰ আগতং. সম্মাদিট্ঠিযা ৰিনিৰিজ্ঝনট্ঠেন পটিলোমট্ঠেন চ দিট্ঠিৰিসূকং. মিচ্ছাদস্সনঞ্হি উপ্পজ্জমানং সম্মাদস্সনং ৰিনিৰিজ্ঝতি চেৰ ৰিলোমেতি চ. ধম্মসঙ্গণিযং (ধ. স. ৩৯২, ১১০৫) ‘‘দিট্ঠিৰিসূকাযিক’’ন্তি আগতং. কদাচি সস্সতস্স, কদাচি উচ্ছেদস্স গহণতো দিট্ঠিযা ৰিরূপং ফন্দিতন্তি দিট্ঠিৰিপ্ফন্দিতং. দিট্ঠিগতিকো হি একস্মিং পতিট্ঠাতুং ন সক্কোতি, কদাচি সস্সতং অনুস্সরতি, কদাচি উচ্ছেদং. দিট্ঠিযেৰ অনত্থে সংযোজেতীতি দিট্ঠিসঞ্ঞোজনং. দিট্ঠিযেৰ অন্তোতুদনট্ঠেন দুন্নীহরণীযট্ঠেন চ সল্লন্তি দিট্ঠিসল্লং. দিট্ঠিযেৰ পীল়াকরণট্ঠেন সম্বাধোতি দিট্ঠিসম্বাধো. দিট্ঠিযেৰ মোক্খাৰরণট্ঠেন পলিবোধোতি দিট্ঠিপলিবোধো. দিট্ঠিযেৰ দুম্মোচনীযট্ঠেন বন্ধনন্তি দিট্ঠিবন্ধনং. দিট্ঠিযেৰ দুরুত্তরট্ঠেন পপাতোতি দিট্ঠিপপাতো. দিট্ঠিযেৰ থামগতট্ঠেন অনুসযোতি দিট্ঠানুসযো. দিট্ঠিযেৰ অত্তানং সন্তাপেতীতি দিট্ঠিসন্তাপো. দিট্ঠিযেৰ অত্তানং অনুদহতীতি দিট্ঠিপরিল়াহো. দিট্ঠিযেৰ কিলেসকাযং গন্থেতীতি দিট্ঠিগন্থো. দিট্ঠিযেৰ ভুসং আদিযতীতি দিট্ঠুপাদানং. দিট্ঠিযেৰ ‘‘সচ্চ’’ন্তিআদিৰসেন অভিনিৰিসতীতি দিট্ঠাভিনিৰেসো. দিট্ঠিযেৰ ইদং পরন্তি আমসতি, পরতো ৰা আমসতীতি দিট্ঠিপরামাসো.
১২৬. ইদানি রাসিৰসেন সোল়স দিট্ঠিযো উদ্দিসন্তো কতমা সোল়স দিট্ঠিযোতিআদিমাহ. তত্থ সুখসোমনস্সসঙ্খাতে অস্সাদে দিট্ঠি অস্সাদদিট্ঠি. অত্তানং অনুগতা দিট্ঠি অত্তানুদিট্ঠি. নত্থীতি পৰত্তত্তা ৰিপরীতা দিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি. সতি কাযে দিট্ঠি, সন্তী ৰা কাযে দিট্ঠি সক্কাযদিট্ঠি. কাযোতি চেত্থ খন্ধপঞ্চকং, খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতো সক্কাযো ৰত্থু পতিট্ঠা এতিস্সাতি সক্কাযৰত্থুকা. সস্সতন্তি পৰত্তা দিট্ঠি সস্সতদিট্ঠি. উচ্ছেদোতি পৰত্তা দিট্ঠি উচ্ছেদদিট্ঠি. সস্সতাদিঅন্তং গণ্হাতীতি অন্তগ্গাহিকা, অন্তগ্গাহো ৰা অস্সা অত্থীতি অন্তগ্গাহিকা. অতীতসঙ্খাতং পুব্বন্তং অনুগতা দিট্ঠি পুব্বন্তানুদিট্ঠি. অনাগতসঙ্খাতং অপরন্তং অনুগতা দিট্ঠি অপরন্তানুদিট্ঠি. অনত্থে সংযোজেতীতি সঞ্ঞোজনিকা. অহঙ্কারৰসেন অহন্তি উপ্পন্নেন মানেন দিট্ঠিযা মূলভূতেন ৰিনিবন্ধা ঘটিতা উপ্পাদিতা দিট্ঠি অহন্তি মানৰিনিবন্ধা দিট্ঠি. তথা মমঙ্কারৰসেন মমন্তি উপ্পন্নেন মানেন ৰিনিবন্ধা দিট্ঠি মমন্তি মানৰিনিবন্ধা দিট্ঠি. অত্তনো ৰদনং কথনং অত্তৰাদো, তেন পটিসঞ্ঞুত্তা বদ্ধা দিট্ঠি অত্তৰাদপটিসংযুত্তা দিট্ঠি. অত্তানং লোকোতি ৰদনং কথনং লোকৰাদো, তেন পটিসঞ্ঞুত্তা দিট্ঠি লোকৰাদপটিসংযুত্তা দিট্ঠি. ভৰো ৰুচ্চতি সস্সতং, সস্সতৰসেন উপ্পজ্জনদিট্ঠি ভৰদিট্ঠি. ৰিভৰো ৰুচ্চতি উচ্ছেদো, উচ্ছেদৰসেন উপ্পজ্জনদিট্ঠি ৰিভৰদিট্ঠি.
১২৭-১২৮. ইদানি তীণি সতং দিট্ঠাভিনিৰেসে নিদ্দিসিতুকামো কতমে তীণি সতং দিট্ঠাভিনিৰেসাতি পুচ্ছিত্ৰা তে অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ ৰিসুং ৰিসুং অভিনিৰেসৰিস্সজ্জনেনেৰ তে ৰিস্সজ্জেতুকামো অস্সাদদিট্ঠিযা, কতিহাকারেহি অভিনিৰেসো হোতীতিআদিনা নযেন সোল়সন্নং দিট্ঠীনং অভিনিৰেসাকারগণনং পুচ্ছিত্ৰা পুন অস্সাদদিট্ঠিযা পঞ্চতিংসায আকারেহি অভিনিৰেসো হোতীতি তাসং সোল়সন্নং দিট্ঠীনং অভিনিৰেসাকারগণনং ৰিস্সজ্জেত্ৰা পুন তানি গণনানি ৰিস্সজ্জেন্তো অস্সাদদিট্ঠিযা কতমেহি পঞ্চতিংসায আকারেহি অভিনিৰেসো হোতীতিআদিমাহ. তত্থ রূপং পটিচ্চাতি রূপক্খন্ধং পটিচ্চ. উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সন্তি ‘‘অযং মে কাযো ঈদিসো’’তি রূপসম্পদং নিস্সায গেহসিতং রাগসম্পযুত্তং সুখং সোমনস্সং উপ্পজ্জতি. হেট্ঠা ৰুত্তেনট্ঠেন সুখঞ্চ সোমনস্সঞ্চ. তংযেৰ রূপস্স অস্সাদোতি রূপনিস্সযো অস্সাদো. তঞ্হি সুখং তণ্হাৰসেন অস্সাদীযতি উপভুঞ্জীযতীতি অস্সাদো. অভিনিৰেসপরামাসো দিট্ঠীতি সো অস্সাদো সস্সতোতি ৰা উচ্ছিজ্জিস্সতীতি ৰা সস্সতং ৰা উচ্ছিজ্জমানং ৰা অত্তানং সুখিতং করোতীতি ৰা অভিনিৰেসপরামাসো হোতি. তস্মা যা চ দিট্ঠি যো চ অস্সাদোতি অস্সাদস্স দিট্ঠিভাৰাভাৰেপি অস্সাদং ৰিনা সা দিট্ঠি ন হোতীতি কত্ৰা উভযম্পি সমুচ্চিতং. অস্সাদদিট্ঠীতি অস্সাদে পৰত্তা দিট্ঠীতি ৰুত্তং হোতি.
ইদানি নানাসুত্তেহি সংসন্দেত্ৰা মিচ্ছাদিট্ঠিং মিচ্ছাদিট্ঠিকঞ্চ গরহিতুকামো অস্সাদদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠীতিআদিমাহ. তত্থ দিট্ঠিৰিপত্তীতি সম্মাদিট্ঠিৰিনাসকমিচ্ছাদিট্ঠিসঙ্খাতদিট্ঠিযা ৰিপত্তি. দিট্ঠিৰিপন্নোতি ৰিপন্না ৰিনট্ঠা সম্মাদিট্ঠি অস্সাতি দিট্ঠিৰিপন্নো, ৰিপন্নদিট্ঠীতি ৰুত্তং হোতি. মিচ্ছাদিট্ঠিযা ৰা ৰিপন্নো ৰিনট্ঠোতি দিট্ঠিৰিপন্নো. ন সেৰিতব্বো উপসঙ্কমনেন. ন ভজিতব্বো চিত্তেন. ন পযিরুপাসিতব্বো উপসঙ্কমিত্ৰা নিসীদনেন. তং কিস্স হেতূতি ‘‘তং সেৰনাদিকং কেন কারণেন ন কাতব্ব’’ন্তি তস্স কারণপুচ্ছা. দিট্ঠি হিস্স পাপিকাতি কারণৰিস্সজ্জনং. যস্মা অস্স পুগ্গলস্স দিট্ঠি পাপিকা, তস্মা তং সেৰনাদিকং ন কাতব্বন্তি অত্থো. দিট্ঠিযা রাগোতি ‘‘সুন্দরা মে দিট্ঠী’’তি দিট্ঠিং আরব্ভ দিট্ঠিযা উপ্পজ্জনরাগো. দিট্ঠিরাগরত্তোতি তেন দিট্ঠিরাগেন রঙ্গেন রত্তং ৰত্থং ৰিয রত্তো. ন মহপ্ফলন্তি ৰিপাকফলেন. ন মহানিসংসন্তি নিস্সন্দফলেন.
পুরিসপুগ্গলস্সাতি পুরিসসঙ্খাতস্স পুগ্গলস্স. লোকিযৰোহারেন হি পুরি ৰুচ্চতি সরীরং, তস্মিং পুরিস্মিং সেতি পৰত্ততীতি পুরিসো, পুং ৰুচ্চতি নিরযো, তং পুং গলতি গচ্ছতীতি পুগ্গলো. যেভুয্যেন হি সত্তা সুগতিতো চুতা দুগ্গতিযংযেৰ নিব্বত্তন্তি. তং কিস্স হেতূতি তং ন মহপ্ফলত্তং কেন কারণেন হোতি. দিট্ঠি হিস্স পাপিকাতি যস্মা অস্স পুগ্গলস্স দিট্ঠি পাপিকা, তস্মা ন মহপ্ফলং হোতীতি অত্থো. দ্ৰেৰ গতিযোতি পঞ্চসু গতীসু দ্ৰেৰ গতিযো. ৰিপজ্জমানায দিট্ঠিযা নিরযো. সম্পজ্জমানায তিরচ্ছানযোনি. যঞ্চেৰ কাযকম্মন্তি সকলিঙ্গধারণপটিপদানুযোগঅভিৰাদনপচ্চুট্ঠানঅঞ্জলিকম্মাদি কাযকম্মং. যঞ্চ ৰচীকম্মন্তি সকসমযপরিযাপুণনসজ্ঝাযনদেসনাসমাদপনাদি ৰচীকম্মং. যঞ্চ মনোকম্মন্তি ইধলোকচিন্তাপটিসংযুত্তঞ্চ পরলোকচিন্তাপটিসংযুত্তঞ্চ কতাকতচিন্তাপটিসংযুত্তঞ্চ মনোকম্মং. তিণকট্ঠধঞ্ঞবীজেসু সত্তদিট্ঠিস্স দানানুপ্পদানপটিগ্গহণপরিভোগেসু চ কাযৰচীমনোকম্মানি. যথাদিট্ঠীতি যা অযং দিট্ঠি, তস্সানুরূপং. সমত্তন্তি পরিপুণ্ণং. সমাদিন্নন্তি গহিতং.
অট্ঠকথাযং পন ৰুত্তং – তদেতং যথাদিট্ঠিযং ঠিতকাযকম্মং, দিট্ঠিসহজাতকাযকম্মং, দিট্ঠানুলোমিককাযকম্মন্তি তিৰিধং হোতি. তত্থ ‘‘পাণং হনতো অদিন্নং আদিযতো মিচ্ছাচরতো নত্থি ততোনিদানং পাপং, নত্থি পাপস্স আগমো’’তি যং এৰং দিট্ঠিকস্স সতো পাণাতিপাতঅদিন্নাদানমিচ্ছাচারসঙ্খাতং কাযকম্মং, ইদং যথাদিট্ঠিযং ঠিতকাযকম্মং নাম. ‘‘পাণং হনতো অদিন্নং আদিযতো মিচ্ছাচরতো নত্থি ততোনিদানং পাপং, নত্থি পাপস্স আগমো’’তি যং ইমায দিট্ঠিযা ইমিনা দস্সনেন সহজাতং কাযকম্মং, ইদং দিট্ঠিসহজাতকাযকম্মং নাম. তদেৰ পন সমত্তং সমাদিন্নং গহিতং পরামট্ঠং দিট্ঠানুলোমিককাযকম্মং নাম. ৰচীকম্মমনোকম্মেসুপি এসেৰ নযো. এত্থ পন মুসা ভণতো পিসুণং ভণতো ফরুসং ভণতো সম্ফং পলপতো অভিজ্ঝালুনো ব্যাপন্নচিত্তস্স মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স সতো নত্থি ততোনিদানং পাপং, নত্থি পাপস্স আগমোতি যোজনা কাতব্বা. লিঙ্গধারণাদিপরিযাপুণনাদিলোকচিন্তাদিৰসেন ৰুত্তনযো চেত্থ সুন্দরো.
চেতনাদীসু দিট্ঠিসহজাতা চেতনা চেতনা নাম. দিট্ঠিসহজাতা পত্থনা পত্থনা নাম. চেতনাপত্থনানং ৰসেন চিত্তট্ঠপনা পণিধি নাম. তেহি পন চেতনাদীহি সম্পযুত্তা ফস্সাদযো সঙ্খারক্খন্ধপরিযাপন্না ধম্মা সঙ্খারা নাম. অনিট্ঠাযাতিআদীহি দুক্খমেৰ ৰুত্তং. দুক্খঞ্হি সুখকামেহি সত্তেহি ন এসিতত্তা অনিট্ঠং. অপ্পিযত্তা অকন্তং. মনস্স অৰড্ঢনতো, মনসি অৰিসপ্পনতো চ অমনাপং. আযতিং অভদ্দতায অহিতং. পীল়নতো দুক্খন্তি. তং কিস্স হেতূতি তং এৰং সংৰত্তনং কেন কারণেন হোতীতি অত্থো. ইদানিস্স কারণং দিট্ঠি হিস্স পাপিকাতি. যস্মা তস্স পুগ্গলস্স দিট্ঠি পাপিকা লামকা, তস্মা এৰং সংৰত্ততীতি অত্থো. অল্লায পথৰিযা নিক্খিত্তন্তি উদকেন তিন্তায ভূমিযা রোপিতং. পথৰীরসং আপোরসন্তি তস্মিং তস্মিং ঠানে পথৰিযা চ সম্পদং আপস্স চ সম্পদং. বীজনিক্খিত্তট্ঠানে হি ন সব্বা পথৰী ন সব্বো আপো চ বীজং ফলং গণ্হাপেতি. যো পন তেসং পদেসো বীজং ফুসতি, সোযেৰ বীজং ফলং গণ্হাপেতি. তস্মা বীজপোসনায পচ্চযভূতোযেৰ সো পদেসো পথৰীরসো আপোরসোতি ৰেদিতব্বো. রসসদ্দস্স হি সম্পত্তি চ অত্থো. যথাহ ‘‘কিচ্চসম্পত্তিঅত্থেন রসো নাম পৰুচ্চতী’’তি. লোকে চ ‘‘সুরসো গন্ধব্বো’’তি ৰুত্তে সুসম্পন্নো গন্ধব্বোতি অত্থো ঞাযতি. উপাদিযতীতি গণ্হাতি. যো হি পদেসো পচ্চযো হোতি, তং পচ্চযং লভমানং বীজং তং গণ্হাতি নাম. সব্বং তন্তি সব্বং তং রসজাতং. তিত্তকত্তাযাতি সো পথৰীরসো আপোরসো চ অতিত্তকো সমানোপি তিত্তকং বীজং নিস্সায নিম্বরুক্খাদীনং তেসং ফলানঞ্চ তিত্তকভাৰায সংৰত্ততি. কটুকত্তাযাতি ইদং পুরিমস্সেৰ ৰেৰচনং.
‘‘ৰণ্ণগন্ধরসূপেতো, অম্বোযং অহুৰা পুরে;
তমেৰ পূজং লভমানো, কেনম্বো কটুকপ্ফলো’’তি. (জা. ১.২.৭১) –
আগতট্ঠানে ৰিয হি ইধাপি তিত্তকমেৰ অপ্পিযট্ঠেন কটুকন্তি ৰেদিতব্বং. অসাতত্তাযাতি অমধুরভাৰায. অসাদুত্তাযাতিপি পাঠো, অসাদুভাৰাযাতি অত্থো. সাদূতি হি মধুরং. বীজং হিস্সাতি অস্স নিম্বাদিকস্স বীজং. এৰমেৰন্তি এৰং এৰং. যস্মা সুখা ৰেদনা পরমো অস্সাদো, তস্মা মিচ্ছাদিট্ঠিযা দুক্খৰেদনাৰসেন আদীনৰো দস্সিতোতি. পুন অট্ঠারসভেদেন দিট্ঠিযা আদীনৰং দস্সেতুং অস্সাদদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠীতিআদিমাহ. তং ৰুত্তত্থমেৰ. ইমেহি অট্ঠারসহি আকারেহি পরিযুট্ঠিতচিত্তস্স সঞ্ঞোগোতি দিট্ঠিযা এৰ সংসারে বন্ধনং দস্সেতি.
১২৯. যস্মা পন দিট্ঠিভূতানিপি সঞ্ঞোজনানি অত্থি অদিট্ঠিভূতানিপি, তস্মা তং পভেদং দস্সেন্তো অত্থি সঞ্ঞোজনানি চেৰাতিআদিমাহ. তত্থ যস্মা কামরাগসঞ্ঞোজনস্সেৰ অনুনযসঞ্ঞোজনন্তি আগতট্ঠানম্পি অত্থি, তস্মা অনুনযসঞ্ঞোজনন্তি ৰুত্তং. কামরাগভাৰং অপ্পত্ৰা পৰত্তং লোভং সন্ধায এতং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. সেসখন্ধাযতনাদিমূলকেসুপি ৰারেসু ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. ৰেদনাপরমত্তা চ অস্সাদস্স ৰেদনাপরিযোসানা এৰ দেসনা কতা. সঞ্ঞাদযো ন গহিতা. ইমেহি পঞ্চতিংসায আকারেহীতি পঞ্চক্খন্ধা অজ্ঝত্তিকাযতনাদীনি পঞ্চ ছক্কানি চাতি ইমানি পঞ্চতিংস ৰত্থূনি নিস্সায উপ্পন্নঅস্সাদারম্মণৰসেন পঞ্চতিংসায আকারেহি.
অস্সাদদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.