১. ইন্দ্রিযৰারৰণ্ণনা
২৩. অথ মেত্তূপসংহারাকারং ইন্দ্রিযাদিপরিভাৰনঞ্চ দস্সেতুং সব্বেসং সত্তানং পীল়নং ৰজ্জেত্ৰাতিআদিমাহ. তত্থ পীল়নন্তি অব্ভন্তরতো সরীরপীল়নং. উপঘাতন্তি বাহিরতো সরীরোপঘাতং. সন্তাপন্তি যথা তথা ৰা চিত্তসন্তাপনং. পরিযাদানন্তি পকতিযা জীৰিতাদিপরিক্খযং. ৰিহেসন্তি পরতো জীৰিতৰিহেঠনং. ৰজ্জেত্ৰাতি পীল়নাদীসু একেকং অত্তনো চিত্তেনেৰ অপনেত্ৰা. ইমানি পীল়নাদীনি পঞ্চ পদানি মেত্তোপসংহারস্স পটিপক্খৰিৰজ্জনৰসেন ৰুত্তানি, অপীল়নাযাতিআদীনি মেত্তোপসংহারৰসেন. অপীল়নাযাতি অপীল়নাকারেন, সব্বে সত্তে মেত্তাযতীতি সম্বন্ধো. এৰং সেসেসুপি. মা ৰেরিনো মা দুক্খিনো মা দুক্খিতত্তাতি ইমানিপি তীণি মেত্তোপসংহারস্স পটিপক্খপটিক্খেপৰচনানি. মা-ৰচনস্স মা হোন্তূতি অত্থো. অৰেরিনো সুখিনো সুখিতত্তাতি ইমানি তীণি মেত্তোপসংহারৰচনানি. ‘‘অব্যাপজ্জা অনীঘা’’তি ইদং দ্ৰযং ‘‘সুখিনো’’তি ৰচনেন সঙ্গহিতন্তি ৰেদিতব্বং. সুখিতত্তাতি তস্সেৰ সুখস্স নিচ্চপ্পৰত্তিদস্সনং. ‘‘সুখিতত্তা’’তি চ ‘‘সুখী অত্তানং পরিহরন্তূ’’তি চ অত্থতো একং. ‘‘অপীল়নাযা’’তিআদীহি ৰা অব্যাপজ্জানীঘৰচনানি সঙ্গহিতানি. অট্ঠহাকারেহীতি ‘‘অপীল়নাযা’’তিআদযো পঞ্চ মেত্তোপসংহারাকারা ‘‘অৰেরিনো হোন্তূ’’তিআদযো তযো মেত্তোপসংহারাকারাতি ইমেহি অট্ঠহাকারেহি. মেত্তাযতীতি সিনিয্হতি. তং ধম্মং চেতযতীতি তং হিতোপসংহারং চেতযতি অভিসন্দহতি, পৰত্তেতীতি অত্থো. সব্বব্যাপাদপরিযুট্ঠানেহি ৰিমুচ্চতীতি মেত্তায পটিপক্খভূতেহি সব্বেহি ব্যাপাদসমুদাচারেহি ৰিক্খম্ভনতো ৰিমুচ্চতি. মেত্তা চ চেতো চ ৰিমুত্তি চাতি একাযেৰ মেত্তা তিধা ৰণ্ণিতা.
অৰেরিনো খেমিনো সুখিনোতি ইমানি তীণি পদানি পুব্বে ৰুত্তে আকারে সঙ্খেপেন সঙ্গহেত্ৰা ৰুত্তানি. সদ্ধায অধিমুচ্চতীতিআদিনা নযেন ৰুত্তানি পঞ্চিন্দ্রিযানি মেত্তায সম্পযুত্তানিযেৰ. আসেৰনাতিআদীসু ছসু ৰারেসু আসেৰীযতি এতেহি মেত্তাতি আসেৰনা. তথা ভাৰনা বহুলীকম্মং. অলঙ্কারাতি ৰিভূসনা. স্ৰালঙ্কতাতি সুট্ঠু অলঙ্কতা ভূসিতা. পরিক্খারাতি সম্ভারা. সুপরিক্খতাতি সুট্ঠু সম্ভতা. পরিৰারাতি রক্খনট্ঠেন. পুন আসেৰনাদীনি অট্ঠৰীসতি পদানি মেত্তায ৰণ্ণভণনত্থং ৰুত্তানি. তত্থ পারিপূরীতি পরিপুণ্ণভাৰা. সহগতাতি মেত্তায সহগতা. তথা সহজাতাদযো. পক্খন্দনাতি মেত্তায পৰিসনা, পক্খন্দতি এতেহি মেত্তাতি ৰা পক্খন্দনা. তথা সংসীদনাদযো. এতং সন্তন্তি ফস্সনাতি এসা মেত্তা সন্তাতি এতেহি ফস্সনা হোতীতি এতং সন্তন্তি ফস্সনা ‘‘এতদগ্গ’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ১.১৮৮ আদযো) ৰিয নপুংসকৰচনং. স্ৰাধিট্ঠিতাতি সুট্ঠু পতিট্ঠিতা. সুসমুগ্গতাতি সুট্ঠু সমুস্সিতা. সুৰিমুত্তাতি অত্তনো অত্তনো পচ্চনীকেহি সুট্ঠু ৰিমুত্তা. নিব্বত্তেন্তীতি মেত্তাসম্পযুত্তা হুত্ৰা মেত্তং নিব্বত্তেন্তি. জোতেন্তীতি পাকটং করোন্তি. পতাপেন্তীতি ৰিরোচেন্তি.