২. অত্তানুদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৩০. অত্তানুদিট্ঠিযং অস্সুতৰা পুথুজ্জনোতি আগমাধিগমাভাৰা ঞেয্যো অস্সুতৰা ইতি. যস্স হি খন্ধধাতুআযতনসচ্চপচ্চযাকারসতিপট্ঠানাদীসু উগ্গহপরিপুচ্ছাৰিনিচ্ছযৰিরহিতত্তা অত্তানুদিট্ঠিপটিসেধকরো নেৰ আগমো, পটিপত্তিযা অধিগন্তব্বস্স অনধিগতত্তা ন চ অধিগমো অত্থি, সো আগমাধিগমানং অভাৰা ঞেয্যো অস্সুতৰা ইতি. সুতন্তি হি বুদ্ধৰচনাগমো চ সুতফলত্তা হেতুৰোহারৰসেন অধিগমো চ, তং সুতং অস্স অত্থীতি সুতৰা, ন সুতৰা অস্সুতৰা. স্ৰাযং –

পুথূনং জননাদীহি, কারণেহি পুথুজ্জনো;

পুথুজ্জনন্তোগধত্তা, পুথুৰাযং জনো ইতি.

সো হি পুথূনং নানপ্পকারানং কিলেসাদীনং জননাদীহি কারণেহি পুথুজ্জনো. যথাহ – ‘‘পুথু কিলেসে জনেন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু অৰিহতসক্কাযদিট্ঠিকাতি পুথুজ্জনা, পুথু সত্থারানং মুখুল্লোকিকাতি পুথুজ্জনা, পুথু সব্বগতীহি অৰুট্ঠিতাতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাভিসঙ্খারে অভিসঙ্খরোন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাওঘেহি ৰুয্হন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাসন্তাপেহি সন্তপ্পেন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাপরিল়াহেহি পরিদয্হন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু পঞ্চসু কামগুণেসু রত্তা গিদ্ধা গধিতা মুচ্ছিতা অজ্ঝোসন্না লগ্গা লগ্গিতা পলিবুদ্ধাতি পুথুজ্জনা, পুথু পঞ্চহি নীৰরণেহি আৰুতা নিৰুতা ওৰুতা পিহিতা পটিচ্ছন্না পটিকুজ্জিতাতি পুথুজ্জনা’’তি (মহানি. ৯৪). পুথূনং ৰা গণনপথমতীতানং অরিযধম্মপরম্মুখানং নীচধম্মসমুদাচারানং জনানং অন্তোগধত্তাপি পুথুজ্জনা, পুথু ৰা অযং, ৰিসুংযেৰ সঙ্খং গতো ৰিসংসট্ঠো সীলসুতাদিগুণযুত্তেহি অরিযেহি জনোতিপি পুথুজ্জনো. এৰমেতেহি ‘‘অস্সুতৰা পুথুজ্জনো’’তি দ্ৰীহি পদেহি যে তে –

‘‘দুৰে পুথুজ্জনা ৰুত্তা, বুদ্ধেনাদিচ্চবন্ধুনা;

অন্ধো পুথুজ্জনো একো, কল্যাণেকো পুথুজ্জনো’’তি. –

দ্ৰে পুথুজ্জনা ৰুত্তা, তেসু অন্ধপুথুজ্জনো ৰুত্তো হোতীতি ৰেদিতব্বো.

অরিযানং অদস্সাৰীতিআদীসু অরিযাতি আরকত্তা কিলেসেহি, অনযে ন ইরিযনতো, অযে চ ইরিযনতো, সদেৰকেন চ লোকেন অরণীযতো বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ বুদ্ধসাৰকা চ ৰুচ্চন্তি, বুদ্ধা এৰ ৰা ইধ অরিযা. যথাহ – ‘‘সদেৰকে, ভিক্খৰে, লোকে…পে… তথাগতো অরিযোতি ৰুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৫.১০৯৮).

সপ্পুরিসাতি এত্থ পন পচ্চেকবুদ্ধা তথাগতসাৰকা চ ‘‘সপ্পুরিসা’’তি ৰেদিতব্বা. তে হি লোকুত্তরগুণযোগেন সোভনা পুরিসাতি সপ্পুরিসা. সব্বেযেৰ ৰা এতে দ্ৰেধাপি ৰুত্তা. বুদ্ধাপি হি অরিযা চ সপ্পুরিসা চ পচ্চেকবুদ্ধা বুদ্ধসাৰকাপি. যথাহ –

‘‘যো ৰে কতঞ্ঞূ কতৰেদি ধীরো, কল্যাণমিত্তো দল়্হভত্তি চ হোতি;

দুখিতস্স সক্কচ্চ করোতি কিচ্চং, তথাৰিধং সপ্পুরিসং ৰদন্তী’’তি. (জা. ২.১৭.৭৮);

এত্থ হি ‘‘কতঞ্ঞূ কতৰেদি ধীরো’’তি পচ্চেকসম্বুদ্ধো ৰুত্তো, ‘‘কল্যাণমিত্তো দল়্হভত্তি চা’’তি বুদ্ধসাৰকো, ‘‘দুখিতস্স সক্কচ্চ করোতি কিচ্চ’’ন্তি সম্মাসম্বুদ্ধোতি. ইদানি যো তেসং অরিযানং অদস্সনসীলো, ন চ দস্সনে সাধুকারী, সো ‘‘অরিযানং অদস্সাৰী’’তি ৰেদিতব্বো. সো চ চক্খুনা অদস্সাৰী ঞাণেন অদস্সাৰীতি দুৰিধো. তেসু ঞাণেন অদস্সাৰী ইধাধিপ্পেতো. মংসচক্খুনা হি দিব্বচক্খুনা ৰা অরিযা দিট্ঠাপি অদিট্ঠাৰ হোন্তি তেসং চক্খূনং ৰণ্ণমত্তগহণতো ন অরিযভাৰগোচরতো. সোণসিঙ্গালাদযোপি হি চক্খুনা অরিযে পস্সন্তি, ন চ তে অরিযানং দস্সাৰিনো, তস্মা চক্খুনা দস্সনং ন দস্সনং, ঞাণেন দস্সনমেৰ দস্সনং. যথাহ – ‘‘কিং তে, ৰক্কলি, ইমিনা পূতিকাযেন দিট্ঠেন, যো খো, ৰক্কলি, ধম্মং পস্সতি, সো মং পস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৮৭). তস্মা চক্খুনা পস্সন্তোপি ঞাণেন অরিযেহি দিট্ঠং অনিচ্চাদিলক্খণং অপস্সন্তো অরিযাধিগতঞ্চ ধম্মং অনধিগচ্ছন্তো অরিযকরধম্মানং অরিযভাৰস্স চ অদিট্ঠত্তা ‘‘অরিযানং অদস্সাৰী’’তি ৰেদিতব্বো.

অরিযধম্মস্স অকোৰিদোতি সতিপট্ঠানাদিভেদে অরিযধম্মে অকুসলো. অরিযধম্মে অৰিনীতোতি এত্থ পন –

দুৰিধো ৰিনযো নাম, একমেকেত্থ পঞ্চধা;

অভাৰতো তস্স অযং, ‘‘অৰিনীতো’’তি ৰুচ্চতি.

অযঞ্হি সংৰরৰিনযো পহানৰিনযোতি দুৰিধো ৰিনযো. এত্থ চ দুৰিধেপি ৰিনযে একমেকো ৰিনযো পঞ্চধা ভিজ্জতি. সংৰরৰিনযোপি হি সীলসংৰরো, সতিসংৰরো, ঞাণসংৰরো, খন্তিসংৰরো, ৰীরিযসংৰরোতি পঞ্চৰিধো. পহানৰিনযোপি তদঙ্গপ্পহানং, ৰিক্খম্ভনপ্পহানং, সমুচ্ছেদপ্পহানং, পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং, নিস্সরণপ্পহানন্তি পঞ্চৰিধো.

তত্থ ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতো হোতি সমুপেতো’’তি (ৰিভ. ৫১১) অযং সীলসংৰরো. ‘‘রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতী’’তি (দী. নি. ১.২১৩; ম. নি. ১.২৯৫; সং. নি. ৪.২৩৯; অ. নি. ৩.১৬) অযং সতিসংৰরো.

‘‘যানি সোতানি লোকস্মিং, (অজিতাতি ভগৰা)

সতি তেসং নিৰারণং;

সোতানং সংৰরং ব্রূমি, পঞ্ঞাযেতে পিধীযরে’’তি. (সু. নি. ১০৪১; চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৪) –

অযং ঞাণসংৰরো. ‘‘খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্সা’’তি (ম. নি. ১.২৪; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) অযং খন্তিসংৰরো. ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতী’’তি (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) অযং ৰীরিযসংৰরো. সব্বোপি চাযং সংৰরো যথাসকং সংৰরিতব্বানং ৰিনেতব্বানঞ্চ কাযদুচ্চরিতাদীনং সংৰরণতো ‘‘সংৰরো’’, ৰিনযনতো ‘‘ৰিনযো’’তি ৰুচ্চতি. এৰং তাৰ সংৰরৰিনযো পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৰেদিতব্বো.

তথা যং নামরূপপরিচ্ছেদাদীসু ৰিপস্সনাঞাণেসু পটিপক্খভাৰতো দীপালোকেন ৰিয তমস্স তেন তেন ৰিপস্সনাঞাণেন তস্স তস্স অনত্থস্স পহানং, সেয্যথিদং – নামরূপৰৰত্থানেন সক্কাযদিট্ঠিযা, পচ্চযপরিগ্গহেন অহেতুৰিসমহেতুদিট্ঠীনং, কঙ্খাৰিতরণেন কথংকথীভাৰস্স, কলাপসম্মসনেন ‘‘অহং মমা’’তি গাহস্স, মগ্গামগ্গৰৰত্থানেন অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞায, উদযদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা, ৰযদস্সনেন সস্সতদিট্ঠিযা, ভযদস্সনেন সভযে অভযসঞ্ঞায, আদীনৰদস্সনেন অস্সাদসঞ্ঞায, নিব্বিদানুপস্সনেন অভিরতিসঞ্ঞায, মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণেন অমুঞ্চিতুকম্যতায, উপেক্খাঞাণেন অনুপেক্খায, অনুলোমঞাণেন ধম্মট্ঠিতিযং নিব্বানে চ পটিলোমভাৰস্স, গোত্রভুনা সঙ্খারনিমিত্তগাহস্স পহানং, এতং তদঙ্গপ্পহানং নাম.

যং পন উপচারপ্পনাভেদেন সমাধিনা পৰত্তিভাৰনিৰারণতো ঘটপ্পহারেন ৰিয উদকপিট্ঠে সেৰালস্স তেসং তেসং নীৰরণাদিধম্মানং পহানং, ইদং ৰিক্খম্ভনপ্পহানং নাম. যং চতুন্নং অরিযমগ্গানং ভাৰিতত্তা তংতংমগ্গৰতো অত্তনো সন্তানে ‘‘দিট্ঠিগতানং পহানাযা’’তিআদিনা (ধ. স. ২৭৭; ৰিভ. ৬২৮) নযেন ৰুত্তস্স সমুদযপক্খিকস্স কিলেসগ্গণস্স অচ্চন্তঅপ্পৰত্তিভাৰেন পহানং, ইদং সমুচ্ছেদপ্পহানং নাম. যং পন ফলক্খণে পটিপ্পস্সদ্ধত্তং কিলেসানং, ইদং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং নাম. যং সব্বসঙ্খতনিস্সটত্তা পহীনসব্বসঙ্খতং নিব্বানং, ইদং নিস্সরণপ্পহানং নাম. সব্বম্পি চেতং পহানং যস্মা চাগট্ঠেন পহানং, ৰিনযনট্ঠেন ৰিনযো, তস্মা ‘‘পহানৰিনযো’’তি ৰুচ্চতি, তংতংপহানৰতো ৰা তস্স তস্স ৰিনযস্স সম্ভৰতোপেতং ‘‘পহানৰিনযো’’তি ৰুচ্চতি. এৰং পহানৰিনযোপি পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৰেদিতব্বো.

এৰমযং সঙ্খেপতো দুৰিধো, পভেদতো চ দসৰিধো ৰিনযো ভিন্নসংৰরত্তা পহাতব্বস্স চ অপ্পহীনত্তা যস্মা এতস্স অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্স নত্থি, তস্মা অভাৰতো তস্স অযং ‘‘অৰিনীতো’’তি ৰুচ্চতীতি. এস নযো সপ্পুরিসানং অদস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স অকোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে অৰিনীতোতি এত্থাপি. নিন্নানাকারণঞ্হি এতং অত্থতো. যথাহ – ‘‘যেৰ তে অরিযা, তেৰ তে সপ্পুরিসা. যেৰ তে সপ্পুরিসা, তেৰ তে অরিযা. যোৰ সো অরিযানং ধম্মো, সোৰ সো সপ্পুরিসানং ধম্মো. যোৰ সো সপ্পুরিসানং ধম্মো, সোৰ সো অরিযানং ধম্মো. যেৰ তে অরিযৰিনযা, তেৰ তে সপ্পুরিসৰিনযা. যেৰ তে সপ্পুরিসৰিনযা, তেৰ তে অরিযৰিনযা. অরিযেতি ৰা সপ্পুরিসেতি ৰা, অরিযধম্মেতি ৰা সপ্পুরিসধম্মেতি ৰা, অরিযৰিনযেতি ৰা সপ্পুরিসৰিনযেতি ৰা এসেসে একে একট্ঠে সমে সমভাগে তজ্জাতে তঞ্ঞেৰা’’তি.

কস্মা পন থেরো অত্তানুদিট্ঠিযা কতমেহি ৰীসতিযা আকারেহি অভিনিৰেসো হোতীতি পুচ্ছিত্ৰা তং অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ ‘‘ইধ অস্সুতৰা পুথুজ্জনো’’তি এৰং পুথুজ্জনং নিদ্দিসীতি? পুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায তং অত্থং আৰিকাতুং পঠমং পুথুজ্জনং নিদ্দিসীতি ৰেদিতব্বং.

১৩১. এৰং পুথুজ্জনং নিদ্দিসিত্ৰা ইদানি অভিনিৰেসুদ্দেসং দস্সেন্তো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতিআদিমাহ. তত্থ রূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি রূপক্খন্ধং কসিণরূপঞ্চ ‘‘অত্তা’’তি দিট্ঠিপস্সনায সমনুপস্সতি. নিদ্দেসে পনস্স রূপক্খন্ধে অভিনিৰেসো পঞ্চক্খন্ধাধিকারত্তা পাকটোতি তং অৰত্ৰা কসিণরূপমেৰ ‘‘রূপ’’ন্তি সামঞ্ঞৰসেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. রূপৰন্তং ৰা অত্তানন্তি অরূপং ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা তং অত্তানং রূপৰন্তং সমনুপস্সতি. অত্তনি ৰা রূপন্তি অরূপমেৰ ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা তস্মিং অত্তনি রূপং সমনুপস্সতি. রূপস্মিং ৰা অত্তানন্তি অরূপমেৰ ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা তং অত্তানং রূপস্মিং সমনুপস্সতি.

তত্থ রূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি সুদ্ধরূপমেৰ ‘‘অত্তা’’তি কথিতং. রূপৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা রূপং, রূপস্মিং ৰা অত্তানং, ৰেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি, সঞ্ঞং, সঙ্খারে, ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতীতি ইমেসু সত্তসু ঠানেসু অরূপং ‘‘অত্তা’’তি কথিতং. ৰেদনাৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা ৰেদনং, ৰেদনায ৰা অত্তানন্তি এৰং চতূসু খন্ধেসু তিণ্ণং তিণ্ণং ৰসেন দ্ৰাদসসু ঠানেসু রূপারূপমিস্সকো অত্তা কথিতো. তা পন ৰীসতিপি দিট্ঠিযো মগ্গাৰরণা, ন সগ্গাৰরণা, সোতাপত্তিমগ্গৰজ্ঝা.

ইদানি তং নিদ্দিসন্তো কথং রূপন্তিআদিমাহ. তত্থ পথৰীকসিণন্তি পথৰীমণ্ডলং নিস্সায উপ্পাদিতং পটিভাগনিমিত্তসঙ্খাতং সকলফরণৰসেন পথৰীকসিণং. অহন্তি অত্তানমেৰ সন্ধায গণ্হাতি. অত্তন্তি অত্তানং. অদ্ৰযন্তি একমেৰ. তেলপ্পদীপস্সাতি তেলযুত্তস্স পদীপস্স. ঝাযতোতি জলতো. যা অচ্চি, সো ৰণ্ণোতিআদি অচ্চিং মুঞ্চিত্ৰা ৰণ্ণস্স অভাৰতো ৰুত্তং. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৰত্থূতি তদুভযং একতো কত্ৰা রূপৰত্থুকা অত্তানুদিট্ঠি ৰুচ্চতীতি অত্থো.

আপোকসিণাদীনি আপাদীনি নিস্সায উপ্পাদিতকসিণনিমিত্তানেৰ. পরিচ্ছিন্নাকাসকসিণং পন রূপজ্ঝানস্স আরম্মণং হোন্তম্পি আকাসকসিণন্তি ৰুচ্চমানে অরূপজ্ঝানারম্মণেন কসিণুগ্ঘাটিমাকাসেন সংকিণ্ণং হোতীতি ন গহিতন্তি ৰেদিতব্বং. রূপাধিকারত্তা ৰিঞ্ঞাণকসিণং ন গহেতব্বমেৰাতি. ইধেকচ্চো ৰেদনং সঞ্ঞং সঙ্খারে ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতীতি চত্তারো খন্ধে অভিন্দিত্ৰা একতো গহণৰসেন ৰুত্তং. সো হি চিত্তচেতসিকানং ৰিসুং ৰিসুং করণে অসমত্থত্তা সব্বে একতো কত্ৰা ‘‘অত্তা’’তি গণ্হাতি. ইমিনা রূপেন রূপৰাতি এত্থ সরীররূপম্পি কসিণরূপম্পি লব্ভতি. ছাযাসম্পন্নোতি ছাযায সম্পন্নো অৰিরল়ো. তমেনাতি এত্থ এন-সদ্দো নিপাতমত্তং, তমেতন্তি ৰা অত্থো. ছাযাৰাতি ৰিজ্জমানচ্ছাযো. রূপং অত্তাতি অগ্গহিতেপি রূপং অমুঞ্চিত্ৰা দিট্ঠিযা উপ্পন্নত্তা রূপৰত্থুকাতি ৰুত্তং.

অত্তনি রূপং সমনুপস্সতীতি সরীররূপস্স কসিণরূপস্স চ চিত্তনিস্সিতত্তা তস্মিং অরূপসমুদাযে অত্তনি তং রূপং সমনুপস্সতি. অযং গন্ধোতি ঘাযিতগন্ধং আহ. ইমস্মিং পুপ্ফেতি পুপ্ফনিস্সিতত্তা গন্ধস্স এৰমাহ.

রূপস্মিং অত্তানং সমনুপস্সতীতি যত্থ রূপং গচ্ছতি, তত্থ চিত্তং গচ্ছতি. তস্মা রূপনিস্সিতং চিত্তং গহেত্ৰা তং অরূপসমুদাযং অত্তানং তস্মিং রূপে সমনুপস্সতি. ওল়ারিকত্তা রূপস্স ওল়ারিকাধারং করণ্ডকমাহ.

১৩২. ইধেকচ্চো চক্খুসম্ফস্সজং ৰেদনন্তিআদীসু ৰিসুং ৰিসুং ৰেদনায দিট্ঠিগহণে অসতিপি ৰেদনাতি একগ্গহণেন গহিতে সব্বাসং ৰেদনানং অন্তোগধত্তা ৰিসুং ৰিসুং গহিতা এৰ হোন্তীতি ৰিসুং ৰিসুং যোজনা কতাতি ৰেদিতব্বা. সো হি অনুভৰনৰসেন ৰেদনায ওল়ারিকত্তা ৰেদনংযেৰ ‘‘অত্তা’’তি গণ্হাতি. সঞ্ঞং সঙ্খারে ৰিঞ্ঞাণং রূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি সঞ্ঞাদযো অরূপধম্মে রূপঞ্চ একতো কত্ৰা ‘‘অত্তা’’তি সমনুপস্সতি. উম্মত্তকো ৰিয হি পুথুজ্জনো যথা যথা উপট্ঠাতি, তথা তথা গণ্হাতি.

১৩৩. চক্খুসম্ফস্সজং সঞ্ঞন্তিআদীসু সঞ্জাননৰসেন সঞ্ঞায পাকটত্তা সঞ্ঞং ‘‘অত্তা’তি গণ্হাতি. সেসং ৰেদনায ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং.

১৩৪. চক্খুসম্ফস্সজং চেতনন্তিআদীসু সঙ্খারক্খন্ধপরিযাপন্নেসু ধম্মেসু চেতনায পধানত্তা পাকটত্তা চ চেতনা এৰ নিদ্দিট্ঠা. তায ইতরেপি নিদ্দিট্ঠাৰ হোন্তি. সো পন চেতসিকভাৰৰসেন পাকটত্তা চেতনং ‘‘অত্তা’’তি গণ্হাতি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

১৩৫. চক্খুৰিঞ্ঞাণন্তিআদীসু ৰিজাননৰসেন চিত্তস্স পাকটত্তা চিত্তং ‘‘অত্তা’’তি গণ্হাতি. সেসমেত্থাপি ৰুত্তনযমেৰ.

অত্তানুদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.