৯. বলকথা
বলকথাৰণ্ণনা
৪৪. ইদানি লোকুত্তরকথায অনন্তরং কথিতায লোকুত্তরকথাৰতিযা সুত্তন্তপুব্বঙ্গমায বলকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. তত্থ আদিতো সুত্তন্তৰসেন পঞ্চ বলানি দস্সেত্ৰা তদঞ্ঞানিপি বলানি দস্সেতুকামো অপিচ অট্ঠসট্ঠি বলানীতিআদিমাহ. সব্বানিপি তংতংপটিপক্খেহি অকম্পিযট্ঠেন বলানি নাম হোন্তি. হিরিবলন্তিআদীসু পাপতো হিরীযন্তি এতাযাতি হিরী, লজ্জাযেতং নামং. পাপতো ওত্তপ্পন্তি এতেনাতি ওত্তপ্পং, পাপতো উব্বেগস্সেতং নামং. অজ্ঝত্তসমুট্ঠানা হিরী, বহিদ্ধাসমুট্ঠানং ওত্তপ্পং. অত্তাধিপতি হিরী, লোকাধিপতি ওত্তপ্পং. লজ্জাসভাৰসণ্ঠিতা হিরী, ভযসভাৰসণ্ঠিতং ওত্তপ্পং. সপ্পতিস্সৰলক্খণা হিরী, ৰজ্জভীরুকভযদস্সাৰিলক্খণং ওত্তপ্পং. সা এৰ হিরী অহিরিকেন ন কম্পতীতি হিরিবলং. তদেৰ ওত্তপ্পং অনোত্তপ্পেন ন কম্পতীতি ওত্তপ্পবলং. অপ্পটিসঙ্খানেন ন কম্পতীতি পটিসঙ্খানবলং. উপপরিক্খণপঞ্ঞাযেতং নামং. ৰীরিযসীসেন সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেন্তস্স উপ্পন্নবলং ভাৰনাবলং. তথাপৰত্তানং চতুন্নং খন্ধানমেতং নামং. পরিসুদ্ধানি সীলাদীনি অনৰজ্জবলং. চত্তারি সঙ্গহৰত্থূনি সঙ্গহবলং. সঙ্গহে বলন্তিপি পাঠো. দুক্খমানং অধিৰাসনং খন্তিবলং. ধম্মকথায পরেসং তোসনং পঞ্ঞত্তিবলং. অধিতস্স অত্থস্স অধিগমাপনং নিজ্ঝত্তিবলং. কুসলেসু বহুভাৰো ইস্সরিযবলং. কুসলেসু যথারুচি পতিট্ঠানং অধিট্ঠানবলং. হিরিবলাদীনং অত্থো মাতিকাপদেসু ব্যঞ্জনৰসেন ৰিসেসতো যুজ্জমানং গহেত্ৰা ৰুত্তো. সমথবলং ৰিপস্সনাবলন্তি বলপ্পত্তা সমথৰিপস্সনা এৰ.
মাতিকানিদ্দেসে অস্সদ্ধিযে ন কম্পতীতি সদ্ধাবলন্তি মূলবলট্ঠং ৰত্ৰা তমেৰ অপরেহি নৰহি পরিযাযেহি ৰিসেসেত্ৰা দস্সেসি. যো হি ধম্মো অকম্পিযো বলপ্পত্তো হোতি, সো সহজাতে উপত্থম্ভেতি, অত্তনো পটিপক্খে কিলেসে পরিযাদিযতি, পটিৰেধস্স আদিভূতং সীলং দিট্ঠিঞ্চ ৰিসোধেতি, চিত্তং আরম্মণে পতিট্ঠাপেতি, চিত্তং পভস্সরং করোন্তো ৰোদাপেতি, ৰসিং পাপেন্তো ৰিসেসং অধিগমাপেতি, ততো উত্তরিং পাপেন্তো উত্তরিপটিৰেধং কারেতি, কমেন অরিযমগ্গং পাপেত্ৰা সচ্চাভিসমযং কারেতি, ফলপ্পত্তিযা নিরোধে পতিট্ঠাপেতি. তস্মা নৰধা বলট্ঠো ৰিসেসিতো. এস নযো ৰীরিযবলাদীসু চতূসু.
কামচ্ছন্দং হিরীযতীতি নেক্খম্মযুত্তো যোগী নেক্খম্মেন কামচ্ছন্দতো হিরীযতি. ওত্তপ্পেপি এসেৰ নযো. এতেহি সব্বাকুসলেহিপি হিরীযনা ওত্তপ্পনা ৰুত্তাযেৰ হোন্তি. ব্যাপাদন্তিআদীনম্পি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. পটিসঙ্খাতীতি অসম্মোহৰসেন আদীনৰতো উপপরিক্খতি. ভাৰেতীতি ৰড্ঢেতি. ৰজ্জন্তি রাগাদিৰজ্জং. সঙ্গণ্হাতীতি বন্ধতি. খমতীতি তস্স যোগিস্স খমতি রুচ্চতি. পঞ্ঞাপেতীতি তোসেতি. নিজ্ঝাপেতীতি চিন্তাপেতি. ৰসং ৰত্তেতীতি চিত্তে পহু হুত্ৰা চিত্তং অত্তনো ৰসং কত্ৰা পৰত্তেতি. অধিট্ঠাতীতি ৰিদহতি. ভাৰনাবলাদীনি সব্বানিপি নেক্খম্মাদীনিযেৰ. মাতিকাৰণ্ণনায অঞ্ঞথা ৰুত্তো, অত্থো পন ব্যঞ্জনৰসেনেৰ পাকটত্তা ইধ ন ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বং. সমথবলং ৰিপস্সনাবলঞ্চ ৰিত্থারতো নিদ্দিসিত্ৰা অৰসানে উদ্ধচ্চসহগতকিলেসে চ খন্ধে চ ন কম্পতীতিআদি চ অৰিজ্জাসহগতকিলেসে চ খন্ধে চ ন কম্পতীতিআদি চ সমথবলৰিপস্সনাবলানং লক্খণদস্সনত্থং ৰুত্তং.
সেখাসেখবলেসু সম্মাদিট্ঠিং সিক্খতীতি সেখবলন্তি সেখপুগ্গলো সম্মাদিট্ঠিং সিক্খতীতি সেখো, সা সম্মাদিট্ঠি তস্স সেখস্স বলন্তি সেখবলন্তি অত্থো. তত্থ সিক্খিতত্তা অসেখবলন্তি অসেখপুগ্গলো তত্থ সম্মাদিট্ঠিযা সিক্খিতত্তা ন সিক্খতীতি অসেখো, সাযেৰ সম্মাদিট্ঠি তস্স অসেখস্স বলন্তি অসেখবলং. এসেৰ নযো সম্মাসঙ্কপ্পাদীসু. সম্মাঞাণন্তি পচ্চৰেক্খণঞাণং. তম্পি হি লোকিকম্পি হোন্তং সেখস্স পৰত্তত্তা সেখবলং, অসেখস্স পৰত্তত্তা অসেখবলন্তি ৰুত্তং. সম্মাৰিমুত্তীতি অট্ঠ মগ্গঙ্গানি ঠপেত্ৰা সেসা ফলসম্পযুত্তা ধম্মা. কেচি পন ‘‘ঠপেত্ৰা লোকুত্তরৰিমুত্তিং অৰসেসা ৰিমুত্তিযো সম্মাৰিমুত্তী’’তি ৰদন্তি. তস্স সেখাসেখবলত্তং ৰুত্তনযমেৰ.
খীণাসৰবলেসু সব্বানিপি ঞাণবলানি. খীণাসৰস্স ভিক্খুনোতি করণত্থে সামিৰচনং, খীণাসৰেন ভিক্খুনাতি অত্থো. অনিচ্চতোতি হুত্ৰা অভাৰাকারেন অনিচ্চতো. যথাভূতন্তি যথাসভাৰতো. পঞ্ঞাযাতি সহৰিপস্সনায মগ্গপঞ্ঞায. অনিচ্চতো সুদিট্ঠা দুক্খতো অনত্ততো সুদিট্ঠা হোন্তি তম্মূলকত্তা. যন্তি ভাৰনপুংসকৰচনং, যেন কারণেনাতি ৰা অত্থো. আগম্মাতি পটিচ্চ. পটিজানাতীতি সম্পটিচ্ছতি পটিঞ্ঞং করোতি. অঙ্গারকাসূপমাতি মহাভিতাপট্ঠেন অঙ্গারকাসুযা উপমিতা. কামাতি ৰত্থুকামা চ কিলেসকামা চ.
ৰিৰেকনিন্নন্তি ফলসমাপত্তিৰসেন উপধিৰিৰেকসঙ্খাতনিব্বাননিন্নং. তযো হি ৰিৰেকা – কাযৰিৰেকো চিত্তৰিৰেকো উপধিৰিৰেকোতি. কাযৰিৰেকো চ ৰিৰেকট্ঠকাযানং নেক্খম্মাভিরতানং. চিত্তৰিৰেকো চ অধিচিত্তমনুযুত্তানং. উপধিৰিৰেকো চ নিরুপধীনং পুগ্গলানং ৰিসঙ্খারগতানং, নিস্সরণৰিৰেকসঙ্খাতনিব্বাননিন্নং ৰা. পঞ্চ হি ৰিৰেকা – ৰিক্খম্ভনৰিৰেকো তদঙ্গৰিৰেকো সমুচ্ছেদৰিৰেকো পটিপ্পস্সদ্ধিৰিৰেকো নিস্সরণৰিৰেকোতি. ৰিৰেকনিন্নন্তি ৰিৰেকে নিন্নং. ৰিৰেকপোণন্তি ৰিৰেকে নতং. ৰিৰেকপব্ভারন্তি ৰিৰেকসীসভারং. দ্ৰেপি পুরিমস্সেৰ ৰেৰচনানি. ৰিৰেকট্ঠন্তি কিলেসেহি ৰজ্জিতং, দূরীভূতং ৰা. নেক্খম্মাভিরতন্তি নিব্বানে অভিরতং, পব্বজ্জায অভিরতং ৰা. ব্যন্তীভূতন্তি ৰিগতন্তীভূতং, একদেসেনাপি অনল্লীনং ৰিপ্পমুত্তং ৰিসংসট্ঠং. সব্বসোতি সব্বথা. আসৰট্ঠানিযেহি ধম্মেহীতি সংযোগৰসেন আসৰানং কারণভূতেহি কিলেসধম্মেহীতি অত্থো. অথ ৰা ব্যন্তীভূতন্তি ৰিগতনিকন্তিভূতং, নিত্তণ্হন্তি অত্থো. কুতো? সব্বসো আসৰট্ঠানিযেহি ধম্মেহি সব্বেহি তেভূমকধম্মেহীতি অত্থো. ইধ দসহি খীণাসৰবলেহি খীণাসৰস্স লোকিযলোকুত্তরো মগ্গো কথিতো. ‘‘অনিচ্চতো সব্বে সঙ্খারা’’তি দুক্খপরিঞ্ঞাবলং, ‘‘অঙ্গারকাসূপমা কামা’’তি সমুদযপহানবলং, ‘‘ৰিৰেকনিন্নং চিত্তং হোতী’’তি নিরোধসচ্ছিকিরিযাবলং, ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তিআদি সত্তৰিধং মগ্গভাৰনাবলন্তিপি ৰদন্তি. দস ইদ্ধিবলানি ইদ্ধিকথায আৰি ভৰিস্সন্তি.
তথাগতবলনিদ্দেসে তথাগতবলানীতি অঞ্ঞেহি অসাধারণানি তথাগতস্সেৰ বলানি. যথা ৰা পুব্ববুদ্ধানং বলানি পুঞ্ঞুস্সযসম্পত্তিযা আগতানি, তথা আগতবলানীতিপি অত্থো. তত্থ দুৰিধং তথাগতবলং – কাযবলং ঞাণবলঞ্চ. তেসু কাযবলং হত্থিকুলানুসারেন ৰেদিতব্বং. ৰুত্তঞ্হেতং পোরাণেহি –
‘‘কাল়াৰকঞ্চ গঙ্গেয্যং, পণ্ডরং তম্বপিঙ্গলং;
গন্ধমঙ্গলহেমঞ্চ, উপোসথছদ্দন্তিমে দসা’’তি. (ৰিভ. অট্ঠ. ৭৬০; ম. নি. অট্ঠ. ১.১৪৮; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.২২);
ইমানি দস হত্থিকুলানি. তত্থ কাল়াৰকন্তি পকতিহত্থিকুলং দট্ঠব্বং. যং দসন্নং পুরিসানং কাযবলং, তং একস্স কাল়াৰকস্স হত্থিনো বলং. যং দসন্নং কাল়াৰকানং বলং, তং একস্স গঙ্গেয্যস্স বলং. যং দসন্নং গঙ্গেয্যানং, তং একস্স পণ্ডরস্স. যং দসন্নং পণ্ডরানং, তং একস্স তম্বস্স. যং দসন্নং তম্বানং, তং একস্স পিঙ্গলস্স. যং দসন্নং পিঙ্গলানং, তং একস্স গন্ধহত্থিনো. যং দসন্নং গন্ধহত্থীনং, তং একস্স মঙ্গলহত্থিনো. যং দসন্নং মঙ্গলহত্থীনং, তং একস্স হেমৰতস্স. যং দসন্নং হেমৰতানং, তং একস্স উপোসথস্স. যং দসন্নং উপোসথানং, তং একস্স ছদ্দন্তস্স. যং দসন্নং ছদ্দন্তানং, তং একস্স তথাগতস্স বলং. নারাযনসঙ্ঘাতবলন্তিপি ইদমেৰ ৰুচ্চতি. তদেতং পকতিহত্থিনো গণনায হত্থীনং কোটিসহস্সস্স, পুরিসগণনায দসন্নং পুরিসকোটিসহস্সানং বলং হোতি. ইদং তাৰ তথাগতস্স কাযবলং.
ঞাণবলং পন ইধ তাৰ অঞ্ঞত্থ চ পাল়িযং আগতমেৰ দসবলঞাণং, মজ্ঝিমে (ম. নি. ১.১৫০) আগতং চতুৰেসারজ্জঞাণং, অট্ঠসু পরিসাসু অকম্পনঞাণং, চতুযোনিপরিচ্ছেদকঞাণং, পঞ্চগতিপরিচ্ছেদকঞাণং, সংযুত্তকে (সং. নি. ২.৩৩-৩৪) আগতানি তেসত্ততি ঞাণানি, সত্তসত্ততি ঞাণানীতি এৰমঞ্ঞানিপি অনেকানি ঞাণসহস্সানি. এতং ঞাণবলং নাম. ইধাপি ঞাণবলমেৰ অধিপ্পেতং. ঞাণঞ্হি অকম্পিযট্ঠেন উপত্থম্ভনট্ঠেন চ বলন্তি ৰুত্তং.
ঠানঞ্চ ঠানতোতি কারণঞ্চ কারণতো. কারণঞ্হি যস্মা তত্থ ফলং তিট্ঠতি তদাযত্তৰুত্তিতায উপ্পজ্জতি চেৰ পৰত্ততি চ, তস্মা ঠানন্তি ৰুচ্চতি. তং ভগৰা যে যে ধম্মা যেসং যেসং ধম্মানং হেতূ পচ্চযা উপ্পাদায, তং তং ঠানন্তি, যে যে ধম্মা যেসং যেসং ধম্মানং ন হেতূ ন পচ্চযা উপ্পাদায, তং তং অট্ঠানন্তি পজানন্তো ঠানঞ্চ ঠানতো অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং পজানাতি. যম্পীতি যেন ঞাণেন. ইদম্পীতি ইদম্পি ঠানাট্ঠানঞাণং, তথাগতস্স তথাগতবলং নাম হোতীতি অত্থো. এৰং সেসপদেসুপি যোজনা ৰেদিতব্বা.
আসভং ঠানন্তি সেট্ঠট্ঠানং উত্তমট্ঠানং, আসভা ৰা পুব্ববুদ্ধা, তেসং ঠানন্তি অত্থো. অপিচ গৰসতজেট্ঠকো উসভো, গৰসহস্সজেট্ঠকো ৰসভো, ৰজসতজেট্ঠকো ৰা উসভো, ৰজসহস্সজেট্ঠকো ৰসভো, সব্বগৰসেট্ঠো সব্বপরিস্সযসহো সেতো পাসাদিকো মহাভারৰহো অসনিসতসদ্দেহিপি অসন্তসনীযো নিসভো, সো ইধ উসভোতি অধিপ্পেতো. ইদম্পি হি তস্স পরিযাযৰচনং. উসভস্স ইদন্তি আসভং. ঠানন্তি চতূহি পাদেহি পথৰিং উপ্পীল়েত্ৰা অৰট্ঠানং. ইদং পন আসভং ৰিযাতি আসভং যথেৰ হি নিসভসঙ্খাতো উসভো উসভবলেন সমন্নাগতো চতূহি পাদেহি পথৰিং উপ্পীল়েত্ৰা অচলট্ঠানেন তিট্ঠতি, এৰং তথাগতোপি দসহি তথাগতবলেহি সমন্নাগতো চতূহি ৰেসারজ্জপাদেহি অট্ঠপরিসপথৰিং উপ্পীল়েত্ৰা সদেৰকে লোকে কেনচি পচ্চত্থিকেন পচ্চামিত্তেন অকম্পিযো অচলট্ঠানেন তিট্ঠতি, এৰং তিট্ঠমানো চ তং আসভং ঠানং পটিজানাতি উপগচ্ছতি ন পচ্চক্খাতি, অত্তনি আরোপেতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘আসভং ঠানং পটিজানাতী’’তি (সং. নি. অট্ঠ. ২.২.২২; ম. নি. অট্ঠ. ১.১৪৮).
পরিসাসূতি খত্তিযব্রাহ্মণগহপতিসমণচাতুমহারাজিকতাৰতিংসমারব্রহ্মানং ৰসেন অট্ঠসু পরিসাসু. সীহনাদং নদতীতি সেট্ঠনাদং অছম্ভিতনাদং নদতি, সীহনাদসদিসং ৰা নাদং নদতি. অযমত্থো সীহনাদসুত্তেন (ম. নি. ১.১৪৬ আদযো; দী. নি. ১.৩৮১ আদযো) দীপেতব্বো. যথা ৰা সীহো সহনতো হননতো চ সীহোতি ৰুচ্চতি, এৰং তথাগতো লোকধম্মানং সহনতো পরপ্পৰাদানং হননতো সীহোতি ৰুচ্চতি. এৰং ৰুত্তস্স সীহস্স নাদং সীহনাদং. তত্থ যথা সীহো সীহবলেন সমন্নাগতো সব্বত্থ ৰিসারদো ৰিগতলোমহংসো সীহনাদং নদতি, এৰং তথাগতসীহোপি তথাগতবলেহি সমন্নাগতো অট্ঠসু পরিসাসু ৰিসারদো ৰিগতলোমহংসো ‘‘ইতি রূপ’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ৩.৭৮) নযেন নানাৰিধদেসনাৰিলাসসম্পন্নং সীহনাদং নদতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘পরিসাসু সীহনাদং নদতী’’তি.
ব্রহ্মচক্কং পৰত্তেতীতি এত্থ ব্রহ্মন্তি সেট্ঠং উত্তমং ৰিসুদ্ধং. চক্কসদ্দো পনাযং –
সম্পত্তিযং লক্খণে চ, রথঙ্গে ইরিযাপথে;
দানে রতনধম্মূর, চক্কাদীসু চ দিস্সতি;
ধম্মচক্কে ইধ মতো, তম্পি দ্ৰেধা ৰিভাৰযে.
‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, চক্কানি, যেহি সমন্নাগতানং দেৰমনুস্সান’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৪.৩১) হি অযং সম্পত্তিযং দিস্সতি. ‘‘হেট্ঠা পাদতলেসু চক্কানি জাতানি হোন্তী’’তি (দী. নি. ২.৩৫) এত্থ লক্খণে. ‘‘চক্কংৰ ৰহতো পদ’’ন্তি (ধ. প. ১) এত্থ রথঙ্গে. ‘‘চতুচক্কং নৰদ্ৰার’’ন্তি (সং. নি. ১.২৯) এত্থ ইরিযাপথে. ‘‘দদং ভুঞ্জ মা চ পমাদো, চক্কং ৰত্তয কোসলাধিপা’’তি (জা. ১.৭.১৪৯) এত্থ দানে. ‘‘দিব্বং চক্করতনং পাতুরহোসী’’তি (দী. নি. ২.২৪৩) এত্থ রতনচক্কে. ‘‘মযা পৰত্তিতং চক্ক’’ন্তি (সু. নি. ৫৬২) এত্থ ধম্মচক্কে. ‘‘ইচ্ছাহতস্স পোসস্স, চক্কং ভমতি মত্থকে’’তি (জা. ১.১.১০৪; ১.৫.১০৩) এত্থ উরচক্কে. ‘‘খুরপরিযন্তেন চেপি চক্কেনা’’তি (দী. নি. ১.১৬৬) এত্থ পহরণচক্কে. ‘‘অসনিৰিচক্ক’’ন্তি (দী. নি. ৩.৬১; সং. নি. ২.১৬২) এত্থ অসনিমণ্ডলে. ইধ পনাযং ধম্মচক্কে মতো.
তং পনেতং ধম্মচক্কং দুৰিধং হোতি পটিৰেধঞাণঞ্চ দেসনাঞাণঞ্চ. তত্থ পঞ্ঞাপভাৰিতং অত্তনো অরিযফলাৰহং পটিৰেধঞাণং, করুণাপভাৰিতং সাৰকানং অরিযফলাৰহং দেসনাঞাণং. তত্থ পটিৰেধঞাণং উপ্পজ্জমানং উপ্পন্নন্তি দুৰিধং. তঞ্হি অভিনিক্খমনতো যাৰ অরহত্তমগ্গা উপ্পজ্জমানং নাম, ফলক্খণে উপ্পন্নং নাম. তুসিতভৰনতো ৰা যাৰ বোধিপল্লঙ্কে অরহত্তমগ্গা উপ্পজ্জমানং নাম, ফলক্খণে উপ্পন্নং নাম. দীপঙ্করদসবলতো ৰা পট্ঠায যাৰ অরহত্তমগ্গা উপ্পজ্জমানং নাম, ফলক্খণে উপ্পন্নং নাম. দেসনাঞাণম্পি পৰত্তমানং পৰত্তন্তি দুৰিধং. তঞ্হি যাৰ অঞ্ঞাতকোণ্ডঞ্ঞত্থেরস্স অরহত্তমগ্গা পৰত্তমানং নাম, ফলক্খণে পৰত্তং নাম. তত্থ পটিৰেধঞাণং লোকুত্তরং, দেসনাঞাণং লোকিযং. উভযম্পি পনেতং অঞ্ঞেহি অসাধারণং, বুদ্ধানংযেৰ ওরসঞাণং. তেন ৰুত্তং – ‘‘ব্রহ্মচক্কং পৰত্তেতী’’তি.
কম্মসমাদানানন্তি সমাদিযিত্ৰা কতানং কুসলাকুসলকম্মানং, কম্মমেৰ ৰা কম্মসমাদানং. ঠানসো হেতুসোতি পচ্চযতো চেৰ হেতুতো চ. তত্থ গতিউপধিকালপযোগা ৰিপাকস্স ঠানং. কম্মং হেতু.
সব্বত্থগামিনিন্তি সব্বগতিগামিনিঞ্চ অগতিগামিনিঞ্চ. পটিপদন্তি মগ্গং. যথাভূতং পজানাতীতি বহূসুপি মনুস্সেসু একমেৰ পাণং ঘাতেন্তেসু ইমস্স চেতনা নিরযগামিনী ভৰিস্সতি, ইমস্স তিরচ্ছানযোনিগামিনীতি ইমিনা নযেন একৰত্থুস্মিম্পি কুসলাকুসলচেতনাসঙ্খাতানং পটিপত্তীনং অৰিপরীততো সভাৰং জানাতি.
অনেকধাতুন্তি চক্খুধাতুআদীহি, কামধাতুআদীহি ৰা ধাতূহি বহুধাতুং. নানাধাতুন্তি তাসংযেৰ ধাতূনং ৰিলক্খণত্তা নানপ্পকারধাতুং. লোকন্তি খন্ধাযতনধাতুলোকং. যথাভূতং পজানাতীতি তাসং তাসং ধাতূনং অৰিপরীততো সভাৰং পটিৰিজ্ঝতি.
নানাধিমুত্তিকতন্তি হীনপণীতাদিঅধিমুত্তীহি নানাধিমুত্তিকভাৰং.
পরসত্তানন্তি পধানসত্তানং. পরপুগ্গলানন্তি ততো পরেসং হীনসত্তানং. একত্থমেৰ ৰা এতং পদদ্ৰযং ৰেনেয্যৰসেন ভগৰতা দ্ৰেধা ৰুত্তং. ইধাপি ভগৰতা ৰুত্তনযেনেৰ ৰুত্তং. ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তন্তি সদ্ধাদীনং ইন্দ্রিযানং পরভাৰঞ্চ অপরভাৰঞ্চ, ৰুদ্ধিঞ্চ হানিঞ্চাতি অত্থো.
ঝানৰিমোক্খসমাধিসমাপত্তীনন্তি পঠমাদীনং চতুন্নং ঝানানং, ‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদীনং (পটি. ম. ১.২০৯) অট্ঠন্নং ৰিমোক্খানং, সৰিতক্কসৰিচারাদীনং তিণ্ণং সমাধীনং, পঠমজ্ঝানসমাপত্তিআদীনঞ্চ নৰন্নং অনুপুব্বসমাপত্তীনং. সংকিলেসন্তি হানভাগিযধম্মং. ৰোদানন্তি ৰিসেসভাগিযধম্মং. ৰুট্ঠানন্তি যেন কারণেন ঝানাদীহি ৰুট্ঠহন্তি, তং কারণং. তং পন ‘‘ৰোদানম্পি ৰুট্ঠানং, তম্হা তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠানম্পি ৰুট্ঠান’’ন্তি (ৰিভ. ৮২৮) এৰং ৰুত্তং পগুণজ্ঝানঞ্চেৰ ভৰঙ্গফলসমাপত্তিযো চ. হেট্ঠিমং হেট্ঠিমঞ্হি পগুণজ্ঝানং উপরিমস্স উপরিমস্স পদট্ঠানং হোতি, তস্মা ‘‘ৰোদানম্পি ৰুট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং. ভৰঙ্গেন পন সব্বজ্ঝানেহি ৰুট্ঠানং হোতি, নিরোধসমাপত্তিতো ফলসমাপত্তিযা ৰুট্ঠানং হোতি. তং সন্ধায ‘‘তম্হা তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠানম্পি ৰুট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং.
পুব্বেনিৰাসদিব্বচক্খুআসৰক্খযঞাণানি হেট্ঠা পকাসিতানেৰ.
তত্থ আসৰানং খযাতি অরহত্তমগ্গেন সব্বকিলেসানং খযা. অনাসৰন্তি আসৰৰিরহিতং. চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিন্তি এত্থ চেতোৰচনেন অরহত্তফলসম্পযুত্তো সমাধি, পঞ্ঞাৰচনেন তংসম্পযুত্তা চ পঞ্ঞা ৰুত্তা. তত্থ চ সমাধি রাগতো ৰিমুত্তত্তা চেতোৰিমুত্তি, পঞ্ঞা অৰিজ্জায ৰিমুত্তত্তা পঞ্ঞাৰিমুত্তীতি ৰেদিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘যো হিস্স, ভিক্খৰে, সমাধি, তদস্স সমাধিন্দ্রিযং. যা হিস্স, ভিক্খৰে, পঞ্ঞা, তদস্স পঞ্ঞিন্দ্রিযং. ইতি খো, ভিক্খৰে, রাগৰিরাগা চেতোৰিমুত্তি অৰিজ্জাৰিরাগা পঞ্ঞাৰিমুত্তী’’তি (সং. নি. ৫.৫১৬; ৫২০). অপিচেত্থ সমথবলং চেতোৰিমুত্তি, ৰিপস্সনাবলং পঞ্ঞাৰিমুত্তীতি ৰেদিতব্বং. দিট্ঠেৰ ধম্মেতি ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে. সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰাতি অধিকায পঞ্ঞায অত্তনাযেৰ পচ্চক্খং কত্ৰা, অপরপ্পচ্চযেন ঞত্ৰাতি অত্থো. উপসম্পজ্জাতি অধিগন্ত্ৰা, নিপ্ফাদেত্ৰা ৰা. ইমেসং পন দসন্নং দসবলঞাণানং ৰিত্থারো অভিধম্মে (ৰিভ. ৮০৯ আদযো) ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো.
তত্থ পরৰাদিকথা হোতি – দসবলঞাণং নাম পাটিযেক্কং ঞাণং নত্থি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সেৰাযং পভেদোতি. ন তং তথা দট্ঠব্বং. অঞ্ঞমেৰ হি দসবলঞাণং, অঞ্ঞং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. দসবলঞাণঞ্হি সকসককিচ্চমেৰ জানাতি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং তম্পি, ততো অৰসেসম্পি জানাতি. দসবলঞাণেসু হি পঠমং কারণাকারণমেৰ জানাতি, দুতিযং কম্মন্তরৰিপাকন্তরমেৰ, ততিযং কম্মপরিচ্ছেদমেৰ, চতুত্থং ধাতুনানত্তকারণমেৰ, পঞ্চমং সত্তানং অজ্ঝাসযাধিমুত্তিমেৰ, ছট্ঠং ইন্দ্রিযানং তিক্খমুদুভাৰমেৰ, সত্তমং ঝানাদীহি সদ্ধিং তেসং সংকিলেসাদিমেৰ, অট্ঠমং পুব্বেনিৰুত্থখন্ধসন্ততিমেৰ, নৰমং সত্তানং চুতিপটিসন্ধিমেৰ, দসমং সচ্চপরিচ্ছেদমেৰ. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পন এতেহি জানিতব্বঞ্চ, ততো উত্তরিঞ্চ পজানাতি. এতেসং পন কিচ্চং ন সব্বং করোতি. তঞ্হি ঝানং হুত্ৰা অপ্পেতুং ন সক্কোতি, ইদ্ধি হুত্ৰা ৰিকুব্বিতুং ন সক্কোতি, মগ্গো হুত্ৰা কিলেসে খেপেতুং ন সক্কোতি.
অপিচ পরৰাদী এৰং পুচ্ছিতব্বো ‘‘দসবলঞাণং নামেতং সৰিতক্কসৰিচারং অৰিতক্কৰিচারমত্তং অৰিতক্কাৰিচারং কামাৰচরং রূপাৰচরং অরূপাৰচরং লোকিযং লোকুত্তর’’ন্তি. জানন্তো ‘‘পটিপাটিযা সত্ত ঞাণানি সৰিতক্কসৰিচারানী’’তি ৰক্খতি. ‘‘ততো পরানি দ্ৰে অৰিতক্কঅৰিচারানী’’তি ৰক্খতি. ‘‘আসৰক্খযঞাণং সিযা সৰিতক্কসৰিচারং, সিযা অৰিতক্কৰিচারমত্তং, সিযা অৰিতক্কঅৰিচার’’ন্তি ৰক্খতি. তথা ‘‘পটিপাটিযা সত্ত কামাৰচরানি, ততো পরানি দ্ৰে রূপাৰচরানি, ততো অৰসানে একং লোকুত্তর’’ন্তি ৰক্খতি. ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পন সৰিতক্কসৰিচারমেৰ কামাৰচরমেৰ লোকিযমেৰা’’তি ৰক্খতি.
এৰমেত্থ অপুব্বত্থানুৰণ্ণনং ঞত্ৰা ইদানি যস্মা তথাগতো পঠমংযেৰ ঠানাট্ঠানঞাণেন ৰেনেয্যসত্তানং আসৰক্খযাধিগমস্স চেৰ অনধিগমস্স চ ঠানাট্ঠানভূতং কিলেসাৰরণাভাৰং পস্সতি লোকিযসম্মাদিট্ঠিট্ঠানদস্সনতো নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিট্ঠানাভাৰদস্সনতো চ. অথ নেসং কম্মৰিপাকঞাণেন ৰিপাকাৰরণাভাৰং পস্সতি তিহেতুকপটিসন্ধিদস্সনতো. সব্বত্থগামিনিপটিপদাঞাণেন কম্মাৰরণাভাৰং পস্সতি আনন্তরিককম্মাভাৰদস্সনতো. এৰং অনাৰরণানং অনেকধাতুনানাধাতুঞাণেন অনুকূলধম্মদেসনত্থং চরিযাৰিসেসং পস্সতি ধাতুৰেমত্তদস্সনতো. অথ নেসং নানাধিমুত্তিকতাঞাণেন অধিমুত্তিং পস্সতি পযোগং অনাদিযিত্ৰাপি অধিমুত্তিৰসেন ধম্মদেসনত্থং. অথেৰং দিট্ঠঅধিমুত্তীনং যথাসত্তি যথাবলং ধম্মং দেসেতুং ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণেন ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তং পস্সতি সদ্ধাদীনং তিক্খমুদুভাৰদস্সনতো. এৰং পরিঞ্ঞাতিন্দ্রিযপরোপরিযত্তাপি পনেতে সচে দূরে হোন্তি, অথ ঝানাদিঞাণেন ঝানাদীসু ৰসীভূতত্তা ইদ্ধিৰিসেসেন খিপ্পং উপগচ্ছতি. উপগন্ত্ৰা চ নেসং পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণেন পুব্বজাতিৰিভাৰনং দিব্বচক্খানুভাৰতো পত্তব্বেন চেতোপরিযঞাণেন সম্পতি চিত্তৰিসেসং পস্সন্তো আসৰক্খযঞাণানুভাৰেন আসৰক্খযগামিনিযা পটিপদায ৰিগতসম্মোহত্তা আসৰক্খযায ধম্মং দেসেতি. তস্মা ইমিনানুক্কমেন ইমানি দস বলানি ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানীতি.
৪৫. ইদানি সব্ববলানি লক্খণতো নিদ্দিসিতুকামো কেনট্ঠেন সদ্ধাবলন্তিআদিনা নযেন পুচ্ছং কত্ৰা অস্সদ্ধিযে অকম্পিযট্ঠেনাতিআদিনা নযেন ৰিস্সজ্জনং অকাসি. তত্থ হিরীযতীতিআদি পুগ্গলাধিট্ঠানা দেসনা. ভাৰনাবলাদীসু অধিট্ঠানবলপরিযন্তেসু ‘‘তত্থা’’তি চ, ‘‘তেনা’’তি চ, ‘‘ত’’ন্তি চ নেক্খম্মাদিকমেৰ সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তেন চিত্তং একগ্গন্তি তেন সমাধিনা চিত্তং একগ্গং হোতীতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ জাতেতি তত্থ সমথে সম্পযোগৰসেন জাতে, তস্মিং ৰা ৰিপস্সনারম্মণং হুত্ৰা জাতে. তত্থ সিক্খতীতি তত্থ সেখবলে সেখো সিক্খতীতি সেখবলন্তি অত্থো. তত্থ সিক্খিতত্তাতি তত্থ অসেখবলে অসেখস্স সিক্খিতত্তা অসেখবলং. তেন আসৰা খীণাতি তেন লোকিযলোকুত্তরেন ঞাণেন আসৰা খীণাতি তং ঞাণং খীণাসৰবলং. লোকিযেনাপি হি ঞাণেন আসৰা খীণা নাম ৰিপস্সনায অভাৰে লোকুত্তরমগ্গাভাৰতো. এৰং খীণাসৰস্স বলন্তি খীণাসৰবলং. তস্স ইজ্ঝতীতি ইদ্ধিবলন্তি তস্স ইদ্ধিমতো ইজ্ঝতীতি ইদ্ধিযেৰ বলং ইদ্ধিবলং. অপ্পমেয্যট্ঠেনাতি যস্মা সাৰকা ঠানাট্ঠানাদীনি একদেসেন জানন্তি, সব্বাকারেন পজাননংযেৰ সন্ধায ‘‘যথাভূতং পজানাতী’’তি ৰুত্তং. কিঞ্চাপি তীসু ৰিজ্জাসু ‘‘যথাভূতং পজানাতী’’তি ন ৰুত্তং, অঞ্ঞত্থ পন ৰুত্তত্তা তাসুপি ৰুত্তমেৰ হোতি. অঞ্ঞত্থাতি সেসেসু সত্তসু ঞাণবলেসু চ অভিধম্মে (ৰিভ. ৭৬০) চ দসসুপি বলেসু. ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণং পন সব্বথাপি সাৰকেহি অসাধারণমেৰ. তস্মা দসপি বলানি সাৰকেহি অসাধারণানীতি. অধিমত্তট্ঠেন অতুলিযট্ঠেন অপ্পমেয্যানি, তস্মাযেৰ চ ‘‘অপ্পমেয্যট্ঠেন তথাগতবল’’ন্তি ৰুত্তন্তি.
বলকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.