২. ধম্মুদ্ধচ্চৰারনিদ্দেসৰণ্ণনা

৬. ধম্মুদ্ধচ্চৰারে অনিচ্চতো মনসিকরোতো ওভাসো উপ্পজ্জতীতি উদযব্বযানুপস্সনায ঠিতস্স তীহি অনুপস্সনাহি পুনপ্পুনং সঙ্খারে ৰিপস্সন্তস্স ৰিপস্সন্তস্স ৰিপস্সনাঞাণেসু পরিপাকগতেসু তদঙ্গৰসেন কিলেসপ্পহানেন পরিসুদ্ধচিত্তস্স অনিচ্চতো ৰা দুক্খতো ৰা অনত্ততো ৰা মনসিকারক্খণে ৰিপস্সনাঞাণানুভাৰেন পকতিযাৰ ওভাসো উপ্পজ্জতীতি পঠমং তাৰ অনিচ্চতো মনসিকরোতো ওভাসো কথিতো. অকুসলো ৰিপস্সকো তস্মিং ওভাসে উপ্পন্নে ‘‘ন চ ৰত মে ইতো পুব্বে এৰরূপো ওভাসো উপ্পন্নপুব্বো, অদ্ধা মগ্গং পত্তোম্হি, ফলং পত্তোম্হী’’তি অমগ্গংযেৰ ‘‘মগ্গো’’তি, অফলমেৰ ‘‘ফল’’ন্তি গণ্হাতি. তস্স অমগ্গং ‘‘মগ্গো’’তি, অফলং ‘‘ফল’’ন্তি গণ্হতো ৰিপস্সনাৰীথি উক্কন্তা হোতি. সো অত্তনো ৰিপস্সনাৰীথিং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ৰিক্খেপমাপন্নো ৰা ওভাসমেৰ তণ্হাদিট্ঠিমঞ্ঞনাহি মঞ্ঞমানো ৰা নিসীদতি. সো খো পনাযং ওভাসো কস্সচি ভিক্খুনো পল্লঙ্কট্ঠানমত্তমেৰ ওভাসেন্তো উপ্পজ্জতি, কস্সচি অন্তোগব্ভং, কস্সচি বহিগব্ভম্পি, কস্সচি সকলৰিহারং, গাৰুতং অড্ঢযোজনং যোজনং দ্ৰিযোজনং…পে… কস্সচি পথৰিতলতো যাৰ অকনিট্ঠব্রহ্মলোকা একালোকং কুরুমানো. ভগৰতো পন দসসহস্সিলোকধাতুং ওভাসেন্তো উদপাদি. অযঞ্হি ওভাসো চতুরঙ্গসমন্নাগতেপি অন্ধকারে তং তং ঠানং ওভাসেন্তো উপ্পজ্জতি.

ওভাসো ধম্মোতি ওভাসং আৰজ্জতীতি অযং ওভাসো মগ্গধম্মো ফলধম্মোতি ৰা তং তং ওভাসং মনসি করোতি. ততো ৰিক্খেপো উদ্ধচ্চন্তি ততো ওভাসতো ধম্মোতি আৰজ্জনকরণতো ৰা যো উপ্পজ্জতি ৰিক্খেপো, সো উদ্ধচ্চং নামাতি অত্থো. তেন উদ্ধচ্চেন ৰিগ্গহিতমানসোতি তেন এৰং উপ্পজ্জমানেন উদ্ধচ্চেন ৰিরোধিতচিত্তো, তেন ৰা উদ্ধচ্চেন কারণভূতেন তম্মূলককিলেসুপ্পত্তিযা ৰিরোধিতচিত্তো ৰিপস্সকো ৰিপস্সনাৰীথিং ওক্কমিত্ৰা ৰিক্খেপং ৰা তম্মূলককিলেসেসু ৰা ঠিতত্তা অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো উপট্ঠানানি যথাভূতং নপ্পজানাতি. ‘‘তেন ৰুচ্চতি ধম্মুদ্ধচ্চৰিগ্গহিতমানসো’’তি এৰং ইতি-সদ্দো যোজেতব্বো. হোতি সো সমযোতি এৰং অস্সাদৰসেন উপক্কিলিট্ঠচিত্তস্সাপি যোগিনো সচে উপপরিক্খা উপ্পজ্জতি, সো এৰং পজানাতি – ‘‘ৰিপস্সনা নাম সঙ্খারারম্মণা, মগ্গফলানি নিব্বানারম্মণানি, ইমানি চ চিত্তানি সঙ্খারারম্মণানি, তস্মা নাযমোভাসো মগ্গো, উদযব্বযানুপস্সনাযেৰ নিব্বানস্স লোকিকো মগ্গো’’তি মগ্গামগ্গং ৰৰত্থপেত্ৰা তং ৰিক্খেপং পরিৰজ্জযিত্ৰা উদযব্বযানুপস্সনায ঠত্ৰা সাধুকং সঙ্খারে অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৰিপস্সতি. এৰং উপপরিক্খন্তস্স সো সমযো হোতি. এৰং অপস্সন্তো পন ‘‘মগ্গফলপ্পত্তোম্হী’’তি অধিমানিকো হোতি.

যং তং চিত্তন্তি যং তং ৰিপস্সনাচিত্তং. অজ্ঝত্তমেৰাতি অনিচ্চানুপস্সনায আরম্মণে গোচরজ্ঝত্তেযেৰ. ঞাণং উপ্পজ্জতীতি তস্সেৰ যোগাৰচরস্স রূপারূপধম্মে তুলযন্তস্স তীরযন্তস্স ৰিস্সট্ঠইন্দৰজিরমিৰ অৰিহতৰেগং তিখিণং সূরমতিৰিসদং ৰিপস্সনাঞাণং উপ্পজ্জতি. পীতি উপ্পজ্জতীতি তস্সেৰ তস্মিং সমযে খুদ্দিকা পীতি, খণিকা পীতি, ওক্কন্তিকা পীতি, উব্বেগা পীতি, ফরণা পীতীতি অযং পঞ্চৰিধা ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা পীতি সকলসরীরং পূরযমানা উপ্পজ্জতি. পস্সদ্ধি উপ্পজ্জতীতি তস্সেৰ তস্মিং সমযে কাযচিত্তানং নেৰ দরথো, ন গারৰতা, ন কক্খল়তা, ন অকম্মঞ্ঞতা, ন গেলঞ্ঞতা, ন ৰঙ্কতা হোতি. অথ খো পনস্স কাযচিত্তানি পস্সদ্ধানি লহূনি মুদূনি কম্মঞ্ঞানি পগুণানি সুৰিসদানি উজুকানিযেৰ হোন্তি. সো ইমেহি পস্সদ্ধাদীহি অনুগ্গহিতকাযচিত্তো তস্মিং সমযে অমানুসিং নাম রতিং অনুভৰতি. যং সন্ধায ৰুত্তং –

‘‘সুঞ্ঞাগারং পৰিট্ঠস্স, সন্তচিত্তস্স ভিক্খুনো;

অমানুসী রতী হোতি, সম্মা ধম্মং ৰিপস্সতো.

‘‘যতো যতো সম্মসতি, খন্ধানং উদযব্বযং;

লভতী পীতিপামোজ্জং, অমতং তং ৰিজানত’’ন্তি. (ধ. প. ৩৭৩-৪) –

এৰমস্স ইমং অমানুসিং রতিং সাধযমানা লহুতাদীহি সহিতা ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা কাযচিত্তপস্সদ্ধি উপ্পজ্জতি. সুখং উপ্পজ্জতীতি তস্সেৰ তস্মিং সমযে সকলসরীরং অভিসন্দযমানং ৰিপস্সনাসম্পযুত্তং সুখং উপ্পজ্জতি. অধিমোক্খো উপ্পজ্জতীতি তস্সেৰ তস্মিং সমযে চিত্তচেতসিকানং অতিসযপসাদভূতা ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা সদ্ধা উপ্পজ্জতি. পগ্গহো উপ্পজ্জতীতি তস্সেৰ তস্মিং সমযে অসিথিলমনচ্চারদ্ধং সুপগ্গহিতং ৰিপস্সনাসম্পযুত্তং ৰীরিযং উপ্পজ্জতি. উপট্ঠানং উপ্পজ্জতীতি তস্সেৰ তস্মিং সমযে সূপট্ঠিতা সুপ্পতিট্ঠিতা নিখাতা অচলা পব্বতরাজসদিসা ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা সতি উপ্পজ্জতি. সো যং যং ঠানং আৰজ্জতি সমন্নাহরতি মনসি করোতি পচ্চৰেক্খতি, তং তং ঠানমস্স ওক্কন্তিত্ৰা পক্খন্দিত্ৰা দিব্বচক্খুনো পরলোকো ৰিয সতিযা উপট্ঠাতি (ৰিসুদ্ধি. ২.৭৩৪).

উপেক্খাতি ৰিপস্সনুপেক্খা চেৰ আৰজ্জনুপেক্খা চ. তস্মিঞ্হি সমযে সব্বসঙ্খারেসু মজ্ঝত্তভূতা ৰিপস্সনুপেক্খাপি বলৰতী উপ্পজ্জতি, মনোদ্ৰারে আৰজ্জনুপেক্খাপি. সা হিস্স তং তং ঠানং আৰজ্জন্তস্স ৰিস্সট্ঠইন্দৰজিরমিৰ পত্তপুটে পক্খন্দতত্তনারাচো ৰিয চ সূরা তিখিণা হুত্ৰা ৰহতি. এৰঞ্হি ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৭৩৪) ৰুত্তং. ৰিপস্সনুপেক্খাতি চেত্থ ‘‘ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খা’’তি আচরিযা ৰদন্তি. ৰিপস্সনাঞাণে হি গয্হমানে ‘‘ঞাণং উপ্পজ্জতী’’তি ৰিপস্সনাঞাণস্স আগতত্তা পুনরুত্তিদোসো হোতি. ততিযজ্ঝানৰণ্ণনাযঞ্চ ‘‘সঙ্খারুপেক্খাৰিপস্সনুপেক্খানম্পি অত্থতো একীভাৰো. পঞ্ঞা এৰ হি সা, কিচ্চৰসেন দ্ৰিধা ভিন্না’’তি ৰুত্তং. তস্মা ৰিপস্সনাসম্পযুত্তায তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায ৰুচ্চমানায পুনরুত্তিদোসো চ ন হোতি, ততিযজ্ঝানৰণ্ণনায চ সমেতি. যস্মা চ পঞ্চসু ইন্দ্রিযেসু ‘‘ঞাণং অধিমোক্খো পগ্গহো উপট্ঠান’’ন্তি পঞ্ঞিন্দ্রিযসদ্ধিন্দ্রিযৰীরিযিন্দ্রিযসতিন্দ্রিযানি নিদ্দিট্ঠানি, সমাধিন্দ্রিযং পন অনিদ্দিট্ঠং হোতি, যুগনদ্ধৰসেনাপি চ সমাধিন্দ্রিযং নিদ্দিসিতব্বমেৰ হোতি, তস্মা সমপ্পৰত্তো সমাধি পুন সমাধানে ব্যাপারপ্পহানকরণেন ‘‘উপেক্খা’’তি ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বং.

নিকন্তি উপ্পজ্জতীতি এৰং ওভাসাদিপটিমণ্ডিতায ৰিপস্সনায আলযং কুরুমানা সুখুমা সন্তাকারা নিকন্তি উপ্পজ্জতি, যা কিলেসোতি পরিগ্গহেতুম্পি ন সক্কা হোতি. যথা চ ওভাসে, এৰং এতেসুপি অঞ্ঞতরস্মিং উপ্পন্নে যোগাৰচরো ‘‘ন চ ৰত মে ইতো পুব্বে এৰরূপং ঞাণং উপ্পন্নপুব্বং, এৰরূপা পীতি পস্সদ্ধি সুখং অধিমোক্খো পগ্গহো উপট্ঠানং উপেক্খা নিকন্তি উপ্পন্নপুব্বা, অদ্ধা মগ্গং পত্তোম্হি, ফলং পত্তোম্হী’’তি অমগ্গমেৰ ‘‘মগ্গো’’তি, অফলমেৰ ‘‘ফল’’ন্তি গণ্হাতি. তস্স অমগ্গং ‘‘মগ্গো’’তি, অফলঞ্চ ‘‘ফল’’ন্তি গণ্হতো ৰিপস্সনাৰীথি উক্কন্তা হোতি. সো অত্তনো মূলকম্মট্ঠানং ৰিস্সজ্জেত্ৰা নিকন্তিমেৰ অস্সাদেন্তো নিসীদতি. এত্থ চ ওভাসাদযো উপক্কিলেসৰত্থুতায উপক্কিলেসাতি ৰুত্তা, ন অকুসলত্তা. নিকন্তি পন উপক্কিলেসো চেৰ উপক্কিলেসৰত্থু চ. ৰত্থুৰসেনেৰ চেতে দস, গাহৰসেন পন সমতিংস হোন্তি. কথং? ‘‘মম ওভাসো উপ্পন্নো’’তি গণ্হতো হি দিট্ঠিগ্গাহো হোতি, ‘‘মনাপো ৰত ওভাসো উপ্পন্নো’’তি গণ্হতো মানগ্গাহো, ওভাসং অস্সাদযতো তণ্হাগ্গাহো. ইতি ওভাসে দিট্ঠিমানতণ্হাৰসেন তযো গাহা. তথা সেসেসুপীতি এৰং গাহৰসেন সমতিংস উপক্কিলেসা হোন্তি. দুক্খতো মনসিকরোতো, অনত্ততো মনসিকরোতোতি ৰারেসুপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. একেকঅনুপস্সনাৰসেন হেত্থ একেকস্স ৰিপস্সনুপক্কিলেসুপ্পত্তি ৰেদিতব্বা, ন একস্সেৰ.

তীসু অনুপস্সনাসু. এৰং অভেদতো ৰিপস্সনাৰসেন উপক্কিলেসে দস্সেত্ৰা পুন ভেদৰসেন দস্সেন্তো রূপং অনিচ্চতো মনসিকরোতোতিআদিমাহ. তত্থ জরামরণং অনিচ্চতো উপট্ঠানন্তি জরামরণস্স অনিচ্চতো উপট্ঠানং.

৭. যস্মা পুব্বে ৰুত্তানং সমতিংসায উপক্কিলেসানং ৰসেন অকুসলো অব্যত্তো যোগাৰচরো ওভাসাদীসু ৰিকম্পতি, ওভাসাদীসু একেকং ‘‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’তি সমনুপস্সতি, তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ওভাসে চেৰ ঞাণে চাতিআদিগাথাদ্ৰযমাহ. তত্থ ৰিকম্পতীতি ওভাসাদিকে আরম্মণে নানাকিলেসৰসেন ৰিৰিধা কম্পতি ৰেধতি. যেহি চিত্তং পৰেধতীতি যেহি পস্সদ্ধিসুখেহি চিত্তং নানাকিলেসৰসেন নানপ্পকারেন ৰেধতি কম্পতি. তস্মা পস্সদ্ধিযা সুখে চেৰ যোগাৰচরো ৰিকম্পতীতি সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. উপেক্খাৰজ্জনায চেৰাতি উপেক্খাসঙ্খাতায আৰজ্জনায চেৰ ৰিকম্পতি, আৰজ্জনুপেক্খায চেৰ ৰিকম্পতীতি অত্থো. ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৭৩৬) পন ‘‘উপেক্খাৰজ্জনাযঞ্চা’’তি ৰুত্তং. উপেক্খায চাতি হেট্ঠা ৰুত্তপ্পকারায উপেক্খায চ ৰিকম্পতি, নিকন্তিযা চ ৰিকম্পতীতি অত্থো. এত্থ চ দ্ৰিন্নং উপেক্খানং নিদ্দিট্ঠত্তা হেট্ঠা ‘‘উপেক্খা উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তট্ঠানে চ উভযথা অত্থো ৰুত্তো. অনিচ্চানুপস্সনাদীসু চ একেকিস্সাযেৰ আৰজ্জনুপেক্খায সব্ভাৰতো একেকাযেৰ অনুপস্সনা অনিচ্চং অনিচ্চং, দুক্খং দুক্খং, অনত্তা অনত্তাতি পুনপ্পুনং ভাৰীযতীতি ৰুত্তং হোতি. যস্মা পন কুসলো পণ্ডিতো ব্যত্তো বুদ্ধিসম্পন্নো যোগাৰচরো ওভাসাদীসু উপ্পন্নেসু ‘‘অযং খো মে ওভাসো উপ্পন্নো, সো খো পনাযং অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো খযধম্মো ৰযধম্মো ৰিরাগধম্মো নিরোধধম্মো’’তি ইতি ৰা নং পঞ্ঞায পরিচ্ছিন্দতি উপপরিক্খতি. অথ ৰা পনস্স এৰং হোতি – সচে ওভাসো অত্তা ভৰেয্য, ‘‘অত্তা’’তি গহেতুং ৰট্টেয্য. অনত্তাৰ পনাযং ‘‘অত্তা’’তি গহিতো. তস্মাযং অৰসৰত্তনট্ঠেন অনত্তাতি পস্সন্তো দিট্ঠিং উগ্ঘাটেতি. সচে ওভাসো নিচ্চো ভৰেয্য, ‘‘নিচ্চো’’তি গহেতুং ৰট্টেয্য. অনিচ্চোৰ পনাযং ‘‘নিচ্চো’’তি গহিতো. তস্মাযং হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন অনিচ্চোতি পস্সন্তো মানং সমুগ্ঘাটেতি. সচে ওভাসো সুখো ভৰেয্য, ‘‘সুখো’’তি গহেতুং ৰট্টেয্য. দুক্খোৰ পনাযং ‘‘সুখো’’তি গহিতো. তস্মাযং উপ্পাদৰযপটিপীল়নট্ঠেন দুক্খোতি পস্সন্তো নিকন্তিং পরিযাদিযতি. যথা চ ওভাসে, এৰং সেসেসুপি.

এৰং উপপরিক্খিত্ৰা ওভাসং ‘‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’’তি সমনুপস্সতি. ঞাণং…পে… নিকন্তিং ‘‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’’তি সমনুপস্সতি. এৰং সমনুপস্সন্তো ওভাসাদীসু ন কম্পতি ন ৰেধতি. তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ইমানি দস ঠানানীতি গাথমাহ. তত্থ দস ঠানানীতি ওভাসাদীনি. পঞ্ঞা যস্স পরিচ্চিতাতি যস্স উপক্কিলেসৰিমুত্তায পঞ্ঞায পরিচিতানি পুনপ্পুনং ফুট্ঠানি পরিভাৰিতানি. ধম্মুদ্ধচ্চকুসলো হোতীতি সো পঞ্ঞায পরিচিতদসট্ঠানো যোগাৰচরো পুব্বে ৰুত্তপ্পকারস্স ধম্মুদ্ধচ্চস্স যথাসভাৰপটিৰেধেন ছেকো হোতি. ন চ সম্মোহ গচ্ছতীতি ধম্মুদ্ধচ্চকুসলত্তাযেৰ তণ্হামানদিট্ঠুগ্ঘাটৰসেন সম্মোহঞ্চ ন গচ্ছতি.

ইদানি পুব্বে ৰুত্তমেৰ ৰিধিং অপরেন পরিযাযেন ৰিভাৰেত্ৰা দস্সেন্তো ৰিক্খিপতি চেৰ কিলিস্সতি চাতিআদিগাথমাহ. তত্থ মন্দপঞ্ঞো যোগাৰচরো ওভাসাদীসু ৰিক্খেপঞ্চ অৰসেসকিলেসুপ্পত্তিঞ্চ পাপুণাতি. মজ্ঝিমপঞ্ঞো ৰিক্খেপমেৰ পাপুণাতি, নাৰসেসকিলেসুপ্পত্তিং, সো অধিমানিকো হোতি. তিক্খপঞ্ঞো ৰিক্খেপং পাপুণিত্ৰাপি তং অধিমানং পহায ৰিপস্সনং আরভতি. অতিতিক্খপঞ্ঞো ন ৰিক্খেপং পাপুণাতি, ন চাৰসেসকিলেসুপ্পত্তিং. ৰিক্খিপ্পতি চেৰাতি তেসু মন্দপঞ্ঞো ধম্মুদ্ধচ্চসঙ্খাতং ৰিক্খেপঞ্চেৰ পাপুণীযতি. কিলিস্সতি চাতি তণ্হামানদিট্ঠিকিলেসেহি কিলেসীযতি চ, উপতাপীযতি ৰিবাধীযতীতি অত্থো. চৰতি চিত্তভাৰনাতি তস্স মন্দপঞ্ঞস্স ৰিপস্সনাচিত্তভাৰনা কিলেসেসুযেৰ ঠানতো পটিপক্খাৰিহতত্তা চৰতি, পরিপততীতি অত্থো. ৰিক্খিপতি ন কিলিস্সতীতি মজ্ঝিমপঞ্ঞো ৰিক্খেপেন ৰিক্খিপতি, কিলেসেহি ন কিলিস্সতি. ভাৰনা পরিহাযতীতি তস্স মজ্ঝিমপঞ্ঞস্স অধিমানিকত্তা ৰিপস্সনারম্ভাভাৰেন ৰিপস্সনা পরিহাযতি, নপ্পৰত্ততীতি অত্থো. ৰিক্খিপতি ন কিলিস্সতীতি তিক্খপঞ্ঞোপি ৰিক্খেপেন ৰিক্খিপতি, কিলেসেহি ন কিলিস্সতি. ভাৰনা ন পরিহাযতীতি তস্স তিক্খপঞ্ঞস্স সন্তেপি ৰিক্খেপে তং অধিমানৰিক্খেপং পহায ৰিপস্সনারম্ভসব্ভাৰেন ৰিপস্সনাভাৰনা ন পরিহাযতি, পৰত্ততীতি অত্থো. ন চ ৰিক্খিপতে চিত্তং ন কিলিস্সতীতি অতিতিক্খপঞ্ঞস্স চিত্তং ন ৰিক্খেপেন ৰিক্খিপতি, ন চ কিলেসেহি কিলিস্সতি. ন চৰতি চিত্তভাৰনাতি তস্স ৰিপস্সনাচিত্তভাৰনা ন চৰতি, ৰিক্খেপকিলেসাভাৰেন যথাঠানে তিট্ঠতীতি অত্থো.

ইমেহি চতূহি ঠানেহীতিআদীসু ইদানি ৰুত্তেহি ইমেহি চতূহি ঠানেহি হেতুভূতেহি, করণভূতেহি ৰা ওভাসাদিকে দস ঠানে চিত্তস্স সঙ্খেপেন চ ৰিক্খেপেন চ ৰিগ্গহিতং মানসং ৰিক্খেপকিলেসুপ্পত্তিৰিরহিতো চতুত্থো কুসলো মহাপঞ্ঞো যোগাৰচরো মন্দপঞ্ঞাদীনং তিণ্ণং যোগাৰচরানং মানসং এৰঞ্চ এৰঞ্চ হোতীতি নানপ্পকারতো জানাতীতি সম্বন্ধতো অত্থৰণ্ণনা ৰেদিতব্বা. সঙ্খেপোতি চেত্থ ৰিক্খেপস্স চেৰ কিলেসানঞ্চ উপ্পত্তিৰসেন চিত্তস্স লীনভাৰো ৰেদিতব্বো. ৰিক্খেপোতি ‘‘ৰিক্খিপতি ন কিলিস্সতী’’তি দ্ৰীসু ঠানেসু ৰুত্তৰিক্খেপৰসেন চিত্তস্স উদ্ধতভাৰো ৰেদিতব্বোতি.

যুগনদ্ধকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.