২. দিট্ঠিকথা

১. অস্সাদদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা

১২২. ইদানি ঞাণকথানন্তরং কথিতায দিট্ঠিকথায অনুপুব্বঅনুৰণ্ণনা অনুপ্পত্তা. অযঞ্হি দিট্ঠিকথা ঞাণকথায কতঞাণপরিচযস্স সমধিগতসম্মাদিট্ঠিস্স মিচ্ছাদিট্ঠিমলৰিসোধনা সুকরা হোতি, সম্মাদিট্ঠি চ সুপরিসুদ্ধা হোতীতি ঞাণকথানন্তরং কথিতা. তত্থ কা দিট্ঠীতিআদিকা পুচ্ছা. কা দিট্ঠীতি অভিনিৰেসপরামাসো দিট্ঠীতিআদিকং পুচ্ছিতপুচ্ছায ৰিস্সজ্জনং. কথং অভিনিৰেসপরামাসো দিট্ঠীতিআদিকো ৰিস্সজ্জিতৰিস্সজ্জনস্স ৰিত্থারনিদ্দেসো, সব্বাৰ তা দিট্ঠিযো অস্সাদদিট্ঠিযোতিআদিকা দিট্ঠিসুত্তসংসন্দনাতি এৰমিমে চত্তারো পরিচ্ছেদা. তত্থ পুচ্ছাপরিচ্ছেদে তাৰ কা দিট্ঠীতি ধম্মপুচ্ছা, সভাৰপুচ্ছা. কতি দিট্ঠিট্ঠানানীতি হেতুপুচ্ছা পচ্চযপুচ্ছা, কিত্তকানি দিট্ঠীনং কারণানীতি অত্থো. কতি দিট্ঠিপরিযুট্ঠানানীতি সমুদাচারপুচ্ছা ৰিকারপুচ্ছা. দিট্ঠিযো এৰ হি সমুদাচারৰসেন চিত্তং পরিযোনন্ধন্তিযো উট্ঠহন্তীতি দিট্ঠিপরিযুট্ঠানানি নাম হোন্তি. কতি দিট্ঠিযোতি দিট্ঠীনং সঙ্খাপুচ্ছা গণনাপুচ্ছা. কতি দিট্ঠাভিনিৰেসাতি ৰত্থুপ্পভেদৰসেন আরম্মণনানত্তৰসেন দিট্ঠিপ্পভেদপুচ্ছা. দিট্ঠিযো এৰ হি তং তং ৰত্থুং তং তং আরম্মণং অভিনিৰিসন্তি পরামসন্তীতি দিট্ঠিপরামাসাতি ৰুচ্চন্তি. কতমো দিট্ঠিট্ঠানসমুগ্ঘাতোতি দিট্ঠীনং পটিপক্খপুচ্ছা পহানূপাযপুচ্ছা. দিট্ঠিকারণানি হি খন্ধাদীনি দিট্ঠিসমুগ্ঘাতেন তাসং কারণানি ন হোন্তীতি তানি চ কারণানি সমুগ্ঘাতিতানি নাম হোন্তি. তস্মা দিট্ঠিট্ঠানানি সম্মা ভুসং হঞ্ঞন্তি এতেনাতি দিট্ঠিট্ঠানসমুগ্ঘাতোতি ৰুচ্চতি.

ইদানি এতাসং ছন্নং পুচ্ছানং কা দিট্ঠীতিআদীনি ছ ৰিস্সজ্জনানি. তত্থ কা দিট্ঠীতি ৰিস্সজ্জেতব্বপুচ্ছা. অভিনিৰেসপরামাসো দিট্ঠীতি ৰিস্সজ্জনং. সা পন অনিচ্চাদিকে ৰত্থুস্মিং নিচ্চাদিৰসেন অভিনিৰিসতি পতিট্ঠহতি দল়্হং গণ্হাতীতি অভিনিৰেসো. অনিচ্চাদিআকারং অতিক্কমিত্ৰা নিচ্চন্তিআদিৰসেন ৰত্তমানো পরতো আমসতি গণ্হাতীতি পরামাসো. অথ ৰা নিচ্চন্তিআদিকং পরং উত্তমং সচ্চন্তি আমসতি গণ্হাতীতি পরামাসো, অভিনিৰেসো চ সো পরামাসো চাতি অভিনিৰেসপরামাসো. এৰংপকারো দিট্ঠীতি কিচ্চতো দিট্ঠিসভাৰং ৰিস্সজ্জেতি. তীণি সতন্তি তীণি সতানি, ৰচনৰিপল্লাসো কতো. কতমো দিট্ঠিট্ঠানসমুগ্ঘাতোতি পুচ্ছং অনুদ্ধরিত্ৰাৰ সোতাপত্তিমগ্গো দিট্ঠিট্ঠানসমুগ্ঘাতোতি ৰিস্সজ্জনং কতং.

১২৩. ইদানি কথং অভিনিৰেসপরামাসোতিআদি ৰিত্থারনিদ্দেসো. তত্থ রূপন্তি উপযোগৰচনং. রূপং অভিনিৰেসপরামাসোতি সম্বন্ধো. রূপন্তি চেত্থ রূপুপাদানক্খন্ধো কসিণরূপঞ্চ. ‘‘এতং মমা’’তি অভিনিৰেসপরামাসো দিট্ঠি, ‘‘এসোহমস্মী’’তি অভিনিৰেসপরামাসো দিট্ঠি, ‘‘এসো মে অত্তা’’তি অভিনিৰেসপরামাসো দিট্ঠীতি পচ্চেকং যোজেতব্বং. এতন্তি সামঞ্ঞৰচনং. তেনেৰ ‘‘ৰেদনং এতং মম, সঙ্খারে এতং মমা’’তি নপুংসকৰচনং একৰচনঞ্চ কতং. এসোতি পন ৰত্তব্বমপেক্খিত্ৰা পুল্লিঙ্গেকৰচনং কতং. এতং মমাতি তণ্হামঞ্ঞনামূলিকা দিট্ঠি. এসোহমস্মীতি মানমঞ্ঞনামূলিকা দিট্ঠি. এসো মে অত্তাতি দিট্ঠিমঞ্ঞনা এৰ. কেচি পন ‘‘এতং মমাতি মমংকারকপ্পনা, এসোহমস্মীতি অহংকারকপ্পনা, এসো মে অত্তাতি অহংকারমমংকারকপ্পিতো অত্তাভিনিৰেসোতি চ, তথা যথাক্কমেনেৰ তণ্হামূলনিৰেসো মানপগ্গাহো, তণ্হামূলনিৰিট্ঠো মানপগ্গহিতো, অত্তাভিনিৰেসোতি চ, সঙ্খারানং দুক্খলক্খণাদস্সনং, সঙ্খারানং অনিচ্চলক্খণাদস্সনং, সঙ্খারানং তিলক্খণাদস্সনহেতুকো অত্তাভিনিৰেসোতি চ, দুক্খে অসুভে চ সুখং সুভন্তি ৰিপল্লাসগতস্স, অনিচ্চে নিচ্চন্তি ৰিপল্লাসগতস্স, চতুব্বিধৰিপল্লাসগতস্স চ অত্তাভিনিৰেসোতি চ, পুব্বেনিৰাসঞাণস্স আকারকপ্পনা, দিব্বচক্খুঞাণস্স অনাগতপটিলাভকপ্পনা, পুব্বন্তাপরন্তইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু কপ্পনিস্সিতস্স অত্তাভিনিৰেসোতি চ, নন্দিযা অতীতমন্ৰাগমেতি, নন্দিযা অনাগতং পটিকঙ্খতি, পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু সংহীরতি অত্তাভিনিৰেসোতি চ, পুব্বন্তে অঞ্ঞাণহেতুকা দিট্ঠি, অপরন্তে অঞ্ঞাণহেতুকা দিট্ঠি, পুব্বন্তাপরন্তে ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণহেতুকো অত্তাভিনিৰেসো’’তি চ এতেসং তিণ্ণং ৰচনানং অত্থং ৰণ্ণযন্তি.

দিট্ঠিযো পনেত্থ পঠমং পঞ্চক্খন্ধৰত্থুকা. ততো ছঅজ্ঝত্তিকবাহিরাযতনৰিঞ্ঞাণ- কাযসম্ফস্সকাযৰেদনাকাযসঞ্ঞাকাযচেতনাকাযতণ্হাকাযৰিতক্কৰিচারধাতুদসকসিণ- দ্ৰত্তিংসাকারৰত্থুকা দিট্ঠিযো ৰুত্তা. দ্ৰত্তিংসাকারেসু চ যত্থ ৰিসুং অভিনিৰেসো ন যুজ্জতি, তত্থ সকলসরীরাভিনিৰেসৰসেনেৰ ৰিসুং অভিনিৰেসো ৰিয কতোতি ৰেদিতব্বং. ততো দ্ৰাদসাযতনঅট্ঠারসধাতুএকূনৰীসতিইন্দ্রিযৰসেন যোজনা কতা. তীণি একন্তলোকুত্তরিন্দ্রিযানি ন যোজিতানি. ন হি লোকুত্তরৰত্থুকা দিট্ঠিযো হোন্তি. সব্বত্থাপি চ লোকিযলোকুত্তরমিস্সেসু ধম্মেসু লোকুত্তরে ঠপেত্ৰা লোকিযা এৰ গহেতব্বা. অনিন্দ্রিযবদ্ধরূপঞ্চ ন গহেতব্বমেৰ. ততো তেধাতুকৰসেন নৰৰিধভৰৰসেন ঝানব্রহ্মৰিহারসমাপত্তিৰসেন পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গৰসেন চ যোজনা কতা. জাতিজরামরণানং ৰিসুং গহণে পরিহারো ৰুত্তনযো এৰ. সব্বানি চেতানি রূপাদিকানি জরামরণন্তানি অট্ঠনৰুতিসতং পদানি ভৰন্তি.

১২৪. দিট্ঠিট্ঠানেসু খন্ধাপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি ৰীসতিৰত্থুকাযপি সক্কাযদিট্ঠিযা পঞ্চন্নং খন্ধানংযেৰ ৰত্থুত্তা ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা অত্তানং সমনুপস্সমানা সমনুপস্সন্তি, সব্বে তে পঞ্চুপাদানক্খন্ধেসুযেৰ সমনুপস্সন্তি, এতেসং ৰা অঞ্ঞতর’’ন্তি (সং. নি. ৩.৪৭) ৰুত্তত্তা চ পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দিট্ঠীনং কারণং. অৰিজ্জাপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি অৰিজ্জায অন্ধীকতানং দিট্ঠিউপ্পত্তিতো ‘‘যাযং, ভন্তে, দিট্ঠি ‘অসম্মাসম্বুদ্ধেসু সম্মাসম্বুদ্ধা’তি, অযং নু খো, ভন্তে, দিট্ঠি কিং পটিচ্চ পঞ্ঞাযতীতি? মহতী খো এসা, কচ্চান, ধাতু, যদিদং অৰিজ্জাধাতু. হীনং, কচ্চান, ধাতুং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি হীনা সঞ্ঞা হীনা দিট্ঠী’’তি (সং. নি. ২.৯৭) ৰচনতো চ অৰিজ্জা দিট্ঠীনং কারণং. ফস্সোপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি তেন ফস্সেন ফুট্ঠস্স দিট্ঠিউপ্পত্তিতো ‘‘যে তে, ভিক্খৰে, সমণব্রাহ্মণা পুব্বন্তকপ্পিকা পুব্বন্তানুদিট্ঠিনো পুব্বন্তং আরব্ভ অনেকৰিহিতানি অধিৰুত্তিপদানি অভিৰদন্তি, তদপি ফস্সপচ্চযা’’তি (দী. নি. ১.১২৩) ৰচনতো চ ফস্সো দিট্ঠীনং কারণং. সঞ্ঞাপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি আকারমত্তগ্গহণেন অযাথাৰসভাৰগাহহেতুত্তা সঞ্ঞায –

‘‘যানি চ তীণি যানি চ সট্ঠি, সমণপ্পৰাদসিতানি ভূরিপঞ্ঞ;

সঞ্ঞক্খরসঞ্ঞনিস্সিতানি, ওসরণানি ৰিনেয্য ওঘতমগা’’তি. (সু. নি. ৫৪৩) –

ৰচনতো ‘‘সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খা’’তি (সু. নি. ৮৮০; মহানি. ১০৯) ৰচনতো চ সঞ্ঞা দিট্ঠীনং কারণং. ৰিতক্কোপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি আকারপরিৰিতক্কেন দিট্ঠিউপ্পত্তিতো –

‘‘নহেৰ সচ্চানি বহূনি নানা, অঞ্ঞত্র সঞ্ঞায নিচ্চানি লোকে;

তক্কঞ্চ দিট্ঠীসু পকপ্পযিত্ৰা, সচ্চং মুসাতি দ্ৰযধম্মমাহূ’’তি. (সু. নি. ৮৯২) –

ৰচনতো চ ৰিতক্কো দিট্ঠীনং কারণং. অযোনিসোমনসিকারোপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি অযোনিসো মনসিকারস্স অকুসলানং অসাধারণহেতুত্তা ‘‘তস্সেৰং অযোনিসো মনসিকরোতো ছন্নং দিট্ঠীনং অঞ্ঞতরা দিট্ঠি উপ্পজ্জতী’’তি (ম. নি. ১.১৯) ৰচনতো চ অযোনিসো মনসিকারো দিট্ঠীনং কারণং. পাপমিত্তোপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি পাপমিত্তস্স দিট্ঠানুগতিআপজ্জনেন দিট্ঠিউপ্পত্তিতো ‘‘বাহিরং, ভিক্খৰে, অঙ্গন্তি করিত্ৰা ন অঞ্ঞং একঙ্গম্পি সমনুপস্সামি, যং এৰং মহতো অনত্থায সংৰত্ততি. যথযিদং, ভিক্খৰে, পাপমিত্ততা’’তি (অ. নি. ১.১১০) ৰচনতো চ পাপমিত্তো দিট্ঠীনং কারণং. পরতোপি ঘোসো দিট্ঠিট্ঠানন্তি দুরক্খাতধম্মস্সৰনেন দিট্ঠিউপ্পত্তিতো ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, হেতূ দ্ৰে পচ্চযা মিচ্ছাদিট্ঠিযা উপ্পাদায পরতো চ ঘোসো অযোনিসো চ মনসিকারো’’তি (অ. নি. ২.১২৬) ৰচনতো চ পরতো ঘোসো মিচ্ছাদিট্ঠিকতো মিচ্ছাদিট্ঠিপটিসঞ্ঞুত্তকথা দিট্ঠীনং কারণং.

ইদানি দিট্ঠিট্ঠানন্তি পদস্স অত্থং ৰিৰরন্তো খন্ধা হেতু খন্ধা পচ্চযোতিআদিমাহ. খন্ধা এৰ দিট্ঠীনং উপাদায, জনকহেতু চেৰ উপত্থম্ভকপচ্চযো চাতি অত্থো. সমুট্ঠানট্ঠেনাতি সমুট্ঠহন্তি উপ্পজ্জন্তি এতেনাতি সমুট্ঠানং, কারণন্তি অত্থো. তেন সমুট্ঠানট্ঠেন, দিট্ঠিকারণভাৰেনাতি অত্থো.

১২৫. ইদানি কিচ্চভেদেন দিট্ঠিভেদং দস্সেন্তো কতমানি অট্ঠারস দিট্ঠিপরিযুট্ঠানানীতিআদিমাহ. তত্থ যা দিট্ঠীতি ইদানি ৰুচ্চমানানং অট্ঠারসন্নং পদানং সাধারণং মূলপদং. যা দিট্ঠি, তদেৰ দিট্ঠিগতং, যা দিট্ঠি, তদেৰ দিট্ঠিগহনন্তি সব্বেহি সম্বন্ধো কাতব্বো. অযাথাৰদস্সনট্ঠেন দিট্ঠি, তদেৰ দিট্ঠীসু গতং দস্সনং দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিঅন্তোগধত্তাতি দিট্ঠিগতং. হেট্ঠাপিস্স অত্থো ৰুত্তোযেৰ. দ্ৰিন্নং অন্তানং একন্তগতত্তাপি দিট্ঠিগতং. সা এৰ দিট্ঠি দুরতিক্কমনট্ঠেন দিট্ঠিগহনং তিণগহনৰনগহনপব্বতগহনানি ৰিয. সাসঙ্কসপ্পটিভযট্ঠেন দিট্ঠিকন্তারং চোরকন্তারৰাল়কন্তারনিরুদককন্তারদুব্ভিক্খকন্তারা ৰিয. ধম্মসঙ্গণিযং ‘‘দিট্ঠিকন্তারো’’তি সকলিঙ্গেনেৰ আগতং. সম্মাদিট্ঠিযা ৰিনিৰিজ্ঝনট্ঠেন পটিলোমট্ঠেন চ দিট্ঠিৰিসূকং. মিচ্ছাদস্সনঞ্হি উপ্পজ্জমানং সম্মাদস্সনং ৰিনিৰিজ্ঝতি চেৰ ৰিলোমেতি চ. ধম্মসঙ্গণিযং (ধ. স. ৩৯২, ১১০৫) ‘‘দিট্ঠিৰিসূকাযিক’’ন্তি আগতং. কদাচি সস্সতস্স, কদাচি উচ্ছেদস্স গহণতো দিট্ঠিযা ৰিরূপং ফন্দিতন্তি দিট্ঠিৰিপ্ফন্দিতং. দিট্ঠিগতিকো হি একস্মিং পতিট্ঠাতুং ন সক্কোতি, কদাচি সস্সতং অনুস্সরতি, কদাচি উচ্ছেদং. দিট্ঠিযেৰ অনত্থে সংযোজেতীতি দিট্ঠিসঞ্ঞোজনং. দিট্ঠিযেৰ অন্তোতুদনট্ঠেন দুন্নীহরণীযট্ঠেন চ সল্লন্তি দিট্ঠিসল্লং. দিট্ঠিযেৰ পীল়াকরণট্ঠেন সম্বাধোতি দিট্ঠিসম্বাধো. দিট্ঠিযেৰ মোক্খাৰরণট্ঠেন পলিবোধোতি দিট্ঠিপলিবোধো. দিট্ঠিযেৰ দুম্মোচনীযট্ঠেন বন্ধনন্তি দিট্ঠিবন্ধনং. দিট্ঠিযেৰ দুরুত্তরট্ঠেন পপাতোতি দিট্ঠিপপাতো. দিট্ঠিযেৰ থামগতট্ঠেন অনুসযোতি দিট্ঠানুসযো. দিট্ঠিযেৰ অত্তানং সন্তাপেতীতি দিট্ঠিসন্তাপো. দিট্ঠিযেৰ অত্তানং অনুদহতীতি দিট্ঠিপরিল়াহো. দিট্ঠিযেৰ কিলেসকাযং গন্থেতীতি দিট্ঠিগন্থো. দিট্ঠিযেৰ ভুসং আদিযতীতি দিট্ঠুপাদানং. দিট্ঠিযেৰ ‘‘সচ্চ’’ন্তিআদিৰসেন অভিনিৰিসতীতি দিট্ঠাভিনিৰেসো. দিট্ঠিযেৰ ইদং পরন্তি আমসতি, পরতো ৰা আমসতীতি দিট্ঠিপরামাসো.

১২৬. ইদানি রাসিৰসেন সোল়স দিট্ঠিযো উদ্দিসন্তো কতমা সোল়স দিট্ঠিযোতিআদিমাহ. তত্থ সুখসোমনস্সসঙ্খাতে অস্সাদে দিট্ঠি অস্সাদদিট্ঠি. অত্তানং অনুগতা দিট্ঠি অত্তানুদিট্ঠি. নত্থীতি পৰত্তত্তা ৰিপরীতা দিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি. সতি কাযে দিট্ঠি, সন্তী ৰা কাযে দিট্ঠি সক্কাযদিট্ঠি. কাযোতি চেত্থ খন্ধপঞ্চকং, খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতো সক্কাযো ৰত্থু পতিট্ঠা এতিস্সাতি সক্কাযৰত্থুকা. সস্সতন্তি পৰত্তা দিট্ঠি সস্সতদিট্ঠি. উচ্ছেদোতি পৰত্তা দিট্ঠি উচ্ছেদদিট্ঠি. সস্সতাদিঅন্তং গণ্হাতীতি অন্তগ্গাহিকা, অন্তগ্গাহো ৰা অস্সা অত্থীতি অন্তগ্গাহিকা. অতীতসঙ্খাতং পুব্বন্তং অনুগতা দিট্ঠি পুব্বন্তানুদিট্ঠি. অনাগতসঙ্খাতং অপরন্তং অনুগতা দিট্ঠি অপরন্তানুদিট্ঠি. অনত্থে সংযোজেতীতি সঞ্ঞোজনিকা. অহঙ্কারৰসেন অহন্তি উপ্পন্নেন মানেন দিট্ঠিযা মূলভূতেন ৰিনিবন্ধা ঘটিতা উপ্পাদিতা দিট্ঠি অহন্তি মানৰিনিবন্ধা দিট্ঠি. তথা মমঙ্কারৰসেন মমন্তি উপ্পন্নেন মানেন ৰিনিবন্ধা দিট্ঠি মমন্তি মানৰিনিবন্ধা দিট্ঠি. অত্তনো ৰদনং কথনং অত্তৰাদো, তেন পটিসঞ্ঞুত্তা বদ্ধা দিট্ঠি অত্তৰাদপটিসংযুত্তা দিট্ঠি. অত্তানং লোকোতি ৰদনং কথনং লোকৰাদো, তেন পটিসঞ্ঞুত্তা দিট্ঠি লোকৰাদপটিসংযুত্তা দিট্ঠি. ভৰো ৰুচ্চতি সস্সতং, সস্সতৰসেন উপ্পজ্জনদিট্ঠি ভৰদিট্ঠি. ৰিভৰো ৰুচ্চতি উচ্ছেদো, উচ্ছেদৰসেন উপ্পজ্জনদিট্ঠি ৰিভৰদিট্ঠি.

১২৭-১২৮. ইদানি তীণি সতং দিট্ঠাভিনিৰেসে নিদ্দিসিতুকামো কতমে তীণি সতং দিট্ঠাভিনিৰেসাতি পুচ্ছিত্ৰা তে অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ ৰিসুং ৰিসুং অভিনিৰেসৰিস্সজ্জনেনেৰ তে ৰিস্সজ্জেতুকামো অস্সাদদিট্ঠিযা, কতিহাকারেহি অভিনিৰেসো হোতীতিআদিনা নযেন সোল়সন্নং দিট্ঠীনং অভিনিৰেসাকারগণনং পুচ্ছিত্ৰা পুন অস্সাদদিট্ঠিযা পঞ্চতিংসায আকারেহি অভিনিৰেসো হোতীতি তাসং সোল়সন্নং দিট্ঠীনং অভিনিৰেসাকারগণনং ৰিস্সজ্জেত্ৰা পুন তানি গণনানি ৰিস্সজ্জেন্তো অস্সাদদিট্ঠিযা কতমেহি পঞ্চতিংসায আকারেহি অভিনিৰেসো হোতীতিআদিমাহ. তত্থ রূপং পটিচ্চাতি রূপক্খন্ধং পটিচ্চ. উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সন্তি ‘‘অযং মে কাযো ঈদিসো’’তি রূপসম্পদং নিস্সায গেহসিতং রাগসম্পযুত্তং সুখং সোমনস্সং উপ্পজ্জতি. হেট্ঠা ৰুত্তেনট্ঠেন সুখঞ্চ সোমনস্সঞ্চ. তংযেৰ রূপস্স অস্সাদোতি রূপনিস্সযো অস্সাদো. তঞ্হি সুখং তণ্হাৰসেন অস্সাদীযতি উপভুঞ্জীযতীতি অস্সাদো. অভিনিৰেসপরামাসো দিট্ঠীতি সো অস্সাদো সস্সতোতি ৰা উচ্ছিজ্জিস্সতীতি ৰা সস্সতং ৰা উচ্ছিজ্জমানং ৰা অত্তানং সুখিতং করোতীতি ৰা অভিনিৰেসপরামাসো হোতি. তস্মা যা চ দিট্ঠি যো চ অস্সাদোতি অস্সাদস্স দিট্ঠিভাৰাভাৰেপি অস্সাদং ৰিনা সা দিট্ঠি ন হোতীতি কত্ৰা উভযম্পি সমুচ্চিতং. অস্সাদদিট্ঠীতি অস্সাদে পৰত্তা দিট্ঠীতি ৰুত্তং হোতি.

ইদানি নানাসুত্তেহি সংসন্দেত্ৰা মিচ্ছাদিট্ঠিং মিচ্ছাদিট্ঠিকঞ্চ গরহিতুকামো অস্সাদদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠীতিআদিমাহ. তত্থ দিট্ঠিৰিপত্তীতি সম্মাদিট্ঠিৰিনাসকমিচ্ছাদিট্ঠিসঙ্খাতদিট্ঠিযা ৰিপত্তি. দিট্ঠিৰিপন্নোতি ৰিপন্না ৰিনট্ঠা সম্মাদিট্ঠি অস্সাতি দিট্ঠিৰিপন্নো, ৰিপন্নদিট্ঠীতি ৰুত্তং হোতি. মিচ্ছাদিট্ঠিযা ৰা ৰিপন্নো ৰিনট্ঠোতি দিট্ঠিৰিপন্নো. ন সেৰিতব্বো উপসঙ্কমনেন. ন ভজিতব্বো চিত্তেন. ন পযিরুপাসিতব্বো উপসঙ্কমিত্ৰা নিসীদনেন. তং কিস্স হেতূতি ‘‘তং সেৰনাদিকং কেন কারণেন ন কাতব্ব’’ন্তি তস্স কারণপুচ্ছা. দিট্ঠি হিস্স পাপিকাতি কারণৰিস্সজ্জনং. যস্মা অস্স পুগ্গলস্স দিট্ঠি পাপিকা, তস্মা তং সেৰনাদিকং ন কাতব্বন্তি অত্থো. দিট্ঠিযা রাগোতি ‘‘সুন্দরা মে দিট্ঠী’’তি দিট্ঠিং আরব্ভ দিট্ঠিযা উপ্পজ্জনরাগো. দিট্ঠিরাগরত্তোতি তেন দিট্ঠিরাগেন রঙ্গেন রত্তং ৰত্থং ৰিয রত্তো. ন মহপ্ফলন্তি ৰিপাকফলেন. ন মহানিসংসন্তি নিস্সন্দফলেন.

পুরিসপুগ্গলস্সাতি পুরিসসঙ্খাতস্স পুগ্গলস্স. লোকিযৰোহারেন হি পুরি ৰুচ্চতি সরীরং, তস্মিং পুরিস্মিং সেতি পৰত্ততীতি পুরিসো, পুং ৰুচ্চতি নিরযো, তং পুং গলতি গচ্ছতীতি পুগ্গলো. যেভুয্যেন হি সত্তা সুগতিতো চুতা দুগ্গতিযংযেৰ নিব্বত্তন্তি. তং কিস্স হেতূতি তং ন মহপ্ফলত্তং কেন কারণেন হোতি. দিট্ঠি হিস্স পাপিকাতি যস্মা অস্স পুগ্গলস্স দিট্ঠি পাপিকা, তস্মা ন মহপ্ফলং হোতীতি অত্থো. দ্ৰেৰ গতিযোতি পঞ্চসু গতীসু দ্ৰেৰ গতিযো. ৰিপজ্জমানায দিট্ঠিযা নিরযো. সম্পজ্জমানায তিরচ্ছানযোনি. যঞ্চেৰ কাযকম্মন্তি সকলিঙ্গধারণপটিপদানুযোগঅভিৰাদনপচ্চুট্ঠানঅঞ্জলিকম্মাদি কাযকম্মং. যঞ্চ ৰচীকম্মন্তি সকসমযপরিযাপুণনসজ্ঝাযনদেসনাসমাদপনাদি ৰচীকম্মং. যঞ্চ মনোকম্মন্তি ইধলোকচিন্তাপটিসংযুত্তঞ্চ পরলোকচিন্তাপটিসংযুত্তঞ্চ কতাকতচিন্তাপটিসংযুত্তঞ্চ মনোকম্মং. তিণকট্ঠধঞ্ঞবীজেসু সত্তদিট্ঠিস্স দানানুপ্পদানপটিগ্গহণপরিভোগেসু চ কাযৰচীমনোকম্মানি. যথাদিট্ঠীতি যা অযং দিট্ঠি, তস্সানুরূপং. সমত্তন্তি পরিপুণ্ণং. সমাদিন্নন্তি গহিতং.

অট্ঠকথাযং পন ৰুত্তং – তদেতং যথাদিট্ঠিযং ঠিতকাযকম্মং, দিট্ঠিসহজাতকাযকম্মং, দিট্ঠানুলোমিককাযকম্মন্তি তিৰিধং হোতি. তত্থ ‘‘পাণং হনতো অদিন্নং আদিযতো মিচ্ছাচরতো নত্থি ততোনিদানং পাপং, নত্থি পাপস্স আগমো’’তি যং এৰং দিট্ঠিকস্স সতো পাণাতিপাতঅদিন্নাদানমিচ্ছাচারসঙ্খাতং কাযকম্মং, ইদং যথাদিট্ঠিযং ঠিতকাযকম্মং নাম. ‘‘পাণং হনতো অদিন্নং আদিযতো মিচ্ছাচরতো নত্থি ততোনিদানং পাপং, নত্থি পাপস্স আগমো’’তি যং ইমায দিট্ঠিযা ইমিনা দস্সনেন সহজাতং কাযকম্মং, ইদং দিট্ঠিসহজাতকাযকম্মং নাম. তদেৰ পন সমত্তং সমাদিন্নং গহিতং পরামট্ঠং দিট্ঠানুলোমিককাযকম্মং নাম. ৰচীকম্মমনোকম্মেসুপি এসেৰ নযো. এত্থ পন মুসা ভণতো পিসুণং ভণতো ফরুসং ভণতো সম্ফং পলপতো অভিজ্ঝালুনো ব্যাপন্নচিত্তস্স মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স সতো নত্থি ততোনিদানং পাপং, নত্থি পাপস্স আগমোতি যোজনা কাতব্বা. লিঙ্গধারণাদিপরিযাপুণনাদিলোকচিন্তাদিৰসেন ৰুত্তনযো চেত্থ সুন্দরো.

চেতনাদীসু দিট্ঠিসহজাতা চেতনা চেতনা নাম. দিট্ঠিসহজাতা পত্থনা পত্থনা নাম. চেতনাপত্থনানং ৰসেন চিত্তট্ঠপনা পণিধি নাম. তেহি পন চেতনাদীহি সম্পযুত্তা ফস্সাদযো সঙ্খারক্খন্ধপরিযাপন্না ধম্মা সঙ্খারা নাম. অনিট্ঠাযাতিআদীহি দুক্খমেৰ ৰুত্তং. দুক্খঞ্হি সুখকামেহি সত্তেহি ন এসিতত্তা অনিট্ঠং. অপ্পিযত্তা অকন্তং. মনস্স অৰড্ঢনতো, মনসি অৰিসপ্পনতো চ অমনাপং. আযতিং অভদ্দতায অহিতং. পীল়নতো দুক্খন্তি. তং কিস্স হেতূতি তং এৰং সংৰত্তনং কেন কারণেন হোতীতি অত্থো. ইদানিস্স কারণং দিট্ঠি হিস্স পাপিকাতি. যস্মা তস্স পুগ্গলস্স দিট্ঠি পাপিকা লামকা, তস্মা এৰং সংৰত্ততীতি অত্থো. অল্লায পথৰিযা নিক্খিত্তন্তি উদকেন তিন্তায ভূমিযা রোপিতং. পথৰীরসং আপোরসন্তি তস্মিং তস্মিং ঠানে পথৰিযা চ সম্পদং আপস্স চ সম্পদং. বীজনিক্খিত্তট্ঠানে হি ন সব্বা পথৰী ন সব্বো আপো চ বীজং ফলং গণ্হাপেতি. যো পন তেসং পদেসো বীজং ফুসতি, সোযেৰ বীজং ফলং গণ্হাপেতি. তস্মা বীজপোসনায পচ্চযভূতোযেৰ সো পদেসো পথৰীরসো আপোরসোতি ৰেদিতব্বো. রসসদ্দস্স হি সম্পত্তি চ অত্থো. যথাহ ‘‘কিচ্চসম্পত্তিঅত্থেন রসো নাম পৰুচ্চতী’’তি. লোকে চ ‘‘সুরসো গন্ধব্বো’’তি ৰুত্তে সুসম্পন্নো গন্ধব্বোতি অত্থো ঞাযতি. উপাদিযতীতি গণ্হাতি. যো হি পদেসো পচ্চযো হোতি, তং পচ্চযং লভমানং বীজং তং গণ্হাতি নাম. সব্বং তন্তি সব্বং তং রসজাতং. তিত্তকত্তাযাতি সো পথৰীরসো আপোরসো চ অতিত্তকো সমানোপি তিত্তকং বীজং নিস্সায নিম্বরুক্খাদীনং তেসং ফলানঞ্চ তিত্তকভাৰায সংৰত্ততি. কটুকত্তাযাতি ইদং পুরিমস্সেৰ ৰেৰচনং.

‘‘ৰণ্ণগন্ধরসূপেতো, অম্বোযং অহুৰা পুরে;

তমেৰ পূজং লভমানো, কেনম্বো কটুকপ্ফলো’’তি. (জা. ১.২.৭১) –

আগতট্ঠানে ৰিয হি ইধাপি তিত্তকমেৰ অপ্পিযট্ঠেন কটুকন্তি ৰেদিতব্বং. অসাতত্তাযাতি অমধুরভাৰায. অসাদুত্তাযাতিপি পাঠো, অসাদুভাৰাযাতি অত্থো. সাদূতি হি মধুরং. বীজং হিস্সাতি অস্স নিম্বাদিকস্স বীজং. এৰমেৰন্তি এৰং এৰং. যস্মা সুখা ৰেদনা পরমো অস্সাদো, তস্মা মিচ্ছাদিট্ঠিযা দুক্খৰেদনাৰসেন আদীনৰো দস্সিতোতি. পুন অট্ঠারসভেদেন দিট্ঠিযা আদীনৰং দস্সেতুং অস্সাদদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠীতিআদিমাহ. তং ৰুত্তত্থমেৰ. ইমেহি অট্ঠারসহি আকারেহি পরিযুট্ঠিতচিত্তস্স সঞ্ঞোগোতি দিট্ঠিযা এৰ সংসারে বন্ধনং দস্সেতি.

১২৯. যস্মা পন দিট্ঠিভূতানিপি সঞ্ঞোজনানি অত্থি অদিট্ঠিভূতানিপি, তস্মা তং পভেদং দস্সেন্তো অত্থি সঞ্ঞোজনানি চেৰাতিআদিমাহ. তত্থ যস্মা কামরাগসঞ্ঞোজনস্সেৰ অনুনযসঞ্ঞোজনন্তি আগতট্ঠানম্পি অত্থি, তস্মা অনুনযসঞ্ঞোজনন্তি ৰুত্তং. কামরাগভাৰং অপ্পত্ৰা পৰত্তং লোভং সন্ধায এতং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. সেসখন্ধাযতনাদিমূলকেসুপি ৰারেসু ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. ৰেদনাপরমত্তা চ অস্সাদস্স ৰেদনাপরিযোসানা এৰ দেসনা কতা. সঞ্ঞাদযো ন গহিতা. ইমেহি পঞ্চতিংসায আকারেহীতি পঞ্চক্খন্ধা অজ্ঝত্তিকাযতনাদীনি পঞ্চ ছক্কানি চাতি ইমানি পঞ্চতিংস ৰত্থূনি নিস্সায উপ্পন্নঅস্সাদারম্মণৰসেন পঞ্চতিংসায আকারেহি.

অস্সাদদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. অত্তানুদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৩০. অত্তানুদিট্ঠিযং অস্সুতৰা পুথুজ্জনোতি আগমাধিগমাভাৰা ঞেয্যো অস্সুতৰা ইতি. যস্স হি খন্ধধাতুআযতনসচ্চপচ্চযাকারসতিপট্ঠানাদীসু উগ্গহপরিপুচ্ছাৰিনিচ্ছযৰিরহিতত্তা অত্তানুদিট্ঠিপটিসেধকরো নেৰ আগমো, পটিপত্তিযা অধিগন্তব্বস্স অনধিগতত্তা ন চ অধিগমো অত্থি, সো আগমাধিগমানং অভাৰা ঞেয্যো অস্সুতৰা ইতি. সুতন্তি হি বুদ্ধৰচনাগমো চ সুতফলত্তা হেতুৰোহারৰসেন অধিগমো চ, তং সুতং অস্স অত্থীতি সুতৰা, ন সুতৰা অস্সুতৰা. স্ৰাযং –

পুথূনং জননাদীহি, কারণেহি পুথুজ্জনো;

পুথুজ্জনন্তোগধত্তা, পুথুৰাযং জনো ইতি.

সো হি পুথূনং নানপ্পকারানং কিলেসাদীনং জননাদীহি কারণেহি পুথুজ্জনো. যথাহ – ‘‘পুথু কিলেসে জনেন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু অৰিহতসক্কাযদিট্ঠিকাতি পুথুজ্জনা, পুথু সত্থারানং মুখুল্লোকিকাতি পুথুজ্জনা, পুথু সব্বগতীহি অৰুট্ঠিতাতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাভিসঙ্খারে অভিসঙ্খরোন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাওঘেহি ৰুয্হন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাসন্তাপেহি সন্তপ্পেন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাপরিল়াহেহি পরিদয্হন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু পঞ্চসু কামগুণেসু রত্তা গিদ্ধা গধিতা মুচ্ছিতা অজ্ঝোসন্না লগ্গা লগ্গিতা পলিবুদ্ধাতি পুথুজ্জনা, পুথু পঞ্চহি নীৰরণেহি আৰুতা নিৰুতা ওৰুতা পিহিতা পটিচ্ছন্না পটিকুজ্জিতাতি পুথুজ্জনা’’তি (মহানি. ৯৪). পুথূনং ৰা গণনপথমতীতানং অরিযধম্মপরম্মুখানং নীচধম্মসমুদাচারানং জনানং অন্তোগধত্তাপি পুথুজ্জনা, পুথু ৰা অযং, ৰিসুংযেৰ সঙ্খং গতো ৰিসংসট্ঠো সীলসুতাদিগুণযুত্তেহি অরিযেহি জনোতিপি পুথুজ্জনো. এৰমেতেহি ‘‘অস্সুতৰা পুথুজ্জনো’’তি দ্ৰীহি পদেহি যে তে –

‘‘দুৰে পুথুজ্জনা ৰুত্তা, বুদ্ধেনাদিচ্চবন্ধুনা;

অন্ধো পুথুজ্জনো একো, কল্যাণেকো পুথুজ্জনো’’তি. –

দ্ৰে পুথুজ্জনা ৰুত্তা, তেসু অন্ধপুথুজ্জনো ৰুত্তো হোতীতি ৰেদিতব্বো.

অরিযানং অদস্সাৰীতিআদীসু অরিযাতি আরকত্তা কিলেসেহি, অনযে ন ইরিযনতো, অযে চ ইরিযনতো, সদেৰকেন চ লোকেন অরণীযতো বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ বুদ্ধসাৰকা চ ৰুচ্চন্তি, বুদ্ধা এৰ ৰা ইধ অরিযা. যথাহ – ‘‘সদেৰকে, ভিক্খৰে, লোকে…পে… তথাগতো অরিযোতি ৰুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৫.১০৯৮).

সপ্পুরিসাতি এত্থ পন পচ্চেকবুদ্ধা তথাগতসাৰকা চ ‘‘সপ্পুরিসা’’তি ৰেদিতব্বা. তে হি লোকুত্তরগুণযোগেন সোভনা পুরিসাতি সপ্পুরিসা. সব্বেযেৰ ৰা এতে দ্ৰেধাপি ৰুত্তা. বুদ্ধাপি হি অরিযা চ সপ্পুরিসা চ পচ্চেকবুদ্ধা বুদ্ধসাৰকাপি. যথাহ –

‘‘যো ৰে কতঞ্ঞূ কতৰেদি ধীরো, কল্যাণমিত্তো দল়্হভত্তি চ হোতি;

দুখিতস্স সক্কচ্চ করোতি কিচ্চং, তথাৰিধং সপ্পুরিসং ৰদন্তী’’তি. (জা. ২.১৭.৭৮);

এত্থ হি ‘‘কতঞ্ঞূ কতৰেদি ধীরো’’তি পচ্চেকসম্বুদ্ধো ৰুত্তো, ‘‘কল্যাণমিত্তো দল়্হভত্তি চা’’তি বুদ্ধসাৰকো, ‘‘দুখিতস্স সক্কচ্চ করোতি কিচ্চ’’ন্তি সম্মাসম্বুদ্ধোতি. ইদানি যো তেসং অরিযানং অদস্সনসীলো, ন চ দস্সনে সাধুকারী, সো ‘‘অরিযানং অদস্সাৰী’’তি ৰেদিতব্বো. সো চ চক্খুনা অদস্সাৰী ঞাণেন অদস্সাৰীতি দুৰিধো. তেসু ঞাণেন অদস্সাৰী ইধাধিপ্পেতো. মংসচক্খুনা হি দিব্বচক্খুনা ৰা অরিযা দিট্ঠাপি অদিট্ঠাৰ হোন্তি তেসং চক্খূনং ৰণ্ণমত্তগহণতো ন অরিযভাৰগোচরতো. সোণসিঙ্গালাদযোপি হি চক্খুনা অরিযে পস্সন্তি, ন চ তে অরিযানং দস্সাৰিনো, তস্মা চক্খুনা দস্সনং ন দস্সনং, ঞাণেন দস্সনমেৰ দস্সনং. যথাহ – ‘‘কিং তে, ৰক্কলি, ইমিনা পূতিকাযেন দিট্ঠেন, যো খো, ৰক্কলি, ধম্মং পস্সতি, সো মং পস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৮৭). তস্মা চক্খুনা পস্সন্তোপি ঞাণেন অরিযেহি দিট্ঠং অনিচ্চাদিলক্খণং অপস্সন্তো অরিযাধিগতঞ্চ ধম্মং অনধিগচ্ছন্তো অরিযকরধম্মানং অরিযভাৰস্স চ অদিট্ঠত্তা ‘‘অরিযানং অদস্সাৰী’’তি ৰেদিতব্বো.

অরিযধম্মস্স অকোৰিদোতি সতিপট্ঠানাদিভেদে অরিযধম্মে অকুসলো. অরিযধম্মে অৰিনীতোতি এত্থ পন –

দুৰিধো ৰিনযো নাম, একমেকেত্থ পঞ্চধা;

অভাৰতো তস্স অযং, ‘‘অৰিনীতো’’তি ৰুচ্চতি.

অযঞ্হি সংৰরৰিনযো পহানৰিনযোতি দুৰিধো ৰিনযো. এত্থ চ দুৰিধেপি ৰিনযে একমেকো ৰিনযো পঞ্চধা ভিজ্জতি. সংৰরৰিনযোপি হি সীলসংৰরো, সতিসংৰরো, ঞাণসংৰরো, খন্তিসংৰরো, ৰীরিযসংৰরোতি পঞ্চৰিধো. পহানৰিনযোপি তদঙ্গপ্পহানং, ৰিক্খম্ভনপ্পহানং, সমুচ্ছেদপ্পহানং, পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং, নিস্সরণপ্পহানন্তি পঞ্চৰিধো.

তত্থ ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতো হোতি সমুপেতো’’তি (ৰিভ. ৫১১) অযং সীলসংৰরো. ‘‘রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতী’’তি (দী. নি. ১.২১৩; ম. নি. ১.২৯৫; সং. নি. ৪.২৩৯; অ. নি. ৩.১৬) অযং সতিসংৰরো.

‘‘যানি সোতানি লোকস্মিং, (অজিতাতি ভগৰা)

সতি তেসং নিৰারণং;

সোতানং সংৰরং ব্রূমি, পঞ্ঞাযেতে পিধীযরে’’তি. (সু. নি. ১০৪১; চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৪) –

অযং ঞাণসংৰরো. ‘‘খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্সা’’তি (ম. নি. ১.২৪; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) অযং খন্তিসংৰরো. ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতী’’তি (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) অযং ৰীরিযসংৰরো. সব্বোপি চাযং সংৰরো যথাসকং সংৰরিতব্বানং ৰিনেতব্বানঞ্চ কাযদুচ্চরিতাদীনং সংৰরণতো ‘‘সংৰরো’’, ৰিনযনতো ‘‘ৰিনযো’’তি ৰুচ্চতি. এৰং তাৰ সংৰরৰিনযো পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৰেদিতব্বো.

তথা যং নামরূপপরিচ্ছেদাদীসু ৰিপস্সনাঞাণেসু পটিপক্খভাৰতো দীপালোকেন ৰিয তমস্স তেন তেন ৰিপস্সনাঞাণেন তস্স তস্স অনত্থস্স পহানং, সেয্যথিদং – নামরূপৰৰত্থানেন সক্কাযদিট্ঠিযা, পচ্চযপরিগ্গহেন অহেতুৰিসমহেতুদিট্ঠীনং, কঙ্খাৰিতরণেন কথংকথীভাৰস্স, কলাপসম্মসনেন ‘‘অহং মমা’’তি গাহস্স, মগ্গামগ্গৰৰত্থানেন অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞায, উদযদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা, ৰযদস্সনেন সস্সতদিট্ঠিযা, ভযদস্সনেন সভযে অভযসঞ্ঞায, আদীনৰদস্সনেন অস্সাদসঞ্ঞায, নিব্বিদানুপস্সনেন অভিরতিসঞ্ঞায, মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণেন অমুঞ্চিতুকম্যতায, উপেক্খাঞাণেন অনুপেক্খায, অনুলোমঞাণেন ধম্মট্ঠিতিযং নিব্বানে চ পটিলোমভাৰস্স, গোত্রভুনা সঙ্খারনিমিত্তগাহস্স পহানং, এতং তদঙ্গপ্পহানং নাম.

যং পন উপচারপ্পনাভেদেন সমাধিনা পৰত্তিভাৰনিৰারণতো ঘটপ্পহারেন ৰিয উদকপিট্ঠে সেৰালস্স তেসং তেসং নীৰরণাদিধম্মানং পহানং, ইদং ৰিক্খম্ভনপ্পহানং নাম. যং চতুন্নং অরিযমগ্গানং ভাৰিতত্তা তংতংমগ্গৰতো অত্তনো সন্তানে ‘‘দিট্ঠিগতানং পহানাযা’’তিআদিনা (ধ. স. ২৭৭; ৰিভ. ৬২৮) নযেন ৰুত্তস্স সমুদযপক্খিকস্স কিলেসগ্গণস্স অচ্চন্তঅপ্পৰত্তিভাৰেন পহানং, ইদং সমুচ্ছেদপ্পহানং নাম. যং পন ফলক্খণে পটিপ্পস্সদ্ধত্তং কিলেসানং, ইদং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং নাম. যং সব্বসঙ্খতনিস্সটত্তা পহীনসব্বসঙ্খতং নিব্বানং, ইদং নিস্সরণপ্পহানং নাম. সব্বম্পি চেতং পহানং যস্মা চাগট্ঠেন পহানং, ৰিনযনট্ঠেন ৰিনযো, তস্মা ‘‘পহানৰিনযো’’তি ৰুচ্চতি, তংতংপহানৰতো ৰা তস্স তস্স ৰিনযস্স সম্ভৰতোপেতং ‘‘পহানৰিনযো’’তি ৰুচ্চতি. এৰং পহানৰিনযোপি পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৰেদিতব্বো.

এৰমযং সঙ্খেপতো দুৰিধো, পভেদতো চ দসৰিধো ৰিনযো ভিন্নসংৰরত্তা পহাতব্বস্স চ অপ্পহীনত্তা যস্মা এতস্স অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্স নত্থি, তস্মা অভাৰতো তস্স অযং ‘‘অৰিনীতো’’তি ৰুচ্চতীতি. এস নযো সপ্পুরিসানং অদস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স অকোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে অৰিনীতোতি এত্থাপি. নিন্নানাকারণঞ্হি এতং অত্থতো. যথাহ – ‘‘যেৰ তে অরিযা, তেৰ তে সপ্পুরিসা. যেৰ তে সপ্পুরিসা, তেৰ তে অরিযা. যোৰ সো অরিযানং ধম্মো, সোৰ সো সপ্পুরিসানং ধম্মো. যোৰ সো সপ্পুরিসানং ধম্মো, সোৰ সো অরিযানং ধম্মো. যেৰ তে অরিযৰিনযা, তেৰ তে সপ্পুরিসৰিনযা. যেৰ তে সপ্পুরিসৰিনযা, তেৰ তে অরিযৰিনযা. অরিযেতি ৰা সপ্পুরিসেতি ৰা, অরিযধম্মেতি ৰা সপ্পুরিসধম্মেতি ৰা, অরিযৰিনযেতি ৰা সপ্পুরিসৰিনযেতি ৰা এসেসে একে একট্ঠে সমে সমভাগে তজ্জাতে তঞ্ঞেৰা’’তি.

কস্মা পন থেরো অত্তানুদিট্ঠিযা কতমেহি ৰীসতিযা আকারেহি অভিনিৰেসো হোতীতি পুচ্ছিত্ৰা তং অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ ‘‘ইধ অস্সুতৰা পুথুজ্জনো’’তি এৰং পুথুজ্জনং নিদ্দিসীতি? পুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায তং অত্থং আৰিকাতুং পঠমং পুথুজ্জনং নিদ্দিসীতি ৰেদিতব্বং.

১৩১. এৰং পুথুজ্জনং নিদ্দিসিত্ৰা ইদানি অভিনিৰেসুদ্দেসং দস্সেন্তো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতিআদিমাহ. তত্থ রূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি রূপক্খন্ধং কসিণরূপঞ্চ ‘‘অত্তা’’তি দিট্ঠিপস্সনায সমনুপস্সতি. নিদ্দেসে পনস্স রূপক্খন্ধে অভিনিৰেসো পঞ্চক্খন্ধাধিকারত্তা পাকটোতি তং অৰত্ৰা কসিণরূপমেৰ ‘‘রূপ’’ন্তি সামঞ্ঞৰসেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. রূপৰন্তং ৰা অত্তানন্তি অরূপং ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা তং অত্তানং রূপৰন্তং সমনুপস্সতি. অত্তনি ৰা রূপন্তি অরূপমেৰ ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা তস্মিং অত্তনি রূপং সমনুপস্সতি. রূপস্মিং ৰা অত্তানন্তি অরূপমেৰ ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা তং অত্তানং রূপস্মিং সমনুপস্সতি.

তত্থ রূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি সুদ্ধরূপমেৰ ‘‘অত্তা’’তি কথিতং. রূপৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা রূপং, রূপস্মিং ৰা অত্তানং, ৰেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি, সঞ্ঞং, সঙ্খারে, ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতীতি ইমেসু সত্তসু ঠানেসু অরূপং ‘‘অত্তা’’তি কথিতং. ৰেদনাৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা ৰেদনং, ৰেদনায ৰা অত্তানন্তি এৰং চতূসু খন্ধেসু তিণ্ণং তিণ্ণং ৰসেন দ্ৰাদসসু ঠানেসু রূপারূপমিস্সকো অত্তা কথিতো. তা পন ৰীসতিপি দিট্ঠিযো মগ্গাৰরণা, ন সগ্গাৰরণা, সোতাপত্তিমগ্গৰজ্ঝা.

ইদানি তং নিদ্দিসন্তো কথং রূপন্তিআদিমাহ. তত্থ পথৰীকসিণন্তি পথৰীমণ্ডলং নিস্সায উপ্পাদিতং পটিভাগনিমিত্তসঙ্খাতং সকলফরণৰসেন পথৰীকসিণং. অহন্তি অত্তানমেৰ সন্ধায গণ্হাতি. অত্তন্তি অত্তানং. অদ্ৰযন্তি একমেৰ. তেলপ্পদীপস্সাতি তেলযুত্তস্স পদীপস্স. ঝাযতোতি জলতো. যা অচ্চি, সো ৰণ্ণোতিআদি অচ্চিং মুঞ্চিত্ৰা ৰণ্ণস্স অভাৰতো ৰুত্তং. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৰত্থূতি তদুভযং একতো কত্ৰা রূপৰত্থুকা অত্তানুদিট্ঠি ৰুচ্চতীতি অত্থো.

আপোকসিণাদীনি আপাদীনি নিস্সায উপ্পাদিতকসিণনিমিত্তানেৰ. পরিচ্ছিন্নাকাসকসিণং পন রূপজ্ঝানস্স আরম্মণং হোন্তম্পি আকাসকসিণন্তি ৰুচ্চমানে অরূপজ্ঝানারম্মণেন কসিণুগ্ঘাটিমাকাসেন সংকিণ্ণং হোতীতি ন গহিতন্তি ৰেদিতব্বং. রূপাধিকারত্তা ৰিঞ্ঞাণকসিণং ন গহেতব্বমেৰাতি. ইধেকচ্চো ৰেদনং সঞ্ঞং সঙ্খারে ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতীতি চত্তারো খন্ধে অভিন্দিত্ৰা একতো গহণৰসেন ৰুত্তং. সো হি চিত্তচেতসিকানং ৰিসুং ৰিসুং করণে অসমত্থত্তা সব্বে একতো কত্ৰা ‘‘অত্তা’’তি গণ্হাতি. ইমিনা রূপেন রূপৰাতি এত্থ সরীররূপম্পি কসিণরূপম্পি লব্ভতি. ছাযাসম্পন্নোতি ছাযায সম্পন্নো অৰিরল়ো. তমেনাতি এত্থ এন-সদ্দো নিপাতমত্তং, তমেতন্তি ৰা অত্থো. ছাযাৰাতি ৰিজ্জমানচ্ছাযো. রূপং অত্তাতি অগ্গহিতেপি রূপং অমুঞ্চিত্ৰা দিট্ঠিযা উপ্পন্নত্তা রূপৰত্থুকাতি ৰুত্তং.

অত্তনি রূপং সমনুপস্সতীতি সরীররূপস্স কসিণরূপস্স চ চিত্তনিস্সিতত্তা তস্মিং অরূপসমুদাযে অত্তনি তং রূপং সমনুপস্সতি. অযং গন্ধোতি ঘাযিতগন্ধং আহ. ইমস্মিং পুপ্ফেতি পুপ্ফনিস্সিতত্তা গন্ধস্স এৰমাহ.

রূপস্মিং অত্তানং সমনুপস্সতীতি যত্থ রূপং গচ্ছতি, তত্থ চিত্তং গচ্ছতি. তস্মা রূপনিস্সিতং চিত্তং গহেত্ৰা তং অরূপসমুদাযং অত্তানং তস্মিং রূপে সমনুপস্সতি. ওল়ারিকত্তা রূপস্স ওল়ারিকাধারং করণ্ডকমাহ.

১৩২. ইধেকচ্চো চক্খুসম্ফস্সজং ৰেদনন্তিআদীসু ৰিসুং ৰিসুং ৰেদনায দিট্ঠিগহণে অসতিপি ৰেদনাতি একগ্গহণেন গহিতে সব্বাসং ৰেদনানং অন্তোগধত্তা ৰিসুং ৰিসুং গহিতা এৰ হোন্তীতি ৰিসুং ৰিসুং যোজনা কতাতি ৰেদিতব্বা. সো হি অনুভৰনৰসেন ৰেদনায ওল়ারিকত্তা ৰেদনংযেৰ ‘‘অত্তা’’তি গণ্হাতি. সঞ্ঞং সঙ্খারে ৰিঞ্ঞাণং রূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি সঞ্ঞাদযো অরূপধম্মে রূপঞ্চ একতো কত্ৰা ‘‘অত্তা’’তি সমনুপস্সতি. উম্মত্তকো ৰিয হি পুথুজ্জনো যথা যথা উপট্ঠাতি, তথা তথা গণ্হাতি.

১৩৩. চক্খুসম্ফস্সজং সঞ্ঞন্তিআদীসু সঞ্জাননৰসেন সঞ্ঞায পাকটত্তা সঞ্ঞং ‘‘অত্তা’তি গণ্হাতি. সেসং ৰেদনায ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং.

১৩৪. চক্খুসম্ফস্সজং চেতনন্তিআদীসু সঙ্খারক্খন্ধপরিযাপন্নেসু ধম্মেসু চেতনায পধানত্তা পাকটত্তা চ চেতনা এৰ নিদ্দিট্ঠা. তায ইতরেপি নিদ্দিট্ঠাৰ হোন্তি. সো পন চেতসিকভাৰৰসেন পাকটত্তা চেতনং ‘‘অত্তা’’তি গণ্হাতি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

১৩৫. চক্খুৰিঞ্ঞাণন্তিআদীসু ৰিজাননৰসেন চিত্তস্স পাকটত্তা চিত্তং ‘‘অত্তা’’তি গণ্হাতি. সেসমেত্থাপি ৰুত্তনযমেৰ.

অত্তানুদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. মিচ্ছাদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৩৬. মিচ্ছাদিট্ঠি হেট্ঠা ৰুত্তত্থাযেৰ. অযং পন অপরো নযো – নত্থি দিন্নন্তি উচ্ছেদদিট্ঠিকত্তা দানফলং পটিক্খিপতি. নত্থি যিট্ঠন্তি এত্থ যিট্ঠন্তি খুদ্দকযঞ্ঞো. হুতন্তি মহাযঞ্ঞো. দ্ৰিন্নম্পি ফলং পটিক্খিপতি. নত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৰিপাকোতি দানফলস্স পটিক্খিত্তত্তা সীলাদীনং পুঞ্ঞকম্মানং, পাণাতিপাতাদীনং পাপকম্মানং ফলং পটিক্খিপতি. নত্থি অযং লোকোতি পুরে কতেন কম্মুনা. নত্থি পরো লোকোতি ইধ কতেন কম্মুনা. নত্থি মাতা, নত্থি পিতাতি তেসু কতকম্মানং ফলং পটিক্খিপতি. নত্থি সত্তা ওপপাতিকাতি কম্মহেতুকং উপপত্তিং পটিক্খিপতি. নত্থি লোকে সমণব্রাহ্মণা…পে… পৰেদেন্তীতি ইধলোকপরলোকে পস্সিতুং অভিঞ্ঞাপটিলাভায পটিপদং পটিক্খিপতি. ইধ পাল়িযং পন নত্থি দিন্নন্তি ৰত্থূতি নত্থি দিন্নন্তি ৰুচ্চমানং দানং, তস্সা দিট্ঠিযা ৰত্থূতি অত্থো. এৰংৰাদো মিচ্ছাতি এৰং নত্থি দিন্নন্তি ৰাদো ৰচনং মিচ্ছা ৰিপরীতোতি অত্থো.

মিচ্ছাদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. সক্কাযদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৩৭. সক্কাযদিট্ঠি পন অত্তানুদিট্ঠিযেৰ, অঞ্ঞত্থ আগতপরিযাযৰচনদস্সনত্থং ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা.

সক্কাযদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. সস্সতদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৩৮. সক্কাযৰত্থুকায সস্সতদিট্ঠিযাতি কম্মধারযসমাসো. রূপৰন্তং ৰা অত্তানন্তিআদীনং পন্নরসন্নং ৰচনানং অন্তে সমনুপস্সতীতি সম্বন্ধো কাতব্বো, পাঠো ৰা. অঞ্ঞথা হি ন ঘটীযতীতি. এৰং ‘‘রূপৰন্তং ৰা অত্তানং সমনুপস্সতী’’তি একমেৰ দস্সেত্ৰা সেসা চুদ্দস সংখিত্তা.

সস্সতদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. উচ্ছেদদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৩৯. সক্কাযৰত্থুকায উচ্ছেদদিট্ঠিযা এৰং ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি একমেৰ দস্সেত্ৰা সেসা চতস্সো সংখিত্তা.

উচ্ছেদদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. অন্তগ্গাহিকাদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৪০. অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা পঠমৰারে আকারপুচ্ছা. দুতিযে আকারগহণং. ততিযে আকারৰিস্সজ্জনং. তত্থ লোকোতি অত্তা. সো অন্তোতি অঞ্ঞমঞ্ঞপটিপক্খেসু সস্সতুচ্ছেদন্তেসু সস্সতগ্গাহে সস্সতন্তো, অসস্সতগ্গাহে উচ্ছেদন্তো. পরিত্তং ওকাসন্তি সুপ্পমত্তং ৰা সরাৰমত্তং ৰা খুদ্দকং ঠানং. নীলকতো ফরতীতি নীলন্তি আরম্মণং করোতি. অযং লোকোতি অত্তানং সন্ধায ৰুত্তং. পরিৰটুমোতি সমন্ততো পরিচ্ছেদৰা. অন্তসঞ্ঞীতি অন্তৰাতিসঞ্ঞী. অন্তো অস্স অত্থীতি অন্তোতি গহেতব্বং. যং ফরতীতি যং কসিণরূপং ফরতি. তং ৰত্থু চেৰ লোকো চাতি তং কসিণরূপং আরম্মণঞ্চেৰ আলোকিযট্ঠেন লোকো চ. যেন ফরতীতি যেন চিত্তেন ফরতি. সো অত্তা চেৰ লোকো চাতি অত্তানমপেক্খিত্ৰা পুল্লিঙ্গং কতং, তং চিত্তং অত্তা চেৰ আলোকনট্ঠেন লোকো চাতি ৰুত্তং হোতি. অন্তৰাতি অন্তো. ওকাসকতো ফরতীতি আলোককসিণৰসেন তেজোকসিণৰসেন ওদাতকসিণৰসেন ৰা ওভাসোতি ফরতি. নীলাদীনং পঞ্চন্নং পভস্সরকসিণানংযেৰ গহিতত্তা পথৰীআপোৰাযোকসিণৰসেন অত্তাভিনিৰেসো ন হোতীতি গহেতব্বং.

ৰিপুলং ওকাসন্তি খলমণ্ডলমত্তাদিৰসেন মহন্তং ঠানং. অনন্তৰাতি ৰুদ্ধঅনন্তৰা. অপরিযন্তোতি ৰুদ্ধঅপরিযন্তো. অনন্তসঞ্ঞীতি অনন্তোতিসঞ্ঞী. তং জীৰন্তি সো জীৰো. লিঙ্গৰিপল্লাসো কতো. জীৰোতি চ অত্তা এৰ. রূপাদীনি পঞ্চপি পরিৰটুমট্ঠেন সরীরং. জীৰং ন সরীরন্তি অত্তসঙ্খাতো জীৰো রূপসঙ্খাতং সরীরং ন হোতি. এস নযো ৰেদনাদীসু. তথাগতোতি সত্তো. অরহন্তি একে. পরং মরণাতি মরণতো উদ্ধং, পরলোকেতি অত্থো. রূপং ইধেৰ মরণধম্মন্তি অত্তনো পাকটক্খন্ধসীসেন পঞ্চক্খন্ধগ্গহণং, তং ইমস্মিংযেৰ লোকে নস্সনপকতিকন্তি অত্থো. সেসক্খন্ধেসুপি এসেৰ নযো. কাযস্স ভেদাতি খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতস্স কাযস্স ভেদতো পরং. ইমিনা ৰচনেন ‘‘পরং মরণা’’তি এতস্স উদ্দেসস্স অত্থো ৰুত্তো. হোতিপীতিআদীসু হোতীতি মূলপদং. চতূসুপি অপি-সদ্দো সমুচ্চযত্থো. তিট্ঠতীতি সস্সতত্তা তিট্ঠতি, ন চৰতীতি অত্থো. ‘‘হোতী’’তি পদস্স ৰা অত্থৰিসেসনত্থং ‘‘তিট্ঠতী’’তি পদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. উপ্পজ্জতীতি অণ্ডজজলাবুজযোনিপৰেসৰসেন উপ্পজ্জতি নাম, নিব্বত্ততীতি সংসেদজওপপাতিকযোনিপৰেসৰসেন নিব্বত্ততি নামাতি অত্থযোজনা ৰেদিতব্বা. উচ্ছিজ্জতীতি পবন্ধাভাৰৰসেন. ৰিনস্সতীতি ভঙ্গৰসেন. ন হোতি পরং মরণাতি পুরিমপদানং অত্থৰিৰরণং, চুতিতো উদ্ধং ন ৰিজ্জতীতি অত্থো. হোতি চ ন চ হোতীতি একচ্চসস্সতিকানং দিট্ঠি, একেন পরিযাযেন হোতি, একেন পরিযাযেন ন হোতীতি অত্থো. জীৰভাৰেন হোতি, পুব্বজীৰস্স অভাৰেন ন হোতীতি ৰুত্তং হোতি. নেৰ হোতি ন ন হোতীতি অমরাৰিক্খেপিকানং দিট্ঠি, হোতীতি চ নেৰ হোতি, ন হোতীতি চ ন হোতীতি অত্থো. অনুৰাদভযা মুসাৰাদভযা চ মন্দত্তা মোমূহত্তা চ পুব্বৰুত্তনযস্স পটিক্খেপমত্তং করোতি. ইমেহি পঞ্ঞাসায আকারেহীতি যথাৰুত্তানং দসন্নং পঞ্চকানং ৰসেন পঞ্ঞাসায আকারেহীতি.

অন্তগ্গাহিকাদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. পুব্বন্তানুদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৪১. পুব্বন্তাপরন্তানুদিট্ঠীসু সস্সতং ৰদন্তীতি সস্সতৰাদা. অথ ৰা ৰদন্তি এতেনাতি ৰাদো, দিট্ঠিগতস্সেতং অধিৰচনং. সস্সতন্তি ৰাদোপি সস্সতযোগেন সস্সতো, সস্সতো ৰাদো এতেসন্তি সস্সতৰাদা. তথা একচ্চং সস্সতন্তি ৰাদো একচ্চসস্সতো, সো এতেসং অত্থীতি একচ্চসস্সতিকা. তথা অন্তৰা, অনন্তৰা, অন্তৰা চ অনন্তৰা চ, নেৰন্তৰা নানন্তৰাতি পৰত্তো ৰাদো অন্তানন্তো, সো এতেসং অত্থীতি অন্তানন্তিকা. ন মরতীতি অমরা. কা সা? ‘‘এৰম্পি মে নো’’তিআদিনা (দী. নি. ১.৬২-৬৩) নযেন পরিযন্তরহিতস্স দিট্ঠিগতিকস্স দিট্ঠি চেৰ ৰাচা চ. ৰিৰিধো খেপো ৰিক্খেপো, অমরায দিট্ঠিযা, ৰাচায ৰা ৰিক্খেপো অমরাৰিক্খেপো, সো এতেসং অত্থীতি অমরাৰিক্খেপিকা. অপরো নযো – অমরা নাম মচ্ছজাতি, সা উম্মুজ্জননিমুজ্জনাদিৰসেন উদকে সন্ধাৰমানা গহেতুং ন সক্কা হোতি, এৰমেৰং অযম্পি ৰাদো ইতো চিতো চ সন্ধাৰতি, গাহং ন উপগচ্ছতীতি অমরাৰিক্খেপোতি ৰুচ্চতি, সো এতেসং অত্থীতি অমরাৰিক্খেপিকা. অধিচ্চসমুপ্পন্নোতি অকারণসমুপ্পন্নো অত্তা চ লোকো চাতি দস্সনং অধিচ্চসমুপ্পন্নং, তং এতেসং অত্থীতি অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা.

পুব্বন্তানুদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. অপরন্তানুদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৪২. সঞ্ঞিং ৰদন্তীতি সঞ্ঞীৰাদা. অসঞ্ঞিং ৰদন্তীতি অসঞ্ঞীৰাদা. নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিং ৰদন্তীতি নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৰাদা. অথ ৰা সঞ্ঞীতি পৰত্তো ৰাদো সঞ্ঞীৰাদো, সো যেসং অত্থীতি তে সঞ্ঞীৰাদা, তথা অসঞ্ঞীৰাদা, নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৰাদা চ. উচ্ছেদং ৰদন্তীতি উচ্ছেদৰাদা. দিট্ঠধম্মোতি পচ্চক্খধম্মো, তত্থ তত্থ পটিলদ্ধঅত্তভাৰস্সেতং অধিৰচনং. দিট্ঠধম্মে নিব্বানং দিট্ঠধম্মনিব্বানং, ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে দুক্খৰূপসমোতি অত্থো, তং ৰদন্তীতি দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদা. ইমস্মিং পনত্থে ৰিত্থারিযমানে সাট্ঠকথং সকলং ব্রহ্মজালসুত্তং ৰত্তব্বং হোতি. এৰঞ্চ সতি অতিপপঞ্চো হোতীতি ন ৰিত্থারিতো. তদত্থিকেহি তং অপেক্খিত্ৰা গহেতব্বো.

অপরন্তানুদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০-১২. সঞ্ঞোজনিকাদিদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৪৩. যস্মা সঞ্ঞোজনিকা দিট্ঠি সব্বদিট্ঠিসাধারণা, তস্মা তস্সা সব্বদিট্ঠিসঞ্ঞোজনত্তা সব্বদিট্ঠিসাধারণো অত্থো নিদ্দিট্ঠো. সো হেট্ঠা ৰুত্তদিট্ঠিপরিযুট্ঠানানেৰ.

১৪৪. মানৰিনিবন্ধদিট্ঠীসু চক্খু অহন্তি অভিনিৰেসপরামাসোতি মানপুব্বকো অভিনিৰেসপরামাসো. ন হি দিট্ঠি মানসম্পযুত্তা হোতি. তেনেৰ চ মানৰিনিবন্ধাতি ৰুত্তং, মানপটিবন্ধা মানমূলকাতি অত্থো.

১৪৫. চক্খু মমন্তি অভিনিৰেসপরামাসোতি এত্থাপি এসেৰ নযো. এত্থ পন ‘‘মমা’’তি ৰত্তব্বে ‘‘মম’’ন্তি অনুনাসিকাগমো ৰেদিতব্বো. ‘‘অহ’’ন্তি মানৰিনিবন্ধায রূপাদীনিপি অজ্ঝত্তিকানেৰ. ন হি কসিণরূপং ৰিনা বাহিরানি ‘‘অহ’’ন্তি গণ্হাতি. ‘‘মম’’ন্তি মানৰিনিবন্ধায পন বাহিরানিপি লব্ভন্তি. বাহিরানিপি হি ‘‘মম’’ন্তি গণ্হাতি. যস্মা পন দুক্খা ৰেদনা অনিট্ঠত্তা মানৰত্থু ন হোতি, তস্মা ছ ৰেদনা তাসং মূলপচ্চযা ছ ফস্সা চ ন গহিতা. সঞ্ঞাদযো পন ইধ পচ্ছিন্নত্তা ন গহিতাতি ৰেদিতব্বা.

সংযোজনিকাদিদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৩. অত্তৰাদপটিসংযুত্তদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৪৬. অত্তৰাদপটিসংযুত্তা দিট্ঠি অত্তানুদিট্ঠিযেৰ. অত্তাতি ৰাদেন পটিসংযুত্তত্তা পুন এৰং ৰুত্তা.

অত্তৰাদপটিসংযুত্তদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৪. লোকৰাদপটিসংযুত্তদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৪৭. অত্তা চ লোকো চাতি সো এৰ অত্তা চ আলোকনট্ঠেন লোকো চাতি অত্থো. সস্সতোতি সস্সতৰাদানং দিট্ঠি. অসস্সতোতি উচ্ছেদৰাদানং. সস্সতো চ অসস্সতো চাতি একচ্চসস্সতিকানং. নেৰ সস্সতো নাসস্সতোতি অমরাৰিক্খেপিকানং. অন্তৰাতি পরিত্তকসিণলাভীনং তক্কিকানঞ্চ নিগণ্ঠাজীৰিকানঞ্চ. অথ ৰা উচ্ছেদৰাদিনো ‘‘সত্তো জাতিযা পুব্বন্তৰা, মরণেন অপরন্তৰা’’তি ৰদন্তি. অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা ‘‘সত্তো জাতিযা পুব্বন্তৰা’’তি ৰদন্তি. অনন্তৰাতি অপ্পমাণকসিণলাভীনং. সস্সতৰাদিনো পন ‘‘পুব্বন্তাপরন্তা নত্থি, তেন অনন্তৰা’’তি ৰদন্তি. অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা ‘‘অপরন্তেন অনন্তৰা’’তি ৰদন্তি.

অন্তৰা চ অনন্তৰা চাতি উদ্ধমধো অৰড্ঢিত্ৰা তিরিযং ৰড্ঢিতকসিণানং. নেৰ অন্তৰা ন অনন্তৰাতি অমরাৰিক্খেপিকানং.

লোকৰাদপটিসংযুত্তদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৫-১৬. ভৰৰিভৰদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৪৮. ভৰৰিভৰদিট্ঠীনং যথাৰুত্তদিট্ঠিতো ৰিসুং অভিনিৰেসাভাৰতো ৰিসুং নিদ্দেসং অকত্ৰা যথাৰুত্তদিট্ঠীনংযেৰ ৰসেন ‘‘ওলীযনং অতিধাৰন’’ন্তি একেকং আকারং নিদ্দিসিতুং পুচ্ছং অকত্ৰা চ ওলীযনাভিনিৰেসো ভৰদিট্ঠি, অতিধাৰনাভিনিৰেসো ৰিভৰদিট্ঠীতি আহ. তত্থ ‘‘ভৰনিরোধায ধম্মে দেসিযমানে চিত্তং ন পক্খন্দতী’’তি (ইতিৰু. ৪৯) ৰুত্তওলীযনাভিনিৰেসো, সস্সতসঞ্ঞায নিব্বানতো সঙ্কোচনাভিনিৰেসোতি অত্থো. ‘‘ভৰেনেৰ খো পনেকে অট্টীযমানা হরাযমানা জিগুচ্ছমানা ৰিভৰং অভিনন্দন্তী’’তি ৰুত্তঅতিধাৰনাভিনিৰেসো, উচ্ছেদসঞ্ঞায নিরোধগামিনিপটিপদাতিক্কমনাভিনিৰেসোতি অত্থো.

ইদানি তাৰ ভৰৰিভৰদিট্ঠিযো সব্বদিট্ঠীসু যোজেত্ৰা দস্সেতুং অস্সাদদিট্ঠিযাতিআদিমাহ. তত্থ যস্মা অস্সাদদিট্ঠিকা সস্সতং ৰা উচ্ছেদং ৰা নিস্সায ‘‘নত্থি কামেসু দোসো’’তি গণ্হন্তি, তস্মা পঞ্চতিংসাকারাপি অস্সাদদিট্ঠিযো সিযা ভৰদিট্ঠিযো, সিযা ৰিভৰদিট্ঠিযোতি ৰুত্তা. তত্থ যস্মা একেকাপি দিট্ঠিযো সস্সতগ্গাহৰসেন ভৰদিট্ঠিযো ভৰেয্যুং, উচ্ছেদগ্গাহৰসেন ৰিভৰদিট্ঠিযো ভৰেয্যুন্তি অত্থো. অত্তানুদিট্ঠিযা রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতীতি পঞ্চসু রূপাদিতো অত্তনো অনঞ্ঞত্তা তেসু উচ্ছিন্নেসু অত্তা উচ্ছিন্নোতি গহণতো পঞ্চ ৰিভৰদিট্ঠিযোতি ৰুত্তং. সেসেসু পঞ্চদসসু ঠানেসু রূপাদিতো অত্তনো অঞ্ঞত্তা তেসু উচ্ছিন্নেসুপি ‘‘অত্তা সস্সতোতি গহণতো পন্নরস ভৰদিট্ঠিযোতি ৰুত্তং.

মিচ্ছাদিট্ঠিযা ‘‘সব্বাৰ তা ৰিভৰদিট্ঠিযো’’তি উচ্ছেদৰসেন পৰত্তত্তা অন্তৰানন্তৰাদিট্ঠীসু পরিত্তারম্মণঅপ্পমাণারম্মণঝানলাভিনো দিব্বচক্খুনা রূপধাতুযা চৰিত্ৰা সত্তে অঞ্ঞত্থ উপপন্নে পস্সিত্ৰা ভৰদিট্ঠিং অপস্সিত্ৰা ৰিভৰদিট্ঠিং গণ্হন্তি. তস্মা তত্থ সিযা ভৰদিট্ঠিযো, সিযাৰিভৰদিট্ঠিযোতি ৰুত্তং. হোতি চ ন চ হোতীতি এত্থ হোতি চাতি ভৰদিট্ঠি, ন চ হোতীতি ৰিভৰদিট্ঠি. নেৰ হোতি ন ন হোতীতি এত্থ নেৰ হোতীতি ৰিভৰদিট্ঠি, ন ন হোতীতি ভৰদিট্ঠি. তস্মা তত্থ ‘‘সিযা’’তি ৰুত্তং.

পুব্বন্তানুদিট্ঠিযা একচ্চসস্সতিকা সস্সতঞ্চ পঞ্ঞপেন্তি, অসস্সতঞ্চ পঞ্ঞপেন্তি. তস্মা সা ভৰদিট্ঠি চ ৰিভৰদিট্ঠি চ হোতি. চত্তারো অন্তানন্তিকা অন্তানন্তং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি. তস্মা সা অত্তানুদিট্ঠিসদিসা ভৰদিট্ঠি চ ৰিভৰদিট্ঠি চ. চত্তারো অমরাৰিক্খেপিকা ভৰদিট্ঠিং ৰা ৰিভৰদিট্ঠিং ৰা নিস্সায ৰাচাৰিক্খেপং আপজ্জন্তি, অৰসেসা পন ভৰদিট্ঠিযোৰ. তস্মা তে তে সন্ধায ‘‘সিযা’’তি ৰুত্তং. অপরন্তানুদিট্ঠিযা সত্ত উচ্ছেদৰাদা ৰিভৰদিট্ঠিযো, অৰসেসা ভৰদিট্ঠিযো. তস্মা তে তে সন্ধায ‘‘সিযা’’তি ৰুত্তং. সঞ্ঞোজনিকদিট্ঠিযা সব্বদিট্ঠীনং ৰসেন ‘‘সিযা’’তি ৰুত্তং. অহন্তি মানৰিনিবন্ধায দিট্ঠিযা চক্খাদীনং অহন্তি গহিতত্তা তেসং ৰিনাসে অত্তা ৰিনট্ঠো হোতীতি সব্বাৰ তা ৰিভৰদিট্ঠিযোতি ৰুত্তং. অত্তানুদিট্ঠিযো ৰিয মমন্তি মানৰিনিবন্ধায দিট্ঠিযা চক্খাদিতো অত্তনো অঞ্ঞত্তা তেসং ৰিনাসেপি অত্তা ন ৰিনস্সতীতি সব্বাৰ তা ভৰদিট্ঠিযোতি ৰুত্তং. লোকৰাদপটিসংযুত্তায দিট্ঠিযা ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তিআদিনা (পটি. ম. ১.১৪৭) নযেন ৰুত্তত্তা ভৰৰিভৰদিট্ঠি পাকটাযেৰ. এত্তাৰতা অস্সাদদিট্ঠাদিকা ৰিভৰদিট্ঠিপরিযোসানা সোল়স দিট্ঠিযো তীণিসতঞ্চ দিট্ঠাভিনিৰেসা নিদ্দিট্ঠা হোন্তি. অত্তানুদিট্ঠি চ সক্কাযদিট্ঠি চ অত্তৰাদপটিসঞ্ঞুত্তা দিট্ঠি চ অত্থতো একা পরিযাযেন তিৰিধা ৰুত্তা. সঞ্ঞোজনিকা পন দিট্ঠি অৰত্থাভেদেন সব্বাপি দিট্ঠিযো হোন্তি.

ইদানি সব্বাৰ তা দিট্ঠিযো অস্সাদদিট্ঠিযোতিআদি অঞ্ঞেন পরিযাযেন যথাযোগং দিট্ঠিসংসন্দনা. তত্থ সব্বাৰ তা দিট্ঠিযোতি যথাৰুত্তা অনৰসেসা দিট্ঠিযো. দিট্ঠিরাগরত্তত্তা তণ্হাস্সাদনিস্সিতত্তা চ অস্সাদদিট্ঠিযো, অত্তসিনেহানুগতত্তা অত্তানুদিট্ঠিযো, ৰিপরীতদস্সনত্তা মিচ্ছাদিট্ঠিযো, খন্ধৰত্থুকত্তা সক্কাযদিট্ঠিযো, একেকস্স অন্তস্স গহিতত্তা অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠিযো, অনত্থসংযোজনিকত্তা সঞ্ঞোজনিকা দিট্ঠিযো, অত্তৰাদেন যুত্তত্তা অত্তৰাদপটিসংযুত্তা দিট্ঠিযোতি ইমা সত্ত দিট্ঠিযো সব্বদিট্ঠিসঙ্গাহিকা, সেসা পন নৰ দিট্ঠিযো ন সব্বদিট্ঠিসঙ্গাহিকা.

ইদানি ৰিত্থারতো ৰুত্তা সব্বাৰ তা দিট্ঠিযো দ্ৰীসুযেৰ দিট্ঠীসু সঙ্খিপিত্ৰা সত্তানং দিট্ঠিদ্ৰযনিস্সযং দস্সেন্তো ভৰঞ্চ দিট্ঠিন্তিগাথমাহ. সব্বাপি হি তা দিট্ঠিযো ভৰদিট্ঠী ৰা হোন্তি ৰিভৰদিট্ঠী ৰা. ভৰঞ্চ দিট্ঠিং ৰিভৰঞ্চ দিট্ঠিন্তি এত্থ পন চ-সদ্দো দিট্ঠিমেৰ সমুচ্চিনোতি, ন নিস্সযং. ন হি একো ভৰৰিভৰদিট্ঠিদ্ৰযং নিস্সযতি. যথাহ – ‘‘ইতি ভৰদিট্ঠিসন্নিস্সিতা ৰা সত্তা হোন্তি ৰিভৰদিট্ঠিসন্নিস্সিতা ৰা’’তি (পটি. ম. ১.১১৩). তক্কিকাতি তক্কেন ৰদন্তীতি তক্কিকা. তে হি দিট্ঠিগতিকা সভাৰপটিৰেধপঞ্ঞায অভাৰা কেৰলং তক্কেন ৰত্তন্তি. যেপি চ ঝানলাভিনো অভিঞ্ঞালাভিনো ৰা দিট্ঠিং গণ্হন্তি, তেপি তক্কেত্ৰা গহণতো তক্কিকা এৰ. নিস্সিতাসেতি নিস্সিতাতি অত্থো. একমেৰ পদং, ‘‘সে’’তি নিপাতমত্তং ৰা. তেসং নিরোধম্হি ন হত্থি ঞাণন্তি দিট্ঠিনিস্সযস্স কারণৰচনমেতং. সক্কাযদিট্ঠিনিরোধে নিব্বানে যস্মা তেসং ঞাণং নত্থি, তস্মা এতং দিট্ঠিদ্ৰযং নিস্সিতাতি অত্থো. ‘‘ন হি অত্থি ঞাণ’’ন্তি এত্থ হি-কারো কারণোপদেসে নিপাতো. যত্থাযং লোকো ৰিপরীতসঞ্ঞীতি যত্থ সুখে নিরোধম্হি অযং সদেৰকো লোকো ‘‘দুক্খ’’মিতি ৰিপরীতসঞ্ঞী হোতি, তস্মিং নিরোধম্হি ন হত্থি ঞাণন্তি সম্বন্ধো. দুক্খমিতি ৰিপরীতসঞ্ঞিতায ইদং সুত্তং –

‘‘রূপা সদ্দা রসা গন্ধা, ফস্সা ধম্মা চ কেৰলা;

ইট্ঠা কন্তা মনাপা চ, যাৰতত্থীতি ৰুচ্চতি.

‘‘সদেৰকস্স লোকস্স, এতে ৰো সুখসম্মতা;

যত্থ চেতে নিরুজ্ঝন্তি, তং নেসং দুক্খসম্মতং.

‘‘সুখন্তি দিট্ঠমরিযেহি, সক্কাযস্সুপরোধনং;

পচ্চনীকমিদং হোতি, সব্বলোকেন পস্সতং.

‘‘যং পরে সুখতো আহু, তদরিযা আহু দুক্খতো;

যং পরে দুক্খতো আহু, তদরিযা সুখতো ৰিদূ.

‘‘পস্স ধম্মং দুরাজানং, সম্পমূল়্হেত্থৰিদ্দসু;

নিৰুতানং তমো হোতি, অন্ধকারো অপস্সতং.

‘‘সতঞ্চ ৰিৰটং হোতি, আলোকো পস্সতামিৰ;

সন্তিকে ন ৰিজানন্তি, মগা ধম্মস্সকোৰিদা.

‘‘ভৰরাগপরেতেহি, ভৰসোতানুসারিভি;

মারধেয্যানুপন্নেহি, নাযং ধম্মো সুসম্বুধো.

‘‘কো নু অঞ্ঞত্র অরিযেভি, পদং সম্বুদ্ধুমরহতি;

যং পদং সম্মদঞ্ঞায, পরিনিব্বন্তি অনাসৰা’’তি. (সু. নি. ৭৬৪-৭৭১);

১৪৯. ইদানি সব্বাসং দিট্ঠীনং দিট্ঠিদ্ৰযভাৰং দিট্ঠিসমুগ্ঘাতকঞ্চ সম্মাদিট্ঠিং সুত্ততো দস্সেতুকামো, দ্ৰীহি ভিক্খৰেতি সুত্তং আহরি. তত্থ দেৰাতি ব্রহ্মানোপি ৰুচ্চন্তি. ওলীযন্তীতি সঙ্কুচন্তি. অতিধাৰন্তীতি অতিক্কমিত্ৰা গচ্ছন্তি. চক্খুমন্তোতি পঞ্ঞৰন্তো. চ-সদ্দো অতিরেকত্থো. ভৰারামাতি ভৰো আরামো অভিরমট্ঠানং এতেসন্তি ভৰারামা. ভৰরতাতি ভৰে অভিরতা. ভৰসম্মুদিতাতি ভৰেন সন্তুট্ঠা. দেসিযমানেতি তথাগতেন ৰা তথাগতসাৰকেন ৰা দেসিযমানে. ন পক্খন্দতীতি ধম্মদেসনং ৰা ভৰনিরোধং ৰা ন পৰিসতি. ন পসীদতীতি তত্থ পসাদং ন পাপুণাতি. ন সন্তিট্ঠতীতি তত্থ ন পতিট্ঠাতি. নাধিমুচ্চতীতি তত্থ ঘনভাৰং ন পাপুণাতি. এত্তাৰতা সস্সতদিট্ঠি ৰুত্তা.

অট্টীযমানাতি দুক্খং পাপুণমানা. হরাযমানাতি লজ্জং পাপুণমানা. জিগুচ্ছমানাতি জিগুচ্ছং পাপুণমানা. ৰিভৰং অভিনন্দন্তীতি উচ্ছেদং পটিচ্চ তুস্সন্তি, উচ্ছেদং পত্থযন্তীতি ৰা অত্থো. কিরাতি অনুস্সৰনত্থে নিপাতো. ভোতি আলপনমেতং. সন্তন্তি নিব্বুতং. পণীতন্তি দুক্খাভাৰতো পণীতং, পধানভাৰং নীতন্তি ৰা পণীতং. যাথাৰন্তি যথাসভাৰং. এত্তাৰতা উচ্ছেদদিট্ঠি ৰুত্তা.

ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. ভূতন্তি হেতুতো সঞ্জাতং খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতং দুক্খং. ভূততো পস্সতীতি ইদং ভূতং দুক্খন্তি পস্সতি. নিব্বিদাযাতি ৰিপস্সনত্থায. ৰিরাগাযাতি অরিযমগ্গত্থায. নিরোধাযাতি নিব্বানত্থায. পটিপন্নো হোতীতি তদনুরূপং পটিপদং পটিপন্নো হোতি. এৰং পস্সন্তীতি ইমিনা পকারেন পুব্বভাগে লোকিযঞাণেন, পটিৰেধকালে লোকুত্তরঞাণেন পস্সন্তি. এত্তাৰতা সম্মাদিট্ঠি ৰুত্তা.

ইদানি দ্ৰীহি গাথাহি তস্সা সম্মাদিট্ঠিযা আনিসংসং দস্সেতি. তত্থ যো ভূতং ভূততো দিস্ৰাতি দুক্খং পরিঞ্ঞাভিসমযেন অভিসমেত্ৰাতি অত্থো. ভূতস্স চ অতিক্কমন্তি নিরোধং সচ্ছিকিরিযাভিসমযেন অভিসমেত্ৰাতি অত্থো. যথাভূতেধিমুচ্চতীতি মগ্গভাৰনাভিসমযৰসেন যথাসভাৰে নিরোধে ‘‘এতং সন্তং, এতং পণীত’’ন্তি অধিমুচ্চতি. ভৰতণ্হা পরিক্খযাতি সমুদযস্স পহানেনাতি অত্থো. অসতিপি চেত্থ সচ্চানং নানাভিসমযত্তে ‘‘দিস্ৰা’’তি পুব্বকালিকৰচনং সদ্ধিং পুব্বভাগপটিপদায ৰোহারৰসেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ন হি পুব্বং পস্সিত্ৰা পচ্ছা অধিমুচ্চতি. চতুসচ্চাভিসমযো সমানকালমেৰ হোতি. সমানকালেপি ৰা পুব্বকালিকানি পদানি ভৰন্তীতি ন দোসো. স ৰেতি একংসেন সো অরহং. ভূতপরিঞ্ঞাতোতি দুক্খং পরিঞ্ঞাতৰা. ৰীততণ্হোতি ৰিগততণ্হো. ভৰাভৰেতি খুদ্দকে চ মহন্তে চ ভৰে. ৰুদ্ধিঅত্থেপি হি অ-কারস্স সম্ভৰতো অভৰোতি মহাভৰো. সো পন খুদ্দকমহন্তভাৰো উপাদাযুপাদায ৰেদিতব্বো. অথ ৰা ভৰেতি সস্সতে. অভৰেতি উচ্ছেদে. তদুভযেপি দিট্ঠিরাগাভাৰেন ৰীততণ্হো. ভূতস্স ৰিভৰাতি ৰট্টদুক্খস্স সমুচ্ছেদা. নাগচ্ছতি পুনব্ভৰন্তি অরহতো পরিনিব্বানং ৰুত্তং.

১৫০. তযো পুগ্গলাতিআদি মিচ্ছাদিট্ঠিকগরহণত্থং সম্মাদিট্ঠিকপসংসনত্থং ৰুত্তং. তত্থ ৰিরূপভাৰং পন্না গতা দিট্ঠি এতেসন্তি ৰিপন্নদিট্ঠী. সুন্দরভাৰং পন্না গতা দিট্ঠি এতেসন্তি সম্পন্নদিট্ঠী. তিত্থিযোতি তিত্থং ৰুচ্চতি দিট্ঠি, তং পটিপন্নত্তা তিত্থে সাধু, তিত্থং যস্স অত্থীতি ৰা তিত্থিযো. ইতো বহিদ্ধা পব্বজ্জূপগতো. তিত্থিযসাৰকোতি তেসং দিট্ঠানুগতিমাপন্নো গহট্ঠো. যো চ মিচ্ছাদিট্ঠিকোতি তদুভযভাৰং অনুপগন্ত্ৰা যায কাযচি দিট্ঠিযা মিচ্ছাদিট্ঠিকো.

তথাগতোতি সম্মাসম্বুদ্ধো. পচ্চেকবুদ্ধোপি এত্থেৰ সঙ্গহিতো. তথাগতসাৰকোতি মগ্গপ্পত্তো ফলপ্পত্তো চ. যো চ সম্মাদিট্ঠিকোতি তদুভযৰিনিমুত্তো লোকিযসম্মাদিট্ঠিযা সম্মাদিট্ঠিকো.

গাথাসু কোধনোতি যো অভিণ্হং কুজ্ঝতি, সো. উপনাহীতি তমেৰ কোধং ৰড্ঢেত্ৰা উপনন্ধনসীলো. পাপমক্খীতি লামকভূতমক্খৰা. মাযাৰীতি কতপাপপটিচ্ছাদনৰা. ৰসলোতি হীনজচ্চো. ৰিসুদ্ধোতি ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিযা ৰিসুদ্ধো. সুদ্ধতং গতোতি মগ্গফলসঙ্খাতং সুদ্ধভাৰং গতো. মেধাৰীতি পঞ্ঞৰা. ইমায গাথায লোকুত্তরসম্মাদিট্ঠিসম্পন্নো এৰ থোমিতো.

ৰিপন্নদিট্ঠিযো সম্পন্নদিট্ঠিযোতি পুগ্গলৰোহারং পহায ধম্মমেৰ গরহন্তো থোমেন্তো চ আহ. এতং মমাতি তণ্হামঞ্ঞনৰসেন দিট্ঠি. এসোহমস্মীতি মানমঞ্ঞনমূলিকা দিট্ঠি. এসো মে অত্তাতি দিট্ঠিমঞ্ঞনমেৰ.

এতং মমাতি কা দিট্ঠীতিআদীহি তিস্সন্নং ৰিপন্নদিট্ঠীনং ৰিভাগঞ্চ গণনঞ্চ কালসঙ্গহঞ্চ পুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জনং কতং. তত্থ কা দিট্ঠীতি অনেকাসু দিট্ঠীসু কতমা দিট্ঠীতি অত্থো. কতমন্তানুগ্গহিতাতি পুব্বন্তাপরন্তসঙ্খাতকালদ্ৰযে কতমেন কালেন অনুগ্গহিতা, অনুবদ্ধাতি অত্থো. যস্মা ‘‘এতং মমা’’তি পরামসন্তো ‘‘এতং মম অহোসি, এৰং মম অহোসি, এত্তকং মম অহোসী’’তি অতীতং ৰত্থুং অপদিসিত্ৰা পরামসতি, তস্মা পুব্বন্তানুদিট্ঠি হোতি. পুব্বন্তানুগ্গহিতা চ তা দিট্ঠিযো হোন্তি. যস্মা ‘‘এসোহমস্মী’’তি পরামসন্তো ‘‘ইমিনাহং সীলেন ৰা ৰতেন ৰা তপেন ৰা ব্রহ্মচরিযেন ৰা এসোস্মি ৰিসুজ্ঝিস্সামী’’তি অনাগতফলং উপাদায পরামসতি, তস্মা অপরন্তানুদিট্ঠি হোতি. অপরন্তানুগ্গহিতা চ তা দিট্ঠিযো হোন্তি. যস্মা ‘‘এসো মে অত্তা’’তি পরামসন্তো অতীতানাগতং উপাদিন্নসন্ততিং উপাদায ‘‘এসো মে অত্তা’’তি পরামসতি, সক্কাযদিট্ঠিৰসেন চ পরামসতি, তস্মা সক্কাযদিট্ঠি হোতি. পুব্বন্তাপরন্তানুগ্গহিতা চ তা দিট্ঠিযো হোন্তি. যস্মা পন সক্কাযদিট্ঠিপ্পমুখাযেৰ দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিযো হোন্তি, সক্কাযদিট্ঠিসমুগ্ঘাতেনেৰ চ দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিযো সমুগ্ঘাতং গচ্ছন্তি, তস্মা সক্কাযদিট্ঠিপ্পমুখেন দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতানীতি ৰুত্তা, সক্কাযদিট্ঠিপ্পমুখেন সক্কাযদিট্ঠিদ্ৰারেন দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি হোন্তীতি অত্থো. সক্কাযদিট্ঠিপ্পমুখানীতি পাঠো সুন্দরতরো. সক্কাযদিট্ঠি পমুখা আদি এতেসন্তি সক্কাযদিট্ঠিপ্পমুখানি. কানি তানি? দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি.

‘‘কা দিট্ঠী’’তি পুচ্ছায ৰীসতিৰত্থুকা অত্তানুদিট্ঠি, ৰীসতিৰত্থুকা সক্কাযদিট্ঠীতি ৰিস্সজ্জনং. ‘‘কতি দিট্ঠিযো’’তি পুচ্ছায সক্কাযদিট্ঠিপ্পমুখানি দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতানীতি ৰিস্সজ্জনং. সাযেৰ পন সক্কাযদিট্ঠি ‘‘এসো মে অত্তা’’তি ৰচনসামঞ্ঞেন অত্তানুদিট্ঠীতি ৰুত্তা. তস্সা ৰুত্তায অত্তৰাদপটিসঞ্ঞুত্তা দিট্ঠিপি ৰুত্তাযেৰ হোতি.

১৫১. যে কেচি, ভিক্খৰেতিআদিসুত্তাহরণং সম্পন্নদিট্ঠিপুগ্গলসম্বন্ধেন সম্পন্নদিট্ঠিপুগ্গলৰিভাগদস্সনত্থং কতং. তত্থ নিট্ঠং গতাতি মগ্গঞাণৰসেন সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৰাতি নিচ্ছযং গতা, নিব্বেমতিকাতি অত্থো. নিট্ঠাগতাতি পাঠো সমাসপদং হোতি, অত্থো পন সোযেৰ. দিট্ঠিসম্পন্নাতি দিট্ঠিযা সুন্দরভাৰং গতা. ইধ নিট্ঠাতি ইমিস্সা কামধাতুযা পরিনিব্বানং. ইধ ৰিহায নিট্ঠাতি ইমং কামভৰং ৰিজহিত্ৰা সুদ্ধাৰাসব্রহ্মলোকে পরিনিব্বানং. সত্তক্খত্তুপরমস্সাতি সত্তক্খত্তুংপরমা সত্তৰারপরমা ভৰূপপত্তি অত্তভাৰগ্গহণং অস্স, ততো পরং অট্ঠমং ভৰং নাদিযতীতি সত্তক্খত্তুপরমো. তস্স সত্তক্খত্তুপরমস্স সোতাপন্নস্স. কোলংকোলস্সাতি কুলতো কুলং গচ্ছতীতি কোলংকোলো. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযতো হি পট্ঠায নীচে কুলে উপপত্তি নাম নত্থি, মহাভোগকুলেসুযেৰ নিব্বত্ততীতি অত্থো. তস্স কোলংকোলস্স সোতাপন্নস্স. একবীজিস্সাতি খন্ধবীজং নাম কথিতং. যস্স হি সোতাপন্নস্স একংযেৰ খন্ধবীজং অত্থি, একং অত্তভাৰগ্গহণং, সো একবীজী নাম. তস্স একবীজিস্স সোতাপন্নস্স. ভগৰতা গহিতনামৰসেনেৰেতানি এতেসং নামানি. এত্তকঞ্হি ঠানং গতো সত্তক্খত্তুপরমো নাম হোতি, এত্তকং কোলংকোলো, এত্তকং একবীজীতি ভগৰতা এতেসং নামং গহিতং. ভগৰা হি ‘‘অযং এত্তকং ঠানং গমিস্সতি, অযং এত্তকং ঠানং গমিস্সতী’’তি ঞত্ৰা তেসং তানি তানি নামানি অগ্গহেসি. মুদুপঞ্ঞো হি সোতাপন্নো সত্ত ভৰে নিব্বত্তেন্তো সত্তক্খত্তুপরমো নাম, মজ্ঝিমপঞ্ঞো পরং ছট্ঠং ভৰং নিব্বত্তেন্তো কোলংকোলো নাম, তিক্খপঞ্ঞো একং ভৰং নিব্বত্তেন্তো একবীজী নাম. তং পনেতং তেসং মুদুমজ্ঝিমতিক্খপঞ্ঞতং পুব্বহেতু নিযমেতি. ইমে তযোপি সোতাপন্না কামভৰৰসেন ৰুত্তা, রূপারূপভৰে পন বহুকাপি পটিসন্ধিযো গণ্হন্তি. সকদাগামিস্সাতি পটিসন্ধিৰসেন সকিং কামভৰং আগচ্ছতীতি সকদাগামী. তস্স সকদাগামিস্স. দিট্ঠেৰ ধম্মে অরহাতি ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে অরহা. অরহন্তিপি পাঠো. ইধ নিট্ঠাতি কামভৰং সংসরন্তেযেৰ সন্ধায ৰুত্তং. রূপারূপভৰে উপ্পন্না পন অরিযা কামভৰে ন উপ্পজ্জন্তি, তত্থেৰ পরিনিব্বাযন্তি.

অন্তরাপরিনিব্বাযিস্সাতি আযুৰেমজ্ঝস্স অন্তরাযেৰ কিলেসপরিনিব্বানেন পরিনিব্বাযনতো অন্তরাপরিনিব্বাযী. সো পন উপ্পন্নসমনন্তরা পরিনিব্বাযী, আযুৰেমজ্ঝং অপ্পত্ৰা পরিনিব্বাযী, আযুৰেমজ্ঝং পত্ৰা পরিনিব্বাযীতি তিৰিধো হোতি. তস্স অন্তরাপরিনিব্বাযিস্স অনাগামিনো. উপহচ্চপরিনিব্বাযিস্সাতি আযুৰেমজ্ঝং অতিক্কমিত্ৰা ৰা কালকিরিযং উপগন্ত্ৰা ৰা কিলেসপরিনিব্বানেন পরিনিব্বাযন্তস্স অনাগামিনো. অসঙ্খারপরিনিব্বাযিস্সাতি অসঙ্খারেন অপ্পযোগেন অধিমত্তপ্পযোগং অকত্ৰাৰ কিলেসপরিনিব্বানেন পরিনিব্বাযনধম্মস্স অনাগামিনো. সসঙ্খারপরিনিব্বাযিস্সাতি সসঙ্খারেন দুক্খেন কসিরেন অধিমত্তপ্পযোগং কত্ৰাৰ কিলেসপরিনিব্বানেন পরিনিব্বাযনধম্মস্স অনাগামিনো. উদ্ধংসোতস্স অকনিট্ঠগামিনোতি উদ্ধংৰাহিভাৰেন উদ্ধমস্স তণ্হাসোতং ৰট্টসোতং ৰাতি উদ্ধংসোতো, উদ্ধং ৰা গন্ত্ৰা পটিলভিতব্বতো উদ্ধমস্স মগ্গসোতন্তি উদ্ধংসোতো, অকনিট্ঠং গচ্ছতীতি অকনিট্ঠগামী. তস্স উদ্ধংসোতস্স অকনিট্ঠগামিনো অনাগামিস্স. অযং পন অনাগামী চতুপ্পভেদো – যো অৰিহতো পট্ঠায চত্তারো ব্রহ্মলোকে সোধেত্ৰা অকনিট্ঠং গন্ত্ৰা পরিনিব্বাযতি, অযং উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী নাম. যো হেট্ঠা তযো ব্রহ্মলোকে সোধেত্ৰা সুদস্সীব্রহ্মলোকে ঠত্ৰা পরিনিব্বাযতি, অযং উদ্ধংসোতো ন অকনিট্ঠগামী নাম. যো ইতো অকনিট্ঠমেৰ গন্ত্ৰা পরিনিব্বাযতি, অযং ন উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী নাম. যো হেট্ঠা চতূসু ব্রহ্মলোকেসু তত্থ তত্থেৰ পরিনিব্বাযতি, অযং ন উদ্ধংসোতো ন অকনিট্ঠগামী নামাতি. ইমে পঞ্চ অনাগামিনো সুদ্ধাৰাসং গহেত্ৰা ৰুত্তা. অনাগামিনো পন রূপরাগারূপরাগানং অপ্পহীনত্তা আকঙ্খমানা সেসরূপারূপভৰেসুপি নিব্বত্তন্তি. সুদ্ধাৰাসে নিব্বত্তা পন অঞ্ঞত্থ ন নিব্বত্তন্তি. অৰেচ্চপ্পসন্নাতি অরিযমগ্গৰসেন জানিত্ৰা বুজ্ঝিত্ৰা অচলপ্পসাদেন পসন্না. সোতাপন্নাতি অরিযমগ্গসোতং আপন্না. ইমিনা সব্বেপি অরিযফলট্ঠা পুগ্গলা গহিতাতি.

ভৰৰিভৰদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সদ্ধম্মপ্পকাসিনিযা পটিসম্ভিদামগ্গট্ঠকথায

দিট্ঠিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.