৪. মেত্তাকথা
মেত্তাকথাৰণ্ণনা
২২. ইদানি বোজ্ঝঙ্গকথানন্তরং কথিতায বোজ্ঝঙ্গকথাগতিযা সুত্তন্তপুব্বঙ্গমায মেত্তাকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. তত্থ সুত্তন্তে তাৰ আসেৰিতাযাতি আদরেন সেৰিতায. ভাৰিতাযাতি ৰড্ঢিতায. বহুলীকতাযাতি পুনপ্পুনং কতায. যানীকতাযাতি যুত্তযানসদিসায কতায. ৰত্থুকতাযাতি পতিট্ঠানট্ঠেন ৰত্থু ৰিয কতায. অনুট্ঠিতাযাতি পচ্চুপট্ঠিতায. পরিচিতাযাতি সমন্ততো চিতায উপচিতায. সুসমারদ্ধাযাতি সুট্ঠু সমারদ্ধায সুকতায. আনিসংসাতি গুণা. পাটিকঙ্খাতি পটিকঙ্খিতব্বা ইচ্ছিতব্বা. সুখং সুপতীতি যথা সেসজনা সম্পরিৰত্তমানা কাকচ্ছমানা দুক্খং সুপন্তি, এৰং অসুপিত্ৰা সুখং সুপতি. নিদ্দং ওক্কন্তোপি সমাপত্তিং সমাপন্নো ৰিয হোতি. সুখং পটিবুজ্ঝতীতি যথা অঞ্ঞে নিত্থুনন্তা ৰিজম্ভন্তা সম্পরিৰত্তন্তা দুক্খং পটিবুজ্ঝন্তি, এৰং অপটিবুজ্ঝিত্ৰা ৰিকসমানমিৰ পদুমং সুখং নিব্বিকারং পটিবুজ্ঝতি. ন পাপকং সুপিনং পস্সতীতি সুপিনং পস্সন্তোপি ভদ্দকমেৰ সুপিনং পস্সতি. চেতিযং ৰন্দন্তো ৰিয পূজং করোন্তো ৰিয ধম্মং সুণন্তো ৰিয চ হোতি. যথা পনঞ্ঞে অত্তানং চোরেহি পরিৰারিতং ৰিয ৰাল়েহি উপদ্দুতং ৰিয পপাতে পতন্তং ৰিয চ পস্সন্তি, ন এৰং পাপকং সুপিনং পস্সতি. মনুস্সানং পিযো হোতীতি উরে আমুত্তমুত্তাহারো ৰিয সীসে পিল়ন্ধমালা ৰিয চ মনুস্সানং পিযো হোতি মনাপো. অমনুস্সানং পিযো হোতীতি যথেৰ চ মনুস্সানং, এৰং অমনুস্সানম্পি পিযো হোতি. দেৰতা রক্খন্তীতি পুত্তমিৰ মাতাপিতরো দেৰতা রক্খন্তি. নাস্স অগ্গি ৰা ৰিসং ৰা সত্থং ৰা কমতীতি মেত্তাৰিহারিস্স কাযে অগ্গি ৰা ৰিসং ৰা সত্থং ৰা ন কমতি ন পৰিসতি, নাস্স কাযং ৰিকোপেতীতি ৰুত্তং হোতি. তুৰটং চিত্তং সমাধিযতীতি মেত্তাৰিহারিনো খিপ্পমেৰ চিত্তং সমাধিযতি, নত্থি তস্স দন্ধাযিতত্তং. মুখৰণ্ণো ৰিপ্পসীদতীতি বন্ধনা পমুত্ততালপক্কং ৰিয চস্স ৰিপ্পসন্নৰণ্ণং মুখং হোতি. অসম্মূল়্হো কালং করোতীতি মেত্তাৰিহারিনো সম্মোহমরণং নাম নত্থি, অসম্মূল়্হো নিদ্দং ওক্কমন্তো ৰিয কালং করোতি. উত্তরি অপ্পটিৰিজ্ঝন্তোতি মেত্তাসমাপত্তিতো উত্তরিং অরহত্তং অধিগন্তুং অসক্কোন্তো ইতো চৰিত্ৰা সুত্তপ্পবুদ্ধো ৰিয ব্রহ্মলোকূপগো হোতীতি ব্রহ্মলোকং উপপজ্জতীতি অত্থো.
মেত্তানিদ্দেসে অনোধিসো ফরণাতি ওধি মরিযাদা, ন ওধি অনোধি. ততো অনোধিসো, অনোধিতোতি অত্থো, নিপ্পদেসতো ফুসনাতি ৰুত্তং হোতি. ওধিসোতি পদেসৰসেন. দিসাফরণাতি দিসাসু ফরণা. সব্বেতি অনৰসেসপরিযাদানং. সত্তাতিপদস্স অত্থো ঞাণকথামাতিকাৰণ্ণনাযং ৰুত্তো, রুল়্হীসদ্দেন পন ৰীতরাগেসুপি অযং ৰোহারো ৰত্ততি ৰিলীৰমযেপি বীজনিৰিসেসে তালৰণ্টৰোহারো ৰিয. অৰেরাতি ৰেররহিতা. অব্যাপজ্জাতি ব্যাপাদরহিতা. অনীঘাতি নিদ্দুক্খা. অনিগ্ঘাতিপি পাঠো. সুখী অত্তানংপরিহরন্তূতি সুখিতা হুত্ৰা অত্তভাৰং ৰত্তযন্তু. ‘‘অৰেরা’’তি চ সকসন্তানে চ পরে পটিচ্চ, পরসন্তানে চ ইতরে পটিচ্চ ৰেরাভাৰো দস্সিতো, ‘‘অব্যাপজ্জা’’তিআদীসু ৰেরাভাৰা তম্মূলকব্যাপাদাভাৰো, ‘‘অনীঘা’’তি ব্যাপাদাভাৰা তম্মূলকদুক্খাভাৰো, ‘‘সুখী অত্তানং পরিহরন্তূ’’তি দুক্খাভাৰাসুখেন অত্তভাৰপরিহরণং দস্সিতন্তি এৰমেত্থ ৰচনসম্বন্ধো ৰেদিতব্বোতি. ইমেসু চ ‘‘অৰেরা হোন্তূ’’তিআদীসু চতূসুপি ৰচনেসু যং যং পাকটং হোতি, তস্স তস্স ৰসেন মেত্তায ফরতি.
পাণাতিআদীসু পাণনতায পাণা, অস্সাসপস্সাসাযত্তৰুত্তিতাযাতি অত্থো. ভূতত্তা ভূতা, অভিনিব্বত্তাতি অত্থো. পুং ৰুচ্চতি নিরযো, তং পুং গলন্তি গচ্ছন্তীতি পুগ্গলা. অত্তভাৰো ৰুচ্চতি সরীরং, খন্ধপঞ্চকমেৰ ৰা, তং উপাদায পঞ্ঞত্তিমত্তসব্ভাৰতো, তস্মিং অত্তভাৰে পরিযাপন্না পরিচ্ছিন্না অন্তোগধাতি অত্তভাৰপরিযাপন্না. যথা চ সত্তাতি ৰচনং, এৰং সেসানিপি রুল়্হীৰসেন আরোপেত্ৰা সব্বানেতানি সব্বসত্তৰেৰচনানীতি ৰেদিতব্বানি. কামঞ্চ অঞ্ঞানিপি ‘‘সব্বে জন্তূ সব্বে জীৰা’’তিআদীনি সব্বসত্তৰেৰচনানি অত্থি, পাকটৰসেন পন ইমানেৰ পঞ্চ গহেত্ৰা ‘‘পঞ্চহাকারেহি অনোধিসো ফরণা মেত্তাচেতোৰিমুত্তী’’তি ৰুচ্চতি. যে পন ‘‘সত্তা পাণা’’তিআদীনং ন কেৰলং ৰচনমত্ততোৰ, অথ খো অত্থতোপি নানত্তমেৰ ইচ্ছেয্যুং, তেসং অনোধিসো ফরণা ৰিরুজ্ঝতি. তস্মা তথা অত্থং অগ্গহেত্ৰা ইমেসু পঞ্চসু আকারেসু অঞ্ঞতরৰসেন অনোধিসো মেত্তায ফরতি.
ওধিসো ফরণে পন ইত্থিযো পুরিসাতি লিঙ্গৰসেন ৰুত্তং, অরিযা অনরিযাতি অরিযপুথুজ্জনৰসেন, দেৰামনুস্সা ৰিনিপাতিকাতি উপপত্তিৰসেন. দিসাফরণেপি দিসাৰিভাগং অকত্ৰা সব্বদিসাসু ‘‘সব্বে সত্তা’’তিআদিনা নযেন ফরণতো অনোধিসো ফরণা হোতি, সব্বদিসাসু ‘‘সব্বা ইত্থিযো’’তিআদিনা নযেন ফরণতো ওধিসো ফরণা.
যস্মা পন অযং তিৰিধাপি মেত্তাফরণা অপ্পনাপত্তচিত্তস্স ৰসেন ৰুত্তা, তস্মা তীসু ৰারেসু অপ্পনা গহেতব্বা. অনোধিসো ফরণে তাৰ ‘‘সব্বে সত্তা অৰেরা হোন্তূ’’তি একা, ‘‘অব্যাপজ্জা হোন্তূ’’তি একা ‘‘অনীঘা হোন্তূ’’তি একা, ‘‘সুখী অত্তানং পরিহরন্তূ’’তি একা. তানিপি হি চত্তারি হিতোপসংহারৰসেনেৰ ৰুত্তানি. হিতোপসংহারলক্খণা হি মেত্তা. ইতি ‘‘সত্তা’’তিআদীসু পঞ্চসু আকারেসু চতস্সন্নং চতস্সন্নং অপ্পনানং ৰসেন ৰীসতি অপ্পনা হোন্তি, ওধিসো ফরণে ‘‘সব্বা ইত্থিযো’’তিআদীসু সত্তসু আকারেসু চতস্সন্নং চতস্সন্নং ৰসেন অট্ঠৰীসতি অপ্পনা. দিসাফরণে পন ‘‘সব্বে পুরত্থিমায দিসায সত্তা’’তিআদিনা নযেন একমেকিস্সা দিসায ৰীসতি ৰীসতি কত্ৰা দ্ৰে সতানি, ‘‘সব্বা পুরত্থিমায দিসায ইত্থিযো’’তিআদিনা নযেন একমেকিস্সা দিসায অট্ঠৰীসতি অট্ঠৰীসতি কত্ৰা অসীতি দ্ৰে সতানীতি চত্তারি সতানি অসীতি চ অপ্পনা. ইতি সব্বানিপি ইধ ৰুত্তানি অট্ঠৰীসাধিকানি পঞ্চ অপ্পনাসতানি হোন্তি. যথা চ মেত্তায তিৰিধেন ফরণা ৰুত্তা, তথা করুণামুদিতাউপেক্খানম্পি ৰুত্তাৰ হোতীতি ৰেদিতব্বং.
১. ইন্দ্রিযৰারৰণ্ণনা
২৩. অথ মেত্তূপসংহারাকারং ইন্দ্রিযাদিপরিভাৰনঞ্চ দস্সেতুং সব্বেসং সত্তানং পীল়নং ৰজ্জেত্ৰাতিআদিমাহ. তত্থ পীল়নন্তি অব্ভন্তরতো সরীরপীল়নং. উপঘাতন্তি বাহিরতো সরীরোপঘাতং. সন্তাপন্তি যথা তথা ৰা চিত্তসন্তাপনং. পরিযাদানন্তি পকতিযা জীৰিতাদিপরিক্খযং. ৰিহেসন্তি পরতো জীৰিতৰিহেঠনং. ৰজ্জেত্ৰাতি পীল়নাদীসু একেকং অত্তনো চিত্তেনেৰ অপনেত্ৰা. ইমানি পীল়নাদীনি পঞ্চ পদানি মেত্তোপসংহারস্স পটিপক্খৰিৰজ্জনৰসেন ৰুত্তানি, অপীল়নাযাতিআদীনি মেত্তোপসংহারৰসেন. অপীল়নাযাতি অপীল়নাকারেন, সব্বে সত্তে মেত্তাযতীতি সম্বন্ধো. এৰং সেসেসুপি. মা ৰেরিনো মা দুক্খিনো মা দুক্খিতত্তাতি ইমানিপি তীণি মেত্তোপসংহারস্স পটিপক্খপটিক্খেপৰচনানি. মা-ৰচনস্স মা হোন্তূতি অত্থো. অৰেরিনো সুখিনো সুখিতত্তাতি ইমানি তীণি মেত্তোপসংহারৰচনানি. ‘‘অব্যাপজ্জা অনীঘা’’তি ইদং দ্ৰযং ‘‘সুখিনো’’তি ৰচনেন সঙ্গহিতন্তি ৰেদিতব্বং. সুখিতত্তাতি তস্সেৰ সুখস্স নিচ্চপ্পৰত্তিদস্সনং. ‘‘সুখিতত্তা’’তি চ ‘‘সুখী অত্তানং পরিহরন্তূ’’তি চ অত্থতো একং. ‘‘অপীল়নাযা’’তিআদীহি ৰা অব্যাপজ্জানীঘৰচনানি সঙ্গহিতানি. অট্ঠহাকারেহীতি ‘‘অপীল়নাযা’’তিআদযো পঞ্চ মেত্তোপসংহারাকারা ‘‘অৰেরিনো হোন্তূ’’তিআদযো তযো মেত্তোপসংহারাকারাতি ইমেহি অট্ঠহাকারেহি. মেত্তাযতীতি সিনিয্হতি. তং ধম্মং চেতযতীতি তং হিতোপসংহারং চেতযতি অভিসন্দহতি, পৰত্তেতীতি অত্থো. সব্বব্যাপাদপরিযুট্ঠানেহি ৰিমুচ্চতীতি মেত্তায পটিপক্খভূতেহি সব্বেহি ব্যাপাদসমুদাচারেহি ৰিক্খম্ভনতো ৰিমুচ্চতি. মেত্তা চ চেতো চ ৰিমুত্তি চাতি একাযেৰ মেত্তা তিধা ৰণ্ণিতা.
অৰেরিনো খেমিনো সুখিনোতি ইমানি তীণি পদানি পুব্বে ৰুত্তে আকারে সঙ্খেপেন সঙ্গহেত্ৰা ৰুত্তানি. সদ্ধায অধিমুচ্চতীতিআদিনা নযেন ৰুত্তানি পঞ্চিন্দ্রিযানি মেত্তায সম্পযুত্তানিযেৰ. আসেৰনাতিআদীসু ছসু ৰারেসু আসেৰীযতি এতেহি মেত্তাতি আসেৰনা. তথা ভাৰনা বহুলীকম্মং. অলঙ্কারাতি ৰিভূসনা. স্ৰালঙ্কতাতি সুট্ঠু অলঙ্কতা ভূসিতা. পরিক্খারাতি সম্ভারা. সুপরিক্খতাতি সুট্ঠু সম্ভতা. পরিৰারাতি রক্খনট্ঠেন. পুন আসেৰনাদীনি অট্ঠৰীসতি পদানি মেত্তায ৰণ্ণভণনত্থং ৰুত্তানি. তত্থ পারিপূরীতি পরিপুণ্ণভাৰা. সহগতাতি মেত্তায সহগতা. তথা সহজাতাদযো. পক্খন্দনাতি মেত্তায পৰিসনা, পক্খন্দতি এতেহি মেত্তাতি ৰা পক্খন্দনা. তথা সংসীদনাদযো. এতং সন্তন্তি ফস্সনাতি এসা মেত্তা সন্তাতি এতেহি ফস্সনা হোতীতি এতং সন্তন্তি ফস্সনা ‘‘এতদগ্গ’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ১.১৮৮ আদযো) ৰিয নপুংসকৰচনং. স্ৰাধিট্ঠিতাতি সুট্ঠু পতিট্ঠিতা. সুসমুগ্গতাতি সুট্ঠু সমুস্সিতা. সুৰিমুত্তাতি অত্তনো অত্তনো পচ্চনীকেহি সুট্ঠু ৰিমুত্তা. নিব্বত্তেন্তীতি মেত্তাসম্পযুত্তা হুত্ৰা মেত্তং নিব্বত্তেন্তি. জোতেন্তীতি পাকটং করোন্তি. পতাপেন্তীতি ৰিরোচেন্তি.
২-৪. বলাদিৰারত্তযৰণ্ণনা
২৪-২৭. ইন্দ্রিযৰারে ৰুত্তনযেনেৰ বলৰারোপি ৰেদিতব্বো. বোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গৰারা পরিযাযেন ৰুত্তা, ন যথালক্খণৰসেন. মগ্গঙ্গৰারে সম্মাৰাচাকম্মন্তাজীৰা মেত্তায পুব্বভাগৰসেন ৰুত্তা, ন অপ্পনাৰসেন. ন হি এতে মেত্তায সহ ভৰন্তি. সব্বেসং পাণানন্তিআদীনং সেসৰারানম্পি সত্তৰারে ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. মেত্তাভাৰনাৰিধানং পন ৰিসুদ্ধিমগ্গতো (ৰিসুদ্ধি. ১.২৪০ আদযো) গহেতব্বন্তি.
মেত্তাকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.