১০. সুঞ্ঞকথা
সুঞ্ঞকথাৰণ্ণনা
৪৬. ইদানি লোকুত্তরবলপরিযোসানায বলকথায অনন্তরং কথিতায লোকুত্তরসুঞ্ঞতাপরিযোসানায সুত্তন্তপুব্বঙ্গমায সুঞ্ঞতাকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. সুত্তন্তে তাৰ অথাতি ৰচনোপাদানে নিপাতো. এতেন আযস্মাতিআদিৰচনস্স উপাদানং কতং হোতি. খোতি পদপূরণত্থে নিপাতো. যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমীতি ভুম্মত্থে করণৰচনং. তস্মা যত্থ ভগৰা, তত্থ উপসঙ্কমীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. যেন ৰা কারণেন ভগৰা দেৰমনুস্সেহি উপসঙ্কমিতব্বো, তেনেৰ কারণেন উপসঙ্কমীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. কেন চ কারণেন ভগৰা উপসঙ্কমিতব্বো? নানপ্পকারগুণৰিসেসাধিগমাধিপ্পাযেন, সাদুফলূপভোগাধিপ্পাযেন দিজগণেহি নিচ্চফলিতমহারুক্খো ৰিয, তেন কারণেন উপসঙ্কমীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. উপসঙ্কমীতি চ গতোতি ৰুত্তং হোতি. উপসঙ্কমিত্ৰাতি উপসঙ্কমনপরিযোসানদীপনং. অথ ৰা এৰঞ্চ গতো ততো আসন্নতরং ঠানং ভগৰতো সমীপসঙ্খাতং গন্ত্ৰাতিপি ৰুত্তং হোতি.
অভিৰাদেত্ৰাতি পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা. ইদানি যেনট্ঠেন লোকে অগ্গপুগ্গলস্স উপট্ঠানং আগতো, তং পুচ্ছিতুকামো দসনখসমোধানসমুজ্জলং অঞ্জলিং সিরসি পতিট্ঠপেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তন্তি চ ভাৰনপুংসকনিদ্দেসো ‘‘ৰিসমং চন্দিমসূরিযা পরিহরন্তী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৭০) ৰিয. তস্মা যথা নিসিন্নো একমন্তং নিসিন্নো হোতি, তথা নিসীদীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ভুম্মত্থে ৰা এতং উপযোগৰচনং. নিসীদীতি নিসজ্জং কপ্পেসি. পণ্ডিতা হি দেৰমনুস্সা গরুট্ঠানীযং উপসঙ্কমিত্ৰা আসনকুসলতায একমন্তং নিসীদন্তি, অযঞ্চ থেরো তেসং অঞ্ঞতরো, তস্মা একমন্তং নিসীদি.
কথং নিসিন্নো পন একমন্তং নিসিন্নো হোতীতি? ছ নিসজ্জদোসে ৰজ্জেত্ৰা. সেয্যথিদং – অতিদূরং অচ্চাসন্নং উপরিৰাতং উন্নতপ্পদেসং অতিসম্মুখং অতিপচ্ছাতি. অতিদূরে নিসিন্নো হি সচে কথেতুকামো হোতি, উচ্চাসদ্দেন কথেতব্বং হোতি. অচ্চাসন্নে নিসিন্নো সঙ্ঘট্টনং করোতি. উপরিৰাতে নিসিন্নো সরীরগন্ধেন বাধতি. উন্নতপ্পদেসে নিসিন্নো অগারৰং পকাসেতি. অতিসম্মুখা নিসিন্নো সচে দট্ঠুকামো হোতি, চক্খুনা চক্খুং আহচ্চ দট্ঠব্বং হোতি. অতিপচ্ছা নিসিন্নো সচে দট্ঠুকামো হোতি, গীৰং পসারেত্ৰা দট্ঠব্বং হোতি. তস্মা অযম্পি এতে ছ নিসজ্জদোসে ৰজ্জেত্ৰা নিসীদি. তেন ৰুত্তং ‘‘একমন্তং নিসীদী’’তি. এতদৰোচাতি এতং অৰোচ.
সুঞ্ঞো লোকো সুঞ্ঞো লোকোতি, ভন্তে, ৰুচ্চতীতি ইমস্মিং সাসনে পটিপন্নেহি তেহি তেহি ভিক্খূহি ‘‘সুঞ্ঞো লোকো সুঞ্ঞো লোকো’’তি কথীযতীতি অত্থো. তহিং তহিং তাদিসানং ৰচনানং বহুকত্তা তেসং সব্বেসং সঙ্গণ্হনত্থং আমেডিতৰচনং কতং. এৰঞ্হি ৰুত্তে সব্বানি তানি ৰচনানি সঙ্গহিতানি হোন্তি. কিত্তাৰতাতি কিত্তকেন পরিমাণেন. নু-ইতি সংসযত্থে নিপাতো. সুঞ্ঞং অত্তেন ৰা অত্তনিযেন ৰাতি ‘‘কারকো ৰেদকো সযংৰসী’’তি এৰং লোকপরিকপ্পিতেন অত্তনা চ অত্তাভাৰতোযেৰ অত্তনো সন্তকেন পরিক্খারেন চ সুঞ্ঞং. সব্বং চক্খাদি লোকিযং ধম্মজাতং, তংযেৰ লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকো নাম. যস্মা চ অত্তা চ এত্থ নত্থি, অত্তনিযঞ্চ এত্থ নত্থি, তস্মা সুঞ্ঞো লোকোতি ৰুচ্চতীতি অত্থো. লোকুত্তরোপি চ ধম্মো অত্তত্তনিযেহি সুঞ্ঞো এৰ, পুচ্ছানুরূপেন পন লোকিযোৰ ধম্মো ৰুত্তো. সুঞ্ঞোতি চ ধম্মো নত্থীতি ৰুত্তং ন হোতি, তস্মিং ধম্মে অত্তত্তনিযসারস্স নত্থিভাৰো ৰুত্তো হোতি. লোকে চ ‘‘সুঞ্ঞং ঘরং, সুঞ্ঞো ঘটো’’তি ৰুত্তে ঘরস্স ঘটস্স চ নত্থিভাৰো ৰুত্তো ন হোতি, তস্মিং ঘরে ঘটে চ অঞ্ঞস্স নত্থিভাৰো ৰুত্তো হোতি. ভগৰতা চ ‘‘ইতি যঞ্হি খো তত্থ ন হোতি, তেন তং সুঞ্ঞং সমনুপস্সতি. যং পন তত্থ অৰসিট্ঠং হোতি, তং সন্তং ইদমত্থীতি পজানাতী’’তি অযমেৰ অত্থো ৰুত্তো. তথা ঞাযগন্থে চ সদ্দগন্থে চ অযমেৰ অত্থো. ইতি ইমস্মিং সুত্তন্তে অনত্তলক্খণমেৰ কথিতং.
৪৭. সুত্তন্তনিদ্দেসে সুঞ্ঞসুঞ্ঞন্তিআদীনি পঞ্চৰীসতি মাতিকাপদানি সুঞ্ঞসম্বন্ধেন উদ্দিসিত্ৰা তেসং নিদ্দেসো কতো. তত্থ মাতিকায তাৰ সুঞ্ঞসঙ্খাতং সুঞ্ঞং, ন অঞ্ঞেন উপপদেন ৰিসেসিতন্তি সুঞ্ঞসুঞ্ঞং. অসুকন্তি অনিদ্দিট্ঠত্তা চেত্থ সুঞ্ঞত্তমেৰ ৰা অপেক্খিত্ৰা নপুংসকৰচনং কতং. এৰং সেসেসুপি. সঙ্খারোযেৰ সেসসঙ্খারেহি সুঞ্ঞোতি সঙ্খারসুঞ্ঞং. জরাভঙ্গৰসেন ৰিরূপো পরিণামো ৰিপরিণামো, তেন ৰিপরিণামেন সুঞ্ঞং ৰিপরিণামসুঞ্ঞং. অগ্গঞ্চ তং অত্তত্তনিযেহি, সব্বসঙ্খারেহি ৰা সুঞ্ঞঞ্চাতি অগ্গসুঞ্ঞং. লক্খণমেৰ সেসলক্খণেহি সুঞ্ঞন্তি লক্খণসুঞ্ঞং. নেক্খম্মাদিনা ৰিক্খম্ভনেন সুঞ্ঞং. ৰিক্খম্ভনসুঞ্ঞং. তদঙ্গসুঞ্ঞাদীসুপি চতূসু এসেৰ নযো. অজ্ঝত্তঞ্চ তং অত্তত্তনিযাদীহি সুঞ্ঞঞ্চাতি অজ্ঝত্তসুঞ্ঞং. বহিদ্ধা চ তং অত্তত্তনিযাদীহি সুঞ্ঞঞ্চাতি বহিদ্ধাসুঞ্ঞং. তদুভযং অত্তত্তনিযাদীহি সুঞ্ঞন্তি দুভতোসুঞ্ঞং. সমানো ভাগো এতস্সাতি সভাগং, সভাগঞ্চ তং অত্তত্তনিযাদীহি সুঞ্ঞঞ্চাতি সভাগসুঞ্ঞং, সদিসসুঞ্ঞন্তি অত্থো. ৰিগতং সভাগং ৰিসভাগং, ৰিসভাগঞ্চ তং অত্তত্তনিযাদীহি সুঞ্ঞঞ্চাতি ৰিসভাগসুঞ্ঞং, ৰিসদিসসুঞ্ঞন্তি অত্থো. কেসুচি পোত্থকেসু সভাগসুঞ্ঞং ৰিসভাগসুঞ্ঞং নিস্সরণসুঞ্ঞানন্তরং লিখিতং. নেক্খম্মাদিএসনা কামচ্ছন্দাদিনা সুঞ্ঞাতি এসনাসুঞ্ঞং. পরিগ্গহসুঞ্ঞাদীসু তীসুপি এসেৰ নযো. একারম্মণে পতিট্ঠিতত্তা নানারম্মণৰিক্খেপাভাৰতো একত্তঞ্চ তং নানত্তেন সুঞ্ঞঞ্চাতি একত্তসুঞ্ঞং. তব্বিপরীতেন নানত্তঞ্চ তং একত্তেন সুঞ্ঞঞ্চাতি নানত্তসুঞ্ঞং. নেক্খম্মাদিখন্তি কামচ্ছন্দাদিনা সুঞ্ঞাতি খন্তিসুঞ্ঞং. অধিট্ঠানসুঞ্ঞে পরিযোগাহনসুঞ্ঞে চ এসেৰ নযো. পরিযোগহনসুঞ্ঞন্তিপি পাঠো. সম্পজানস্সাতি সম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতস্স পরিনিব্বাযন্তস্স অরহতো. পৰত্তপরিযাদানন্তি অনুপাদাপরিনিব্বানং. সব্বসুঞ্ঞতানন্তি সব্বসুঞ্ঞানং. পরমত্থসুঞ্ঞন্তি সব্বসঙ্খারাভাৰতো উত্তমত্থভূতং সুঞ্ঞং.
৪৮. মাতিকানিদ্দেসে নিচ্চেন ৰাতি ভঙ্গং অতিক্কমিত্ৰা পৰত্তমানস্স কস্সচি নিচ্চস্স অভাৰতো নিচ্চেন চ সুঞ্ঞং. ধুৰেন ৰাতি ৰিজ্জমানকালেপি পচ্চযাযত্তৰুত্তিতায থিরস্স কস্সচি অভাৰতো ধুৰেন চ সুঞ্ঞং. সস্সতেন ৰাতি অব্বোচ্ছিন্নস্স সব্বকালে ৰিজ্জমানস্স কস্সচি অভাৰতো সস্সতেন চ সুঞ্ঞং. অৰিপরিণামধম্মেন ৰাতি জরাভঙ্গৰসেন অৰিপরিণামপকতিকস্স কস্সচি অভাৰতো অৰিপরিণামধম্মেন চ সুঞ্ঞং. সুত্তন্তে অত্তসুঞ্ঞতায এৰ ৰুত্তাযপি নিচ্চসুঞ্ঞতঞ্চ সুখসুঞ্ঞতঞ্চ দস্সেতুং ইধ নিচ্চেন ৰাতিআদীনিপি ৰুত্তানি. অনিচ্চস্সেৰ হি পীল়াযোগেন দুক্খত্তা নিচ্চসুঞ্ঞতায ৰুত্তায সুখসুঞ্ঞতাপি ৰুত্তাৰ হোতি. রূপাদযো পনেত্থ ছ ৰিসযা, চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি ছ ৰিঞ্ঞাণানি, চক্খুসম্ফস্সাদযো ছ ফস্সা, চক্খুসম্ফস্সজা ৰেদনাদযো ছ ৰেদনা ছ সঙ্খিত্তাতি ৰেদিতব্বং.
পুঞ্ঞাভিসঙ্খারোতিআদীসু পুনাতি অত্তনো কারকং, পূরেতি চস্স অজ্ঝাসযং, পুজ্জঞ্চ ভৰং নিব্বত্তেতীতি পুঞ্ঞং, অভিসঙ্খরোতি ৰিপাকং কটত্তারূপঞ্চাতি অভিসঙ্খারো, পুঞ্ঞং অভিসঙ্খারো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো. পুঞ্ঞপটিপক্খতো অপুঞ্ঞং অভিসঙ্খারো অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো. ন ইঞ্জং অনেঞ্জং, অনেঞ্জং ভৰং অভিসঙ্খরোতীতি আনেঞ্জাভিসঙ্খারো. পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো দানসীলভাৰনাৰসেন পৰত্তা অট্ঠ কামাৰচরকুসলচেতনা, ভাৰনাৰসেনেৰ পৰত্তা পঞ্চ রূপাৰচরকুসলচেতনাতি তেরস চেতনা হোন্তি, অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো পাণাতিপাতাদিৰসেন পৰত্তা দ্ৰাদস অকুসলচেতনা, আনেঞ্জাভিসঙ্খারো ভাৰনাৰসেনেৰ পৰত্তা চতস্সো অরূপাৰচরচেতনাতি তযোপি সঙ্খারা একূনতিংস চেতনা হোন্তি. কাযসঙ্খারোতিআদীসু কাযতো ৰা পৰত্তো, কাযস্স ৰা সঙ্খারোতি কাযসঙ্খারো. ৰচীসঙ্খারচিত্তসঙ্খারেসুপি এসেৰ নযো. অযং তিকো কম্মাযূহনক্খণে পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদীনং দ্ৰারতো পৰত্তিদস্সনত্থং ৰুত্তো. কাযৰিঞ্ঞত্তিং সমুট্ঠাপেত্ৰা হি কাযদ্ৰারতো পৰত্তা অট্ঠ কামাৰচরকুসলচেতনা, দ্ৰাদস অকুসলচেতনা, অভিঞ্ঞাচেতনা চাতি একৰীসতি চেতনা কাযসঙ্খারো নাম, তা এৰ চ ৰচীৰিঞ্ঞত্তিং সমুট্ঠাপেত্ৰা ৰচীদ্ৰারতো পৰত্তা ৰচীসঙ্খারো নাম, মনোদ্ৰারে পৰত্তা পন সব্বাপি একূনতিংস চেতনা চিত্তসঙ্খারো নাম. অতীতা সঙ্খারাতিআদীসু সব্বেপি সঙ্খতধম্মা সকক্খণং পত্ৰা নিরুদ্ধা অতীতা সঙ্খারা, সকক্খণং অপ্পত্তা অনাগতা সঙ্খারা, সকক্খণং পত্তা পচ্চুপ্পন্না সঙ্খারাতি.
ৰিপরিণামসুঞ্ঞে পচ্চুপ্পন্নং দস্সেত্ৰা তস্স তস্স ৰিপরিণামো সুখেন ৰত্তুং সক্কাতি পঠমং পচ্চুপ্পন্নধম্মা দস্সিতা. তত্থ জাতং রূপন্তি পচ্চুপ্পন্নং রূপং. সভাৰেন সুঞ্ঞন্তি এত্থ সযং ভাৰো সভাৰো, সযমেৰ উপ্পাদোতি অত্থো. সতো ৰা ভাৰো সভাৰো, অত্ততোযেৰ উপ্পাদোতি অত্থো. পচ্চযাযত্তৰুত্তিত্তা পচ্চযং ৰিনা সযমেৰ ভাৰো, অত্ততো এৰ ৰা ভাৰো এতস্মিং নত্থীতি সভাৰেন সুঞ্ঞং, সযমেৰ ভাৰেন, অত্ততো এৰ ৰা ভাৰেন সুঞ্ঞন্তি ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা সকস্স ভাৰো সভাৰো. পথৰীধাতুআদীসু হি অনেকেসু রূপারূপধম্মেসু একেকো ধম্মো পরং উপাদায সকো নাম. ভাৰোতি চ ধম্মপরিযাযৰচনমেতং. একস্স চ ধম্মস্স অঞ্ঞো ভাৰসঙ্খাতো ধম্মো নত্থি, তস্মা সকস্স অঞ্ঞেন ভাৰেন সুঞ্ঞং, সকো অঞ্ঞেন ভাৰেন সুঞ্ঞোতি অত্থো. তেন একস্স ধম্মস্স একসভাৰতা ৰুত্তা হোতি. অথ ৰা সভাৰেন সুঞ্ঞন্তি সুঞ্ঞসভাৰেনেৰ সুঞ্ঞং. কিং ৰুত্তং হোতি? সুঞ্ঞসুঞ্ঞতায এৰ সুঞ্ঞং, ন অঞ্ঞাহি পরিযাযসুঞ্ঞতাহি সুঞ্ঞন্তি ৰুত্তং হোতি.
সচে পন কেচি ৰদেয্যুং ‘‘সকো ভাৰো সভাৰো, তেন সভাৰেন সুঞ্ঞ’’ন্তি. কিং ৰুত্তং হোতি? ভাৰোতি ধম্মো, সো পরং উপাদায সপদেন ৰিসেসিতো সভাৰো নাম হোতি. ধম্মস্স কস্সচি অৰিজ্জমানত্তা ‘‘জাতং রূপং সভাৰেন সুঞ্ঞ’’ন্তি রূপস্স অৰিজ্জমানতা ৰুত্তা হোতীতি. এৰং সতি ‘‘জাতং রূপ’’ন্তিৰচনেন ৰিরুজ্ঝতি. ন হি উপ্পাদরহিতং জাতং নাম হোতি. নিব্বানঞ্হি উপ্পাদরহিতং, তং জাতং নাম ন হোতি, জাতিজরামরণানি চ উপ্পাদরহিতানি জাতানি নাম ন হোন্তি. তেনেৰেত্থ ‘‘জাতা জাতি সভাৰেন সুঞ্ঞা, জাতং জরামরণং সভাৰেন সুঞ্ঞ’’ন্তি এৰং অনুদ্ধরিত্ৰা ভৰমেৰ অৰসানং কত্ৰা নিদ্দিট্ঠং. যদি উপ্পাদরহিতস্সাপি ‘‘জাত’’ন্তিৰচনং যুজ্জেয্য, ‘‘জাতা জাতি, জাতং জরামরণ’’ন্তি ৰত্তব্বং ভৰেয্য. যস্মা উপ্পাদরহিতেসু জাতিজরামরণেসু ‘‘জাত’’ন্তিৰচনং ন ৰুত্তং, তস্মা ‘‘সভাৰেন সুঞ্ঞং অৰিজ্জমান’’ন্তি ৰচনং অৰিজ্জমানস্স উপ্পাদরহিতত্তা ‘‘জাত’’ন্তিৰচনেন ৰিরুজ্ঝতি. অৰিজ্জমানস্স চ ‘‘সুঞ্ঞ’’ন্তিৰচনং হেট্ঠা ৰুত্তেন লোকৰচনেন চ ভগৰতো ৰচনেন চ ঞাযসদ্দগন্থৰচনেন চ ৰিরুজ্ঝতি, অনেকাহি চ যুত্তীহি ৰিরুজ্ঝতি, তস্মা তং ৰচনং কচৰরমিৰ ছড্ডিতব্বং. ‘‘যং, ভিক্খৰে, অত্থিসম্মতং লোকে পণ্ডিতানং, অহম্পি তং অত্থীতি ৰদামি. যং, ভিক্খৰে, নত্থিসম্মতং লোকে পণ্ডিতানং, অহম্পি তং নত্থীতি ৰদামি. কিঞ্চ, ভিক্খৰে, অত্থিসম্মতং লোকে পণ্ডিতানং, যমহং অত্থীতি ৰদামি? রূপং, ভিক্খৰে, অনিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং অত্থিসম্মতং লোকে পণ্ডিতানং, অহম্পি তং অত্থীতি ৰদামী’’তিআদীহি (সং. নি. ৩.৯৪) অনেকেহি বুদ্ধৰচনপ্পমাণেহি অনেকাহি চ যুত্তীহি ধম্মা সকক্খণে ৰিজ্জমানা এৰাতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.
ৰিগতং রূপন্তি উপ্পজ্জিত্ৰা ভঙ্গং পত্ৰা নিরুদ্ধং অতীতং রূপং. ৰিপরিণতঞ্চেৰ সুঞ্ঞঞ্চাতি জরাভঙ্গৰসেন ৰিরূপং পরিণামং পত্তঞ্চ ৰত্তমানস্সেৰ ৰিপরিণামসব্ভাৰতো অতীতস্স ৰিপরিণামাভাৰতো তেন ৰিপরিণামেন সুঞ্ঞঞ্চাতি অত্থো. জাতা ৰেদনাতিআদীসুপি এসেৰ নযো. জাতিজরামরণং পন অনিপ্ফন্নত্তা সকভাৰেন অনুপলব্ভনীযতো ইধ ন যুজ্জতি, তস্মা ‘‘জাতা জাতি, জাতং জরামরণ’’ন্তিআদিকে দ্ৰে নযে পহায ভৰাদিকমেৰ নযং পরিযোসানং কত্ৰা ঠপিতং.
অগ্গন্তি অগ্গে ভৰং. সেট্ঠন্তি অতিৰিয পসংসনীযং. ৰিসিট্ঠন্তি অতিসযভূতং. ৰিসেট্ঠন্তিপি পাঠো. তিধাপি পসত্থং নিব্বানং সম্মাপটিপদায পটিপজ্জিতব্বতো পদং নাম. যদিদন্তি যং ইদং. ইদানি ৰত্তব্বং নিব্বানং নিদস্সেতি. যস্মা নিব্বানং আগম্ম সব্বসঙ্খারানং সমথো হোতি, খন্ধূপধিকিলেসূপধিঅভিসঙ্খারূপধিকামগুণূপধিসঙ্খাতানং উপধীনং পটিনিস্সগ্গো হোতি, তণ্হানং খযো ৰিরাগো নিরোধো চ হোতি, তস্মা সব্বসঙ্খারসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হক্খযো ৰিরাগো নিরোধোতি ৰুচ্চতি. নিব্বানন্তি সভাৰলক্খণেন নিগমিতং.
লক্খণেসু হি ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, বালস্স বাললক্খণানি বালনিমিত্তানি বালাপদানানি. কতমানি তীণি? ইধ, ভিক্খৰে, বালো দুচ্চিন্তিতচিন্তী চ হোতি দুব্ভাসিতভাসী চ দুক্কটকম্মকারী চ. ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি বালস্স বাললক্খণানি বালনিমিত্তানি বালাপদানানী’’তি (অ. নি. ৩.৩; ম. নি. ৩.২৪৬) ৰুত্তং. পণ্ডিতেহি বালস্স বালোতি সল্লক্খণতো তিৰিধং বাললক্খণং. ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, পণ্ডিতস্স পণ্ডিতলক্খণানি পণ্ডিতনিমিত্তানি পণ্ডিতাপদানানি. কতমানি তীণি? ইধ, ভিক্খৰে, পণ্ডিতো সুচিন্তিতচিন্তী চ হোতি সুভাসিতভাসী চ সুকতকম্মকারী চ. ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি পণ্ডিতস্স পণ্ডিতলক্খণানি পণ্ডিতনিমিত্তানি পণ্ডিতাপদানানী’’তি (অ. নি. ৩.৩; ম. নি. ৩.২৫৩) ৰুত্তং. পণ্ডিতেহি পণ্ডিতস্স পণ্ডিতোতি সল্লক্খণতো তিৰিধং পণ্ডিতলক্খণং.
‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, সঙ্খতস্স সঙ্খতলক্খণানি. কতমানি তীণি? উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ৰযো পঞ্ঞাযতি, ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতি. ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি সঙ্খতস্স সঙ্খতলক্খণানী’’তি (অ. নি. ৩.৪৭-৪৮) ৰুত্তং. উপ্পাদো এৰ সঙ্খতমিতি লক্খণন্তি সঙ্খতলক্খণং. এৰমিতরদ্ৰযেপি অত্থো ৰেদিতব্বো. ইমিনা উপ্পাদক্খণে সেসদ্ৰিন্নং, ঠিতিক্খণে সেসদ্ৰিন্নং, ভঙ্গক্খণে চ সেসদ্ৰিন্নং অভাৰো দস্সিতো. যং পনেত্থ পেয্যালমুখেন জাতিযা চ জরামরণস্স চ উপ্পাদাদিলক্খণং ৰুত্তং, তং ৰিপরিণামসুঞ্ঞতায জাতিজরামরণানি হিত্ৰা ভৰপরিযোসানস্সেৰ নযস্স ৰচনেন চ উপ্পাদাদীনং উপ্পাদাদিঅৰচনসমযেন চ ৰিরুজ্ঝতি. লক্খণসোতে পতিতত্তা পন সোতপতিতং কত্ৰা লিখিতন্তি ৰেদিতব্বং. যথা চ অভিধম্মে (ধ. স. ৫৬২-৫৬৫) অহেতুকৰিপাকমনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনং সঙ্গহৰারে লব্ভমানম্পি ঝানঙ্গং পঞ্চৰিঞ্ঞাণসোতে পতিত্ৰা গতন্তি ন উদ্ধটন্তি ৰুত্তং, এৰমিধাপি সোতপতিততা ৰেদিতব্বা. অথ ৰা জাতিজরামরণৰন্তানং সঙ্খারানং উপ্পাদাদযো ‘‘জাতিজরামরণং অনিচ্চতো’’তিআদীসু (পটি. ম. ১.৭৩; ২.৪) ৰিয তেসং ৰিয কত্ৰা ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
নেক্খম্মেন কামচ্ছন্দো ৰিক্খম্ভিতো চেৰ সুঞ্ঞো চাতি কামচ্ছন্দো নেক্খম্মেন ৰিক্খম্ভিতো চেৰ নেক্খম্মস্স তত্থ অভাৰতো তেনেৰ ৰিক্খম্ভনসঙ্খাতেন নেক্খম্মেন সুঞ্ঞো চ. এৰং সেসেসুপি যোজনা কাতব্বা. তদঙ্গপ্পহানসমুচ্ছেদপ্পহানেসুপি চেত্থ তদঙ্গৰসেন চ সমুচ্ছেদৰসেন চ পহীনং দূরীকতমেৰ হোতীতি ইমিনা দূরীকরণট্ঠেন ৰিক্খম্ভনং ৰুত্তং.
নেক্খম্মেন কামচ্ছন্দো তদঙ্গসুঞ্ঞোতি নেক্খম্মেন পহীনো কামচ্ছন্দো তেন নেক্খম্মসঙ্খাতেন অঙ্গেন সুঞ্ঞো. অথ ৰা যো কোচি কামচ্ছন্দো নেক্খম্মস্স তত্থ অভাৰতো নেক্খম্মেন তেন অঙ্গেন সুঞ্ঞো. এৰং সেসেসুপি যোজনা কাতব্বা. তস্স তস্স অঙ্গস্স তত্থ তত্থ অভাৰমত্তেনেৰ চেত্থ উপচারপ্পনাঝানৰসেন চ ৰিপস্সনাৰসেন চ তদঙ্গসুঞ্ঞতা নিদ্দিট্ঠা. পহানদীপকস্স ৰচনস্স অভাৰেন পন ৰিৰট্টনানুপস্সনংযেৰ পরিযোসানং কত্ৰা ৰিপস্সনা নিদ্দিট্ঠা, চত্তারো মগ্গা ন নিদ্দিট্ঠা. নেক্খম্মেন কামচ্ছন্দো সমুচ্ছিন্নো চেৰ সুঞ্ঞো চাতিআদীসু ৰিক্খম্ভনে ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. তদঙ্গৰিক্খম্ভনৰসেন পহীনানিপি চেত্থ সমুদাচারাভাৰতো সমুচ্ছিন্নানি নাম হোন্তীতি ইমিনা পরিযাযেন সমুচ্ছেদো ৰুত্তো, তংতংসমুচ্ছেদকিচ্চসাধনৰসেন ৰা মগ্গসম্পযুত্তনেক্খম্মাদিৰসেন ৰুত্তন্তিপি ৰেদিতব্বং. পটিপ্পস্সদ্ধিনিস্সরণসুঞ্ঞেসু চ ইধ ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. তদঙ্গৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদপহানেসু পনেত্থ পটিপ্পস্সদ্ধিমত্তত্তং নিস্সটমত্তত্তঞ্চ গহেত্ৰা ৰুত্তং. পঞ্চসুপি এতেসু সুঞ্ঞেসু নেক্খম্মাদীনিযেৰ ৰিক্খম্ভনতদঙ্গসমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিনিস্সরণনামেন ৰুত্তানি. অজ্ঝত্তন্তি অজ্ঝত্তভূতং. বহিদ্ধাতি বহিদ্ধাভূতং. দুভতোসুঞ্ঞন্তি উভযসুঞ্ঞং. পচ্চত্তাদীসুপি হি তো-ইতিৰচনং হোতিযেৰ.
ছ অজ্ঝত্তিকাযতনাদীনি ছঅজ্ঝত্তিকাযতনাদীনং ভাৰেন সভাগানি. পরেহি ৰিসভাগানি. ৰিঞ্ঞাণকাযাতিআদীসু চেত্থ কাযৰচনেন ৰিঞ্ঞাণাদীনিযেৰ ৰুত্তানি. নেক্খম্মেসনাদীসু নেক্খম্মাদীনিযেৰ তদত্থিকেহি ৰিঞ্ঞূহি এসীযন্তীতি এসনা. অথ ৰা পুব্বভাগে নেক্খম্মাদীনং এসনাপি কামচ্ছন্দাদীহি সুঞ্ঞা, কিং পন নেক্খম্মাদীনীতিপি ৰুত্তং হোতি? পরিগ্গহাদীসু নেক্খম্মাদীনিযেৰ পুব্বভাগে এসিতানি অপরভাগে পরিগ্গয্হন্তীতি পরিগ্গহোতি, পরিগ্গহিতানি পত্তিৰসেন পটিলব্ভন্তীতি পটিলাভোতি, পটিলদ্ধানি ঞাণৰসেন পটিৰিজ্ঝীযন্তীতি পটিৰেধোতি চ ৰুত্তানি. একত্তসুঞ্ঞঞ্চ নানত্তসুঞ্ঞঞ্চ সকিংযেৰ পুচ্ছিত্ৰা একত্তসুঞ্ঞং ৰিস্সজ্জেত্ৰা নানত্তসুঞ্ঞং অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ সকিং নিগমনং কতং. কস্মা ন ৰিস্সজ্জিতন্তি চে? ৰুত্তপরিযাযেনেৰেত্থ যোজনা ঞাযতীতি ন ৰিস্সজ্জিতন্তি ৰেদিতব্বং. অযং পনেত্থ যোজনা – নেক্খম্মং একত্তং, কামচ্ছন্দো নানত্তং, কামচ্ছন্দো নানত্তং, নেক্খম্মেকত্তেন সুঞ্ঞন্তি. এৰং সেসেসুপি যোজনা ৰেদিতব্বা.
খন্তিআদীসু নেক্খম্মাদীনিযেৰ খমনতো রুচ্চনতো খন্তীতি, রোচিতানিযেৰ পৰিসিত্ৰা তিট্ঠনতো অধিট্ঠানন্তি, পৰিসিত্ৰা ঠিতানং যথারুচিমেৰ সেৰনতো পরিযোগাহনন্তি চ ৰুত্তানি. ইধ সম্পজানোতিআদিকো পরমত্থসুঞ্ঞনিদ্দেসো পরিনিব্বানঞাণনিদ্দেসে ৰণ্ণিতোযেৰ.
ইমেসু চ সব্বেসু সুঞ্ঞেসু সঙ্খারসুঞ্ঞং ৰিপরিণামসুঞ্ঞং লক্খণসুঞ্ঞঞ্চ যথাৰুত্তানং ধম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞঅসম্মিস্সতাদস্সনত্থং. যত্থ পন অকুসলপক্খিকানং কুসলপক্খিকেন সুঞ্ঞতা ৰুত্তা, তেন অকুসলে আদীনৰদস্সনত্থং. যত্থ পন কুসলপক্খিকানং অকুসলপক্খিকেন সুঞ্ঞতা ৰুত্তা, তেন কুসলে আনিসংসদস্সনত্থং. যত্থ অত্তত্তনিযাদীহি সুঞ্ঞতা ৰুত্তা, তং সব্বসঙ্খারেসু নিব্বিদাজননত্থং. অগ্গসুঞ্ঞং পরমত্থসুঞ্ঞঞ্চ নিব্বানে উস্সাহজননত্থং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
তেসু অগ্গসুঞ্ঞঞ্চ পরমত্থসুঞ্ঞঞ্চাতি দ্ৰে সুঞ্ঞানি অত্থতো একমেৰ নিব্বানং অগ্গপরমত্থৰসেন সউপাদিসেসঅনুপাদিসেসৰসেন চ দ্ৰিধা কত্ৰা ৰুত্তং. তানি দ্ৰে অত্তত্তনিযসুঞ্ঞতো সঙ্খারসুঞ্ঞতো চ সভাগানি. ‘‘সুঞ্ঞসুঞ্ঞং অজ্ঝত্তসুঞ্ঞং বহিদ্ধাসুঞ্ঞং দুভতোসুঞ্ঞং সভাগসুঞ্ঞং ৰিসভাগসুঞ্ঞ’’ন্তি ইমানি ছ সুঞ্ঞানি সুঞ্ঞসুঞ্ঞমেৰ হোতি. অজ্ঝত্তাদিভেদতো পন ছধা ৰুত্তানি. তানি ছ চ অত্তত্তনিযাদিসুঞ্ঞতো সভাগানি. সঙ্খারৰিপরিণামলক্খণসুঞ্ঞানি, ৰিক্খম্ভনতদঙ্গসমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিনিস্সরণসুঞ্ঞানি, এসনাপরিগ্গহপটিলাভপটিৰেধসুঞ্ঞানি, একত্তনানত্তসুঞ্ঞানি, খন্তিঅধিট্ঠানপরিযোগাহনসুঞ্ঞানি চাতি সত্তরস সুঞ্ঞানি অত্তনি অৰিজ্জমানেহি তেহি তেহি ধম্মেহি সুঞ্ঞত্তা অৰিজ্জমানানং ৰসেন ৰিসুং ৰিসুং ৰুত্তানি. সঙ্খারৰিপরিণামলক্খণসুঞ্ঞানি পন ইতরেন ইতরেন অসম্মিস্সৰসেন সভাগানি, ৰিক্খম্ভনাদীনি পঞ্চ কুসলপক্খেন সুঞ্ঞত্তা সভাগানি, এসনাদীনি চত্তারি, খন্তিআদীনি চ তীণি অকুসলপক্খেন সুঞ্ঞত্তা সভাগানি, একত্তনানত্তসুঞ্ঞানি অঞ্ঞমঞ্ঞপটিপক্খৰসেন সভাগানি.
সব্বে ধম্মা সমাসেন, তিধা দ্ৰেধা তথেকধা;
সুঞ্ঞাতি সুঞ্ঞত্থৰিদূ, ৰণ্ণযন্তীধ সাসনে.
কথং? সব্বে তাৰ লোকিযা ধম্মা ধুৰসুভসুখঅত্তৰিরহিতত্তা ধুৰসুভসুখঅত্তসুঞ্ঞা. মগ্গফলধম্মা ধুৰসুখত্তৰিরহিতত্তা ধুৰসুখত্তসুঞ্ঞা. অনিচ্চত্তাযেৰ সুখেন সুঞ্ঞা. অনাসৰত্তা ন সুভেন সুঞ্ঞা. নিব্বানধম্মো অত্তস্সেৰ অভাৰতো অত্তসুঞ্ঞো. লোকিযলোকুত্তরা পন সব্বেপি সঙ্খতা ধম্মা সত্তস্স কস্সচি অভাৰতো সত্তসুঞ্ঞা. অসঙ্খতো নিব্বানধম্মো তেসং সঙ্খারানম্পি অভাৰতো সঙ্খারসুঞ্ঞো. সঙ্খতাসঙ্খতা পন সব্বেপি ধম্মা অত্তসঙ্খাতস্স পুগ্গলস্স অভাৰতো অত্তসুঞ্ঞাতি.
সদ্ধম্মপ্পকাসিনিযা পটিসম্ভিদামগ্গঅট্ঠকথায
সুঞ্ঞকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
যুগনদ্ধৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিট্ঠিতা চ মজ্ঝিমৰগ্গস্স অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা.