(২) যুগনদ্ধৰগ্গো
১. যুগনদ্ধকথা
যুগনদ্ধকথাৰণ্ণনা
১. ইদানি মণ্ডপেয্যগুণস্স অরিযমগ্গস্স যুগনদ্ধগুণং দস্সেন্তেন কথিতায সুত্তন্তপুব্বঙ্গমায যুগনদ্ধকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. যস্মা পন ধম্মসেনাপতি ধম্মরাজে ধরমানেযেৰ ধম্মরাজস্স পরিনিব্বানসংৰচ্ছরে পরিনিব্বুতো, তস্মা ধম্মরাজে ধরমানেযেৰ ধম্মভণ্ডাগারিকেন দেসিতং ইদং সুত্তন্তং তস্সেৰ সম্মুখা সুত্ৰা এৰং মে সুতন্তিআদিমাহাতি ৰেদিতব্বং. তত্থ আযস্মাতি পিযৰচনং গরুৰচনং সগারৰসপ্পতিস্সৰচনং, আযুমাতি অত্থো. আনন্দোতি তস্স থেরস্স নামং. সো হি জাযমানোযেৰ কুলে আনন্দং ভুসং তুট্ঠিং অকাসি. তস্মাস্স ‘‘আনন্দো’’তি নামং কতন্তি ৰেদিতব্বং. কোসম্বিযন্তি এৰংনামকে নগরে. তস্স হি নগরস্স আরামপোক্খরণীআদীসু তেসু তেসু ঠানেসু কোসম্বরুক্খা উস্সন্না অহেসুং, তস্মা তং কোসম্বীতি সঙ্খং অগমাসি. ‘‘কুসম্বস্স ইসিনো অস্সমতো অৰিদূরে মাপিতত্তা’’তি একে.
ঘোসিতারামেতি ঘোসিতসেট্ঠিনা কারিতে আরামে. কোসম্বিযঞ্হি তযো সেট্ঠিনো অহেসুং ঘোসিতসেট্ঠি কুক্কুটসেট্ঠি পাৰারিকসেট্ঠীতি. তে তযোপি ‘‘লোকে বুদ্ধো উপ্পন্নো’’তি সুত্ৰা পঞ্চহি পঞ্চহি সকটসতেহি দানূপকরণানি গাহাপেত্ৰা সাৰত্থিং গন্ত্ৰা জেতৰনসমীপে খন্ধাৰারং বন্ধিত্ৰা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা পটিসন্থারং কত্ৰা নিসিন্না সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৰা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিত্ৰা সত্থারং নিমন্তেত্ৰা বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স অড্ঢমাসমত্তং মহাদানং দত্ৰা ভগৰতো পাদমূলে নিপজ্জিত্ৰা সকজনপদগমনত্থং ভগৰন্তং যাচিত্ৰা ‘‘সুঞ্ঞাগারে খো গহপতযো তথাগতা অভিরমন্তী’’তি ভগৰতা ৰুত্তে ‘‘দিন্না নো ভগৰতা পটিঞ্ঞা’’তি ঞত্ৰা অতিৰিয তুট্ঠা দসবলং ৰন্দিত্ৰা নিক্খন্তা অন্তরামগ্গে যোজনে যোজনে ভগৰতো নিৰাসত্থং ৰিহারং কারেন্তা অনুপুব্বেন কোসম্বিং পত্ৰা অত্তনো অত্তনো আরামে মহন্তং ধনপরিচ্চাগং কত্ৰা ভগৰতো ৰিহারে কারাপযিংসু. তত্থ ঘোসিতসেট্ঠিনা কারিতো ঘোসিতারামো নাম অহোসি, কুক্কুটসেট্ঠিনা কারিতো কুক্কুটারামো নাম, পাৰারিকসেট্ঠিনা অম্বৰনে কারিতো পাৰারিকম্বৰনং নাম. তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘ঘোসিতসেট্ঠিনা কারিতে আরামে’’তি.
আৰুসো ভিক্খৰোতি এত্থ বুদ্ধা ভগৰন্তো সাৰকে আলপন্তা ‘‘ভিক্খৰো’’তি আলপন্তি. সাৰকা পন ‘‘বুদ্ধেহি সদিসা মা হোমা’’তি ‘‘আৰুসো’’তি পঠমং ৰত্ৰা পচ্ছা ‘‘ভিক্খৰো’’তি ৰদন্তি. বুদ্ধেহি চ আলপিতে ভিক্খুসঙ্ঘো ‘‘ভদন্তে’’তি পটিৰচনং দেতি, সাৰকেহি আলপিতে ‘‘আৰুসো’’তি.
যো হি কোচীতি অনিযমৰচনং. এতেন তাদিসানং সব্বভিক্খূনং পরিযাদানং. মম সন্তিকেতি মম সমীপে. অরহত্তপ্পত্তন্তি অত্তনা অরহত্তস্স পত্তং. নপুংসকে ভাৰে সিদ্ধৰচনং. অরহত্তং পত্তন্তি ৰা পদচ্ছেদো, অত্তনা পত্তং অরহত্তন্তি অত্থো. অরহত্তপ্পত্তং অত্তানন্তি ৰা পাঠসেসো. চতূহি মগ্গেহীতি উপরি ৰুচ্চমানেহি চতূহি পটিপদামগ্গেহি, ন অরিযমগ্গেহি. ‘‘চতূহি মগ্গেহী’’তি ৰিসুঞ্চ ৰুত্তত্তা কস্সচি অরহতো পঠমস্স অরিযমগ্গস্স ধম্মুদ্ধচ্চপুব্বঙ্গমো মগ্গো, একস্স অরিযমগ্গস্স সমথপুব্বঙ্গমো, একস্স ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমো, একস্স যুগনদ্ধপুব্বঙ্গমোতি এৰং চত্তারোপি পটিপদা মগ্গা হোন্তীতি ৰেদিতব্বং. এতেসং ৰা অঞ্ঞতরেনাতি এতেসং চতুন্নং পটিপদানং মগ্গানং একেন ৰা, পটিপদামগ্গেন অরহত্তপ্পত্তং ব্যাকরোতীতি অত্থো. সুক্খৰিপস্সকস্স হি অরহতো ধম্মুদ্ধচ্চপুব্বঙ্গমং সোতাপত্তিমগ্গং পত্ৰা সেসমগ্গত্তযম্পি সুদ্ধৰিপস্সনাহিযেৰ পত্তস্স অরহত্তপ্পত্তি ধম্মুদ্ধচ্চপুব্বঙ্গমমগ্গা হোতি. ধম্মুদ্ধচ্চৰিগ্গহং পত্ৰা ৰা অপ্পত্ৰা ৰা সমথপুব্বঙ্গমাদীনং তিণ্ণং পটিপদানং মগ্গানং একেকস্স ৰসেন পত্তচতুমগ্গস্স অরহতো অরহত্তপ্পত্তি ইতরএকেকমগ্গপুব্বঙ্গমা হোতি. তস্মা আহ – ‘‘এতেসং ৰা অঞ্ঞতরেনা’’তি.
সমথপুব্বঙ্গমং ৰিপস্সনং ভাৰেতীতি সমথং পুব্বঙ্গমং পুরেচারিকং কত্ৰা ৰিপস্সনং ভাৰেতি, পঠমং সমাধিং উপ্পাদেত্ৰা পচ্ছা ৰিপস্সনং ভাৰেতীতি অত্থো. মগ্গো সঞ্জাযতীতি পঠমো লোকুত্তরমগ্গো নিব্বত্ততি. সো তং মগ্গন্তিআদীসু একচিত্তক্খণিকস্স মগ্গস্স আসেৰনাদীনি নাম নত্থি, দুতিযমগ্গাদযো পন উপ্পাদেন্তো তমেৰ মগ্গং ‘‘আসেৰতি ভাৰেতি বহুলীকরোতী’’তি ৰুচ্চতি. সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তীতি যাৰ অরহত্তমগ্গা কমেন সব্বে সঞ্ঞোজনা পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি. অনুসযা ব্যন্তীহোন্তীতি চ পুন অনুপ্পত্তিযা ৰিগতন্তা হোন্তীতি অত্থো.
পুন চপরন্তি পুন চ অপরং কারণং. ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং ভাৰেতীতি ৰিপস্সনং পুব্বঙ্গমং পুরেচারিকং কত্ৰা সমথং ভাৰেতি, পঠমং ৰিপস্সনং উপ্পাদেত্ৰা পচ্ছা সমাধিং ভাৰেতীতি অত্থো. যুগনদ্ধং ভাৰেতীতি যুগনদ্ধং কত্ৰা ভাৰেতি. এত্থ তেনেৰ চিত্তেন সমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা তেনেৰ সঙ্খারে সম্মসিতুং ন সক্কা. অযং পন যাৰতা সমাপত্তিযো সমাপজ্জতি, তাৰতা সঙ্খারে সম্মসতি. যাৰতা সঙ্খারে সম্মসতি, তাৰতা সমাপত্তিযো সমাপজ্জতি. কথং? পঠমজ্ঝানং সমাপজ্জতি, ততো ৰুট্ঠায সঙ্খারে সম্মসতি. সঙ্খারে সম্মসিত্ৰা দুতিযজ্ঝানং সমাপজ্জতি, ততো ৰুট্ঠায সঙ্খারে সম্মসতি. সঙ্খারে সম্মসিত্ৰা ততিযজ্ঝানং…পে… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিং সমাপজ্জতি, ততো ৰুট্ঠায সঙ্খারে সম্মসতি. এৰং সমথৰিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৰেতি নাম.
ধম্মুদ্ধচ্চৰিগ্গহিতং মানসং হোতীতি এত্থ মন্দপঞ্ঞানং ৰিপস্সকানং উপক্কিলেসৰত্থুত্তা ৰিপস্সনুপক্কিলেসসঞ্ঞিতেসু ওভাসাদীসু দসসু ধম্মেসু ভন্ততাৰসেন উদ্ধচ্চসহগতচিত্তুপ্পত্তিযা ৰিক্খেপসঙ্খাতং উদ্ধচ্চং ধম্মুদ্ধচ্চং, তেন ধম্মুদ্ধচ্চেন ৰিগ্গহিতং ৰিরূপগ্গহিতং ৰিরোধমাপাদিতং মানসং চিত্তং ধম্মুদ্ধচ্চৰিগ্গহিতং মানসং হোতি, তেন ৰা ধম্মুদ্ধচ্চেন কারণভূতেন তম্মূলকতণ্হামানদিট্ঠুপ্পত্তিযা ৰিগ্গহিতং মানসং হোতি. ধম্মুদ্ধচ্চৰিগ্গহিতমানসন্তি ৰা পাঠো. হোতি সো আৰুসো সমযোতি ইমিনা মগ্গামগ্গৰৰত্থানেন তং ধম্মুদ্ধচ্চং পটিবাহিত্ৰা পুন ৰিপস্সনাৰীথিং পটিপন্নকালং দস্সেতি. যং তং চিত্তন্তি যস্মিং সমযে তং ৰিপস্সনাৰীথিং ওক্কমিত্ৰা পৰত্তং চিত্তং. অজ্ঝত্তমেৰ সন্তিট্ঠতীতি ৰিপস্সনাৰীথিং পচ্চোতরিত্ৰা তস্মিং সমযে গোচরজ্ঝত্তসঙ্খাতে আরম্মণে সন্তিট্ঠতি পতিট্ঠাতি. সন্নিসীদতীতি তত্থেৰ পৰত্তিৰসেন সম্মা নিসীদতি. একোদি হোতীতি একগ্গং হোতি. সমাধিযতীতি সম্মা আধিযতি সুট্ঠু ঠিতং হোতীতি.
অযং সুত্তন্তৰণ্ণনা.
১. সুত্তন্তনিদ্দেসৰণ্ণনা
২. তস্স সুত্তন্তস্স নিদ্দেসকথায তত্থ জাতে ধম্মেতি তস্মিং সমাধিস্মিং জাতে চিত্তচেতসিকে ধম্মে. অনিচ্চতো অনুপস্সনট্ঠেনাতিআদিনা ৰিপস্সনায ভেদং দস্সেতি. সম্মাদিট্ঠি মগ্গোতি সম্মাদিট্ঠিসঙ্খাতো মগ্গো. অট্ঠসু মগ্গঙ্গেসু একেকোপি হি মগ্গোতি ৰুচ্চতি.আসেৰতীতি সোতাপত্তিমগ্গৰসেন. ভাৰেতীতি সকদাগামিমগ্গুপ্পাদনেন. বহুলীকরোতীতি অনাগামিঅরহত্তমগ্গুপ্পাদনেন. ইমেসং তিণ্ণং অৰত্থাভেদেপি সতি আৰজ্জনাদীনং সাধারণত্তা সদিসমেৰ ৰিস্সজ্জনং কতং.
৩. আলোকসঞ্ঞাপটিনিস্সগ্গানুপস্সনানং অন্তরাপেয্যালে অৰিক্খেপাদীনি চ ঝান সমাপত্তিকসিণানুস্সতিঅসুভা চ দীঘং অস্সাসাদীনি চ আনন্তরিকসমাধিঞাণনিদ্দেসে (পটি. ম. ১.৮০-৮১) নিদ্দিট্ঠত্তা সঙ্খিত্তানি. তত্থ চ অৰিক্খেপৰসেনাতি পুব্বভাগাৰিক্খেপৰসেন গহেতব্বং. অনিচ্চানুপস্সী অস্সাসৰসেনাতিআদিকে সুদ্ধৰিপস্সনাৰসেন ৰুত্তচতুক্কে পন তরুণৰিপস্সনাকালে ৰিপস্সনাসম্পযুত্তসমাধিপুব্বঙ্গমা বলৰৰিপস্সনা ৰেদিতব্বা.
৪. ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমৰারে পঠমং অনিচ্চতোতিআদিনা আরম্মণং অনিযমেত্ৰা ৰিপস্সনা ৰুত্তা, পচ্ছা রূপং অনিচ্চতোতিআদিনা আরম্মণং নিযমেত্ৰা ৰুত্তা. তত্থ জাতানন্তি তস্সা ৰিপস্সনায জাতানং চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং. ৰোসগ্গারম্মণতাতি এত্থ ৰোসগ্গো নিব্বানং. নিব্বানঞ্হি সঙ্খতৰোসগ্গতো পরিচ্চাগতো ‘‘ৰোসগ্গো’’তি ৰুত্তো. ৰিপস্সনা চ তংসম্পযুত্তধম্মা চ নিব্বাননিন্নতায অজ্ঝাসযৰসেন নিব্বানে পতিট্ঠিতত্তা নিব্বানপতিট্ঠা নিব্বানারম্মণা. পতিট্ঠাপি হি আলম্বীযতীতি আরম্মণং নাম হোতি, নিব্বানে পতিট্ঠট্ঠেনেৰ নিব্বানারম্মণা. অঞ্ঞত্থ পাল়িযম্পি হি পতিট্ঠা ‘‘আরম্মণ’’ন্তি ৰুচ্চন্তি. যথাহ – ‘‘সেয্যথাপি, আৰুসো, নল়াগারং ৰা তিণাগারং ৰা সুক্খং কোল়াপং তেরোৰস্সিকং পুরত্থিমায চেপি দিসায পুরিসো আদিত্তায তিণুক্কায উপসঙ্কমেয্য, লভেথ অগ্গি ওতারং, লভেথ অগ্গি আরম্মণ’’ন্তিআদি (সং. নি. ৪.২৪৩). তস্মা তত্থ জাতানং ধম্মানং ৰোসগ্গারম্মণতায নিব্বানপতিট্ঠাভাৰেন হেতুভূতেন উপ্পাদিতো যো চিত্তস্স একগ্গতাসঙ্খাতো উপচারপ্পনাভেদো অৰিক্খেপো, সো সমাধীতি ৰিপস্সনাতো পচ্ছা উপ্পাদিতো নিব্বেধভাগিযো সমাধি নিদ্দিট্ঠো হোতি. তস্মাযেৰ হি ইতি পঠমং ৰিপস্সনা, পচ্ছা সমথোতি ৰুত্তং.
৫. যুগনদ্ধনিদ্দেসে যস্মা হেট্ঠা সুত্তন্তৰণ্ণনাযং ৰুত্তো যুগনদ্ধক্কমো পুরিমদ্ৰযনিদ্দেসনযেনেৰ পাকটো, মগ্গক্খণে যুগনদ্ধক্কমো পন ন পাকটো, তস্মা পুব্বভাগে অনেকন্তিকং যুগনদ্ধভাৰনং অৰত্ৰা মগ্গক্খণে একন্তেন লব্ভমানযুগনদ্ধভাৰনমেৰ দস্সেন্তো সোল়সহি আকারেহীতিআদিমাহ. তত্থ আরম্মণট্ঠেনাতিআদীসু সত্তরসসু আকারেসু অন্তে উদ্দিট্ঠং যুগনদ্ধং মূলপদেন একট্ঠত্তা তং ৰিপ্পহায সেসানং ৰসেন ‘‘সোল়সহী’’তি ৰুত্তং. আরম্মণট্ঠেনাতি আলম্বনট্ঠেন, আরম্মণৰসেনাতি অত্থো. এৰং সেসেসুপি. গোচরট্ঠেনাতি আরম্মণট্ঠেপি সতি নিস্সযিতব্বট্ঠানট্ঠেন. পহানট্ঠেনাতি পজহনট্ঠেন. পরিচ্চাগট্ঠেনাতি পহানেপি সতি পুন অনাদিযনেন পরিচ্চাগট্ঠেন. ৰুট্ঠানট্ঠেনাতি উগ্গমনট্ঠেন. ৰিৰট্টনট্ঠেনাতি উগ্গমনেপি সতি অপুনরাৰট্টনেন নিৰত্তনট্ঠেন. সন্তট্ঠেনাতি নিব্বুতট্ঠেন. পণীতট্ঠেনাতি নিব্বুতট্ঠেপি সতি উত্তমট্ঠেন, অতপ্পকট্ঠেন ৰা. ৰিমুত্তট্ঠেনাতি বন্ধনাপগতট্ঠেন. অনাসৰট্ঠেনাতি বন্ধনমোক্খেপি সতি আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তমানাসৰৰিরহিতট্ঠেন. তরণট্ঠেনাতি অনোসীদিত্ৰা পিলৰনট্ঠেন, অতিক্কমনট্ঠেন ৰা. অনিমিত্তট্ঠেনাতি সঙ্খারনিমিত্তৰিরহিতট্ঠেন. অপ্পণিহিতট্ঠেনাতি পণিধিৰিরহিতট্ঠেন. সুঞ্ঞতট্ঠেনাতি অভিনিৰেসৰিরহিতট্ঠেন. একরসট্ঠেনাতি এককিচ্চট্ঠেন. অনতিৰত্তনট্ঠেনাতি অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিক্কমনট্ঠেন. যুগনদ্ধট্ঠেনাতি যুগলকট্ঠেন.
উদ্ধচ্চং পজহতো, অৰিজ্জং পজহতোতি যোগিনো তস্স তস্স পটিপক্খপ্পহানৰসেন ৰুত্তং. নিরোধো চেত্থ নিব্বানমেৰ. অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৰত্তন্তীতি সমথো চে ৰিপস্সনং অতিৰত্তেয্য, লীনপক্খিকত্তা সমথস্স চিত্তং কোসজ্জায সংৰত্তেয্য. ৰিপস্সনা চে সমথং অতিৰত্তেয্য, উদ্ধচ্চপক্খিকত্তা ৰিপস্সনায চিত্তং উদ্ধচ্চায সংৰত্তেয্য. তস্মা সমথো চ ৰিপস্সনং অনতিৰত্তমানো কোসজ্জপাতং ন করোতি, ৰিপস্সনা সমথং অনতিৰত্তমানা উদ্ধচ্চপাতং ন করোতি. সমথো সমং পৰত্তমানো ৰিপস্সনং উদ্ধচ্চপাততো রক্খতি, ৰিপস্সনা সমং পৰত্তমানা সমথং কোসজ্জপাততো রক্খতি. এৰমিমে উভো অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিৰত্তনকিচ্চেন এককিচ্চা, সমা হুত্ৰা পৰত্তমানেন অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিৰত্তমানা অত্থসিদ্ধিকরা হোন্তি. তেসং মগ্গক্খণে যুগনদ্ধত্তং ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনাক্খণে যুগনদ্ধত্তাযেৰ হোতি. পহানপরিচ্চাগৰুট্ঠানৰিৰট্টনকরণানং মগ্গকিচ্চৰসেন ৰুত্তত্তা সকলস্স মগ্গকিচ্চস্স দস্সনত্থং উদ্ধচ্চসহগতকিলেসা চ খন্ধা চ অৰিজ্জাসহগতকিলেসা চ খন্ধা চ নিদ্দিট্ঠা. সেসানং ন তথা ৰুত্তত্তা পটিপক্খধম্মমত্তদস্সনৰসেন উদ্ধচ্চাৰিজ্জা এৰ নিদ্দিট্ঠা. ৰিৰট্টতোতি নিৰত্তন্তস্স.
সমাধি কামাসৰা ৰিমুত্তো হোতীতি সমাধিস্স কামচ্ছন্দপটিপক্খত্তা ৰুত্তং. রাগৰিরাগাতি রাগস্স ৰিরাগো সমতিক্কমো এতিস্সা অত্থীতি রাগৰিরাগা, ‘‘রাগৰিরাগতো’’তি নিস্সক্কৰচনং ৰা. তথা অৰিজ্জাৰিরাগা. চেতোৰিমুত্তীতি মগ্গসম্পযুত্তো সমাধি. পঞ্ঞাৰিমুত্তীতি মগ্গসম্পযুত্তা পঞ্ঞা. তরতোতি তরন্তস্স. সব্বপণিধীহীতি রাগদোসমোহপণিধীহি, সব্বপত্থনাহি ৰা. এৰং চুদ্দস আকারে ৰিস্সজ্জিত্ৰা একরসট্ঠঞ্চ অনতিৰত্তনট্ঠঞ্চ অৰিভজিত্ৰাৰ ইমেহি সোল়সহি আকারেহীতি আহ. কস্মা? তেসং চুদ্দসন্নং আকারানং একেকস্স অৰসানে ‘‘একরসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৰত্তন্তী’’তি নিদ্দিট্ঠত্তা তে দ্ৰেপি আকারা নিদ্দিট্ঠাৰ হোন্তি. তস্মা ‘‘সোল়সহী’’তি আহ. যুগনদ্ধট্ঠো পন উদ্দেসেপি ন ভণিতোযেৰাতি.
২. ধম্মুদ্ধচ্চৰারনিদ্দেসৰণ্ণনা
৬. ধম্মুদ্ধচ্চৰারে অনিচ্চতো মনসিকরোতো ওভাসো উপ্পজ্জতীতি উদযব্বযানুপস্সনায ঠিতস্স তীহি অনুপস্সনাহি পুনপ্পুনং সঙ্খারে ৰিপস্সন্তস্স ৰিপস্সন্তস্স ৰিপস্সনাঞাণেসু পরিপাকগতেসু তদঙ্গৰসেন কিলেসপ্পহানেন পরিসুদ্ধচিত্তস্স অনিচ্চতো ৰা দুক্খতো ৰা অনত্ততো ৰা মনসিকারক্খণে ৰিপস্সনাঞাণানুভাৰেন পকতিযাৰ ওভাসো উপ্পজ্জতীতি পঠমং তাৰ অনিচ্চতো মনসিকরোতো ওভাসো কথিতো. অকুসলো ৰিপস্সকো তস্মিং ওভাসে উপ্পন্নে ‘‘ন চ ৰত মে ইতো পুব্বে এৰরূপো ওভাসো উপ্পন্নপুব্বো, অদ্ধা মগ্গং পত্তোম্হি, ফলং পত্তোম্হী’’তি অমগ্গংযেৰ ‘‘মগ্গো’’তি, অফলমেৰ ‘‘ফল’’ন্তি গণ্হাতি. তস্স অমগ্গং ‘‘মগ্গো’’তি, অফলং ‘‘ফল’’ন্তি গণ্হতো ৰিপস্সনাৰীথি উক্কন্তা হোতি. সো অত্তনো ৰিপস্সনাৰীথিং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ৰিক্খেপমাপন্নো ৰা ওভাসমেৰ তণ্হাদিট্ঠিমঞ্ঞনাহি মঞ্ঞমানো ৰা নিসীদতি. সো খো পনাযং ওভাসো কস্সচি ভিক্খুনো পল্লঙ্কট্ঠানমত্তমেৰ ওভাসেন্তো উপ্পজ্জতি, কস্সচি অন্তোগব্ভং, কস্সচি বহিগব্ভম্পি, কস্সচি সকলৰিহারং, গাৰুতং অড্ঢযোজনং যোজনং দ্ৰিযোজনং…পে… কস্সচি পথৰিতলতো যাৰ অকনিট্ঠব্রহ্মলোকা একালোকং কুরুমানো. ভগৰতো পন দসসহস্সিলোকধাতুং ওভাসেন্তো উদপাদি. অযঞ্হি ওভাসো চতুরঙ্গসমন্নাগতেপি অন্ধকারে তং তং ঠানং ওভাসেন্তো উপ্পজ্জতি.
ওভাসো ধম্মোতি ওভাসং আৰজ্জতীতি অযং ওভাসো মগ্গধম্মো ফলধম্মোতি ৰা তং তং ওভাসং মনসি করোতি. ততো ৰিক্খেপো উদ্ধচ্চন্তি ততো ওভাসতো ধম্মোতি আৰজ্জনকরণতো ৰা যো উপ্পজ্জতি ৰিক্খেপো, সো উদ্ধচ্চং নামাতি অত্থো. তেন উদ্ধচ্চেন ৰিগ্গহিতমানসোতি তেন এৰং উপ্পজ্জমানেন উদ্ধচ্চেন ৰিরোধিতচিত্তো, তেন ৰা উদ্ধচ্চেন কারণভূতেন তম্মূলককিলেসুপ্পত্তিযা ৰিরোধিতচিত্তো ৰিপস্সকো ৰিপস্সনাৰীথিং ওক্কমিত্ৰা ৰিক্খেপং ৰা তম্মূলককিলেসেসু ৰা ঠিতত্তা অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো উপট্ঠানানি যথাভূতং নপ্পজানাতি. ‘‘তেন ৰুচ্চতি ধম্মুদ্ধচ্চৰিগ্গহিতমানসো’’তি এৰং ইতি-সদ্দো যোজেতব্বো. হোতি সো সমযোতি এৰং অস্সাদৰসেন উপক্কিলিট্ঠচিত্তস্সাপি যোগিনো সচে উপপরিক্খা উপ্পজ্জতি, সো এৰং পজানাতি – ‘‘ৰিপস্সনা নাম সঙ্খারারম্মণা, মগ্গফলানি নিব্বানারম্মণানি, ইমানি চ চিত্তানি সঙ্খারারম্মণানি, তস্মা নাযমোভাসো মগ্গো, উদযব্বযানুপস্সনাযেৰ নিব্বানস্স লোকিকো মগ্গো’’তি মগ্গামগ্গং ৰৰত্থপেত্ৰা তং ৰিক্খেপং পরিৰজ্জযিত্ৰা উদযব্বযানুপস্সনায ঠত্ৰা সাধুকং সঙ্খারে অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৰিপস্সতি. এৰং উপপরিক্খন্তস্স সো সমযো হোতি. এৰং অপস্সন্তো পন ‘‘মগ্গফলপ্পত্তোম্হী’’তি অধিমানিকো হোতি.
যং তং চিত্তন্তি যং তং ৰিপস্সনাচিত্তং. অজ্ঝত্তমেৰাতি অনিচ্চানুপস্সনায আরম্মণে গোচরজ্ঝত্তেযেৰ. ঞাণং উপ্পজ্জতীতি তস্সেৰ যোগাৰচরস্স রূপারূপধম্মে তুলযন্তস্স তীরযন্তস্স ৰিস্সট্ঠইন্দৰজিরমিৰ অৰিহতৰেগং তিখিণং সূরমতিৰিসদং ৰিপস্সনাঞাণং উপ্পজ্জতি. পীতি উপ্পজ্জতীতি তস্সেৰ তস্মিং সমযে খুদ্দিকা পীতি, খণিকা পীতি, ওক্কন্তিকা পীতি, উব্বেগা পীতি, ফরণা পীতীতি অযং পঞ্চৰিধা ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা পীতি সকলসরীরং পূরযমানা উপ্পজ্জতি. পস্সদ্ধি উপ্পজ্জতীতি তস্সেৰ তস্মিং সমযে কাযচিত্তানং নেৰ দরথো, ন গারৰতা, ন কক্খল়তা, ন অকম্মঞ্ঞতা, ন গেলঞ্ঞতা, ন ৰঙ্কতা হোতি. অথ খো পনস্স কাযচিত্তানি পস্সদ্ধানি লহূনি মুদূনি কম্মঞ্ঞানি পগুণানি সুৰিসদানি উজুকানিযেৰ হোন্তি. সো ইমেহি পস্সদ্ধাদীহি অনুগ্গহিতকাযচিত্তো তস্মিং সমযে অমানুসিং নাম রতিং অনুভৰতি. যং সন্ধায ৰুত্তং –
‘‘সুঞ্ঞাগারং পৰিট্ঠস্স, সন্তচিত্তস্স ভিক্খুনো;
অমানুসী রতী হোতি, সম্মা ধম্মং ৰিপস্সতো.
‘‘যতো যতো সম্মসতি, খন্ধানং উদযব্বযং;
লভতী পীতিপামোজ্জং, অমতং তং ৰিজানত’’ন্তি. (ধ. প. ৩৭৩-৪) –
এৰমস্স ইমং অমানুসিং রতিং সাধযমানা লহুতাদীহি সহিতা ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা কাযচিত্তপস্সদ্ধি উপ্পজ্জতি. সুখং উপ্পজ্জতীতি তস্সেৰ তস্মিং সমযে সকলসরীরং অভিসন্দযমানং ৰিপস্সনাসম্পযুত্তং সুখং উপ্পজ্জতি. অধিমোক্খো উপ্পজ্জতীতি তস্সেৰ তস্মিং সমযে চিত্তচেতসিকানং অতিসযপসাদভূতা ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা সদ্ধা উপ্পজ্জতি. পগ্গহো উপ্পজ্জতীতি তস্সেৰ তস্মিং সমযে অসিথিলমনচ্চারদ্ধং সুপগ্গহিতং ৰিপস্সনাসম্পযুত্তং ৰীরিযং উপ্পজ্জতি. উপট্ঠানং উপ্পজ্জতীতি তস্সেৰ তস্মিং সমযে সূপট্ঠিতা সুপ্পতিট্ঠিতা নিখাতা অচলা পব্বতরাজসদিসা ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা সতি উপ্পজ্জতি. সো যং যং ঠানং আৰজ্জতি সমন্নাহরতি মনসি করোতি পচ্চৰেক্খতি, তং তং ঠানমস্স ওক্কন্তিত্ৰা পক্খন্দিত্ৰা দিব্বচক্খুনো পরলোকো ৰিয সতিযা উপট্ঠাতি (ৰিসুদ্ধি. ২.৭৩৪).
উপেক্খাতি ৰিপস্সনুপেক্খা চেৰ আৰজ্জনুপেক্খা চ. তস্মিঞ্হি সমযে সব্বসঙ্খারেসু মজ্ঝত্তভূতা ৰিপস্সনুপেক্খাপি বলৰতী উপ্পজ্জতি, মনোদ্ৰারে আৰজ্জনুপেক্খাপি. সা হিস্স তং তং ঠানং আৰজ্জন্তস্স ৰিস্সট্ঠইন্দৰজিরমিৰ পত্তপুটে পক্খন্দতত্তনারাচো ৰিয চ সূরা তিখিণা হুত্ৰা ৰহতি. এৰঞ্হি ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৭৩৪) ৰুত্তং. ৰিপস্সনুপেক্খাতি চেত্থ ‘‘ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খা’’তি আচরিযা ৰদন্তি. ৰিপস্সনাঞাণে হি গয্হমানে ‘‘ঞাণং উপ্পজ্জতী’’তি ৰিপস্সনাঞাণস্স আগতত্তা পুনরুত্তিদোসো হোতি. ততিযজ্ঝানৰণ্ণনাযঞ্চ ‘‘সঙ্খারুপেক্খাৰিপস্সনুপেক্খানম্পি অত্থতো একীভাৰো. পঞ্ঞা এৰ হি সা, কিচ্চৰসেন দ্ৰিধা ভিন্না’’তি ৰুত্তং. তস্মা ৰিপস্সনাসম্পযুত্তায তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায ৰুচ্চমানায পুনরুত্তিদোসো চ ন হোতি, ততিযজ্ঝানৰণ্ণনায চ সমেতি. যস্মা চ পঞ্চসু ইন্দ্রিযেসু ‘‘ঞাণং অধিমোক্খো পগ্গহো উপট্ঠান’’ন্তি পঞ্ঞিন্দ্রিযসদ্ধিন্দ্রিযৰীরিযিন্দ্রিযসতিন্দ্রিযানি নিদ্দিট্ঠানি, সমাধিন্দ্রিযং পন অনিদ্দিট্ঠং হোতি, যুগনদ্ধৰসেনাপি চ সমাধিন্দ্রিযং নিদ্দিসিতব্বমেৰ হোতি, তস্মা সমপ্পৰত্তো সমাধি পুন সমাধানে ব্যাপারপ্পহানকরণেন ‘‘উপেক্খা’’তি ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বং.
নিকন্তি উপ্পজ্জতীতি এৰং ওভাসাদিপটিমণ্ডিতায ৰিপস্সনায আলযং কুরুমানা সুখুমা সন্তাকারা নিকন্তি উপ্পজ্জতি, যা কিলেসোতি পরিগ্গহেতুম্পি ন সক্কা হোতি. যথা চ ওভাসে, এৰং এতেসুপি অঞ্ঞতরস্মিং উপ্পন্নে যোগাৰচরো ‘‘ন চ ৰত মে ইতো পুব্বে এৰরূপং ঞাণং উপ্পন্নপুব্বং, এৰরূপা পীতি পস্সদ্ধি সুখং অধিমোক্খো পগ্গহো উপট্ঠানং উপেক্খা নিকন্তি উপ্পন্নপুব্বা, অদ্ধা মগ্গং পত্তোম্হি, ফলং পত্তোম্হী’’তি অমগ্গমেৰ ‘‘মগ্গো’’তি, অফলমেৰ ‘‘ফল’’ন্তি গণ্হাতি. তস্স অমগ্গং ‘‘মগ্গো’’তি, অফলঞ্চ ‘‘ফল’’ন্তি গণ্হতো ৰিপস্সনাৰীথি উক্কন্তা হোতি. সো অত্তনো মূলকম্মট্ঠানং ৰিস্সজ্জেত্ৰা নিকন্তিমেৰ অস্সাদেন্তো নিসীদতি. এত্থ চ ওভাসাদযো উপক্কিলেসৰত্থুতায উপক্কিলেসাতি ৰুত্তা, ন অকুসলত্তা. নিকন্তি পন উপক্কিলেসো চেৰ উপক্কিলেসৰত্থু চ. ৰত্থুৰসেনেৰ চেতে দস, গাহৰসেন পন সমতিংস হোন্তি. কথং? ‘‘মম ওভাসো উপ্পন্নো’’তি গণ্হতো হি দিট্ঠিগ্গাহো হোতি, ‘‘মনাপো ৰত ওভাসো উপ্পন্নো’’তি গণ্হতো মানগ্গাহো, ওভাসং অস্সাদযতো তণ্হাগ্গাহো. ইতি ওভাসে দিট্ঠিমানতণ্হাৰসেন তযো গাহা. তথা সেসেসুপীতি এৰং গাহৰসেন সমতিংস উপক্কিলেসা হোন্তি. দুক্খতো মনসিকরোতো, অনত্ততো মনসিকরোতোতি ৰারেসুপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. একেকঅনুপস্সনাৰসেন হেত্থ একেকস্স ৰিপস্সনুপক্কিলেসুপ্পত্তি ৰেদিতব্বা, ন একস্সেৰ.
তীসু অনুপস্সনাসু. এৰং অভেদতো ৰিপস্সনাৰসেন উপক্কিলেসে দস্সেত্ৰা পুন ভেদৰসেন দস্সেন্তো রূপং অনিচ্চতো মনসিকরোতোতিআদিমাহ. তত্থ জরামরণং অনিচ্চতো উপট্ঠানন্তি জরামরণস্স অনিচ্চতো উপট্ঠানং.
৭. যস্মা পুব্বে ৰুত্তানং সমতিংসায উপক্কিলেসানং ৰসেন অকুসলো অব্যত্তো যোগাৰচরো ওভাসাদীসু ৰিকম্পতি, ওভাসাদীসু একেকং ‘‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’তি সমনুপস্সতি, তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ওভাসে চেৰ ঞাণে চাতিআদিগাথাদ্ৰযমাহ. তত্থ ৰিকম্পতীতি ওভাসাদিকে আরম্মণে নানাকিলেসৰসেন ৰিৰিধা কম্পতি ৰেধতি. যেহি চিত্তং পৰেধতীতি যেহি পস্সদ্ধিসুখেহি চিত্তং নানাকিলেসৰসেন নানপ্পকারেন ৰেধতি কম্পতি. তস্মা পস্সদ্ধিযা সুখে চেৰ যোগাৰচরো ৰিকম্পতীতি সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. উপেক্খাৰজ্জনায চেৰাতি উপেক্খাসঙ্খাতায আৰজ্জনায চেৰ ৰিকম্পতি, আৰজ্জনুপেক্খায চেৰ ৰিকম্পতীতি অত্থো. ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৭৩৬) পন ‘‘উপেক্খাৰজ্জনাযঞ্চা’’তি ৰুত্তং. উপেক্খায চাতি হেট্ঠা ৰুত্তপ্পকারায উপেক্খায চ ৰিকম্পতি, নিকন্তিযা চ ৰিকম্পতীতি অত্থো. এত্থ চ দ্ৰিন্নং উপেক্খানং নিদ্দিট্ঠত্তা হেট্ঠা ‘‘উপেক্খা উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তট্ঠানে চ উভযথা অত্থো ৰুত্তো. অনিচ্চানুপস্সনাদীসু চ একেকিস্সাযেৰ আৰজ্জনুপেক্খায সব্ভাৰতো একেকাযেৰ অনুপস্সনা অনিচ্চং অনিচ্চং, দুক্খং দুক্খং, অনত্তা অনত্তাতি পুনপ্পুনং ভাৰীযতীতি ৰুত্তং হোতি. যস্মা পন কুসলো পণ্ডিতো ব্যত্তো বুদ্ধিসম্পন্নো যোগাৰচরো ওভাসাদীসু উপ্পন্নেসু ‘‘অযং খো মে ওভাসো উপ্পন্নো, সো খো পনাযং অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো খযধম্মো ৰযধম্মো ৰিরাগধম্মো নিরোধধম্মো’’তি ইতি ৰা নং পঞ্ঞায পরিচ্ছিন্দতি উপপরিক্খতি. অথ ৰা পনস্স এৰং হোতি – সচে ওভাসো অত্তা ভৰেয্য, ‘‘অত্তা’’তি গহেতুং ৰট্টেয্য. অনত্তাৰ পনাযং ‘‘অত্তা’’তি গহিতো. তস্মাযং অৰসৰত্তনট্ঠেন অনত্তাতি পস্সন্তো দিট্ঠিং উগ্ঘাটেতি. সচে ওভাসো নিচ্চো ভৰেয্য, ‘‘নিচ্চো’’তি গহেতুং ৰট্টেয্য. অনিচ্চোৰ পনাযং ‘‘নিচ্চো’’তি গহিতো. তস্মাযং হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন অনিচ্চোতি পস্সন্তো মানং সমুগ্ঘাটেতি. সচে ওভাসো সুখো ভৰেয্য, ‘‘সুখো’’তি গহেতুং ৰট্টেয্য. দুক্খোৰ পনাযং ‘‘সুখো’’তি গহিতো. তস্মাযং উপ্পাদৰযপটিপীল়নট্ঠেন দুক্খোতি পস্সন্তো নিকন্তিং পরিযাদিযতি. যথা চ ওভাসে, এৰং সেসেসুপি.
এৰং উপপরিক্খিত্ৰা ওভাসং ‘‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’’তি সমনুপস্সতি. ঞাণং…পে… নিকন্তিং ‘‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’’তি সমনুপস্সতি. এৰং সমনুপস্সন্তো ওভাসাদীসু ন কম্পতি ন ৰেধতি. তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ইমানি দস ঠানানীতি গাথমাহ. তত্থ দস ঠানানীতি ওভাসাদীনি. পঞ্ঞা যস্স পরিচ্চিতাতি যস্স উপক্কিলেসৰিমুত্তায পঞ্ঞায পরিচিতানি পুনপ্পুনং ফুট্ঠানি পরিভাৰিতানি. ধম্মুদ্ধচ্চকুসলো হোতীতি সো পঞ্ঞায পরিচিতদসট্ঠানো যোগাৰচরো পুব্বে ৰুত্তপ্পকারস্স ধম্মুদ্ধচ্চস্স যথাসভাৰপটিৰেধেন ছেকো হোতি. ন চ সম্মোহ গচ্ছতীতি ধম্মুদ্ধচ্চকুসলত্তাযেৰ তণ্হামানদিট্ঠুগ্ঘাটৰসেন সম্মোহঞ্চ ন গচ্ছতি.
ইদানি পুব্বে ৰুত্তমেৰ ৰিধিং অপরেন পরিযাযেন ৰিভাৰেত্ৰা দস্সেন্তো ৰিক্খিপতি চেৰ কিলিস্সতি চাতিআদিগাথমাহ. তত্থ মন্দপঞ্ঞো যোগাৰচরো ওভাসাদীসু ৰিক্খেপঞ্চ অৰসেসকিলেসুপ্পত্তিঞ্চ পাপুণাতি. মজ্ঝিমপঞ্ঞো ৰিক্খেপমেৰ পাপুণাতি, নাৰসেসকিলেসুপ্পত্তিং, সো অধিমানিকো হোতি. তিক্খপঞ্ঞো ৰিক্খেপং পাপুণিত্ৰাপি তং অধিমানং পহায ৰিপস্সনং আরভতি. অতিতিক্খপঞ্ঞো ন ৰিক্খেপং পাপুণাতি, ন চাৰসেসকিলেসুপ্পত্তিং. ৰিক্খিপ্পতি চেৰাতি তেসু মন্দপঞ্ঞো ধম্মুদ্ধচ্চসঙ্খাতং ৰিক্খেপঞ্চেৰ পাপুণীযতি. কিলিস্সতি চাতি তণ্হামানদিট্ঠিকিলেসেহি কিলেসীযতি চ, উপতাপীযতি ৰিবাধীযতীতি অত্থো. চৰতি চিত্তভাৰনাতি তস্স মন্দপঞ্ঞস্স ৰিপস্সনাচিত্তভাৰনা কিলেসেসুযেৰ ঠানতো পটিপক্খাৰিহতত্তা চৰতি, পরিপততীতি অত্থো. ৰিক্খিপতি ন কিলিস্সতীতি মজ্ঝিমপঞ্ঞো ৰিক্খেপেন ৰিক্খিপতি, কিলেসেহি ন কিলিস্সতি. ভাৰনা পরিহাযতীতি তস্স মজ্ঝিমপঞ্ঞস্স অধিমানিকত্তা ৰিপস্সনারম্ভাভাৰেন ৰিপস্সনা পরিহাযতি, নপ্পৰত্ততীতি অত্থো. ৰিক্খিপতি ন কিলিস্সতীতি তিক্খপঞ্ঞোপি ৰিক্খেপেন ৰিক্খিপতি, কিলেসেহি ন কিলিস্সতি. ভাৰনা ন পরিহাযতীতি তস্স তিক্খপঞ্ঞস্স সন্তেপি ৰিক্খেপে তং অধিমানৰিক্খেপং পহায ৰিপস্সনারম্ভসব্ভাৰেন ৰিপস্সনাভাৰনা ন পরিহাযতি, পৰত্ততীতি অত্থো. ন চ ৰিক্খিপতে চিত্তং ন কিলিস্সতীতি অতিতিক্খপঞ্ঞস্স চিত্তং ন ৰিক্খেপেন ৰিক্খিপতি, ন চ কিলেসেহি কিলিস্সতি. ন চৰতি চিত্তভাৰনাতি তস্স ৰিপস্সনাচিত্তভাৰনা ন চৰতি, ৰিক্খেপকিলেসাভাৰেন যথাঠানে তিট্ঠতীতি অত্থো.
ইমেহি চতূহি ঠানেহীতিআদীসু ইদানি ৰুত্তেহি ইমেহি চতূহি ঠানেহি হেতুভূতেহি, করণভূতেহি ৰা ওভাসাদিকে দস ঠানে চিত্তস্স সঙ্খেপেন চ ৰিক্খেপেন চ ৰিগ্গহিতং মানসং ৰিক্খেপকিলেসুপ্পত্তিৰিরহিতো চতুত্থো কুসলো মহাপঞ্ঞো যোগাৰচরো মন্দপঞ্ঞাদীনং তিণ্ণং যোগাৰচরানং মানসং এৰঞ্চ এৰঞ্চ হোতীতি নানপ্পকারতো জানাতীতি সম্বন্ধতো অত্থৰণ্ণনা ৰেদিতব্বা. সঙ্খেপোতি চেত্থ ৰিক্খেপস্স চেৰ কিলেসানঞ্চ উপ্পত্তিৰসেন চিত্তস্স লীনভাৰো ৰেদিতব্বো. ৰিক্খেপোতি ‘‘ৰিক্খিপতি ন কিলিস্সতী’’তি দ্ৰীসু ঠানেসু ৰুত্তৰিক্খেপৰসেন চিত্তস্স উদ্ধতভাৰো ৰেদিতব্বোতি.
যুগনদ্ধকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সচ্চকথা
সচ্চকথাৰণ্ণনা
৮. ইদানি যুগনদ্ধগুণস্স অরিযমগ্গস্স ৰসেন সচ্চট্ঠং সচ্চপটিৰেধৰিসেসং সচ্চলক্খণাদিৰিধানঞ্চ দস্সেন্তেন কথিতায সুত্তন্তপুব্বঙ্গমায সচ্চকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. তত্থ সুত্তন্তে তাৰ তথানীতি যথাসভাৰৰসেন তচ্ছানি. যথাসভাৰভূতানেৰ হি ধম্মজাতানি সচ্চট্ঠেন সচ্চানি. সচ্চট্ঠো পঠমঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনাযং ৰুত্তো. অৰিতথানীতি ৰুত্তসভাৰে ৰিপরিযাযৰিরহিতানি. ন হি সচ্চানি অসচ্চানি নাম হোন্তি. অনঞ্ঞথানীতি অঞ্ঞসভাৰৰিরহিতানি. ন হি অসচ্চানি সচ্চানি নাম হোন্তি. ইদং দুক্খন্তি, ভিক্খৰে, তথমেতন্তি ভিক্খৰে, ইদং দুক্খন্তি যং ৰুচ্চতি, এতং যথাসভাৰত্তা তথং. দুক্খমেৰ হি দুক্খং. ৰুত্তসভাৰে ৰিপরিযাযাভাৰতো অৰিতথং. ন হি দুক্খং অদুক্খং নাম হোতি. অঞ্ঞসভাৰৰিরহিতত্তা অনঞ্ঞথং. ন হি দুক্খং সমুদযাদিসভাৰং হোতি. সমুদযাদীসুপি এসেৰ নযো.
১. পঠমসুত্তন্তনিদ্দেসৰণ্ণনা
তথট্ঠেনাতি যথাসভাৰট্ঠেন. পীল়নট্ঠাদযো ঞাণকথাযং ৰুত্তত্থাযেৰ.
৯. একপ্পটিৰেধানীতি একেন মগ্গঞাণেন পটিৰেধো, একতো ৰা পটিৰেধো এতেসন্তি একপ্পটিৰেধানি. অনত্তট্ঠেনাতি চতুন্নম্পি সচ্চানং অত্তৰিরহিতত্তা অনত্তট্ঠেন. ৰুত্তঞ্হেতং ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৫৬৭) – পরমত্থতো হি সব্বানেৰ সচ্চানি ৰেদককারকনিব্বুতগমকাভাৰতো সুঞ্ঞানীতি ৰেদিতব্বানি. তেনেতং ৰুচ্চতি –
‘‘দুক্খমেৰ হি, ন কোচি দুক্খিতো, কারকো ন, কিরিযাৰ ৰিজ্জতি;
অত্থি নিব্বুতি, ন নিব্বুতো পুমা, মগ্গমত্থি, গমকো ন ৰিজ্জতী’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ২.৫৬৭);
অথ ৰা –
‘‘ধুৰসুভসুখত্তসুঞ্ঞং, পুরিমদ্ৰযমত্তসুঞ্ঞমমতপদং;
ধুৰসুখঅত্তৰিরহিতো, মগ্গো ইতি সুঞ্ঞতা তেসূ’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ২.৫৬৭);
সচ্চট্ঠেনাতি অৰিসংৰাদকট্ঠেন. পটিৰেধট্ঠেনাতি মগ্গক্খণে পটিৰিজ্ঝিতব্বট্ঠেন. একসঙ্গহিতানীতি তথট্ঠাদিনা একেকেনেৰ অত্থেন সঙ্গহিতানি, একগণনং গতানীতি অত্থো. যং একসঙ্গহিতং, তং একত্তন্তি যস্মা একেন সঙ্গহিতং, তস্মা একত্তন্তি অত্থো. সচ্চানং বহুত্তেপি একত্তমপেক্খিত্ৰা একৰচনং কতং. একত্তং একেন ঞাণেন পটিৰিজ্ঝতীতি পুব্বভাগে চতুন্নং সচ্চানং নানত্তেকত্তং স্ৰাৰত্থিতং ৰৰত্থপেত্ৰা ঠিতো মগ্গক্খণে একেন মগ্গঞাণেন তথট্ঠাদিতংতংএকত্তং পটিৰিজ্ঝতি. কথং? নিরোধসচ্চস্স তথট্ঠাদিকে একত্তে পটিৰিদ্ধে সেসসচ্চানম্পি তথট্ঠাদিকং একত্তং পটিৰিদ্ধমেৰ হোতি. যথা পুব্বভাগে পঞ্চন্নং খন্ধানং নানত্তেকত্তং স্ৰাৰত্থিতং ৰৰত্থপেত্ৰা ঠিতস্স মগ্গৰুট্ঠানকালে অনিচ্চতো ৰা দুক্খতো ৰা অনত্ততো ৰা ৰুট্ঠহন্তস্স একস্মিম্পি খন্ধে অনিচ্চাদিতো দিট্ঠে সেসখন্ধাপি অনিচ্চাদিতো দিট্ঠাৰ হোন্তি, এৰমিদন্তি দট্ঠব্বং. দুক্খস্স দুক্খট্ঠো তথট্ঠোতি দুক্খসচ্চস্স পীল়নট্ঠাদিকো চতুব্বিধো অত্থো সভাৰট্ঠেন তথট্ঠো. সেসসচ্চেসুপি এসেৰ নযো. সোযেৰ চতুব্বিধো অত্থো অত্তাভাৰতো অনত্তট্ঠো. ৰুত্তসভাৰে অৰিসংৰাদকতো সচ্চট্ঠো. মগ্গক্খণে পটিৰিজ্ঝিতব্বতো পটিৰেধট্ঠো ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বং.
১০. যং অনিচ্চন্তিআদি সামঞ্ঞলক্খণপুব্বঙ্গমং কত্ৰা দস্সিতং. তত্থ যং অনিচ্চং, তং দুক্খং. যং দুক্খং, তং অনিচ্চন্তি দুক্খসমুদযমগ্গা গহিতা. তানি হি তীণি সচ্চানি অনিচ্চানি চেৰ অনিচ্চত্তা দুক্খানি চ. যং অনিচ্চঞ্চ দুক্খঞ্চ, তং অনত্তাতি তানিযেৰ তীণি গহিতানি. যং অনিচ্চঞ্চ দুক্খঞ্চ অনত্তা চাতি তেহি তীহি সহ নিরোধসচ্চঞ্চ সঙ্গহিতং. চত্তারিপি হি অনত্তাযেৰ. তং তথন্তি তং সচ্চচতুক্কং সভাৰভূতং. তং সচ্চন্তি তদেৰ সচ্চচতুক্কং যথাসভাৰে অৰিসংৰাদকং. নৰহাকারেহীতিআদীসু ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তি (পটি. ম. ১.৩; সং. নি. ৪.৪৬) ৰচনতো অভিঞ্ঞট্ঠেন, দুক্খস্স পরিঞ্ঞট্ঠে, সমুদযস্স পহানট্ঠে, মগ্গস্স ভাৰনট্ঠে, নিরোধস্স সচ্ছিকিরিযট্ঠে আৰেনিকেপি ইধ চতূসুপি সচ্চেসু ঞাতপরিঞ্ঞাসব্ভাৰতো পরিঞ্ঞট্ঠেন, চতুসচ্চদস্সনেন পহানসব্ভাৰতো পহানট্ঠেন, চতুসচ্চভাৰনাসব্ভাৰতো ভাৰনট্ঠেন, চতুন্নং সচ্চানং সচ্ছিকিরিযসব্ভাৰতো সচ্ছিকিরিযট্ঠেনাতি নিদ্দিট্ঠন্তি ৰেদিতব্বং. নৰহাকারেহি তথট্ঠেনাতিআদীসু পঠমং ৰুত্তনযেনেৰ যোজনা কাতব্বা.
১১. দ্ৰাদসহি আকারেহীতিআদীসু তথট্ঠাদযো ঞাণকথাযং ৰুত্তত্থা. এতেসং নিদ্দেসেপি ৰুত্তনযেনেৰ যোজনা ৰেদিতব্বা.
১২. সচ্চানং কতি লক্খণানীতিআদীসু উপরি ৰত্তব্বানি ছ লক্খণানি সঙ্খতাসঙ্খতৰসেন দ্ৰিধা ভিন্দিত্ৰা দ্ৰে লক্খণানীতি আহ. তত্থ সঙ্খতলক্খণঞ্চ অসঙ্খতলক্খণঞ্চাতি ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, সঙ্খতস্স সঙ্খতলক্খণানি উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ৰযো পঞ্ঞাযতি, ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতি. তীণিমানি, ভিক্খৰে, অসঙ্খতস্স অসঙ্খতলক্খণানি ন উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ন ৰযো পঞ্ঞাযতি, ন ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতী’’তি (অ. নি. ৩.৪৭-৪৮) এৰং ৰুত্তং সঙ্খতস্স সঙ্খতমিতি লক্খণঞ্চ অসঙ্খতস্স অসঙ্খতমিতি লক্খণঞ্চ. সঙ্খতং পন ন লক্খণং, লক্খণং ন সঙ্খতং. ন চ সঙ্খতং ৰিনা লক্খণং পঞ্ঞাপেতুং সক্কা, নপি লক্খণং ৰিনা সঙ্খতং. লক্খণেন পন সঙ্খতং পাকটং হোতি.
পুন তদেৰ লক্খণদ্ৰযং ৰিত্থারতো দস্সেন্তো ছ লক্খণানীতি আহ. সঙ্খতানং সচ্চানন্তি দুক্খসমুদযমগ্গসচ্চানং. তানি হি পচ্চযেহি সঙ্গম্ম কতত্তা সঙ্খতানি. উপ্পাদোতি জাতি. পঞ্ঞাযতীতি জানীযতি. ৰযোতি ভঙ্গো. ঠিতানং অঞ্ঞথত্তন্তি ঠিতিপ্পত্তানং অঞ্ঞথাভাৰো জরা. তিণ্ণং সঙ্খতসচ্চানং নিপ্ফন্নত্তা উপ্পাদৰযঞ্ঞথত্তং ৰুত্তং, তেসংযেৰ পন উপ্পাদস্স, জরায ভঙ্গস্স চ অনিপ্ফন্নত্তা উপ্পাদৰযঞ্ঞথত্তং ন ৰত্তব্বং. সঙ্খতনিস্সিতত্তা উপ্পাদৰযঞ্ঞথত্তং ন পঞ্ঞাযতীতি ন ৰত্তব্বং. সঙ্খতৰিকারত্তা পন সঙ্খতন্তি ৰত্তব্বং. দুক্খসমুদযানং উপ্পাদজরাভঙ্গা সচ্চপরিযাপন্না, মগ্গসচ্চস্স উপ্পাদজরাভঙ্গা ন সচ্চপরিযাপন্নাতি ৰদন্তি. তত্থ ‘‘সঙ্খতানং উপ্পাদক্খণে সঙ্খতাপি উপ্পাদলক্খণম্পি কালসঙ্খাতো তস্স খণোপি পঞ্ঞাযতি, উপ্পাদে ৰীতিৰত্তে সঙ্খতাপি জরালক্খণম্পি কালসঙ্খাতো তস্স খণোপি পঞ্ঞাযতি, ভঙ্গক্খণে সঙ্খতাপি জরাপি ভঙ্গলক্খণম্পি কালসঙ্খাতো তস্স খণোপি পঞ্ঞাযতী’’তি খন্ধকৰগ্গট্ঠকথাযং (সং. নি. অট্ঠ. ২.৩.৩৭-৩৮) ৰুত্তং. অসঙ্খতস্স সচ্চস্সাতি নিরোধসচ্চস্স. তঞ্হি পচ্চযেহি সমাগম্ম অকতত্তা সযমেৰ নিপ্ফন্নন্তি অসঙ্খতং. ঠিতস্সাতি নিচ্চত্তা ঠিতস্স, ন ঠানপ্পত্তত্তা. পুন তদেৰ লক্খণদ্ৰযং ৰিত্থারতো দস্সেন্তো দ্ৰাদস লক্খণানীতি আহ.
চতুন্নং সচ্চানং কতি কুসলাতিআদীসু অব্যাকতন্তি ৰিপাকাব্যাকতং কিরিযাব্যাকতং রূপাব্যাকতং নিব্বানাব্যাকতন্তি চতূসু অব্যাকতেসু নিব্বানাব্যাকতং. চত্তারিপি হি কুসলাকুসললক্খণেন ন ব্যাকতত্তা অব্যাকতানি. সিযা কুসলন্তি কামাৰচররূপাৰচরারূপাৰচরকুসলানং ৰসেন কুসলম্পি ভৰেয্য. সিযা অকুসলন্তি তণ্হং ঠপেত্ৰা সেসাকুসলৰসেন. সিযা অব্যাকতন্তি কামাৰচররূপাৰচরারূপাৰচরৰিপাককিরিযানং রূপানঞ্চ ৰসেন. সিযা তীণি সচ্চানীতিআদীসু সঙ্গহিতানীতি গণিতানি. ৰত্থুৰসেনাতি অকুসলকুসলাব্যাকতদুক্খসমুদযনিরোধমগ্গসঙ্খাতৰত্থুৰসেন. যং দুক্খসচ্চং অকুসলন্তি ঠপেত্ৰা তণ্হং অৰসেসং অকুসলং. অকুসলট্ঠেন দ্ৰে সচ্চানি একসচ্চেন সঙ্গহিতানীতি ইমানি দ্ৰে দুক্খসমুদযসচ্চানি অকুসলট্ঠেন একসচ্চেন সঙ্গহিতানি, অকুসলসচ্চং নাম হোতীতি অত্থো. একসচ্চং দ্ৰীহি সচ্চেহি সঙ্গহিতন্তি একং অকুসলসচ্চং দ্ৰীহি দুক্খসমুদযসচ্চেহি সঙ্গহিতং. যং দুক্খসচ্চং কুসলন্তি তেভূমকং কুসলং. ইমানি দ্ৰে দুক্খমগ্গসচ্চানি কুসলট্ঠেন একসচ্চেন সঙ্গহিতানি, কুসলসচ্চং নাম হোতি. একং কুসলসচ্চং দ্ৰীহি দুক্খমগ্গসচ্চেহি সঙ্গহিতং. যং দুক্খসচ্চং অব্যাকতন্তি তেভূমকৰিপাককিরিযা রূপঞ্চ. ইমানি দ্ৰে দুক্খনিরোধসচ্চানি অব্যাকতট্ঠেন একসচ্চেন সঙ্গহিতানি, একং অব্যাকতসচ্চং নাম হোতি. একং অব্যাকতসচ্চং দ্ৰীহি দুক্খনিরোধসচ্চেহি সঙ্গহিতং. তীণি সচ্চানি একসচ্চেন সঙ্গহিতানীতি সমুদযমগ্গনিরোধসচ্চানি একেন অকুসলকুসলাব্যাকতভূতেন দুক্খসচ্চেন সঙ্গহিতানি. একং সচ্চং তীহি সচ্চেহি সঙ্গহিতন্তি একং দুক্খসচ্চং ৰিসুং অকুসলকুসলঅব্যাকতভূতেহি সমুদযমগ্গনিরোধসচ্চেহি সঙ্গহিতং. কেচি পন ‘‘দুক্খসমুদযসচ্চানি অকুসলট্ঠেন সমুদযসচ্চেন সঙ্গহিতানি, দুক্খমগ্গসচ্চানি কুসলট্ঠেন মগ্গসচ্চেন সঙ্গহিতানি, ন দস্সনট্ঠেন. দুক্খনিরোধসচ্চানি অব্যাকতট্ঠেন নিরোধসচ্চেন সঙ্গহিতানি, ন অসঙ্খতট্ঠেনা’’তি ৰণ্ণযন্তি.
২. দুতিযসুত্তন্তপাল়িৰণ্ণনা
১৩. পুন অঞ্ঞস্স সুত্তন্তস্স অত্থৰসেন সচ্চপ্পটিৰেধং নিদ্দিসিতুকামো পুব্বে মে, ভিক্খৰেতিআদিকং সুত্তন্তং আহরিত্ৰা দস্সেসি. তত্থ পুব্বে মে, ভিক্খৰে, সম্বোধাতি ভিক্খৰে, মম সম্বোধিতো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণতো পুব্বে. অনভিসম্বুদ্ধস্সাতি সব্বধম্মে অপ্পটিৰিদ্ধস্স. বোধিসত্তস্সেৰ সতোতি বোধিসত্তভূতস্সেৰ. এতদহোসীতি বোধিপল্লঙ্কে নিসিন্নস্স এতং পরিৰিতক্কিতং অহোসি. অস্সাদোতি অস্সাদীযতীতি অস্সাদো. আদীনৰোতি দোসো. নিস্সরণন্তি অপগমনং. সুখন্তি সুখযতীতি সুখং, যস্সুপ্পজ্জতি, তং সুখিতং করোতীতি অত্থো. সোমনস্সন্তি পীতিসোমনস্সযোগতো সোভনং মনো অস্সাতি সুমনো, সুমনস্স ভাৰো সোমনস্সং, সুখমেৰ পীতিযোগতো ৰিসেসিতং. অনিচ্চন্তি অদ্ধুৰং. দুক্খন্তি দুক্খৰত্থুত্তা সঙ্খারদুক্খত্তা চ দুক্খং. ৰিপরিণামধম্মন্তি অৰসী হুত্ৰা জরাভঙ্গৰসেন পরিৰত্তনপকতিকং. এতেন অনত্তভাৰো ৰুত্তো হোতি. ছন্দরাগৰিনযোতি ছন্দসঙ্খাতস্স রাগস্স সংৰরণং, ন ৰণ্ণরাগস্স. ছন্দরাগপ্পহানন্তি তস্সেৰ ছন্দরাগস্স পজহনং.
যাৰকীৰঞ্চাতিআদীসু যাৰ ইমেসং পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং…পে… যথাভূতং নাব্ভঞ্ঞাসিং ন অধিকেন ঞাণেন পটিৰিজ্ঝিং, তাৰ অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অনুত্তরং সব্বঞ্ঞুভাৰং অভিসম্বুদ্ধো অভিসমেতাৰী অরহন্তি নেৰাহং পচ্চঞ্ঞাসিং নেৰ পটিঞ্ঞং অকাসিন্তি সম্বন্ধতো অত্থো. কীৰঞ্চাতি নিপাতমত্তং. যতোতি যস্মা, যদা ৰা. অথাতি অনন্তরং. ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদীতি দস্সনকিচ্চকরণেন দস্সনসঙ্খাতং পচ্চৰেক্খণঞাণঞ্চ মে উপ্পজ্জি. অকুপ্পাতি কোপেতুং চালেতুং অসক্কুণেয্যা. ৰিমুত্তীতি অরহত্তফলৰিমুত্তি. এতায এৰ ফলপচ্চৰেক্খণায মগ্গনিব্বানপচ্চৰেক্খণাপি ৰুত্তাৰ হোন্তি. অযমন্তিমা জাতীতি অযং পচ্ছিমা খন্ধপ্পৰত্তি. নত্থিদানি পুনব্ভৰোতি ইদানি পুন উপ্পত্তি নত্থি. এতেন পহীনকিলেসপচ্চৰেক্খণা ৰুত্তা. অরহতো হি অৰসিট্ঠকিলেসপচ্চৰেক্খণা ন হোতি.
৩. দুতিযসুত্তন্তনিদ্দেসৰণ্ণনা
১৪. সচ্চপ্পটিৰেধঞাণযোজনক্কমে চ অযং রূপস্স অস্সাদোতি পহানপ্পটিৰেধোতি পুব্বভাগে ‘‘অযং তণ্হাসম্পযুত্তো রূপস্স অস্সাদো’’তি ঞত্ৰা মগ্গক্খণে সমুদযপ্পহানসঙ্খাতো সমুদযসচ্চপ্পটিৰেধো. সমুদযসচ্চন্তি সমুদযসচ্চপ্পটিৰেধঞাণং. অরিযসচ্চারম্মণঞাণম্পি হি ‘‘যে কেচি কুসলা ধম্মা, সব্বে তে চতূসু অরিযসচ্চেসু সঙ্গহং গচ্ছন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩০০) ৰিয ‘‘সচ্চ’’ন্তি ৰুচ্চতি. অযং রূপস্স আদীনৰোতি পরিঞ্ঞাপটিৰেধোতি পুব্বভাগে ‘‘অযং রূপস্স আদীনৰো’’তি ঞত্ৰা মগ্গক্খণে দুক্খপরিঞ্ঞাসঙ্খাতো দুক্খসচ্চপ্পটিৰেধো. দুক্খসচ্চন্তি দুক্খসচ্চপ্পটিৰেধঞাণং. ইদং রূপস্স নিস্সরণন্তি সচ্ছিকিরিযাপটিৰেধোতি পুব্বভাগে ‘‘ইদং রূপস্স নিস্সরণ’’ন্তি ঞত্ৰা মগ্গক্খণে নিরোধসচ্ছিকিরিযাসঙ্খাতো নিরোধসচ্চপ্পটিৰেধো. নিরোধসচ্চন্তি নিরোধসচ্চারম্মণং নিরোধসচ্চপ্পটিৰেধঞাণং. যা ইমেসু তীসু ঠানেসূতি ইমেসু যথাৰুত্তেসু তীসু সমুদযদুক্খনিরোধেসু পটিৰেধৰসেন পৰত্তা যা দিট্ঠি যো সঙ্কপ্পোতি যোজনা. ভাৰনাপটিৰেধোতি অযং মগ্গভাৰনাসঙ্খাতো মগ্গসচ্চপ্পটিৰেধো. মগ্গসচ্চন্তি মগ্গসচ্চপ্পটিৰেধঞাণং.
১৫. পুন অপরেন পরিযাযেন সচ্চানি চ সচ্চপ্পটিৰেধঞ্চ দস্সেন্তো সচ্চন্তি কতিহাকারেহি সচ্চন্তিআদিমাহ. তত্থ যস্মা সব্বেপি সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তা বোধিপল্লঙ্কে নিসিন্না জরামরণাদিকস্স দুক্খসচ্চস্স জাতিআদিকং সমুদযসচ্চং ‘‘কিং নু খো’’তি এসন্তি, তথা এসন্তা চ জরামরণাদিকস্স দুক্খসচ্চস্স জাতিআদিকং সমুদযসচ্চং ‘‘পচ্চযো’’তি ৰৰত্থপেন্তো পরিগ্গণ্হন্তি, তস্মা সা চ এসনা সো চ পরিগ্গহো সচ্চানং এসনত্তা পরিগ্গহত্তা চ ‘‘সচ্চ’’ন্তি কত্ৰা এসনট্ঠেন পরিগ্গহট্ঠেনাতি ৰুত্তং. অযঞ্চ ৰিধি পচ্চেকবুদ্ধানম্পি পচ্চযপরিগ্গহে লব্ভতিযেৰ, সাৰকানং পন অনুস্সৰৰসেন পচ্চযপরিগ্গহে লব্ভতি. পটিৰেধট্ঠেনাতি পুব্বভাগে তথা এসিতানং পরিগ্গহিতানঞ্চ মগ্গক্খণে একপটিৰেধট্ঠেন.
কিংনিদানন্তিআদীসু নিদানাদীনি সব্বানি কারণৰেৰচনানি. কারণঞ্হি যস্মা ফলং নিদেতি ‘‘হন্দ নং গণ্হথা’’তি অপ্পেতি ৰিয, তস্মা ‘‘নিদান’’ন্তি ৰুচ্চতি. যস্মা ফলং ততো সমুদেতি, জাযতি, পভৰতি; তস্মা সমুদযো, জাতি, পভৰোতি ৰুচ্চতি. অযং পনেত্থ অত্থো – কিং নিদানং এতস্সাতি কিংনিদানং. কো সমুদযো এতস্সাতি কিংসমুদযং. কা জাতি এতস্সাতি কিংজাতিকং. কো পভৰো এতস্সাতি কিংপভৰং. যস্মা পন তস্স জাতি যথাৰুত্তেন অত্থেন নিদানঞ্চেৰ সমুদযো চ জাতি চ পভৰো চ, তস্মা জাতিনিদানন্তিআদিমাহ. জরামরণন্তি দুক্খসচ্চং. জরামরণসমুদযন্তি তস্স পচ্চযং সমুদযসচ্চং. জরামরণনিরোধন্তি নিরোধসচ্চং. জরামরণনিরোধগামিনিং পটিপদন্তি মগ্গসচ্চং. ইমিনাৰ নযেন সব্বপদেসু অত্থো ৰেদিতব্বো.
১৬. নিরোধপ্পজাননাতি আরম্মণকরণেন নিরোধস্স পজাননা. জাতি সিযা দুক্খসচ্চং, সিযা সমুদযসচ্চন্তি ভৰপচ্চযা পঞ্ঞাযনট্ঠেন দুক্খসচ্চং, জরামরণস্স পচ্চযট্ঠেন সমুদযসচ্চং. এস নযো সেসেসুপি. অৰিজ্জা সিযা দুক্খসচ্চন্তি পন আসৰসমুদযা অৰিজ্জাসমুদযট্ঠেনাতি.
সচ্চকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. বোজ্ঝঙ্গকথা
বোজ্ঝঙ্গকথাৰণ্ণনা
১৭. ইদানি সচ্চপ্পটিৰেধসিদ্ধং বোজ্ঝঙ্গৰিসেসং দস্সেন্তেন কথিতায সুত্তন্তপুব্বঙ্গমায বোজ্ঝঙ্গকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. তত্থ সুত্তন্তে তাৰ বোজ্ঝঙ্গাতি বোধিযা, বোধিস্স ৰা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা. কিং ৰুত্তং হোতি (সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.১৮২) – যা হি অযং ধম্মসামগ্গী, যায লোকুত্তরমগ্গক্খণে উপ্পজ্জমানায লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহনকামসুখত্তকিলমথানুযোগউচ্ছেদসস্সতাভিনিৰেসাদীনং অনেকেসং উপদ্দৰানং পটিপক্খভূতায সতিধম্মৰিচযৰীরিযপীতিপস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসঙ্খাতায ধম্মসামগ্গিযা অরিযসাৰকো বুজ্ঝতীতি কত্ৰা বোধীতি ৰুচ্চতি, বুজ্ঝতীতি কিলেসসন্তাননিদ্দায ৰুট্ঠহতি, চত্তারি ৰা অরিযসচ্চানি পটিৰিজ্ঝতি, নিব্বানমেৰ ৰা সচ্ছিকরোতীতি ৰুত্তং হোতি. যথাহ – ‘‘সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেত্ৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’’তি (সং. নি. ৫.৩৭৮; দী. নি. ৩.১৪৩). তস্সা ধম্মসামগ্গীসঙ্খাতায বোধিযা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা ঝানঙ্গমগ্গঙ্গাদযো ৰিয. যোপেস যথাৰুত্তপ্পকারায এতায ধম্মসামগ্গিযা বুজ্ঝতীতি কত্ৰা অরিযসাৰকো বোধীতি ৰুচ্চতি, তস্স বোধিস্স অঙ্গাতিপি বোজ্ঝঙ্গা সেনঙ্গরথঙ্গাদযো ৰিয. তেনাহু অট্ঠকথাচরিযা ‘‘বুজ্ঝনকস্স পুগ্গলস্স অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা’’তি. সতিসম্বোজ্ঝঙ্গাদীনং অত্থো অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসে ৰুত্তো.
বোজ্ঝঙ্গত্থনিদ্দেসে বোধায সংৰত্তন্তীতি বুজ্ঝনত্থায সংৰত্তন্তি. কস্স বুজ্ঝনত্থায? মগ্গফলেহি নিব্বানস্স পচ্চৰেক্খণায কতকিচ্চস্স বুজ্ঝনত্থায, মগ্গেন ৰা কিলেসনিদ্দাতো পবুজ্ঝনত্থায ফলেন পবুদ্ধভাৰত্থাযাপীতি ৰুত্তং হোতি. বলৰৰিপস্সনাযপি বোজ্ঝঙ্গা বোধায সংৰত্তন্তি. তস্মা অযং ৰিপস্সনামগ্গফলবোজ্ঝঙ্গানং সাধারণত্থো. তীসুপি হি ঠানেসু বোধায নিব্বানপটিৰেধায সংৰত্তন্তি. এতেন বোধিযা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গাতি ৰুত্তং হোতি. বুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গাতিআদীহি পঞ্চহি চতুক্কেহি ৰুত্তানং বোজ্ঝঙ্গানং উপ্পত্তিট্ঠানং অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসে ৰুত্তং. অপি চ বুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গানং সকিচ্চকরণে সমত্থভাৰদস্সনত্থং কত্তুনিদ্দেসো. বুজ্ঝনট্ঠেনাতি সকিচ্চকরণসমত্থত্তেপি সতি কত্তুনো অভাৰদস্সনত্থং ভাৰনিদ্দেসো. বোধেন্তীতি বোজ্ঝঙ্গভাৰনায বুজ্ঝন্তানং যোগীনং পযোজকত্তা বোজ্ঝঙ্গানং হেতুকত্তুনিদ্দেসো. বোধনট্ঠেনাতি পঠমং ৰুত্তনযেনেৰ পযোজকহেতুকত্তুনা ভাৰনিদ্দেসো. এতেহি বোধিযা অঙ্গা বোজ্ঝঙ্গাতি ৰুত্তং হোতি. বোধিপক্খিযট্ঠেনাতি বুজ্ঝনট্ঠেন বোধীতি লদ্ধনামস্স যোগিস্স পক্খে ভৰত্তা. অযমেতেসং যোগিনো উপকারকত্তনিদ্দেসো. এতেহি বোধিস্স অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গাতি ৰুত্তং হোতি. বুদ্ধিলভনট্ঠেনাতিআদিকে ছক্কে বুদ্ধিলভনট্ঠেনাতি যোগাৰচরেন বুদ্ধিযা পাপুণনট্ঠেন. রোপনট্ঠেনাতি সত্তানং পতিট্ঠাপনট্ঠেন. পাপনট্ঠেনাতি পতিট্ঠাপিতায নিট্ঠাপনট্ঠেন. ইমে ৰিপস্সনাবোজ্ঝঙ্গা পতি-অভি-সং-ইতি তীহি উপসগ্গেহি ৰিসেসিতা মগ্গফলবোজ্ঝঙ্গাতি ৰদন্তি. সব্বেসম্পি ধম্মৰোহারেন নিদ্দিট্ঠানং বোজ্ঝঙ্গানং বোধিযা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গাতি ৰুত্তং হোতীতি ৰেদিতব্বং.
মূলমূলকাদিদসকৰণ্ণনা
১৮. মূলট্ঠেনাতিআদিকে মূলমূলকে দসকে মূলট্ঠেনাতি ৰিপস্সনাদীসু পুরিমা পুরিমা বোজ্ঝঙ্গা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং বোজ্ঝঙ্গানঞ্চ সহজাতধম্মানঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ মূলট্ঠেন. মূলচরিযট্ঠেনাতি মূলং হুত্ৰা চরিযা পৰত্তি মূলচরিযা. তেন মূলচরিযট্ঠেন, মূলং হুত্ৰা পৰত্তনট্ঠেনাতি অত্থো. মূলপরিগ্গহট্ঠেনাতি তে এৰ বোজ্ঝঙ্গা আদিতো পভুতি উপ্পাদনত্থায পরিগয্হমানত্তা পরিগ্গহা, মূলানিযেৰ পরিগ্গহা মূলপরিগ্গহা. তেন মূলপরিগ্গহট্ঠেন. তে এৰ অঞ্ঞমঞ্ঞং পরিৰারৰসেন পরিৰারট্ঠেন. ভাৰনাপারিপূরিৰসেন পরিপূরণট্ঠেন. নিট্ঠং পাপুণনৰসেন পরিপাকট্ঠেন. তে এৰ মূলানি চ ছব্বিধা পভেদভিন্নত্তা পটিসম্ভিদা চাতি মূলপটিসম্ভিদা. তেন মূলপটিসম্ভিদট্ঠেন. মূলপটিসম্ভিদাপাপনট্ঠেনাতি বোজ্ঝঙ্গভাৰনানুযুত্তস্স যোগিনো তং মূলপটিসম্ভিদং পাপনট্ঠেন. তস্সেৰ যোগিনো তস্সা মূলপটিসম্ভিদায ৰসীভাৰট্ঠেন. সেসেসুপি ঈদিসেসু পুগ্গলৰোহারেসু বোধিস্স অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গাতি ৰুত্তং হোতীতি ৰেদিতব্বং. মূলপটিসম্ভিদায ৰসীভাৰপ্পত্তানম্পীতি ঈদিসেসুপি নিট্ঠাৰচনেসু ফলবোজ্ঝঙ্গাতি ৰেদিতব্বং. ৰসীভাৰং পত্তানন্তিপি পাঠো.
মূলমূলকদসকং নিট্ঠিতং.
সেসেসুপি হেতুমূলকাদীসু নৰসু দসকেসু ইমিনাৰ নযেন সাধারণৰচনানং অত্থো ৰেদিতব্বো. অসাধারণেসু পন যথাৰুত্তা এৰ বোজ্ঝঙ্গা যথাৰুত্তানং ধম্মানং জনকত্তা হেতূ নাম হোন্তি. উপত্থম্ভকত্তা পচ্চযা নাম. তে এৰ তদঙ্গসমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিৰিসুদ্ধিভূতত্তা ৰিসুদ্ধি নাম. ৰজ্জৰিরহিতত্তা অনৰজ্জা নাম. ‘‘সব্বেপি কুসলা ধম্মা নেক্খম্ম’’ন্তি ৰচনতো নেক্খম্মং নাম. কিলেসেহি ৰিমুত্তত্তা তদঙ্গৰিমুত্তিআদিৰসেন ৰিমুত্তি নাম. মগ্গফলবোজ্ঝঙ্গা ৰিসযীভূতেহি আসৰেহি ৰিরহিতত্তা অনাসৰা. তিৰিধাপি বোজ্ঝঙ্গা কিলেসেহি সুঞ্ঞত্তা তদঙ্গৰিৰেকাদিৰসেন ৰিৰেকা. ৰিপস্সনামগ্গবোজ্ঝঙ্গা পরিচ্চাগৰোসগ্গত্তা পক্খন্দনৰোসগ্গত্তা চ ৰোসগ্গা. ফলবোজ্ঝঙ্গা পক্খন্দনৰোসগ্গত্তা ৰোসগ্গা.
১৯. মূলট্ঠং বুজ্ঝন্তীতিআদযো একেকপদৰসেন নিদ্দিট্ঠা নৰ দসকা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা. ৰসীভাৰপ্পত্তানন্তি পদং পন ৰত্তমানৰচনাভাৰেন ন যোজিতং. পরিগ্গহট্ঠাদযো অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসে ৰুত্তত্থা.
২০. পুন থেরো অত্তনা দেসিতং সুত্তন্তং উদ্দিসিত্ৰা তস্স নিদ্দেসৰসেন বোজ্ঝঙ্গৰিধিং দস্সেতুকামো একং সমযন্তিআদিকং নিদানং ৰত্ৰা সুত্তন্তং তাৰ উদ্দিসি. অত্তনা দেসিতসুত্তত্তা এৰ চেত্থ এৰং মে সুতন্তি ন ৰুত্তং. আযস্মা সারিপুত্তোতি পনেত্থ দেসকব্যত্তিভাৰত্থং অত্তানং পরং ৰিয কত্ৰা ৰুত্তং. ঈদিসঞ্হি ৰচনং লোকে গন্থেসু পযুজ্জন্তি. পুব্বণ্হসমযন্তি সকলং পুব্বণ্হসমযং. অচ্চন্তসংযোগত্থে উপযোগৰচনং. সেসদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ইতি চে মে হোতীতি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গোতি এৰঞ্চে ময্হং হোতি. অপ্পমাণোতি মে হোতীতি অপ্পমাণোতি এৰং মে হোতি. সুসমারদ্ধোতি মে হোতীতি সুট্ঠু পরিপুণ্ণোতি এৰং মে হোতি. তিট্ঠন্তন্তি নিব্বানারম্মণে পৰত্তিৰসেন তিট্ঠন্তং. চৰতীতি নিব্বানারম্মণতো অপগচ্ছতি. সেসবোজ্ঝঙ্গেসুপি এসেৰ নযো.
রাজমহামত্তস্সাতি রঞ্ঞো মহাঅমচ্চস্স, মহতিযা ৰা ভোগমত্তায ভোগপ্পমাণেন সমন্নাগতস্স. নানারত্তানন্তি নানারঙ্গরত্তানং, পূরণত্থে সামিৰচনং, নানারত্তেহীতি অত্থো. দুস্সকরণ্ডকোতি দুস্সপেল়া. দুস্সযুগন্তি ৰত্থযুগলং. পারুপিতুন্তি অচ্ছাদেতুং. ইমস্মিং সুত্তন্তে থেরস্স ফলবোজ্ঝঙ্গা কথিতা. যদা হি থেরো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং সীসং কত্ৰা ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জতি, তদা ইতরে তদন্ৰযা হোন্তি. যদা ধম্মৰিচযাদীসু অঞ্ঞতরং, তদা সেসাপি তদন্ৰযা হোন্তীতি এৰং ফলসমাপত্তিযা অত্তনো চিণ্ণৰসীভাৰং দস্সেন্তো থেরো ইমং সুত্তন্তং কথেসীতি.
সুত্তন্তনিদ্দেসৰণ্ণনা
২১. কথং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ইতি চে হোতীতি বোজ্ঝঙ্গোতি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং সীসং কত্ৰা ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তস্স অঞ্ঞেসু বোজ্ঝঙ্গেসু ৰিজ্জমানেসু এৰং অযং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো হোতীতি ইতি চে পৰত্তস্স কথং সো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো হোতীতি অত্থো. যাৰতা নিরোধূপট্ঠাতীতি যত্তকেন কালেন নিরোধো উপট্ঠাতি, যত্তকে কালে আরম্মণতো নিব্বানং উপট্ঠাতীতি অত্থো. যাৰতা অচ্চীতি যত্তকেন পরিমাণেন জালা. কথং অপ্পমাণো ইতি চে হোতীতি বোজ্ঝঙ্গোতি ন অপ্পমাণেপি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গে ৰিজ্জমানে এৰং অযং অপ্পমাণো হোতীতি ইতি চে পৰত্তস্স সো অপ্পমাণো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো কথং হোতীতি অত্থো. পমাণবদ্ধাতি কিলেসা চ পরিযুট্ঠানা চ পোনোভৰিকসঙ্খারা চ পমাণবদ্ধা নাম হোন্তি. ‘‘রাগোপমাণকরণো, দোসো পমাণকরণো, মোহো পমাণকরণো’’তি (ম. নি. ১.৪৫৯) ৰচনতো রাগাদযো যস্স উপ্পজ্জন্তি, ‘‘অযং এত্তকো’’তি তস্স পমাণকরণতো পমাণং নাম. তস্মিং পমাণে বদ্ধা পটিবদ্ধা আযত্তাতি কিলেসাদযো পমাণবদ্ধা নাম হোন্তি. কিলেসাতি অনুসযভূতা, পরিযুট্ঠানাতি সমুদাচারপ্পত্তকিলেসা. সঙ্খারা পোনোভৰিকাতি পুনপ্পুনং ভৰকরণং পুনভৰো, পুনভৰো সীলমেতেসন্তি পোনভৰিকা, পোনভৰিকা এৰ পোনোভৰিকা. কুসলাকুসলকম্মসঙ্খাতা সঙ্খারা. অপ্পমাণোতি ৰুত্তপ্পকারস্স পমাণস্স অভাৰেন অপ্পমাণো. মগ্গফলানম্পি অপ্পমাণত্তা ততো ৰিসেসনত্থং অচলট্ঠেন অসঙ্খতট্ঠেনাতি ৰুত্তং. ভঙ্গাভাৰতো অচলো, পচ্চযাভাৰতো অসঙ্খতো. যো হি অচলো অসঙ্খতো চ, সো অতিৰিয পমাণৰিরহিতো হোতি.
কথং সুসমারদ্ধো ইতি চে হোতীতি বোজ্ঝঙ্গোতি অনন্তরং ৰুত্তনযেন যোজেতব্বং. ৰিসমাতি সযঞ্চ ৰিসমত্তা, ৰিসমস্স চ ভাৰস্স হেতুত্তা ৰিসমা. সমধম্মোতি সন্তট্ঠেন পণীতট্ঠেন সমো ধম্মো. পমাণাভাৰতো সন্তো. ‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, ধম্মা সঙ্খতা ৰা অসঙ্খতা ৰা, ৰিরাগো তেসং ধম্মানং অগ্গমক্খাযতী’’তি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৰু. ৯০) ৰচনতো সব্বধম্মুত্তমট্ঠেন পণীতো. তস্মিং সমধম্মোতি ৰুত্তে সুসমে আরদ্ধো সুসমারদ্ধো. আৰজ্জিতত্তাতি ফলসমাপত্তিযা পৰত্তকালং সন্ধায ৰুত্তং. অনুপ্পাদাদিসঙ্খাতে নিব্বানে মনোদ্ৰারাৰজ্জনস্স উপ্পন্নত্তাতি ৰুত্তং হোতি. তিট্ঠতীতি পৰত্ততি. উপ্পাদাদীনি হেট্ঠা ৰুত্তত্থানি. সেসবোজ্ঝঙ্গমূলকেসুপি ৰারেসু এসেৰ নযো.
বোজ্ঝঙ্গকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. মেত্তাকথা
মেত্তাকথাৰণ্ণনা
২২. ইদানি বোজ্ঝঙ্গকথানন্তরং কথিতায বোজ্ঝঙ্গকথাগতিযা সুত্তন্তপুব্বঙ্গমায মেত্তাকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. তত্থ সুত্তন্তে তাৰ আসেৰিতাযাতি আদরেন সেৰিতায. ভাৰিতাযাতি ৰড্ঢিতায. বহুলীকতাযাতি পুনপ্পুনং কতায. যানীকতাযাতি যুত্তযানসদিসায কতায. ৰত্থুকতাযাতি পতিট্ঠানট্ঠেন ৰত্থু ৰিয কতায. অনুট্ঠিতাযাতি পচ্চুপট্ঠিতায. পরিচিতাযাতি সমন্ততো চিতায উপচিতায. সুসমারদ্ধাযাতি সুট্ঠু সমারদ্ধায সুকতায. আনিসংসাতি গুণা. পাটিকঙ্খাতি পটিকঙ্খিতব্বা ইচ্ছিতব্বা. সুখং সুপতীতি যথা সেসজনা সম্পরিৰত্তমানা কাকচ্ছমানা দুক্খং সুপন্তি, এৰং অসুপিত্ৰা সুখং সুপতি. নিদ্দং ওক্কন্তোপি সমাপত্তিং সমাপন্নো ৰিয হোতি. সুখং পটিবুজ্ঝতীতি যথা অঞ্ঞে নিত্থুনন্তা ৰিজম্ভন্তা সম্পরিৰত্তন্তা দুক্খং পটিবুজ্ঝন্তি, এৰং অপটিবুজ্ঝিত্ৰা ৰিকসমানমিৰ পদুমং সুখং নিব্বিকারং পটিবুজ্ঝতি. ন পাপকং সুপিনং পস্সতীতি সুপিনং পস্সন্তোপি ভদ্দকমেৰ সুপিনং পস্সতি. চেতিযং ৰন্দন্তো ৰিয পূজং করোন্তো ৰিয ধম্মং সুণন্তো ৰিয চ হোতি. যথা পনঞ্ঞে অত্তানং চোরেহি পরিৰারিতং ৰিয ৰাল়েহি উপদ্দুতং ৰিয পপাতে পতন্তং ৰিয চ পস্সন্তি, ন এৰং পাপকং সুপিনং পস্সতি. মনুস্সানং পিযো হোতীতি উরে আমুত্তমুত্তাহারো ৰিয সীসে পিল়ন্ধমালা ৰিয চ মনুস্সানং পিযো হোতি মনাপো. অমনুস্সানং পিযো হোতীতি যথেৰ চ মনুস্সানং, এৰং অমনুস্সানম্পি পিযো হোতি. দেৰতা রক্খন্তীতি পুত্তমিৰ মাতাপিতরো দেৰতা রক্খন্তি. নাস্স অগ্গি ৰা ৰিসং ৰা সত্থং ৰা কমতীতি মেত্তাৰিহারিস্স কাযে অগ্গি ৰা ৰিসং ৰা সত্থং ৰা ন কমতি ন পৰিসতি, নাস্স কাযং ৰিকোপেতীতি ৰুত্তং হোতি. তুৰটং চিত্তং সমাধিযতীতি মেত্তাৰিহারিনো খিপ্পমেৰ চিত্তং সমাধিযতি, নত্থি তস্স দন্ধাযিতত্তং. মুখৰণ্ণো ৰিপ্পসীদতীতি বন্ধনা পমুত্ততালপক্কং ৰিয চস্স ৰিপ্পসন্নৰণ্ণং মুখং হোতি. অসম্মূল়্হো কালং করোতীতি মেত্তাৰিহারিনো সম্মোহমরণং নাম নত্থি, অসম্মূল়্হো নিদ্দং ওক্কমন্তো ৰিয কালং করোতি. উত্তরি অপ্পটিৰিজ্ঝন্তোতি মেত্তাসমাপত্তিতো উত্তরিং অরহত্তং অধিগন্তুং অসক্কোন্তো ইতো চৰিত্ৰা সুত্তপ্পবুদ্ধো ৰিয ব্রহ্মলোকূপগো হোতীতি ব্রহ্মলোকং উপপজ্জতীতি অত্থো.
মেত্তানিদ্দেসে অনোধিসো ফরণাতি ওধি মরিযাদা, ন ওধি অনোধি. ততো অনোধিসো, অনোধিতোতি অত্থো, নিপ্পদেসতো ফুসনাতি ৰুত্তং হোতি. ওধিসোতি পদেসৰসেন. দিসাফরণাতি দিসাসু ফরণা. সব্বেতি অনৰসেসপরিযাদানং. সত্তাতিপদস্স অত্থো ঞাণকথামাতিকাৰণ্ণনাযং ৰুত্তো, রুল়্হীসদ্দেন পন ৰীতরাগেসুপি অযং ৰোহারো ৰত্ততি ৰিলীৰমযেপি বীজনিৰিসেসে তালৰণ্টৰোহারো ৰিয. অৰেরাতি ৰেররহিতা. অব্যাপজ্জাতি ব্যাপাদরহিতা. অনীঘাতি নিদ্দুক্খা. অনিগ্ঘাতিপি পাঠো. সুখী অত্তানংপরিহরন্তূতি সুখিতা হুত্ৰা অত্তভাৰং ৰত্তযন্তু. ‘‘অৰেরা’’তি চ সকসন্তানে চ পরে পটিচ্চ, পরসন্তানে চ ইতরে পটিচ্চ ৰেরাভাৰো দস্সিতো, ‘‘অব্যাপজ্জা’’তিআদীসু ৰেরাভাৰা তম্মূলকব্যাপাদাভাৰো, ‘‘অনীঘা’’তি ব্যাপাদাভাৰা তম্মূলকদুক্খাভাৰো, ‘‘সুখী অত্তানং পরিহরন্তূ’’তি দুক্খাভাৰাসুখেন অত্তভাৰপরিহরণং দস্সিতন্তি এৰমেত্থ ৰচনসম্বন্ধো ৰেদিতব্বোতি. ইমেসু চ ‘‘অৰেরা হোন্তূ’’তিআদীসু চতূসুপি ৰচনেসু যং যং পাকটং হোতি, তস্স তস্স ৰসেন মেত্তায ফরতি.
পাণাতিআদীসু পাণনতায পাণা, অস্সাসপস্সাসাযত্তৰুত্তিতাযাতি অত্থো. ভূতত্তা ভূতা, অভিনিব্বত্তাতি অত্থো. পুং ৰুচ্চতি নিরযো, তং পুং গলন্তি গচ্ছন্তীতি পুগ্গলা. অত্তভাৰো ৰুচ্চতি সরীরং, খন্ধপঞ্চকমেৰ ৰা, তং উপাদায পঞ্ঞত্তিমত্তসব্ভাৰতো, তস্মিং অত্তভাৰে পরিযাপন্না পরিচ্ছিন্না অন্তোগধাতি অত্তভাৰপরিযাপন্না. যথা চ সত্তাতি ৰচনং, এৰং সেসানিপি রুল়্হীৰসেন আরোপেত্ৰা সব্বানেতানি সব্বসত্তৰেৰচনানীতি ৰেদিতব্বানি. কামঞ্চ অঞ্ঞানিপি ‘‘সব্বে জন্তূ সব্বে জীৰা’’তিআদীনি সব্বসত্তৰেৰচনানি অত্থি, পাকটৰসেন পন ইমানেৰ পঞ্চ গহেত্ৰা ‘‘পঞ্চহাকারেহি অনোধিসো ফরণা মেত্তাচেতোৰিমুত্তী’’তি ৰুচ্চতি. যে পন ‘‘সত্তা পাণা’’তিআদীনং ন কেৰলং ৰচনমত্ততোৰ, অথ খো অত্থতোপি নানত্তমেৰ ইচ্ছেয্যুং, তেসং অনোধিসো ফরণা ৰিরুজ্ঝতি. তস্মা তথা অত্থং অগ্গহেত্ৰা ইমেসু পঞ্চসু আকারেসু অঞ্ঞতরৰসেন অনোধিসো মেত্তায ফরতি.
ওধিসো ফরণে পন ইত্থিযো পুরিসাতি লিঙ্গৰসেন ৰুত্তং, অরিযা অনরিযাতি অরিযপুথুজ্জনৰসেন, দেৰামনুস্সা ৰিনিপাতিকাতি উপপত্তিৰসেন. দিসাফরণেপি দিসাৰিভাগং অকত্ৰা সব্বদিসাসু ‘‘সব্বে সত্তা’’তিআদিনা নযেন ফরণতো অনোধিসো ফরণা হোতি, সব্বদিসাসু ‘‘সব্বা ইত্থিযো’’তিআদিনা নযেন ফরণতো ওধিসো ফরণা.
যস্মা পন অযং তিৰিধাপি মেত্তাফরণা অপ্পনাপত্তচিত্তস্স ৰসেন ৰুত্তা, তস্মা তীসু ৰারেসু অপ্পনা গহেতব্বা. অনোধিসো ফরণে তাৰ ‘‘সব্বে সত্তা অৰেরা হোন্তূ’’তি একা, ‘‘অব্যাপজ্জা হোন্তূ’’তি একা ‘‘অনীঘা হোন্তূ’’তি একা, ‘‘সুখী অত্তানং পরিহরন্তূ’’তি একা. তানিপি হি চত্তারি হিতোপসংহারৰসেনেৰ ৰুত্তানি. হিতোপসংহারলক্খণা হি মেত্তা. ইতি ‘‘সত্তা’’তিআদীসু পঞ্চসু আকারেসু চতস্সন্নং চতস্সন্নং অপ্পনানং ৰসেন ৰীসতি অপ্পনা হোন্তি, ওধিসো ফরণে ‘‘সব্বা ইত্থিযো’’তিআদীসু সত্তসু আকারেসু চতস্সন্নং চতস্সন্নং ৰসেন অট্ঠৰীসতি অপ্পনা. দিসাফরণে পন ‘‘সব্বে পুরত্থিমায দিসায সত্তা’’তিআদিনা নযেন একমেকিস্সা দিসায ৰীসতি ৰীসতি কত্ৰা দ্ৰে সতানি, ‘‘সব্বা পুরত্থিমায দিসায ইত্থিযো’’তিআদিনা নযেন একমেকিস্সা দিসায অট্ঠৰীসতি অট্ঠৰীসতি কত্ৰা অসীতি দ্ৰে সতানীতি চত্তারি সতানি অসীতি চ অপ্পনা. ইতি সব্বানিপি ইধ ৰুত্তানি অট্ঠৰীসাধিকানি পঞ্চ অপ্পনাসতানি হোন্তি. যথা চ মেত্তায তিৰিধেন ফরণা ৰুত্তা, তথা করুণামুদিতাউপেক্খানম্পি ৰুত্তাৰ হোতীতি ৰেদিতব্বং.
১. ইন্দ্রিযৰারৰণ্ণনা
২৩. অথ মেত্তূপসংহারাকারং ইন্দ্রিযাদিপরিভাৰনঞ্চ দস্সেতুং সব্বেসং সত্তানং পীল়নং ৰজ্জেত্ৰাতিআদিমাহ. তত্থ পীল়নন্তি অব্ভন্তরতো সরীরপীল়নং. উপঘাতন্তি বাহিরতো সরীরোপঘাতং. সন্তাপন্তি যথা তথা ৰা চিত্তসন্তাপনং. পরিযাদানন্তি পকতিযা জীৰিতাদিপরিক্খযং. ৰিহেসন্তি পরতো জীৰিতৰিহেঠনং. ৰজ্জেত্ৰাতি পীল়নাদীসু একেকং অত্তনো চিত্তেনেৰ অপনেত্ৰা. ইমানি পীল়নাদীনি পঞ্চ পদানি মেত্তোপসংহারস্স পটিপক্খৰিৰজ্জনৰসেন ৰুত্তানি, অপীল়নাযাতিআদীনি মেত্তোপসংহারৰসেন. অপীল়নাযাতি অপীল়নাকারেন, সব্বে সত্তে মেত্তাযতীতি সম্বন্ধো. এৰং সেসেসুপি. মা ৰেরিনো মা দুক্খিনো মা দুক্খিতত্তাতি ইমানিপি তীণি মেত্তোপসংহারস্স পটিপক্খপটিক্খেপৰচনানি. মা-ৰচনস্স মা হোন্তূতি অত্থো. অৰেরিনো সুখিনো সুখিতত্তাতি ইমানি তীণি মেত্তোপসংহারৰচনানি. ‘‘অব্যাপজ্জা অনীঘা’’তি ইদং দ্ৰযং ‘‘সুখিনো’’তি ৰচনেন সঙ্গহিতন্তি ৰেদিতব্বং. সুখিতত্তাতি তস্সেৰ সুখস্স নিচ্চপ্পৰত্তিদস্সনং. ‘‘সুখিতত্তা’’তি চ ‘‘সুখী অত্তানং পরিহরন্তূ’’তি চ অত্থতো একং. ‘‘অপীল়নাযা’’তিআদীহি ৰা অব্যাপজ্জানীঘৰচনানি সঙ্গহিতানি. অট্ঠহাকারেহীতি ‘‘অপীল়নাযা’’তিআদযো পঞ্চ মেত্তোপসংহারাকারা ‘‘অৰেরিনো হোন্তূ’’তিআদযো তযো মেত্তোপসংহারাকারাতি ইমেহি অট্ঠহাকারেহি. মেত্তাযতীতি সিনিয্হতি. তং ধম্মং চেতযতীতি তং হিতোপসংহারং চেতযতি অভিসন্দহতি, পৰত্তেতীতি অত্থো. সব্বব্যাপাদপরিযুট্ঠানেহি ৰিমুচ্চতীতি মেত্তায পটিপক্খভূতেহি সব্বেহি ব্যাপাদসমুদাচারেহি ৰিক্খম্ভনতো ৰিমুচ্চতি. মেত্তা চ চেতো চ ৰিমুত্তি চাতি একাযেৰ মেত্তা তিধা ৰণ্ণিতা.
অৰেরিনো খেমিনো সুখিনোতি ইমানি তীণি পদানি পুব্বে ৰুত্তে আকারে সঙ্খেপেন সঙ্গহেত্ৰা ৰুত্তানি. সদ্ধায অধিমুচ্চতীতিআদিনা নযেন ৰুত্তানি পঞ্চিন্দ্রিযানি মেত্তায সম্পযুত্তানিযেৰ. আসেৰনাতিআদীসু ছসু ৰারেসু আসেৰীযতি এতেহি মেত্তাতি আসেৰনা. তথা ভাৰনা বহুলীকম্মং. অলঙ্কারাতি ৰিভূসনা. স্ৰালঙ্কতাতি সুট্ঠু অলঙ্কতা ভূসিতা. পরিক্খারাতি সম্ভারা. সুপরিক্খতাতি সুট্ঠু সম্ভতা. পরিৰারাতি রক্খনট্ঠেন. পুন আসেৰনাদীনি অট্ঠৰীসতি পদানি মেত্তায ৰণ্ণভণনত্থং ৰুত্তানি. তত্থ পারিপূরীতি পরিপুণ্ণভাৰা. সহগতাতি মেত্তায সহগতা. তথা সহজাতাদযো. পক্খন্দনাতি মেত্তায পৰিসনা, পক্খন্দতি এতেহি মেত্তাতি ৰা পক্খন্দনা. তথা সংসীদনাদযো. এতং সন্তন্তি ফস্সনাতি এসা মেত্তা সন্তাতি এতেহি ফস্সনা হোতীতি এতং সন্তন্তি ফস্সনা ‘‘এতদগ্গ’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ১.১৮৮ আদযো) ৰিয নপুংসকৰচনং. স্ৰাধিট্ঠিতাতি সুট্ঠু পতিট্ঠিতা. সুসমুগ্গতাতি সুট্ঠু সমুস্সিতা. সুৰিমুত্তাতি অত্তনো অত্তনো পচ্চনীকেহি সুট্ঠু ৰিমুত্তা. নিব্বত্তেন্তীতি মেত্তাসম্পযুত্তা হুত্ৰা মেত্তং নিব্বত্তেন্তি. জোতেন্তীতি পাকটং করোন্তি. পতাপেন্তীতি ৰিরোচেন্তি.
২-৪. বলাদিৰারত্তযৰণ্ণনা
২৪-২৭. ইন্দ্রিযৰারে ৰুত্তনযেনেৰ বলৰারোপি ৰেদিতব্বো. বোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গৰারা পরিযাযেন ৰুত্তা, ন যথালক্খণৰসেন. মগ্গঙ্গৰারে সম্মাৰাচাকম্মন্তাজীৰা মেত্তায পুব্বভাগৰসেন ৰুত্তা, ন অপ্পনাৰসেন. ন হি এতে মেত্তায সহ ভৰন্তি. সব্বেসং পাণানন্তিআদীনং সেসৰারানম্পি সত্তৰারে ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. মেত্তাভাৰনাৰিধানং পন ৰিসুদ্ধিমগ্গতো (ৰিসুদ্ধি. ১.২৪০ আদযো) গহেতব্বন্তি.
মেত্তাকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. ৰিরাগকথা
ৰিরাগকথাৰণ্ণনা
২৮. ইদানি মগ্গপযোজনপরিযোসানায মেত্তাকথায অনন্তরং কথিতায ৰিরাগসঙ্খাতমগ্গপুব্বঙ্গমায ৰিরাগকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. তত্থ পঠমং তাৰ ‘‘নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতি ৰিরাগা ৰিমুচ্চতী’’তি (মহাৰ ২৩) ৰুত্তানং দ্ৰিন্নং সুত্তন্তপদানং অত্থং নিদ্দিসিতুকামেন ৰিরাগো মগ্গো, ৰিমুত্তি ফলন্তি উদ্দেসো ঠপিতো. তত্থ পঠমং ৰচনত্থং তাৰ নিদ্দিসিতুকামো কথং ৰিরাগো মগ্গোতিআদিমাহ. তত্থ ৰিরজ্জতীতি ৰিরত্তা হোতি. সেসানি মগ্গঞাণনিদ্দেসে ৰুত্তত্থানি. ৰিরাগোতি যস্মা সম্মাদিট্ঠি ৰিরজ্জতি, তস্মা ৰিরাগো নামাতি অত্থো. সো চ ৰিরাগো যস্মা ৰিরাগারম্মণো…পে… ৰিরাগে পতিট্ঠিতো, তস্মা চ ৰিরাগোতি এৰং ‘‘ৰিরাগারম্মণো’’তিআদীনং পঞ্চন্নং ৰচনানং সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. তত্থ ৰিরাগারম্মণোতি নিব্বানারম্মণো. ৰিরাগগোচরোতি নিব্বানৰিসযো. ৰিরাগে সমুদাগতোতি নিব্বানে সমুপ্পন্নো. ৰিরাগে ঠিতোতি পৰত্তিৰসেন নিব্বানে ঠিতো. ৰিরাগে পতিট্ঠিতোতি অনিৰত্তনৰসেন নিব্বানে পতিট্ঠিতো.
নিব্বানঞ্চ ৰিরাগোতি নিব্বানং ৰিরাগহেতুত্তা ৰিরাগো. নিব্বানারম্মণতাজাতাতি নিব্বানারম্মণে জাতা, নিব্বানারম্মণভাৰেন ৰা জাতা. তে মগ্গসম্পযুত্তা সব্বেৰ ফস্সাদযো ধম্মা ৰিরজ্জনট্ঠেন ৰিরাগা হোন্তীতি ৰিরাগা নাম হোন্তি. সহজাতানীতি সম্মাদিট্ঠিসহজাতানি সম্মাসঙ্কপ্পাদীনি সত্ত মগ্গঙ্গানি. ৰিরাগং গচ্ছন্তীতি ৰিরাগো মগ্গোতি ৰিরাগং নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা গচ্ছন্তীতি ৰিরাগারম্মণত্তা ৰিরাগো নাম, মগ্গনট্ঠেন মগ্গো নাম হোতীতি অত্থো. একেকম্পি মগ্গঙ্গং মগ্গোতি নামং লভতি. ইতি একেকস্স অঙ্গস্স মগ্গত্তে ৰুত্তে সম্মাদিট্ঠিযাপি মগ্গত্তং ৰুত্তমেৰ হোতি. তস্মাযেৰ চ এতেন মগ্গেনাতি অট্ঠ মগ্গঙ্গানি গহেত্ৰা ৰুত্তং. বুদ্ধা চাতি পচ্চেকবুদ্ধাপি সঙ্গহিতা. তেপি হি ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, বুদ্ধা তথাগতো চ অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো পচ্চেকবুদ্ধো চা’’তি (অ. নি. ২.৫৭) ৰুত্তত্তা বুদ্ধাযেৰ. অগতন্তি অনমতগ্গে সংসারে অগতপুব্বং. দিসন্তি সকলাযপটিপত্তিযা দিস্সতি অপদিস্সতি অভিসন্দহীযতীতি দিসা, সব্ববুদ্ধেহি ৰা পরমং সুখন্তি দিস্সতি অপদিস্সতি কথীযতীতি দিসা, সব্বদুক্খং ৰা দিস্সন্তি ৰিস্সজ্জেন্তি উজ্ঝন্তি এতাযাতি দিসা. তং দিসং. অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোতি কিং ৰুত্তং হোতি? যো সো অট্ঠঙ্গিকো ধম্মসমূহো, সো এতেন নিব্বানং গচ্ছন্তীতি গমনট্ঠেন মগ্গো নামাতি ৰুত্তং হোতি. পুথুসমণব্রাহ্মণানং পরপ্পৰাদানন্তি ৰিসুং ৰিসুং সমণানং ব্রাহ্মণানঞ্চ ইতো অঞ্ঞলদ্ধিকানং. অগ্গোতি তেসং সেসমগ্গানং ৰিসিট্ঠো. সেট্ঠোতি সেসমগ্গতো অতিৰিয পসংসনীযো. মোক্খোতি মুখে সাধু, সেসমগ্গানং অভিমুখে অযমেৰ সাধূতি অত্থো. উত্তমোতি সেসমগ্গে অতিৰিয উত্তিণ্ণো. পৰরোতি সেসমগ্গতো নানপ্পকারেহি সংভজনীযো. ইতীতি কারণত্থে নিপাতো. তস্মা ভগৰতা ‘‘মগ্গানং অট্ঠঙ্গিকো সেট্ঠো’’তি ৰুত্তোতি অধিপ্পাযো. ৰুত্তঞ্হি ভগৰতা –
‘‘মগ্গানট্ঠঙ্গিকো সেট্ঠো, সচ্চানং চতুরো পদা;
ৰিরাগো সেট্ঠো ধম্মানং, দ্ৰিপদানঞ্চ চক্খুমা’’তি. (ধ. প. ২৭৩);
তং ইধ ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা ‘‘মগ্গানং অট্ঠঙ্গিকো সেট্ঠো’’তি ৰুত্তং. সেসৰারেসুপি ইমিনা চ নযেন হেট্ঠা ৰুত্তনযেন চ অত্থো ৰেদিতব্বো.
দস্সনৰিরাগোতিআদীসু দস্সনসঙ্খাতো ৰিরাগো দস্সনৰিরাগো. ইন্দ্রিযট্ঠতো বলস্স ৰিসিট্ঠত্তা ইধ ইন্দ্রিযতো বলং পঠমং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. আধিপতেয্যট্ঠেন ইন্দ্রিযানীতিআদি ইন্দ্রিযাদীনং অত্থৰিভাৰনা, ন ৰিরাগস্স. তথট্ঠেন সচ্চাতি সচ্চঞাণং ৰেদিতব্বং. সীলৰিসুদ্ধীতি সম্মাৰাচাকম্মন্তাজীৰা. চিত্তৰিসুদ্ধীতি সম্মাসমাধি. দিট্ঠিৰিসুদ্ধীতি সম্মাদিট্ঠিসঙ্কপ্পা. ৰিমুত্তট্ঠেনাতি তংতংমগ্গৰজ্ঝকিলেসেহি মুত্তট্ঠেন. ৰিজ্জাতি সম্মাদিট্ঠি. ৰিমুত্তীতি সমুচ্ছেদৰিমুত্তি. অমতোগধং নিব্বানং পরিযোসানট্ঠেন মগ্গোতি মগ্গফলপচ্চৰেক্খণাহি মগ্গীযতীতি মগ্গো.
ইমস্মিং ৰিরাগনিদ্দেসে ৰুত্তা ধম্মা সব্বেপি মগ্গক্খণেযেৰ. ৰিমুত্তিনিদ্দেসে ফলক্খণে. তস্মা ছন্দমনসিকারাপি মগ্গফলসম্পযুত্তা.
২৯. ৰিরাগনিদ্দেসে ৰুত্তনযেনেৰ ৰিমুত্তিনিদ্দেসেপি অত্থো ৰেদিতব্বো. ফলং পনেত্থ পটিপ্পস্সদ্ধিৰিমুত্তত্তা ৰিমুত্তি, নিব্বানং নিস্সরণৰিমুত্তত্তা ৰিমুত্তি. ‘‘সহজাতানি সত্তঙ্গানী’’তিআদীনি ৰচনানি ইধ ন লব্ভন্তীতি ন ৰুত্তানি. সযং ফলৰিমুত্তত্তা পরিচ্চাগট্ঠেন ৰিমুত্তীতি এত্তকমেৰ ৰুত্তং. সেসং ৰুত্তনযমেৰাতি.
ৰিরাগকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. পটিসম্ভিদাকথা
১. ধম্মচক্কপৰত্তনৰারৰণ্ণনা
৩০. ইদানি ৰিরাগসঙ্খাতমগ্গৰসেন সিদ্ধং পটিসম্ভিদাপভেদং দস্সেন্তেন কথিতায ধম্মচক্কপ্পৰত্তনসুত্তন্তপুব্বঙ্গমায পটিসম্ভিদাকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. সুত্তন্তে তাৰ বারাণসিযন্তি বারাণসা নাম নদী, বারাণসায অৰিদূরে ভৰা নগরী বারাণসী. তস্সং বারাণসিযং. ইসিপতনে মিগদাযেতি ইসীনং পতনুপ্পতনৰসেন এৰংলদ্ধনামে মিগানং অভযদানদিন্নট্ঠানত্তা মিগদাযসঙ্খাতে আরামে. তত্থ হি উপ্পন্নুপ্পন্না সব্বঞ্ঞুইসযো পতন্তি, ধম্মচক্কপ্পৰত্তনত্থং নিসীদন্তীতি অত্থো. নন্দমূলকপব্ভারতো সত্তাহচ্চযেন নিরোধসমাপত্তিতো ৰুট্ঠিতা অনোতত্তদহে কতমুখধোৰনকিচ্চা আকাসেন আগন্ত্ৰা পচ্চেকবুদ্ধইসযোপেত্থ সমোসরণৰসেন পতন্তি, উপোসথত্থঞ্চ অনুপোসথত্থঞ্চ সন্নিপতন্তি, গন্ধমাদনং পটিগচ্ছন্তা চ ততো চ উপ্পতন্তীতিপি ইমিনা ইসীনং পতনুপ্পতনৰসেন তং ‘‘ইসিপতন’’ন্তি ৰুচ্চতি. ‘‘ইসিপদন’’ন্তিপি পাঠো. পঞ্চৰগ্গিযেতি –
‘‘কোণ্ডঞ্ঞো ভদ্দিযো ৰপ্পো, মহানামো চ অস্সজি;
এতে পঞ্চ মহাথেরা, পঞ্চৰগ্গাতি ৰুচ্চরে’’তি. –
এৰং ৰুত্তানং পঞ্চন্নং ভিক্খূনং ৰগ্গো পঞ্চৰগ্গো. তস্মিং পঞ্চৰগ্গে ভৰা তংপরিযাপন্নত্তাতি পঞ্চৰগ্গিযা, তে পঞ্চৰগ্গিযে. ভিক্খূ আমন্তেসীতি দীপঙ্করদসবলস্স পাদমূলে কতাভিনীহারতো পট্ঠায পারমিযো পূরেন্তো অনুপুব্বেন পচ্ছিমভৰং পত্ৰা পচ্ছিমভৰে চ কতাভিনিক্খমনো অনুপুব্বেন বোধিমণ্ডং পত্ৰা তত্থ অপরাজিতপল্লঙ্কে নিসিন্নো মারবলং ভিন্দিত্ৰা পঠমযামে পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরিত্ৰা মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৰিসোধেত্ৰা পচ্ছিমযামাৰসানে দসসহস্সিলোকধাতুং উন্নাদেন্তো সম্পকম্পেন্তো সব্বঞ্ঞুতং পত্ৰা সত্ত সত্তাহানি বোধিমণ্ডে ৰীতিনামেত্ৰা মহাব্রহ্মুনা আযাচিতধম্মদেসনা বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেত্ৰা লোকানুগ্গহেন বারাণসিং গন্ত্ৰা পঞ্চৰগ্গিযে ভিক্খূ সঞ্ঞাপেত্ৰা ধম্মচক্কং পৰত্তেতুকামো আমন্তেসি.
দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, অন্তাতি দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, কোট্ঠাসা. ইমস্স পন ৰচনস্স সমুদাহারেন সমুদাহারনিগ্ঘোসো হেট্ঠা অৰীচিং উপরি ভৰগ্গং পত্ৰা দসসহস্সিং লোকধাতুং পত্থরিত্ৰা অট্ঠাসি, তস্মিংযেৰ সমযে অট্ঠারসকোটিসঙ্খা ব্রহ্মানো সমাগচ্ছিংসু. পচ্ছিমদিসায সূরিযো অত্থঙ্গমেতি, পুরত্থিমায দিসায উত্তরাসাল়্হনক্খত্তেন যুত্তো পুণ্ণচন্দো উগ্গচ্ছতি. তস্মিং সমযে ভগৰা ধম্মচক্কপ্পৰত্তনসুত্তন্তং আরভন্তো ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, অন্তা’’তিআদিমাহ.
তত্থ পব্বজিতেনাতি গিহিসংযোজনং ৰত্থুকামং ছেত্ৰা পব্বজিতেন. ন সেৰিতব্বাতি ন ৰলঞ্জেতব্বা. পব্বজিতানংযেৰ ৰিসেসতো পটিপত্তিযা ভাজনভূতত্তা ‘‘পব্বজিতেন ন সেৰিতব্বা’’তি ৰুত্তং. যো চাযং কামেসু কামসুখল্লিকানুযোগোতি যো চ অযং ৰত্থুকামেসু কিলেসকামসুখস্স, কিলেসকামসুখনিস্সযস্স ৰা অনুযোগো. হীনোতি লামকো. গম্মোতি গামৰাসীনং সন্তকো. পোথুজ্জনিকোতি পুথুজ্জনেন অন্ধবালজনেন আচিণ্ণো. অনরিযোতি ন অরিযো. অথ ৰা ন ৰিসুদ্ধানং উত্তমানং অরিযানং সন্তকো. অনত্থসংহিতোতি ন অত্থসংহিতো, সুখাৰহকারণং অনিস্সিতোতি অত্থো. অত্তকিলমথানুযোগোতি অত্তনো কিলমথস্স অনুযোগো, অত্তনো দুক্খকরণন্তি অত্থো. দুক্খোতি কণ্টকাপস্সযসেয্যাদীহি অত্তমারণেহি দুক্খাৰহো. তপস্সীহি ‘‘উত্তমং তপো’’তি গহিতত্তা তেসং চিত্তানুরক্খনত্থং ইধ ‘‘হীনো’’তি ন ৰুত্তং, পব্বজিতানং ধম্মত্তা ‘‘গম্মো’’তি চ, গিহীহি অসাধারণত্তা ‘‘পোথুজ্জনিকো’’তি চ ন ৰুত্তং. তত্থ পন কেহিচি পব্বজিতপটিঞ্ঞেহি দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদেহি ‘‘যতো খো, ভো, অযং অত্তা পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গিভূতো পরিচারেতি, এত্তাৰতা খো, ভো, অযং অত্তা দিট্ঠধম্মনিব্বানপ্পত্তো হোতী’’তি (দী. নি. ১.৯৪) গহিতত্তা তেসং চিত্তানুরক্খনত্থঞ্চ পচ্চুপ্পন্নে সুখত্তা চ তস্স ধম্মসমাদানস্স ‘‘দুক্খো’’তি ন ৰুত্তং. কামসুখল্লিকানুযোগো পচ্চুপ্পন্নে তণ্হাদিট্ঠিসংকিলিট্ঠসুখত্তা আযতিঞ্চ দুক্খৰিপাকত্তা তদনুযুত্তানং তণ্হাদিট্ঠিবন্ধনবদ্ধত্তা চ ন সেৰিতব্বো, অত্তকিলমথানুযোগো পচ্চুপ্পন্নে দিট্ঠিসংকিলিট্ঠদুক্খত্তা আযতিঞ্চ দুক্খৰিপাকত্তা তদনুযুত্তানং দিট্ঠিবন্ধনবদ্ধত্তা চ ন সেৰিতব্বো, এতে খোতি তে এতে. অনুপগম্মাতি ন উপগন্ত্ৰা. মজ্ঝিমাতি সংকিলিট্ঠসুখদুক্খানং অভাৰা মজ্ঝে ভৰাতি মজ্ঝিমা. সা এৰ নিব্বানং পটিপজ্জন্তি এতাযাতি পটিপদা. অভিসম্বুদ্ধাতি পটিৰিদ্ধা. চক্খুকরণীতিআদীসু পঞ্ঞাচক্খুং করোতীতি চক্খুকরণী. ঞাণকরণীতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. উপসমাযাতি কিলেসূপসমায. অভিঞ্ঞাযাতি চতুন্নং সচ্চানং অভিজাননত্থায. সম্বোধাযাতি তেসংযেৰ সম্বুজ্ঝনত্থায. নিব্বানাযাতি নিব্বানসচ্ছিকিরিযত্থায. অথ ৰা দস্সনমগ্গঞাণং করোতীতি চক্খুকরণী. ভাৰনামগ্গঞাণং করোতীতি ঞাণকরণী. সব্বকিলেসানং উপসমায. সব্বধম্মানং অভিঞ্ঞায. অরহত্তফলসম্বোধায. কিলেসানঞ্চ খন্ধানঞ্চ নিব্বানায. সচ্চকথা অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসে ৰুত্তা.
এৰং ভগৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা অত্তনি কতবহুমানানং তেসং অত্তনো পটিৰেধক্কমং সুত্ৰা পটিপত্তিযা বহুমানারোপনেন পটিপত্তিযং ঠত্ৰা সচ্চপ্পটিৰেধং পস্সন্তো ইদং দুক্খং অরিযসচ্চন্তি মে, ভিক্খৰেতিআদিনা অত্তনো পটিৰেধক্কমং দস্সেসি. তত্থ অননুস্সুতেসূতি ন অনুস্সুতেসু, পরং অনুগন্ত্ৰা অস্সুতেসূতি অত্থো. চক্খূতিআদীনং অত্থো পরতো আৰি ভৰিস্সতি. ইদং দুক্খং অরিযসচ্চং, ইদং দুক্খসমুদযং, ইদং দুক্খনিরোধং, ইদং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা অরিযসচ্চন্তি চতুন্নং সচ্চানং দস্সনপটিৰেধো সেখভূমিযং. পরিঞ্ঞেয্যং পহাতব্বং সচ্ছিকাতব্বং ভাৰেতব্বন্তি চতুন্নং সচ্চানং ভাৰনাপটিৰেধো সেখভূমিযংযেৰ. পরিঞ্ঞাতং পহীনং সচ্ছিকতং ভাৰিতন্তি চতুন্নং সচ্চানং পচ্চৰেক্খণা অসেখভূমিযং.
তিপরিৰট্টন্তি সচ্চঞাণকিচ্চঞাণকতঞাণসঙ্খাতানং তিণ্ণং পরিৰট্টানং ৰসেন তযো পরিৰট্টা অস্সাতি তিপরিৰট্টং. এত্থ হি ‘‘ইদং দুক্খং, ইদং দুক্খসমুদযং, ইদং দুক্খনিরোধং, ইদং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা অরিযসচ্চ’’ন্তি এৰং চতূসু সচ্চেসু যথাভূতঞাণং সচ্চঞাণং নাম. তেসুযেৰ ‘‘পরিঞ্ঞেয্যং পহাতব্বং সচ্ছিকাতব্বং ভাৰেতব্ব’’ন্তি এৰং কত্তব্বকিচ্চজাননঞাণং কিচ্চঞাণং নাম. ‘‘পরিঞ্ঞাতং পহীনং সচ্ছিকতং ভাৰিত’’ন্তি এৰং তস্স কিচ্চস্স কতভাৰজাননঞাণং কতঞাণং নাম. দ্ৰাদসাকারন্তি তেসংযেৰ একেকস্মিং সচ্চে তিণ্ণং তিণ্ণং আকারানং ৰসেন দ্ৰাদস আকারা অস্সাতি দ্ৰাদসাকারং. ঞাণদস্সনন্তি এতেসং তিপরিৰট্টানং দ্ৰাদসন্নং আকারানং ৰসেন উপ্পন্নং ঞাণসঙ্খাতং দস্সনং. অত্তমনাতি সকমনা. সত্তানঞ্হি সুখকামত্তা দুক্খপটিকূলত্তা পীতিসোমনস্সযুত্তমনো সকমনো নাম, পীতিসোমনস্সেহি অত্তমনা গহিতমনা ব্যাপিতমনাতি ৰা অত্থো. অভিনন্দুন্তি অভিমুখা হুত্ৰা নন্দিংসু. ৰেয্যাকরণেতি সুত্তন্তে. নিগ্গাথকো হি সুত্তন্তো কেৰলং অত্থস্স ব্যাকরণতো ৰেয্যাকরণং নাম. ভঞ্ঞমানেতি কথিযমানে. ৰত্তমানসমীপে ৰত্তমানৰচনং কতং, ভণিতেতি অত্থো. ৰিরজন্তি ৰিগতরাগাদিরজং. ৰীতমলন্তি ৰিগতরাগাদিমলং. রাগাদযো হি অজ্ঝোত্থরণট্ঠেন রজো নাম, দূসনট্ঠেন মলং নাম. ধম্মচক্খুন্তি কত্থচি পঠমমগ্গঞাণং, কত্থচি আদীনি তীণি মগ্গঞাণানি, কত্থচি চতুত্থমগ্গঞাণম্পি. ইধ পন পঠমমগ্গঞাণমেৰ. যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিরোধধম্মন্তি ৰিপস্সনাৰসেন এৰং পৰত্তস্স ধম্মচক্খুং উদপাদীতি অত্থো.
ধম্মচক্কেতি পটিৰেধঞাণে চ দেসনাঞাণে চ. বোধিপল্লঙ্কে নিসিন্নস্স হি ভগৰতো চতূসু সচ্চেসু দ্ৰাদসাকারং পটিৰেধঞাণম্পি ইসিপতনে নিসিন্নস্স দ্ৰাদসাকারমেৰ সচ্চদেসনায পৰত্তকদেসনাঞাণম্পি ধম্মচক্কং নাম. উভযম্পি হেতং দসবলস্স পৰত্তঞাণমেৰ. তং ইমায দেসনায পকাসেন্তেন ভগৰতা ধম্মচক্কং পৰত্তিতং নাম. তং পনেতং ধম্মচক্কং যাৰ অঞ্ঞাতকোণ্ডঞ্ঞত্থেরো অট্ঠারসহি ব্রহ্মকোটীহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে ন পতিট্ঠাতি, তাৰ ভগৰা পৰত্তেতি নাম, পতিট্ঠিতে পন পৰত্তিতং নাম. তং সন্ধায ‘‘পৰত্তিতে চ ভগৰতা ধম্মচক্কে’’তি ৰুত্তং.
ভুম্মা দেৰাতি ভূমট্ঠকা দেৰা. সদ্দমনুস্সাৰেসুন্তি একপ্পহারেনেৰ সাধুকারং দত্ৰা এতং ভগৰতাতিআদীনি ৰদন্তা সদ্দং অনুস্সাৰযিংসু. অপ্পটিৰত্তিযন্তি ‘‘নযিদং তথা’’তি পটিলোমং ৰত্তেতুং অসক্কুণেয্যং. সন্নিপতিতা চেত্থ দেৰব্রহ্মানো দেসনাপরিযোসানে একপ্পহারেনেৰ সাধুকারং অদংসু, সন্নিপাতং অনাগতা পন ভুম্মদেৰাদযো তেসং তেসং সদ্দং সুত্ৰা সাধুকারমদংসূতি ৰেদিতব্বং. তেসু পন পব্বতরুক্খাদীসু নিব্বত্তা ভুম্মদেৰা. তে চাতুমহারাজিকপরিযাপন্না হোন্তাপি ইধ ৰিসুং কত্ৰা ৰুত্তা. চাতুমহারাজিকাতি চ ধতরট্ঠৰিরূল়্হকৰিরূপক্খকুৰেরসঙ্খাতা চতুমহারাজা দেৰতা এতেসন্তি চাতুমহারাজিকা. তে সিনেরুৰেমজ্ঝে হোন্তি. তেসু পব্বতট্ঠকাপি অত্থি আকাসট্ঠকাপি. তেসং পরম্পরা চক্কৰাল়পব্বতং পত্তা. খিড্ডাপদোসিকা মনোপদোসিকা সীতৰলাহকা উণ্হৰলাহকা চন্দিমা দেৰপুত্তো সূরিযো দেৰপুত্তোতি এতে সব্বেপি চাতুমহারাজিকদেৰলোকট্ঠা এৰ. তেত্তিংস জনা তত্থ উপ্পন্নাতি তাৰতিংসা. অপিচ ‘‘তাৰতিংসা’’তি তেসং দেৰানং নামমেৰাতিপি ৰুত্তং. তেপি অত্থি পব্বতট্ঠকা অত্থি আকাসট্ঠকা. তেসং পরম্পরা চক্কৰাল়পব্বতং পত্তা, তথা যামাদীনং. একদেৰলোকেপি হি দেৰানং পরম্পরা চক্কৰাল়পব্বতং অপ্পত্তা নাম নত্থি. দিব্বং সুখং যাতা পযাতা সম্পত্তাতি যামা. তুট্ঠা পহট্ঠাতি তুসিতা. পকতিপটিযত্তারম্মণতো অতিরেকেন রমিতুকামকালে যথারুচিতে ভোগে নিম্মিনিত্ৰা নিম্মিনিত্ৰা রমন্তীতি নিম্মানরতী. চিত্তাচারং ঞত্ৰা পরনিম্মিতেসু ভোগেসু ৰসং ৰত্তেন্তীতি পরনিম্মিতৰসৰত্তী. ব্রহ্মকাযে ব্রহ্মঘটায নিযুত্তাতি ব্রহ্মকাযিকা. সব্বেপি পঞ্চৰোকারব্রহ্মানো গহিতা.
তেন খণেনাতি ৰচনং ৰিসেসেত্ৰা তেন মুহুত্তেনাতি ৰুত্তং. মুহুত্তসঙ্খাতেন খণেন, ন পরমত্থখণেনাতি ৰুত্তং হোতি. যাৰ ব্রহ্মলোকাতি ব্রহ্মলোকং অন্তোকত্ৰা. সদ্দোতি সাধুকারসদ্দো. দসসহস্সীতি দসসহস্সচক্কৰাল়ৰতী. সঙ্কম্পীতি উদ্ধং উগ্গচ্ছন্তী সুট্ঠু কম্পি. সম্পকম্পীতি উদ্ধং উগ্গচ্ছন্তী অধো ওক্কমন্তী সুট্ঠু পকম্পি. সম্পৰেধীতি চতুদিসা গচ্ছন্তী সুট্ঠু পৰেধি. সম্বুদ্ধভাৰায মাতুকুচ্ছিং ওক্কমন্তে চ বোধিসত্তে ততো নিক্খমন্তে চ মহাপথৰী পুঞ্ঞতেজেন অকম্পিত্থ, অভিসম্বোধিযং পটিৰেধঞাণতেজেন. ধম্মচক্কপ্পৰত্তনে দেসনাঞাণতেজেন সাধুকারং দাতুকামা ৰিয পথৰী দেৰতানুভাৰেন অকম্পিত্থ, আযুসঙ্খারোস্সজ্জনে মহাপরিনিব্বানে চ কারুঞ্ঞেন চিত্তসঙ্খোভং অসহমানা ৰিয পথৰী দেৰতানুভাৰেন অকম্পিত্থ. অপ্পমাণোতি ৰুদ্ধপ্পমাণো. উল়ারোতি এত্থ ‘‘উল়ারানি উল়ারানি খাদনীযানি খাদন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৬৬) মধুরং উল়ারন্তি ৰুত্তং. ‘‘উল়ারায ৰত্থভোগায চিত্তং ন নমতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৯.২০) পণীতং উল়ারন্তি ৰুত্তং. ‘‘উল়ারায খলু ভৰং ৰচ্ছাযনো সমণং গোতমং পসংসায পসংসতী’’তিআদীসু সেট্ঠং উল়ারন্তি ৰুত্তং. ইধ পন ‘‘ৰিপুলো উল়ারো’’তি ৰুত্তো. ওভাসোতি দেসনাঞাণানুভাৰেন চ দেৰতানুভাৰেন চ জাতওভাসো. লোকেতি চক্কৰাল়স্স দসসহস্সিযংযেৰ. অতিক্কম্মেৰ দেৰানং দেৰানুভাৰন্তি দেৰানং অযমানুভাৰো – নিৰত্থৰত্থপ্পভা দ্ৰাদস যোজনানি ফরতি, তথা সরীরস্স অলঙ্কারস্স ৰিমানস্স চ. তং দেৰানং দেৰানুভাৰং অতিক্কমিত্ৰাযেৰাতি অত্থো. উদানন্তি সোমনস্সঞাণমযিকং উদাহারং. উদানেসীতি উদাহরি. অঞ্ঞাসি ৰত, ভো কোণ্ডঞ্ঞোতি ইমস্সপি উদানস্স উদাহরণঘোসো দসসহস্সিলোকধাতুং ফরিত্ৰা অট্ঠাসি. অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞোতি ভুসং ঞাতকোণ্ডঞ্ঞোতি অত্থো.
চক্খুআদীনং নিদ্দেসে দস্সনট্ঠেনাতিআদীসু একমেৰ ঞাণং যথাৰুত্তস্স নেয্যস্স চক্খু ৰিয দস্সনকিচ্চকরণেন চক্খু. ঞাণকিচ্চকরণেন ঞাণং. নানপ্পকারতো জাননকিচ্চকরণেন পঞ্ঞা. অনৰসেসপটিৰেধকরণেন ৰিজ্জা. সব্বথা ওভাসকিচ্চকরণেন আলোকো নামাতি অত্থো. চক্খুং ধম্মোতিআদীসুপি একংযেৰ ঞাণং কিচ্চনানত্তেন পঞ্চধা ৰণ্ণিতং. আরম্মণাতি উপত্থম্ভনট্ঠেন. গোচরাতি ৰিসযট্ঠেন. দস্সনট্ঠেনাতিআদীসু ঞাণকিচ্চং পঞ্চধা ৰুত্তং. ইমিনা নযেন তীসু ৰারেসু একেকস্মিং পঞ্চ পঞ্চ কত্ৰা পন্নরস ধম্মা, পন্নরস অত্থা, দ্ৰীসু পন্নরসকেসু তিংস নিরুত্তিযো, পন্নরসসু ধম্মেসু পন্নরসসু অত্থেসু তিংসায নিরুত্তীসূতি সট্ঠি ঞাণানি ৰেদিতব্বানি. সেসঅরিযসচ্চেসুপি এসেৰ নযো. চতূসু অরিযসচ্চেসু একেকস্মিং অরিযসচ্চে পন্নরসন্নং পন্নরসন্নং ধম্মানং অত্থানঞ্চ ৰসেন সট্ঠি ধম্মা, সট্ঠি অত্থা, সট্ঠিযা ধম্মেসু সট্ঠিযা অত্থেসু চ ৰীসসতং নিরুত্তিযো, ৰীসাধিকং সতন্তি অত্থো. সট্ঠিযা ধম্মেসু সট্ঠিযা অত্থেসু ৰীসুত্তরসতে নিরুত্তীসূতি এৰং চত্তারীসঞ্চ দ্ৰে চ ঞাণসতানি.
২-৩. সতিপট্ঠানৰারাদিৰণ্ণনা
৩১-৩২. সতিপট্ঠানসুত্তন্তপুব্বঙ্গমে ইদ্ধিপাদসুত্তন্তপুব্বঙ্গমে চ পটিসম্ভিদানিদ্দেসে ইমিনাৰ নযেন অত্থো চ গণনা চ ৰেদিতব্বা.
৪-৮. সত্তবোধিসত্তৰারাদিৰণ্ণনা
৩৩-৩৭. সত্তন্নং বোধিসত্তানং সুত্তন্তেসু একেকস্মিংযেৰ সমুদযে চক্খাদযো পঞ্চ, নিরোধে পঞ্চাতি দস ধম্মা, সমুদযে দস্সনট্ঠাদযো পঞ্চ, নিরোধে পঞ্চাতি দস অত্থা, তেসং ৰসেন ৰীসতি নিরুত্তিযো চত্তারীসং ঞাণানি. সত্ত একতো কত্ৰা ৰুত্তগণনা সুৰিঞ্ঞেয্যা এৰ. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণৰসেন ৰুত্তপটিসম্ভিদানিদ্দেসে একেকমূলকেসু ‘‘ঞাতো দিট্ঠো ৰিদিতো সচ্ছিকতো ফস্সিতো পঞ্ঞাযা’’তি (পটি. ম. ১.১২১) ইমেসু পঞ্চসু ৰচনেসু একেকস্মিংযেৰ চক্খাদযো পঞ্চ, দস্সনট্ঠাদযো পঞ্চাতি পঞ্চপঞ্চকানং ৰসেন পঞ্চৰীসতি ধম্মা, পঞ্চৰীসতি অত্থা, তদ্দিগুণা নিরুত্তিযো, তদ্দিগুণানি ঞাণানি ঞেয্যানি. পঞ্চ একতো কত্ৰা ৰুত্তৰারেপি পঞ্চক্খত্তুং পঞ্চ পঞ্চৰীসতি কত্ৰা পঞ্চৰীসসতং ধম্মা, পঞ্চৰীসসতং অত্থা, তদ্দিগুণা নিরুত্তিযো, তদ্দিগুণানি ঞাণানি ঞেয্যানি. অড্ঢতেয্যানীতি চেত্থ দ্ৰে সতানি চ পঞ্ঞাসঞ্চ. খন্ধাদীসুপি এসেৰ নযো. ইমিনাৰ নযেন সচ্চৰারপটিসম্ভিদাৰারে চ ধম্মাদিগণনা ৰেদিতব্বা.
৯. ছবুদ্ধধম্মৰারৰণ্ণনা
৩৮. বুদ্ধধম্মৰারে দিযড্ঢসতন্তি ছক্খত্তুং পঞ্চৰীসতি সতঞ্চ পঞ্ঞাসঞ্চ হোন্তি, তদ্দিগুণা নিরুত্তিযো তদ্দিগুণানি ঞাণানি. পটিসম্ভিদাধিকরণেতি পটিসম্ভিদাধিকারে. অড্ঢনৰধম্মসতানীতি পঠমং ৰুত্তেসু চতূসু সচ্চেসু সট্ঠি, চতূসু সতিপট্ঠানেসু সট্ঠি, চতূসু সম্মপ্পধানেসু সট্ঠি, সত্তবোধিসত্তৰেয্যাকরণেসু সত্ততি, অভিঞ্ঞট্ঠাদীসু পঞ্চসু পঞ্চৰীসসতং, খন্ধট্ঠাদীসু পঞ্চসু পঞ্চৰীসসতং, পুন চতূসু অরিযসচ্চেসু সতং, চতূসু পটিসম্ভিদাসু সতং, ছসু বুদ্ধধম্মেসু দিযড্ঢসতন্তি এৰং অট্ঠসতানি চ পঞ্ঞাসঞ্চ ধম্মা হোন্তি. এৰং অত্থাপি তত্তকা এৰ হোন্তি. এৰমেৰ সচ্চাদীসু তীসু ঠানেসু ৰীসসতং নিরুত্তিযো, সত্তসু ৰেয্যাকরণেসু চত্তারীসসতং নিরুত্তিযো, অভিঞ্ঞট্ঠাদীসু খন্ধট্ঠাদীসু চ অড্ঢতেয্যানি অড্ঢতেয্যানি নিরুত্তিসতানি, অরিযসচ্চেসু পটিসম্ভিদাসু চ দ্ৰে দ্ৰে নিরুত্তিসতানি, বুদ্ধধম্মেসু তীণি নিরুত্তিসতানীতি এৰং নিরুত্তিসহস্সঞ্চ সত্তনিরুত্তিসতানি চ হোন্তি. এৰমেৰ সচ্চাদীসু তীসু ঠানেসু চত্তারীসাধিকানি দ্ৰে দ্ৰে ঞাণসতানি, সত্তসু ৰেয্যাকরণেসু অসীতিঅধিকানি দ্ৰে ঞাণসতানি, অভিঞ্ঞট্ঠাদীসু খন্ধট্ঠাদীসু চ পঞ্চপঞ্চঞাণসতানি, সচ্চেসু পটিসম্ভিদাসু চ চত্তারি চত্তারি ঞাণসতানি, বুদ্ধধম্মেসু ছ ঞাণসতানীতি এৰং তীণি চ ঞাণসহস্সানি চত্তারি চ ঞাণসতানি হোন্তীতি.
পটিসম্ভিদাকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. ধম্মচক্ককথা
১. সচ্চৰারৰণ্ণনা
৩৯. পুন ধম্মচক্কপ্পৰত্তনসুত্তন্তমেৰ পুব্বঙ্গমং কত্ৰা কথিতায ধম্মচক্ককথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. তত্থ দুক্খৰত্থুকাতি একাভিসমযৰসেন দুক্খং ৰত্থু এতেসন্তি দুক্খৰত্থুকা. তদেৰ দুক্খং ৰিসেসেত্ৰা সচ্চৰত্থুকাতিআদিমাহ. তত্থ সচ্চং আরম্মণং উপত্থম্ভো এতেসন্তি সচ্চারম্মণা. সচ্চং গোচরো ৰিসযো এতেসন্তি সচ্চগোচরা. সচ্চসঙ্গহিতাতি মগ্গসচ্চেন সঙ্গহিতা. সচ্চপরিযাপন্নাতি মগ্গসচ্চাযত্তা. সচ্চে সমুদাগতাতি দুক্খপরিজাননেন দুক্খসচ্চে সমুপ্পন্না. তথা তত্থেৰ ঠিতা পতিট্ঠিতা চ.
৪০. ইদানি ‘‘পৰত্তিতে চ ভগৰতা ধম্মচক্কে’’তি ৰুত্তং ধম্মচক্কং নিদ্দিসিতুকামো ধম্মচক্কন্তিআদিমাহ. তত্থ দুৰিধং ধম্মচক্কং পটিৰেধধম্মচক্কং দেসনাধম্মচক্কঞ্চ. পটিৰেধধম্মচক্কং বোধিপল্লঙ্কে, দেসনাধম্মচক্কং ইসিপতনে. ধম্মঞ্চ পৰত্তেতি চক্কঞ্চাতি পটিৰেধধম্মচক্কং ৰুত্তং, চক্কঞ্চ পৰত্তেতি ধম্মঞ্চাতি দেসনাধম্মচক্কং. কথং? ভগৰা হি বোধিপল্লঙ্কে নিসিন্নো মগ্গক্খণে ইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গাদিভেদং ধম্মঞ্চ পৰত্তেতি, সোযেৰ চ ধম্মো কিলেসসত্তুঘাতায পৰত্তনতো পহরণচক্কং ৰিযাতি চক্কঞ্চ. ধম্মং পৰত্তেন্তোযেৰ ভগৰা তং চক্কং পৰত্তেতি নাম. এতেন ধম্মোযেৰ চক্কন্তি কম্মধারযসমাসতা ৰুত্তা হোতি. ইসিপতনে নিসিন্নো ভগৰা ধম্মদেসনক্খণে ৰেনেয্যসন্তানে কিলেসসত্তুঘাতায পৰত্তনতো পহরণচক্কসদিসং দেসনাচক্কঞ্চ পৰত্তেতি, ৰেনেয্যসন্তানে ইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গাদিভেদং ধম্মচক্কঞ্চ পৰত্তেতি. এতেন ধম্মো চ চক্কঞ্চ ধম্মচক্কন্তি দ্ৰন্দসমাসতা ৰুত্তা হোতি. যস্মা পন পৰত্তকে সতি পৰত্তনা নাম হোতি, তস্মা সব্বত্থাপি ‘‘পৰত্তেতী’’তি ৰুত্তং, পৰত্তনট্ঠেন পন ‘‘চক্ক’’ন্তি ৰুত্তং হোতীতি ৰেদিতব্বং. ধম্মেন পৰত্তেতীতি ধম্মচক্কন্তিআদীনি দেসনাধম্মচক্কমেৰ সন্ধায ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানি.
তত্থ ধম্মেন পৰত্তেতীতি যথাসভাৰত্তা ধম্মেন পৰত্তং চক্কন্তি ধম্মচক্কন্তি ৰুত্তং হোতি. ধম্মচরিযায পৰত্তেতীতি ৰেনেয্যসন্তানে ধম্মত্থায পৰত্তং চক্কন্তি ধম্মচক্কন্তি ৰুত্তং হোতি. ধম্মে ঠিতোতিআদীহি ভগৰতো ধম্মভূততা ধম্মস্সামিতা চ ৰুত্তা হোতি. যথাহ – ‘‘সো হাৰুসো, ভগৰা জানং জানাতি পস্সং পস্সতি চক্খুভূতো ঞাণভূতো ধম্মভূতো ব্রহ্মভূতো ৰত্তা পৰত্তা অত্থস্স নিন্নেতা অমতস্স দাতা ধম্মস্সামী তথাগতো’’তি (ম. নি. ১.২০৩). তস্মা তেহি ধম্মস্স চক্কন্তি ধম্মচক্কন্তি ৰুত্তং হোতি. ঠিতোতি ৰিসযীভাৰেন ঠিতো. পতিট্ঠিতোতি অচলভাৰেন পতিট্ঠিতো. ৰসিপ্পত্তোতি ইস্সরভাৰং পত্তো. পারমিপ্পত্তোতি কোটিপ্পত্তো. ৰেসারজ্জপ্পত্তোতি ৰিসারদভাৰং পত্তো. ধম্মে পতিট্ঠাপেন্তোতিআদীহি ৰেনেয্যসন্তানমপেক্খিত্ৰা ৰুত্তেহি পন ৰচনেহি ধম্মস্সামিতায চ ধম্মত্থায চক্কন্তি ৰুত্তং হোতি. ধম্মং সক্করোন্তোতিহআদীহি ধম্মত্থায চক্কন্তি ৰুত্তং হোতি. যো হি ধম্মং সক্কারাদিৰসেন পৰত্তেতি, সো ধম্মত্থং পৰত্তেতি. ধম্মং সক্করোন্তোতি যথা কতো সো ধম্মো সুকতো হোতি, এৰমেৰ নং করোন্তো. ধম্মং গরুং করোন্তোতি তস্মিং গারৰুপ্পত্তিযা তং গরুং করোন্তো. ধম্মং মানেন্তোতি ধম্মং পিযঞ্চ ভাৰনীযঞ্চ কত্ৰা ৰিহরন্তো. ধম্মং পূজেন্তোতি তং অপদিসিত্ৰা দেসনাপটিপত্তিপূজায পূজং করোন্তো. ধম্মং অপচাযমানোতি তস্সেৰ ধম্মস্স সক্কারগরুকারেহি নীচৰুত্তিতং করোন্তো. ধম্মদ্ধজো ধম্মকেতূতি তং ধম্মং ধজমিৰ পুরক্খত্ৰা কেতুমিৰ চ উক্খিপিত্ৰা পৰত্তিযা ধম্মদ্ধজো ধম্মকেতু চ হুত্ৰাতি অত্থো. ধম্মাধিপতেয্যোতি ধম্মাধিপতিতো আগতো ভাৰনাধম্মৰসেনেৰ চ সব্বকিরিযানং করণেন ধম্মাধিপতেয্যো হুত্ৰা. তং খো পন ধম্মচক্কং অপ্পটিৰত্তিযন্তি কেনচি নিৰত্তেতুং অসক্কুণেয্যতায অপ্পটিহতপৰত্তিতা ৰুত্তা. তস্মা সো ধম্মো পৰত্তনট্ঠেন চক্কন্তি ৰুত্তং হোতি.
সদ্ধিন্দ্রিযং ধম্মো, তং ধম্মং পৰত্তেতীতি ৰেনেয্যসন্তানে মগ্গসম্পযুত্তসদ্ধিন্দ্রিযুপ্পাদনেন তং সদ্ধিন্দ্রিযং ধম্মং পৰত্তেতীতি অত্থো. এসেৰ নযো সেসেসুপি. সচ্চাতি সচ্চঞাণানি. ৰিপস্সনা চ ৰিজ্জা চ মগ্গঞাণমেৰ. অনুপ্পাদে ঞাণন্তি অরহত্তফলে ঞাণং. তম্পি ৰেনেয্যসন্তানে পৰত্তেতিযেৰ, নিব্বানঞ্চ পটিৰেধং করোন্তো পৰত্তেতিযেৰ নাম.
সমুদযৰারাদীসু সমুদযৰত্থুকা নিরোধৰত্থুকা মগ্গৰত্থুকাতি ৰিসেসপদং দস্সেত্ৰা সঙ্খিত্তা. এত্থাপি ৰুত্তসদিসং পঠমং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
২-৩. সতিপট্ঠানৰারাদিৰণ্ণনা
৪১-৪২. সতিপট্ঠানইদ্ধিপাদপুব্বঙ্গমৰারাপি মগ্গক্খণৰসেন ৰুত্তা. তেপি তত্থ তত্থ ৰিসেসপদং দস্সেত্ৰা সঙ্খিত্তাতি.
ধম্মচক্ককথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. লোকুত্তরকথা
লোকুত্তরকথাৰণ্ণনা
৪৩. ইদানি লোকুত্তরধম্মৰতিযা ধম্মচক্ককথায অনন্তরং কথিতায লোকুত্তরকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. তত্থ লোকুত্তরপদস্স অত্থো নিদ্দেসৰারে আৰি ভৰিস্সতি. চত্তারো সতিপট্ঠানাতিআদযো সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মা যথাযোগং মগ্গফলসম্পযুত্তা. তে বুজ্ঝনট্ঠেন বোধীতি এৰংলদ্ধনামস্স অরিযস্স পক্খে ভৰত্তা বোধিপক্খিযা নাম. পক্খে ভৰত্তাতি উপকারভাৰে ঠিতত্তা. তেসু আরম্মণেসু ওক্কন্তিত্ৰা পক্খন্দিত্ৰা উপট্ঠানতো উপট্ঠানং, সতিযেৰ উপট্ঠানং সতিপট্ঠানং. কাযৰেদনাচিত্তধম্মেসু পনস্স অসুভদুক্খানিচ্চানত্তাকারগহণৰসেন সুভসুখনিচ্চঅত্তসঞ্ঞাপহানকিচ্চসাধনৰসেন চ পৰত্তিতো চতুধা ভেদো হোতি. তস্মা চত্তারো সতিপট্ঠানাতি ৰুচ্চতি. পদহন্তি এতেনাতি পধানং, সোভনং পধানং সম্মপ্পধানং, সম্মা ৰা পদহন্তি এতেনাতি সম্মপ্পধানং, সোভনং ৰা তং কিলেসৰিরূপপৰত্তৰিরহিততো পধানঞ্চ হিতসুখনিপ্ফাদকট্ঠেন সেট্ঠভাৰাৰহনতো পধানভাৰকরণতো ৰাতি সম্মপ্পধানং. ৰীরিযস্সেতং অধিৰচনং. তযিদং উপ্পন্নানুপ্পন্নানং অকুসলানং পহানানুপ্পত্তিকিচ্চং, অনুপ্পন্নুপ্পন্নানঞ্চ কুসলানং উপ্পত্তিট্ঠিতিকিচ্চং সাধযতীতি চতুব্বিধং হোতি. তস্মা চত্তারো সম্মপ্পধানাতি ৰুচ্চতি. নিপ্ফত্তিপরিযাযেন ইজ্ঝনট্ঠেন, ইজ্ঝন্তি এতায সত্তা ইদ্ধা ৰুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ইমিনা ৰা পরিযাযেন ইদ্ধি, তস্সা সম্পযুত্তায পুব্বঙ্গমট্ঠেন ফলভূতায পুব্বভাগকারণট্ঠেন চ ইদ্ধিযা পাদোতি ইদ্ধিপাদো. সো ছন্দৰীরিযচিত্তৰীমংসাৰসেন চতুব্বিধোৰ হোতি. তস্মা চত্তারো ইদ্ধিপাদাতি ৰুচ্চতি. অস্সদ্ধিযকোসজ্জপমাদৰিক্খেপসম্মোহানং অভিভৰনতো অভিভৰনসঙ্খাতেন অধিপতিযট্ঠেন ইন্দ্রিযং. অস্সদ্ধিযাদীহি অনভিভৰনীযতো অকম্পিযট্ঠেন বলং. তদুভযম্পি সদ্ধাৰীরিযসতিসমাধিপঞ্ঞাৰসেন পঞ্চৰিধং হোতি. তস্মা পঞ্চিন্দ্রিযানি পঞ্চ বলানীতি ৰুচ্চন্তি. বুজ্ঝনকসত্তস্স পন অঙ্গভাৰেন সতিআদযো সত্ত ধম্মা বোজ্ঝঙ্গা, নিয্যানট্ঠেন চ সম্মাদিট্ঠিআদযো অট্ঠ মগ্গঙ্গা হোন্তি. তেন ৰুচ্চতি সত্ত বোজ্ঝঙ্গা অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোতি.
ইতি ইমে সত্ততিংস বোধিপক্খিযা ধম্মা পুব্বভাগে লোকিযৰিপস্সনায ৰত্তমানায চুদ্দসৰিধেন কাযং পরিগ্গণ্হতো চ কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, নৰৰিধেন ৰেদনং পরিগ্গণ্হতো চ ৰেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, সোল়সৰিধেন চিত্তং পরিগ্গণ্হতো চ চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, পঞ্চৰিধেন ধম্মে পরিগ্গণ্হতো চ ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানং. ইতি ইমস্মিং অত্তভাৰে অনুপ্পন্নপুব্বং পরস্স উপ্পন্নং অকুসলং দিস্ৰা ‘‘যথা পটিপন্নস্স তস্স তং উপ্পন্নং, ন তথা পটিপজ্জিস্সামি, এৰং মে এতং নুপ্পজ্জিস্সতী’’তি তস্স অনুপ্পাদায ৰাযমনকালে পঠমং সম্মপ্পধানং, অত্তনো সমুদাচারপ্পত্তমকুসলং দিস্ৰা তস্স পহানায ৰাযমনকালে দুতিযং, ইমস্মিং অত্তভাৰে অনুপ্পন্নপুব্বং ঝানং ৰা ৰিপস্সনং ৰা উপ্পাদেতুং ৰাযমন্তস্স ততিযং, উপ্পন্নং যথা ন পরিহাযতি, এৰং পুনপ্পুনং উপ্পাদেন্তস্স চতুত্থং সম্মপ্পধানং. ছন্দং ধুরং কত্ৰা কুসলুপ্পাদনকালে ছন্দিদ্ধিপাদো, ৰীরিযং, চিত্তং, ৰীমংসং ধুরং কত্ৰা কুসলুপ্পাদনকালে ৰীমংসিদ্ধিপাদো. মিচ্ছাৰাচায ৰিরমণকালে সম্মাৰাচা, মিচ্ছাকম্মন্তা, মিচ্ছাজীৰা ৰিরমণকালে সম্মাজীৰোতি এৰং নানাচিত্তেসু লব্ভন্তি. চতুমগ্গক্খণে পন একচিত্তে লব্ভন্তি, ফলক্খণে ঠপেত্ৰা চত্তারো সম্মপ্পধানে অৰসেসা তেত্তিংস লব্ভন্তি. এৰং একচিত্তে লব্ভমানেসু চেতেসু একাৰ নিব্বানারম্মণা সতি কাযাদীসু সুভসঞ্ঞাদিপহানকিচ্চসাধনৰসেন ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তি ৰুচ্চতি. একমেৰ চ ৰীরিযং অনুপ্পন্নুপ্পন্নানং অনুপ্পাদাদিকিচ্চসাধনৰসেন ‘‘চত্তারো সম্মপ্পধানা’’তি ৰুচ্চতি. সেসেসু হাপনৰড্ঢনং নত্থি.
অপিচ তেসু –
নৰ একৰিধা একো, দ্ৰেধাথ চতুপঞ্চধা;
অট্ঠধা নৰধা চেৰ, ইতি ছদ্ধা ভৰন্তি তে.
নৰ একৰিধাতি ছন্দো চিত্তং পীতি পস্সদ্ধি উপেক্খা সঙ্কপ্পো ৰাচা কম্মন্তো আজীৰোতি ইমে নৰ ছন্দিদ্ধিপাদাদিৰসেন একৰিধাৰ হোন্তি, অঞ্ঞকোট্ঠাসং ন ভজন্তি. একো দ্ৰেধাতি সদ্ধা ইন্দ্রিযবলৰসেন দ্ৰেধা ঠিতা. অথ চতুপঞ্চধাতি অথঞ্ঞো একো চতুধা, অঞ্ঞো পঞ্চধা ঠিতোতি অত্থো. তত্থ সমাধি একো ইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গৰসেন চতুধা ঠিতো, পঞ্ঞা তেসং চতুন্নং ইদ্ধিপাদকোট্ঠাসস্স চ ৰসেন পঞ্চধা. অট্ঠধা নৰধা চেৰাতি অপরো একো অট্ঠধা, একো নৰধা ঠিতোতি অত্থো. চতুসতিপট্ঠানইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গৰসেন সতি অট্ঠধা ঠিতা, চতুসম্মপ্পধানইদ্ধিপাদইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গৰসেন ৰীরিযং নৰধাতি. এৰং –
চুদ্দসেৰ অসম্ভিন্না, হোন্তেতে বোধিপক্খিযা;
কোট্ঠাসতো সত্তৰিধা, সত্ততিংস পভেদতো.
সকিচ্চনিপ্ফাদনতো, সরূপেন চ ৰুত্তিতো;
সব্বেৰ অরিযমগ্গস্স, সম্ভৰে সম্ভৰন্তি তে.
এৰং মগ্গফলসম্পযুত্তে সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মে দস্সেত্ৰা পুন তে মগ্গফলেসু সঙ্খিপিত্ৰা চত্তারো অরিযমগ্গা চত্তারি চ সামঞ্ঞফলানীতি আহ. সমণভাৰো সামঞ্ঞং, চতুন্নং অরিযমগ্গানমেতং নামং. সামঞ্ঞানং ফলানি সামঞ্ঞফলানি. নিব্বানং পন সব্বেহি অসম্মিস্সমেৰ. ইতি ৰিত্থারতো সত্ততিংসবোধিপক্খিযচতুমগ্গচতুফলনিব্বানানং ৰসেন ছচত্তালীস লোকুত্তরধম্মা, ততো সঙ্খেপেন চতুমগ্গচতুফলনিব্বানানং ৰসেন নৰ লোকুত্তরধম্মা, ততোপি সঙ্খেপেন মগ্গফলনিব্বানানং ৰসেন তযো লোকুত্তরধম্মাতি ৰেদিতব্বং. সতিপট্ঠানাদীনং মগ্গফলানঞ্চ লোকুত্তরত্তে ৰুত্তে তংসম্পযুত্তানং ফস্সাদীনম্পি লোকুত্তরত্তং ৰুত্তমেৰ হোতি. পধানধম্মৰসেন পন সতিপট্ঠানাদযোৰ ৰুত্তা. অভিধম্মে (ধ. স. ২৭৭ আদযো, ৫০৫ আদযো) চ লোকুত্তরধম্মনিদ্দেসে মগ্গফলসম্পযুত্তানং ফস্সাদীনং লোকুত্তরত্তং ৰুত্তমেৰাতি.
লোকং তরন্তীতি লোকং অতিক্কমন্তি. সব্বমিধ ঈদিসং ৰত্তমানকালৰচনং চত্তারো অরিযমগ্গে সন্ধায ৰুত্তং. সোতাপত্তিমগ্গো হি অপাযলোকং তরতি, সকদাগামিমগ্গো কামাৰচরলোকেকদেসং তরতি, অনাগামিমগ্গো কামাৰচরলোকং তরতি, অরহত্তমগ্গো রূপারূপাৰচরলোকং তরতি. লোকা উত্তরন্তীতি লোকা উগ্গচ্ছন্তি. লোকতোতি চ লোকম্হাতি চ তদেৰ নিস্সক্কৰচনং ৰিসেসেত্ৰা দস্সিতং. লোকং সমতিক্কমন্তীতি পঠমং ৰুত্তত্থমেৰ. তত্থ উপসগ্গত্থং অনপেক্খিত্ৰা ৰুত্তং, ইধ সহ উপসগ্গত্থেন ৰুত্তং. লোকং সমতিক্কন্তাতি যথাৰুত্তং লোকং সম্মা অতিক্কন্তা. সব্বমিধ ঈদিসং অতীতকালৰচনং ফলনিব্বানানি সন্ধায ৰুত্তং, সোতাপত্তিফলাদীনি হি যথাৰুত্তং লোকং অতিক্কমিত্ৰা ঠিতানি, সদা নিব্বানং সব্বলোকং অতিক্কমিত্ৰা ঠিতং. লোকেন অতিরেকাতি লোকতো অধিকভূতা. ইদং সব্বেপি লোকুত্তরধম্মে সন্ধায ৰুত্তং. নিস্সরন্তীতি নিগ্গচ্ছন্তি. নিস্সটাতি নিগ্গতা. লোকে ন তিট্ঠন্তীতিআদীনি অট্ঠারস ৰচনানি সব্বলোকুত্তরেসুপি যুজ্জন্তি. ন তিট্ঠন্তীতি লোকে অপরিযাপন্নত্তা ৰুত্তং. লোকে ন লিম্পন্তীতি খন্ধসন্তানে ৰত্তমানাপি তস্মিং ন লিম্পন্তীতি অত্থো. লোকেন ন লিম্পন্তীতি অকতপটিৰেধানং কেনচি চিত্তেন, কতপটিৰেধানং অকুসলেন অপ্পমত্তেনপি চিত্তেন ন লিম্পন্তীতি অত্থো. অসংলিত্তা অনুপলিত্তাতি উপসগ্গেন ৰিসেসিতং.
ৰিপ্পমুত্তাতি অলিত্তত্তমেৰ নানাব্যঞ্জনেন ৰিসেসিতং. যে কেচি হি যত্থ যেন ৰা অলিত্তা, তে তত্থ তেন ৰা ৰিপ্পমুত্তা হোন্তি. লোকা ৰিপ্পমুত্তাতিআদীনি তীণি নিস্সক্কৰসেন ৰুত্তানি. ৰিসঞ্ঞুত্তাতি ৰিপ্পমুত্তত্তৰিসেসনং. যে কেচি হি যত্থ যেন যতো ৰিপ্পমুত্তা, তে তত্থ তেন ততো ৰিসঞ্ঞুত্তা নাম হোন্তি. লোকা সুজ্ঝন্তীতি লোকমলং ধোৰিত্ৰা লোকা সুজ্ঝন্তি. ৰিসুজ্ঝন্তীতি তদেৰ উপসগ্গেন ৰিসেসিতং. ৰুট্ঠহন্তীতি উট্ঠিতা হোন্তি. ৰিৰট্টন্তীতি নিৰট্টন্তি. ন সজ্জন্তীতি ন লগ্গন্তি. ন গয্হন্তীতি ন গণ্হীযন্তি. ন বজ্ঝন্তীতি ন বাধীযন্তি. সমুচ্ছিন্দন্তীতি অপ্পৰত্তিং করোন্তি. যথা চ লোকং সমুচ্ছিন্নত্তাতি, তথেৰ ‘‘লোকা ৰিসুদ্ধত্তা’’তিআদি ৰুত্তমেৰ হোতি. পটিপ্পস্সম্ভেন্তীতি নিরোধেন্তি. অপথাতিআদীনি চত্তারি সব্বেসুপি লোকুত্তরেসু যুজ্জন্তি. অপথাতি অমগ্গা. অগতীতি অপ্পতিট্ঠা. অৰিসযাতি অনাযত্তা. অসাধারণাতি অসমানা. ৰমন্তীতি উগ্গিলন্তি. ন পচ্চাৰমন্তীতি ৰুত্তপটিপক্খনযেন ৰুত্তং, ৰন্তং পুন ন অদন্তীতি অত্থো. এতেন ৰন্তস্স সুৰন্তভাৰো ৰুত্তো হোতি. অনন্তরদুকত্তযেপি এসেৰ নযো. ৰিসীনেন্তীতি ৰিকিরন্তি ৰিমুচ্চন্তি, ন বন্ধন্তীতি অত্থো. ন উস্সীনেন্তীতি ন ৰিকিরন্তি ন ৰিমুচ্চন্তি. ‘‘ৰিসিনেন্তী’’তি ‘‘ন উস্সিনেন্তী’’তি রস্সং কত্ৰা পাঠো সুন্দরো. ৰিধূপেন্তীতি নিব্বাপেন্তি. ন সংধূপেন্তীতি ন উজ্জলন্তি. লোকং সমতিক্কম্ম অভিভুয্য তিট্ঠন্তীতি সব্বেপি লোকুত্তরা ধম্মা লোকং সম্মা অতিক্কমিত্ৰা অভিভৰিত্ৰা চ তিট্ঠন্তীতি লোকুত্তরা. সব্বেহিপি ইমেহি যথাৰুত্তেহি পকারেহি লোকুত্তরানং লোকতো উত্তরভাৰো অধিকভাৰো চ ৰুত্তো হোতীতি.
লোকুত্তরকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. বলকথা
বলকথাৰণ্ণনা
৪৪. ইদানি লোকুত্তরকথায অনন্তরং কথিতায লোকুত্তরকথাৰতিযা সুত্তন্তপুব্বঙ্গমায বলকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. তত্থ আদিতো সুত্তন্তৰসেন পঞ্চ বলানি দস্সেত্ৰা তদঞ্ঞানিপি বলানি দস্সেতুকামো অপিচ অট্ঠসট্ঠি বলানীতিআদিমাহ. সব্বানিপি তংতংপটিপক্খেহি অকম্পিযট্ঠেন বলানি নাম হোন্তি. হিরিবলন্তিআদীসু পাপতো হিরীযন্তি এতাযাতি হিরী, লজ্জাযেতং নামং. পাপতো ওত্তপ্পন্তি এতেনাতি ওত্তপ্পং, পাপতো উব্বেগস্সেতং নামং. অজ্ঝত্তসমুট্ঠানা হিরী, বহিদ্ধাসমুট্ঠানং ওত্তপ্পং. অত্তাধিপতি হিরী, লোকাধিপতি ওত্তপ্পং. লজ্জাসভাৰসণ্ঠিতা হিরী, ভযসভাৰসণ্ঠিতং ওত্তপ্পং. সপ্পতিস্সৰলক্খণা হিরী, ৰজ্জভীরুকভযদস্সাৰিলক্খণং ওত্তপ্পং. সা এৰ হিরী অহিরিকেন ন কম্পতীতি হিরিবলং. তদেৰ ওত্তপ্পং অনোত্তপ্পেন ন কম্পতীতি ওত্তপ্পবলং. অপ্পটিসঙ্খানেন ন কম্পতীতি পটিসঙ্খানবলং. উপপরিক্খণপঞ্ঞাযেতং নামং. ৰীরিযসীসেন সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেন্তস্স উপ্পন্নবলং ভাৰনাবলং. তথাপৰত্তানং চতুন্নং খন্ধানমেতং নামং. পরিসুদ্ধানি সীলাদীনি অনৰজ্জবলং. চত্তারি সঙ্গহৰত্থূনি সঙ্গহবলং. সঙ্গহে বলন্তিপি পাঠো. দুক্খমানং অধিৰাসনং খন্তিবলং. ধম্মকথায পরেসং তোসনং পঞ্ঞত্তিবলং. অধিতস্স অত্থস্স অধিগমাপনং নিজ্ঝত্তিবলং. কুসলেসু বহুভাৰো ইস্সরিযবলং. কুসলেসু যথারুচি পতিট্ঠানং অধিট্ঠানবলং. হিরিবলাদীনং অত্থো মাতিকাপদেসু ব্যঞ্জনৰসেন ৰিসেসতো যুজ্জমানং গহেত্ৰা ৰুত্তো. সমথবলং ৰিপস্সনাবলন্তি বলপ্পত্তা সমথৰিপস্সনা এৰ.