১. যুগনদ্ধকথা
যুগনদ্ধকথাৰণ্ণনা
১. ইদানি মণ্ডপেয্যগুণস্স অরিযমগ্গস্স যুগনদ্ধগুণং দস্সেন্তেন কথিতায সুত্তন্তপুব্বঙ্গমায যুগনদ্ধকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. যস্মা পন ধম্মসেনাপতি ধম্মরাজে ধরমানেযেৰ ধম্মরাজস্স পরিনিব্বানসংৰচ্ছরে পরিনিব্বুতো, তস্মা ধম্মরাজে ধরমানেযেৰ ধম্মভণ্ডাগারিকেন দেসিতং ইদং সুত্তন্তং তস্সেৰ সম্মুখা সুত্ৰা এৰং মে সুতন্তিআদিমাহাতি ৰেদিতব্বং. তত্থ আযস্মাতি পিযৰচনং গরুৰচনং সগারৰসপ্পতিস্সৰচনং, আযুমাতি অত্থো. আনন্দোতি তস্স থেরস্স নামং. সো হি জাযমানোযেৰ কুলে আনন্দং ভুসং তুট্ঠিং অকাসি. তস্মাস্স ‘‘আনন্দো’’তি নামং কতন্তি ৰেদিতব্বং. কোসম্বিযন্তি এৰংনামকে নগরে. তস্স হি নগরস্স আরামপোক্খরণীআদীসু তেসু তেসু ঠানেসু কোসম্বরুক্খা উস্সন্না অহেসুং, তস্মা তং কোসম্বীতি সঙ্খং অগমাসি. ‘‘কুসম্বস্স ইসিনো অস্সমতো অৰিদূরে মাপিতত্তা’’তি একে.
ঘোসিতারামেতি ঘোসিতসেট্ঠিনা কারিতে আরামে. কোসম্বিযঞ্হি তযো সেট্ঠিনো অহেসুং ঘোসিতসেট্ঠি কুক্কুটসেট্ঠি পাৰারিকসেট্ঠীতি. তে তযোপি ‘‘লোকে বুদ্ধো উপ্পন্নো’’তি সুত্ৰা পঞ্চহি পঞ্চহি সকটসতেহি দানূপকরণানি গাহাপেত্ৰা সাৰত্থিং গন্ত্ৰা জেতৰনসমীপে খন্ধাৰারং বন্ধিত্ৰা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা পটিসন্থারং কত্ৰা নিসিন্না সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৰা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিত্ৰা সত্থারং নিমন্তেত্ৰা বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স অড্ঢমাসমত্তং মহাদানং দত্ৰা ভগৰতো পাদমূলে নিপজ্জিত্ৰা সকজনপদগমনত্থং ভগৰন্তং যাচিত্ৰা ‘‘সুঞ্ঞাগারে খো গহপতযো তথাগতা অভিরমন্তী’’তি ভগৰতা ৰুত্তে ‘‘দিন্না নো ভগৰতা পটিঞ্ঞা’’তি ঞত্ৰা অতিৰিয তুট্ঠা দসবলং ৰন্দিত্ৰা নিক্খন্তা অন্তরামগ্গে যোজনে যোজনে ভগৰতো নিৰাসত্থং ৰিহারং কারেন্তা অনুপুব্বেন কোসম্বিং পত্ৰা অত্তনো অত্তনো আরামে মহন্তং ধনপরিচ্চাগং কত্ৰা ভগৰতো ৰিহারে কারাপযিংসু. তত্থ ঘোসিতসেট্ঠিনা কারিতো ঘোসিতারামো নাম অহোসি, কুক্কুটসেট্ঠিনা কারিতো কুক্কুটারামো নাম, পাৰারিকসেট্ঠিনা অম্বৰনে কারিতো পাৰারিকম্বৰনং নাম. তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘ঘোসিতসেট্ঠিনা কারিতে আরামে’’তি.
আৰুসো ভিক্খৰোতি এত্থ বুদ্ধা ভগৰন্তো সাৰকে আলপন্তা ‘‘ভিক্খৰো’’তি আলপন্তি. সাৰকা পন ‘‘বুদ্ধেহি সদিসা মা হোমা’’তি ‘‘আৰুসো’’তি পঠমং ৰত্ৰা পচ্ছা ‘‘ভিক্খৰো’’তি ৰদন্তি. বুদ্ধেহি চ আলপিতে ভিক্খুসঙ্ঘো ‘‘ভদন্তে’’তি পটিৰচনং দেতি, সাৰকেহি আলপিতে ‘‘আৰুসো’’তি.
যো হি কোচীতি অনিযমৰচনং. এতেন তাদিসানং সব্বভিক্খূনং পরিযাদানং. মম সন্তিকেতি মম সমীপে. অরহত্তপ্পত্তন্তি অত্তনা অরহত্তস্স পত্তং. নপুংসকে ভাৰে সিদ্ধৰচনং. অরহত্তং পত্তন্তি ৰা পদচ্ছেদো, অত্তনা পত্তং অরহত্তন্তি অত্থো. অরহত্তপ্পত্তং অত্তানন্তি ৰা পাঠসেসো. চতূহি মগ্গেহীতি উপরি ৰুচ্চমানেহি চতূহি পটিপদামগ্গেহি, ন অরিযমগ্গেহি. ‘‘চতূহি মগ্গেহী’’তি ৰিসুঞ্চ ৰুত্তত্তা কস্সচি অরহতো পঠমস্স অরিযমগ্গস্স ধম্মুদ্ধচ্চপুব্বঙ্গমো মগ্গো, একস্স অরিযমগ্গস্স সমথপুব্বঙ্গমো, একস্স ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমো, একস্স যুগনদ্ধপুব্বঙ্গমোতি এৰং চত্তারোপি পটিপদা মগ্গা হোন্তীতি ৰেদিতব্বং. এতেসং ৰা অঞ্ঞতরেনাতি এতেসং চতুন্নং পটিপদানং মগ্গানং একেন ৰা, পটিপদামগ্গেন অরহত্তপ্পত্তং ব্যাকরোতীতি অত্থো. সুক্খৰিপস্সকস্স হি অরহতো ধম্মুদ্ধচ্চপুব্বঙ্গমং সোতাপত্তিমগ্গং পত্ৰা সেসমগ্গত্তযম্পি সুদ্ধৰিপস্সনাহিযেৰ পত্তস্স অরহত্তপ্পত্তি ধম্মুদ্ধচ্চপুব্বঙ্গমমগ্গা হোতি. ধম্মুদ্ধচ্চৰিগ্গহং পত্ৰা ৰা অপ্পত্ৰা ৰা সমথপুব্বঙ্গমাদীনং তিণ্ণং পটিপদানং মগ্গানং একেকস্স ৰসেন পত্তচতুমগ্গস্স অরহতো অরহত্তপ্পত্তি ইতরএকেকমগ্গপুব্বঙ্গমা হোতি. তস্মা আহ – ‘‘এতেসং ৰা অঞ্ঞতরেনা’’তি.
সমথপুব্বঙ্গমং ৰিপস্সনং ভাৰেতীতি সমথং পুব্বঙ্গমং পুরেচারিকং কত্ৰা ৰিপস্সনং ভাৰেতি, পঠমং সমাধিং উপ্পাদেত্ৰা পচ্ছা ৰিপস্সনং ভাৰেতীতি অত্থো. মগ্গো সঞ্জাযতীতি পঠমো লোকুত্তরমগ্গো নিব্বত্ততি. সো তং মগ্গন্তিআদীসু একচিত্তক্খণিকস্স মগ্গস্স আসেৰনাদীনি নাম নত্থি, দুতিযমগ্গাদযো পন উপ্পাদেন্তো তমেৰ মগ্গং ‘‘আসেৰতি ভাৰেতি বহুলীকরোতী’’তি ৰুচ্চতি. সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তীতি যাৰ অরহত্তমগ্গা কমেন সব্বে সঞ্ঞোজনা পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি. অনুসযা ব্যন্তীহোন্তীতি চ পুন অনুপ্পত্তিযা ৰিগতন্তা হোন্তীতি অত্থো.
পুন চপরন্তি পুন চ অপরং কারণং. ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং ভাৰেতীতি ৰিপস্সনং পুব্বঙ্গমং পুরেচারিকং কত্ৰা সমথং ভাৰেতি, পঠমং ৰিপস্সনং উপ্পাদেত্ৰা পচ্ছা সমাধিং ভাৰেতীতি অত্থো. যুগনদ্ধং ভাৰেতীতি যুগনদ্ধং কত্ৰা ভাৰেতি. এত্থ তেনেৰ চিত্তেন সমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা তেনেৰ সঙ্খারে সম্মসিতুং ন সক্কা. অযং পন যাৰতা সমাপত্তিযো সমাপজ্জতি, তাৰতা সঙ্খারে সম্মসতি. যাৰতা সঙ্খারে সম্মসতি, তাৰতা সমাপত্তিযো সমাপজ্জতি. কথং? পঠমজ্ঝানং সমাপজ্জতি, ততো ৰুট্ঠায সঙ্খারে সম্মসতি. সঙ্খারে সম্মসিত্ৰা দুতিযজ্ঝানং সমাপজ্জতি, ততো ৰুট্ঠায সঙ্খারে সম্মসতি. সঙ্খারে সম্মসিত্ৰা ততিযজ্ঝানং…পে… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিং সমাপজ্জতি, ততো ৰুট্ঠায সঙ্খারে সম্মসতি. এৰং সমথৰিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৰেতি নাম.
ধম্মুদ্ধচ্চৰিগ্গহিতং মানসং হোতীতি এত্থ মন্দপঞ্ঞানং ৰিপস্সকানং উপক্কিলেসৰত্থুত্তা ৰিপস্সনুপক্কিলেসসঞ্ঞিতেসু ওভাসাদীসু দসসু ধম্মেসু ভন্ততাৰসেন উদ্ধচ্চসহগতচিত্তুপ্পত্তিযা ৰিক্খেপসঙ্খাতং উদ্ধচ্চং ধম্মুদ্ধচ্চং, তেন ধম্মুদ্ধচ্চেন ৰিগ্গহিতং ৰিরূপগ্গহিতং ৰিরোধমাপাদিতং মানসং চিত্তং ধম্মুদ্ধচ্চৰিগ্গহিতং মানসং হোতি, তেন ৰা ধম্মুদ্ধচ্চেন কারণভূতেন তম্মূলকতণ্হামানদিট্ঠুপ্পত্তিযা ৰিগ্গহিতং মানসং হোতি. ধম্মুদ্ধচ্চৰিগ্গহিতমানসন্তি ৰা পাঠো. হোতি সো আৰুসো সমযোতি ইমিনা মগ্গামগ্গৰৰত্থানেন তং ধম্মুদ্ধচ্চং পটিবাহিত্ৰা পুন ৰিপস্সনাৰীথিং পটিপন্নকালং দস্সেতি. যং তং চিত্তন্তি যস্মিং সমযে তং ৰিপস্সনাৰীথিং ওক্কমিত্ৰা পৰত্তং চিত্তং. অজ্ঝত্তমেৰ সন্তিট্ঠতীতি ৰিপস্সনাৰীথিং পচ্চোতরিত্ৰা তস্মিং সমযে গোচরজ্ঝত্তসঙ্খাতে আরম্মণে সন্তিট্ঠতি পতিট্ঠাতি. সন্নিসীদতীতি তত্থেৰ পৰত্তিৰসেন সম্মা নিসীদতি. একোদি হোতীতি একগ্গং হোতি. সমাধিযতীতি সম্মা আধিযতি সুট্ঠু ঠিতং হোতীতি.
অযং সুত্তন্তৰণ্ণনা.
১. সুত্তন্তনিদ্দেসৰণ্ণনা
২. তস্স সুত্তন্তস্স নিদ্দেসকথায তত্থ জাতে ধম্মেতি তস্মিং সমাধিস্মিং জাতে চিত্তচেতসিকে ধম্মে. অনিচ্চতো অনুপস্সনট্ঠেনাতিআদিনা ৰিপস্সনায ভেদং দস্সেতি. সম্মাদিট্ঠি মগ্গোতি সম্মাদিট্ঠিসঙ্খাতো মগ্গো. অট্ঠসু মগ্গঙ্গেসু একেকোপি হি মগ্গোতি ৰুচ্চতি.আসেৰতীতি সোতাপত্তিমগ্গৰসেন. ভাৰেতীতি সকদাগামিমগ্গুপ্পাদনেন. বহুলীকরোতীতি অনাগামিঅরহত্তমগ্গুপ্পাদনেন. ইমেসং তিণ্ণং অৰত্থাভেদেপি সতি আৰজ্জনাদীনং সাধারণত্তা সদিসমেৰ ৰিস্সজ্জনং কতং.
৩. আলোকসঞ্ঞাপটিনিস্সগ্গানুপস্সনানং অন্তরাপেয্যালে অৰিক্খেপাদীনি চ ঝান সমাপত্তিকসিণানুস্সতিঅসুভা চ দীঘং অস্সাসাদীনি চ আনন্তরিকসমাধিঞাণনিদ্দেসে (পটি. ম. ১.৮০-৮১) নিদ্দিট্ঠত্তা সঙ্খিত্তানি. তত্থ চ অৰিক্খেপৰসেনাতি পুব্বভাগাৰিক্খেপৰসেন গহেতব্বং. অনিচ্চানুপস্সী অস্সাসৰসেনাতিআদিকে সুদ্ধৰিপস্সনাৰসেন ৰুত্তচতুক্কে পন তরুণৰিপস্সনাকালে ৰিপস্সনাসম্পযুত্তসমাধিপুব্বঙ্গমা বলৰৰিপস্সনা ৰেদিতব্বা.
৪. ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমৰারে পঠমং অনিচ্চতোতিআদিনা আরম্মণং অনিযমেত্ৰা ৰিপস্সনা ৰুত্তা, পচ্ছা রূপং অনিচ্চতোতিআদিনা আরম্মণং নিযমেত্ৰা ৰুত্তা. তত্থ জাতানন্তি তস্সা ৰিপস্সনায জাতানং চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং. ৰোসগ্গারম্মণতাতি এত্থ ৰোসগ্গো নিব্বানং. নিব্বানঞ্হি সঙ্খতৰোসগ্গতো পরিচ্চাগতো ‘‘ৰোসগ্গো’’তি ৰুত্তো. ৰিপস্সনা চ তংসম্পযুত্তধম্মা চ নিব্বাননিন্নতায অজ্ঝাসযৰসেন নিব্বানে পতিট্ঠিতত্তা নিব্বানপতিট্ঠা নিব্বানারম্মণা. পতিট্ঠাপি হি আলম্বীযতীতি আরম্মণং নাম হোতি, নিব্বানে পতিট্ঠট্ঠেনেৰ নিব্বানারম্মণা. অঞ্ঞত্থ পাল়িযম্পি হি পতিট্ঠা ‘‘আরম্মণ’’ন্তি ৰুচ্চন্তি. যথাহ – ‘‘সেয্যথাপি, আৰুসো, নল়াগারং ৰা তিণাগারং ৰা সুক্খং কোল়াপং তেরোৰস্সিকং পুরত্থিমায চেপি দিসায পুরিসো আদিত্তায তিণুক্কায উপসঙ্কমেয্য, লভেথ অগ্গি ওতারং, লভেথ অগ্গি আরম্মণ’’ন্তিআদি (সং. নি. ৪.২৪৩). তস্মা তত্থ জাতানং ধম্মানং ৰোসগ্গারম্মণতায নিব্বানপতিট্ঠাভাৰেন হেতুভূতেন উপ্পাদিতো যো চিত্তস্স একগ্গতাসঙ্খাতো উপচারপ্পনাভেদো অৰিক্খেপো, সো সমাধীতি ৰিপস্সনাতো পচ্ছা উপ্পাদিতো নিব্বেধভাগিযো সমাধি নিদ্দিট্ঠো হোতি. তস্মাযেৰ হি ইতি পঠমং ৰিপস্সনা, পচ্ছা সমথোতি ৰুত্তং.
৫. যুগনদ্ধনিদ্দেসে যস্মা হেট্ঠা সুত্তন্তৰণ্ণনাযং ৰুত্তো যুগনদ্ধক্কমো পুরিমদ্ৰযনিদ্দেসনযেনেৰ পাকটো, মগ্গক্খণে যুগনদ্ধক্কমো পন ন পাকটো, তস্মা পুব্বভাগে অনেকন্তিকং যুগনদ্ধভাৰনং অৰত্ৰা মগ্গক্খণে একন্তেন লব্ভমানযুগনদ্ধভাৰনমেৰ দস্সেন্তো সোল়সহি আকারেহীতিআদিমাহ. তত্থ আরম্মণট্ঠেনাতিআদীসু সত্তরসসু আকারেসু অন্তে উদ্দিট্ঠং যুগনদ্ধং মূলপদেন একট্ঠত্তা তং ৰিপ্পহায সেসানং ৰসেন ‘‘সোল়সহী’’তি ৰুত্তং. আরম্মণট্ঠেনাতি আলম্বনট্ঠেন, আরম্মণৰসেনাতি অত্থো. এৰং সেসেসুপি. গোচরট্ঠেনাতি আরম্মণট্ঠেপি সতি নিস্সযিতব্বট্ঠানট্ঠেন. পহানট্ঠেনাতি পজহনট্ঠেন. পরিচ্চাগট্ঠেনাতি পহানেপি সতি পুন অনাদিযনেন পরিচ্চাগট্ঠেন. ৰুট্ঠানট্ঠেনাতি উগ্গমনট্ঠেন. ৰিৰট্টনট্ঠেনাতি উগ্গমনেপি সতি অপুনরাৰট্টনেন নিৰত্তনট্ঠেন. সন্তট্ঠেনাতি নিব্বুতট্ঠেন. পণীতট্ঠেনাতি নিব্বুতট্ঠেপি সতি উত্তমট্ঠেন, অতপ্পকট্ঠেন ৰা. ৰিমুত্তট্ঠেনাতি বন্ধনাপগতট্ঠেন. অনাসৰট্ঠেনাতি বন্ধনমোক্খেপি সতি আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তমানাসৰৰিরহিতট্ঠেন. তরণট্ঠেনাতি অনোসীদিত্ৰা পিলৰনট্ঠেন, অতিক্কমনট্ঠেন ৰা. অনিমিত্তট্ঠেনাতি সঙ্খারনিমিত্তৰিরহিতট্ঠেন. অপ্পণিহিতট্ঠেনাতি পণিধিৰিরহিতট্ঠেন. সুঞ্ঞতট্ঠেনাতি অভিনিৰেসৰিরহিতট্ঠেন. একরসট্ঠেনাতি এককিচ্চট্ঠেন. অনতিৰত্তনট্ঠেনাতি অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিক্কমনট্ঠেন. যুগনদ্ধট্ঠেনাতি যুগলকট্ঠেন.
উদ্ধচ্চং পজহতো, অৰিজ্জং পজহতোতি যোগিনো তস্স তস্স পটিপক্খপ্পহানৰসেন ৰুত্তং. নিরোধো চেত্থ নিব্বানমেৰ. অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৰত্তন্তীতি সমথো চে ৰিপস্সনং অতিৰত্তেয্য, লীনপক্খিকত্তা সমথস্স চিত্তং কোসজ্জায সংৰত্তেয্য. ৰিপস্সনা চে সমথং অতিৰত্তেয্য, উদ্ধচ্চপক্খিকত্তা ৰিপস্সনায চিত্তং উদ্ধচ্চায সংৰত্তেয্য. তস্মা সমথো চ ৰিপস্সনং অনতিৰত্তমানো কোসজ্জপাতং ন করোতি, ৰিপস্সনা সমথং অনতিৰত্তমানা উদ্ধচ্চপাতং ন করোতি. সমথো সমং পৰত্তমানো ৰিপস্সনং উদ্ধচ্চপাততো রক্খতি, ৰিপস্সনা সমং পৰত্তমানা সমথং কোসজ্জপাততো রক্খতি. এৰমিমে উভো অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিৰত্তনকিচ্চেন এককিচ্চা, সমা হুত্ৰা পৰত্তমানেন অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিৰত্তমানা অত্থসিদ্ধিকরা হোন্তি. তেসং মগ্গক্খণে যুগনদ্ধত্তং ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনাক্খণে যুগনদ্ধত্তাযেৰ হোতি. পহানপরিচ্চাগৰুট্ঠানৰিৰট্টনকরণানং মগ্গকিচ্চৰসেন ৰুত্তত্তা সকলস্স মগ্গকিচ্চস্স দস্সনত্থং উদ্ধচ্চসহগতকিলেসা চ খন্ধা চ অৰিজ্জাসহগতকিলেসা চ খন্ধা চ নিদ্দিট্ঠা. সেসানং ন তথা ৰুত্তত্তা পটিপক্খধম্মমত্তদস্সনৰসেন উদ্ধচ্চাৰিজ্জা এৰ নিদ্দিট্ঠা. ৰিৰট্টতোতি নিৰত্তন্তস্স.
সমাধি কামাসৰা ৰিমুত্তো হোতীতি সমাধিস্স কামচ্ছন্দপটিপক্খত্তা ৰুত্তং. রাগৰিরাগাতি রাগস্স ৰিরাগো সমতিক্কমো এতিস্সা অত্থীতি রাগৰিরাগা, ‘‘রাগৰিরাগতো’’তি নিস্সক্কৰচনং ৰা. তথা অৰিজ্জাৰিরাগা. চেতোৰিমুত্তীতি মগ্গসম্পযুত্তো সমাধি. পঞ্ঞাৰিমুত্তীতি মগ্গসম্পযুত্তা পঞ্ঞা. তরতোতি তরন্তস্স. সব্বপণিধীহীতি রাগদোসমোহপণিধীহি, সব্বপত্থনাহি ৰা. এৰং চুদ্দস আকারে ৰিস্সজ্জিত্ৰা একরসট্ঠঞ্চ অনতিৰত্তনট্ঠঞ্চ অৰিভজিত্ৰাৰ ইমেহি সোল়সহি আকারেহীতি আহ. কস্মা? তেসং চুদ্দসন্নং আকারানং একেকস্স অৰসানে ‘‘একরসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৰত্তন্তী’’তি নিদ্দিট্ঠত্তা তে দ্ৰেপি আকারা নিদ্দিট্ঠাৰ হোন্তি. তস্মা ‘‘সোল়সহী’’তি আহ. যুগনদ্ধট্ঠো পন উদ্দেসেপি ন ভণিতোযেৰাতি.
২. ধম্মুদ্ধচ্চৰারনিদ্দেসৰণ্ণনা
৬. ধম্মুদ্ধচ্চৰারে অনিচ্চতো মনসিকরোতো ওভাসো উপ্পজ্জতীতি উদযব্বযানুপস্সনায ঠিতস্স তীহি অনুপস্সনাহি পুনপ্পুনং সঙ্খারে ৰিপস্সন্তস্স ৰিপস্সন্তস্স ৰিপস্সনাঞাণেসু পরিপাকগতেসু তদঙ্গৰসেন কিলেসপ্পহানেন পরিসুদ্ধচিত্তস্স অনিচ্চতো ৰা দুক্খতো ৰা অনত্ততো ৰা মনসিকারক্খণে ৰিপস্সনাঞাণানুভাৰেন পকতিযাৰ ওভাসো উপ্পজ্জতীতি পঠমং তাৰ অনিচ্চতো মনসিকরোতো ওভাসো কথিতো. অকুসলো ৰিপস্সকো তস্মিং ওভাসে উপ্পন্নে ‘‘ন চ ৰত মে ইতো পুব্বে এৰরূপো ওভাসো উপ্পন্নপুব্বো, অদ্ধা মগ্গং পত্তোম্হি, ফলং পত্তোম্হী’’তি অমগ্গংযেৰ ‘‘মগ্গো’’তি, অফলমেৰ ‘‘ফল’’ন্তি গণ্হাতি. তস্স অমগ্গং ‘‘মগ্গো’’তি, অফলং ‘‘ফল’’ন্তি গণ্হতো ৰিপস্সনাৰীথি উক্কন্তা হোতি. সো অত্তনো ৰিপস্সনাৰীথিং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ৰিক্খেপমাপন্নো ৰা ওভাসমেৰ তণ্হাদিট্ঠিমঞ্ঞনাহি মঞ্ঞমানো ৰা নিসীদতি. সো খো পনাযং ওভাসো কস্সচি ভিক্খুনো পল্লঙ্কট্ঠানমত্তমেৰ ওভাসেন্তো উপ্পজ্জতি, কস্সচি অন্তোগব্ভং, কস্সচি বহিগব্ভম্পি, কস্সচি সকলৰিহারং, গাৰুতং অড্ঢযোজনং যোজনং দ্ৰিযোজনং…পে… কস্সচি পথৰিতলতো যাৰ অকনিট্ঠব্রহ্মলোকা একালোকং কুরুমানো. ভগৰতো পন দসসহস্সিলোকধাতুং ওভাসেন্তো উদপাদি. অযঞ্হি ওভাসো চতুরঙ্গসমন্নাগতেপি অন্ধকারে তং তং ঠানং ওভাসেন্তো উপ্পজ্জতি.
ওভাসো ধম্মোতি ওভাসং আৰজ্জতীতি অযং ওভাসো মগ্গধম্মো ফলধম্মোতি ৰা তং তং ওভাসং মনসি করোতি. ততো ৰিক্খেপো উদ্ধচ্চন্তি ততো ওভাসতো ধম্মোতি আৰজ্জনকরণতো ৰা যো উপ্পজ্জতি ৰিক্খেপো, সো উদ্ধচ্চং নামাতি অত্থো. তেন উদ্ধচ্চেন ৰিগ্গহিতমানসোতি তেন এৰং উপ্পজ্জমানেন উদ্ধচ্চেন ৰিরোধিতচিত্তো, তেন ৰা উদ্ধচ্চেন কারণভূতেন তম্মূলককিলেসুপ্পত্তিযা ৰিরোধিতচিত্তো ৰিপস্সকো ৰিপস্সনাৰীথিং ওক্কমিত্ৰা ৰিক্খেপং ৰা তম্মূলককিলেসেসু ৰা ঠিতত্তা অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো উপট্ঠানানি যথাভূতং নপ্পজানাতি. ‘‘তেন ৰুচ্চতি ধম্মুদ্ধচ্চৰিগ্গহিতমানসো’’তি এৰং ইতি-সদ্দো যোজেতব্বো. হোতি সো সমযোতি এৰং অস্সাদৰসেন উপক্কিলিট্ঠচিত্তস্সাপি যোগিনো সচে উপপরিক্খা উপ্পজ্জতি, সো এৰং পজানাতি – ‘‘ৰিপস্সনা নাম সঙ্খারারম্মণা, মগ্গফলানি নিব্বানারম্মণানি, ইমানি চ চিত্তানি সঙ্খারারম্মণানি, তস্মা নাযমোভাসো মগ্গো, উদযব্বযানুপস্সনাযেৰ নিব্বানস্স লোকিকো মগ্গো’’তি মগ্গামগ্গং ৰৰত্থপেত্ৰা তং ৰিক্খেপং পরিৰজ্জযিত্ৰা উদযব্বযানুপস্সনায ঠত্ৰা সাধুকং সঙ্খারে অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৰিপস্সতি. এৰং উপপরিক্খন্তস্স সো সমযো হোতি. এৰং অপস্সন্তো পন ‘‘মগ্গফলপ্পত্তোম্হী’’তি অধিমানিকো হোতি.
যং তং চিত্তন্তি যং তং ৰিপস্সনাচিত্তং. অজ্ঝত্তমেৰাতি অনিচ্চানুপস্সনায আরম্মণে গোচরজ্ঝত্তেযেৰ. ঞাণং উপ্পজ্জতীতি তস্সেৰ যোগাৰচরস্স রূপারূপধম্মে তুলযন্তস্স তীরযন্তস্স ৰিস্সট্ঠইন্দৰজিরমিৰ অৰিহতৰেগং তিখিণং সূরমতিৰিসদং ৰিপস্সনাঞাণং উপ্পজ্জতি. পীতি উপ্পজ্জতীতি তস্সেৰ তস্মিং সমযে খুদ্দিকা পীতি, খণিকা পীতি, ওক্কন্তিকা পীতি, উব্বেগা পীতি, ফরণা পীতীতি অযং পঞ্চৰিধা ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা পীতি সকলসরীরং পূরযমানা উপ্পজ্জতি. পস্সদ্ধি উপ্পজ্জতীতি তস্সেৰ তস্মিং সমযে কাযচিত্তানং নেৰ দরথো, ন গারৰতা, ন কক্খল়তা, ন অকম্মঞ্ঞতা, ন গেলঞ্ঞতা, ন ৰঙ্কতা হোতি. অথ খো পনস্স কাযচিত্তানি পস্সদ্ধানি লহূনি মুদূনি কম্মঞ্ঞানি পগুণানি সুৰিসদানি উজুকানিযেৰ হোন্তি. সো ইমেহি পস্সদ্ধাদীহি অনুগ্গহিতকাযচিত্তো তস্মিং সমযে অমানুসিং নাম রতিং অনুভৰতি. যং সন্ধায ৰুত্তং –
‘‘সুঞ্ঞাগারং পৰিট্ঠস্স, সন্তচিত্তস্স ভিক্খুনো;
অমানুসী রতী হোতি, সম্মা ধম্মং ৰিপস্সতো.
‘‘যতো যতো সম্মসতি, খন্ধানং উদযব্বযং;
লভতী পীতিপামোজ্জং, অমতং তং ৰিজানত’’ন্তি. (ধ. প. ৩৭৩-৪) –
এৰমস্স ইমং অমানুসিং রতিং সাধযমানা লহুতাদীহি সহিতা ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা কাযচিত্তপস্সদ্ধি উপ্পজ্জতি. সুখং উপ্পজ্জতীতি তস্সেৰ তস্মিং সমযে সকলসরীরং অভিসন্দযমানং ৰিপস্সনাসম্পযুত্তং সুখং উপ্পজ্জতি. অধিমোক্খো উপ্পজ্জতীতি তস্সেৰ তস্মিং সমযে চিত্তচেতসিকানং অতিসযপসাদভূতা ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা সদ্ধা উপ্পজ্জতি. পগ্গহো উপ্পজ্জতীতি তস্সেৰ তস্মিং সমযে অসিথিলমনচ্চারদ্ধং সুপগ্গহিতং ৰিপস্সনাসম্পযুত্তং ৰীরিযং উপ্পজ্জতি. উপট্ঠানং উপ্পজ্জতীতি তস্সেৰ তস্মিং সমযে সূপট্ঠিতা সুপ্পতিট্ঠিতা নিখাতা অচলা পব্বতরাজসদিসা ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা সতি উপ্পজ্জতি. সো যং যং ঠানং আৰজ্জতি সমন্নাহরতি মনসি করোতি পচ্চৰেক্খতি, তং তং ঠানমস্স ওক্কন্তিত্ৰা পক্খন্দিত্ৰা দিব্বচক্খুনো পরলোকো ৰিয সতিযা উপট্ঠাতি (ৰিসুদ্ধি. ২.৭৩৪).
উপেক্খাতি ৰিপস্সনুপেক্খা চেৰ আৰজ্জনুপেক্খা চ. তস্মিঞ্হি সমযে সব্বসঙ্খারেসু মজ্ঝত্তভূতা ৰিপস্সনুপেক্খাপি বলৰতী উপ্পজ্জতি, মনোদ্ৰারে আৰজ্জনুপেক্খাপি. সা হিস্স তং তং ঠানং আৰজ্জন্তস্স ৰিস্সট্ঠইন্দৰজিরমিৰ পত্তপুটে পক্খন্দতত্তনারাচো ৰিয চ সূরা তিখিণা হুত্ৰা ৰহতি. এৰঞ্হি ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৭৩৪) ৰুত্তং. ৰিপস্সনুপেক্খাতি চেত্থ ‘‘ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খা’’তি আচরিযা ৰদন্তি. ৰিপস্সনাঞাণে হি গয্হমানে ‘‘ঞাণং উপ্পজ্জতী’’তি ৰিপস্সনাঞাণস্স আগতত্তা পুনরুত্তিদোসো হোতি. ততিযজ্ঝানৰণ্ণনাযঞ্চ ‘‘সঙ্খারুপেক্খাৰিপস্সনুপেক্খানম্পি অত্থতো একীভাৰো. পঞ্ঞা এৰ হি সা, কিচ্চৰসেন দ্ৰিধা ভিন্না’’তি ৰুত্তং. তস্মা ৰিপস্সনাসম্পযুত্তায তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায ৰুচ্চমানায পুনরুত্তিদোসো চ ন হোতি, ততিযজ্ঝানৰণ্ণনায চ সমেতি. যস্মা চ পঞ্চসু ইন্দ্রিযেসু ‘‘ঞাণং অধিমোক্খো পগ্গহো উপট্ঠান’’ন্তি পঞ্ঞিন্দ্রিযসদ্ধিন্দ্রিযৰীরিযিন্দ্রিযসতিন্দ্রিযানি নিদ্দিট্ঠানি, সমাধিন্দ্রিযং পন অনিদ্দিট্ঠং হোতি, যুগনদ্ধৰসেনাপি চ সমাধিন্দ্রিযং নিদ্দিসিতব্বমেৰ হোতি, তস্মা সমপ্পৰত্তো সমাধি পুন সমাধানে ব্যাপারপ্পহানকরণেন ‘‘উপেক্খা’’তি ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বং.
নিকন্তি উপ্পজ্জতীতি এৰং ওভাসাদিপটিমণ্ডিতায ৰিপস্সনায আলযং কুরুমানা সুখুমা সন্তাকারা নিকন্তি উপ্পজ্জতি, যা কিলেসোতি পরিগ্গহেতুম্পি ন সক্কা হোতি. যথা চ ওভাসে, এৰং এতেসুপি অঞ্ঞতরস্মিং উপ্পন্নে যোগাৰচরো ‘‘ন চ ৰত মে ইতো পুব্বে এৰরূপং ঞাণং উপ্পন্নপুব্বং, এৰরূপা পীতি পস্সদ্ধি সুখং অধিমোক্খো পগ্গহো উপট্ঠানং উপেক্খা নিকন্তি উপ্পন্নপুব্বা, অদ্ধা মগ্গং পত্তোম্হি, ফলং পত্তোম্হী’’তি অমগ্গমেৰ ‘‘মগ্গো’’তি, অফলমেৰ ‘‘ফল’’ন্তি গণ্হাতি. তস্স অমগ্গং ‘‘মগ্গো’’তি, অফলঞ্চ ‘‘ফল’’ন্তি গণ্হতো ৰিপস্সনাৰীথি উক্কন্তা হোতি. সো অত্তনো মূলকম্মট্ঠানং ৰিস্সজ্জেত্ৰা নিকন্তিমেৰ অস্সাদেন্তো নিসীদতি. এত্থ চ ওভাসাদযো উপক্কিলেসৰত্থুতায উপক্কিলেসাতি ৰুত্তা, ন অকুসলত্তা. নিকন্তি পন উপক্কিলেসো চেৰ উপক্কিলেসৰত্থু চ. ৰত্থুৰসেনেৰ চেতে দস, গাহৰসেন পন সমতিংস হোন্তি. কথং? ‘‘মম ওভাসো উপ্পন্নো’’তি গণ্হতো হি দিট্ঠিগ্গাহো হোতি, ‘‘মনাপো ৰত ওভাসো উপ্পন্নো’’তি গণ্হতো মানগ্গাহো, ওভাসং অস্সাদযতো তণ্হাগ্গাহো. ইতি ওভাসে দিট্ঠিমানতণ্হাৰসেন তযো গাহা. তথা সেসেসুপীতি এৰং গাহৰসেন সমতিংস উপক্কিলেসা হোন্তি. দুক্খতো মনসিকরোতো, অনত্ততো মনসিকরোতোতি ৰারেসুপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. একেকঅনুপস্সনাৰসেন হেত্থ একেকস্স ৰিপস্সনুপক্কিলেসুপ্পত্তি ৰেদিতব্বা, ন একস্সেৰ.
তীসু অনুপস্সনাসু. এৰং অভেদতো ৰিপস্সনাৰসেন উপক্কিলেসে দস্সেত্ৰা পুন ভেদৰসেন দস্সেন্তো রূপং অনিচ্চতো মনসিকরোতোতিআদিমাহ. তত্থ জরামরণং অনিচ্চতো উপট্ঠানন্তি জরামরণস্স অনিচ্চতো উপট্ঠানং.
৭. যস্মা পুব্বে ৰুত্তানং সমতিংসায উপক্কিলেসানং ৰসেন অকুসলো অব্যত্তো যোগাৰচরো ওভাসাদীসু ৰিকম্পতি, ওভাসাদীসু একেকং ‘‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’তি সমনুপস্সতি, তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ওভাসে চেৰ ঞাণে চাতিআদিগাথাদ্ৰযমাহ. তত্থ ৰিকম্পতীতি ওভাসাদিকে আরম্মণে নানাকিলেসৰসেন ৰিৰিধা কম্পতি ৰেধতি. যেহি চিত্তং পৰেধতীতি যেহি পস্সদ্ধিসুখেহি চিত্তং নানাকিলেসৰসেন নানপ্পকারেন ৰেধতি কম্পতি. তস্মা পস্সদ্ধিযা সুখে চেৰ যোগাৰচরো ৰিকম্পতীতি সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. উপেক্খাৰজ্জনায চেৰাতি উপেক্খাসঙ্খাতায আৰজ্জনায চেৰ ৰিকম্পতি, আৰজ্জনুপেক্খায চেৰ ৰিকম্পতীতি অত্থো. ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৭৩৬) পন ‘‘উপেক্খাৰজ্জনাযঞ্চা’’তি ৰুত্তং. উপেক্খায চাতি হেট্ঠা ৰুত্তপ্পকারায উপেক্খায চ ৰিকম্পতি, নিকন্তিযা চ ৰিকম্পতীতি অত্থো. এত্থ চ দ্ৰিন্নং উপেক্খানং নিদ্দিট্ঠত্তা হেট্ঠা ‘‘উপেক্খা উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তট্ঠানে চ উভযথা অত্থো ৰুত্তো. অনিচ্চানুপস্সনাদীসু চ একেকিস্সাযেৰ আৰজ্জনুপেক্খায সব্ভাৰতো একেকাযেৰ অনুপস্সনা অনিচ্চং অনিচ্চং, দুক্খং দুক্খং, অনত্তা অনত্তাতি পুনপ্পুনং ভাৰীযতীতি ৰুত্তং হোতি. যস্মা পন কুসলো পণ্ডিতো ব্যত্তো বুদ্ধিসম্পন্নো যোগাৰচরো ওভাসাদীসু উপ্পন্নেসু ‘‘অযং খো মে ওভাসো উপ্পন্নো, সো খো পনাযং অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো খযধম্মো ৰযধম্মো ৰিরাগধম্মো নিরোধধম্মো’’তি ইতি ৰা নং পঞ্ঞায পরিচ্ছিন্দতি উপপরিক্খতি. অথ ৰা পনস্স এৰং হোতি – সচে ওভাসো অত্তা ভৰেয্য, ‘‘অত্তা’’তি গহেতুং ৰট্টেয্য. অনত্তাৰ পনাযং ‘‘অত্তা’’তি গহিতো. তস্মাযং অৰসৰত্তনট্ঠেন অনত্তাতি পস্সন্তো দিট্ঠিং উগ্ঘাটেতি. সচে ওভাসো নিচ্চো ভৰেয্য, ‘‘নিচ্চো’’তি গহেতুং ৰট্টেয্য. অনিচ্চোৰ পনাযং ‘‘নিচ্চো’’তি গহিতো. তস্মাযং হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন অনিচ্চোতি পস্সন্তো মানং সমুগ্ঘাটেতি. সচে ওভাসো সুখো ভৰেয্য, ‘‘সুখো’’তি গহেতুং ৰট্টেয্য. দুক্খোৰ পনাযং ‘‘সুখো’’তি গহিতো. তস্মাযং উপ্পাদৰযপটিপীল়নট্ঠেন দুক্খোতি পস্সন্তো নিকন্তিং পরিযাদিযতি. যথা চ ওভাসে, এৰং সেসেসুপি.
এৰং উপপরিক্খিত্ৰা ওভাসং ‘‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’’তি সমনুপস্সতি. ঞাণং…পে… নিকন্তিং ‘‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’’তি সমনুপস্সতি. এৰং সমনুপস্সন্তো ওভাসাদীসু ন কম্পতি ন ৰেধতি. তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ইমানি দস ঠানানীতি গাথমাহ. তত্থ দস ঠানানীতি ওভাসাদীনি. পঞ্ঞা যস্স পরিচ্চিতাতি যস্স উপক্কিলেসৰিমুত্তায পঞ্ঞায পরিচিতানি পুনপ্পুনং ফুট্ঠানি পরিভাৰিতানি. ধম্মুদ্ধচ্চকুসলো হোতীতি সো পঞ্ঞায পরিচিতদসট্ঠানো যোগাৰচরো পুব্বে ৰুত্তপ্পকারস্স ধম্মুদ্ধচ্চস্স যথাসভাৰপটিৰেধেন ছেকো হোতি. ন চ সম্মোহ গচ্ছতীতি ধম্মুদ্ধচ্চকুসলত্তাযেৰ তণ্হামানদিট্ঠুগ্ঘাটৰসেন সম্মোহঞ্চ ন গচ্ছতি.
ইদানি পুব্বে ৰুত্তমেৰ ৰিধিং অপরেন পরিযাযেন ৰিভাৰেত্ৰা দস্সেন্তো ৰিক্খিপতি চেৰ কিলিস্সতি চাতিআদিগাথমাহ. তত্থ মন্দপঞ্ঞো যোগাৰচরো ওভাসাদীসু ৰিক্খেপঞ্চ অৰসেসকিলেসুপ্পত্তিঞ্চ পাপুণাতি. মজ্ঝিমপঞ্ঞো ৰিক্খেপমেৰ পাপুণাতি, নাৰসেসকিলেসুপ্পত্তিং, সো অধিমানিকো হোতি. তিক্খপঞ্ঞো ৰিক্খেপং পাপুণিত্ৰাপি তং অধিমানং পহায ৰিপস্সনং আরভতি. অতিতিক্খপঞ্ঞো ন ৰিক্খেপং পাপুণাতি, ন চাৰসেসকিলেসুপ্পত্তিং. ৰিক্খিপ্পতি চেৰাতি তেসু মন্দপঞ্ঞো ধম্মুদ্ধচ্চসঙ্খাতং ৰিক্খেপঞ্চেৰ পাপুণীযতি. কিলিস্সতি চাতি তণ্হামানদিট্ঠিকিলেসেহি কিলেসীযতি চ, উপতাপীযতি ৰিবাধীযতীতি অত্থো. চৰতি চিত্তভাৰনাতি তস্স মন্দপঞ্ঞস্স ৰিপস্সনাচিত্তভাৰনা কিলেসেসুযেৰ ঠানতো পটিপক্খাৰিহতত্তা চৰতি, পরিপততীতি অত্থো. ৰিক্খিপতি ন কিলিস্সতীতি মজ্ঝিমপঞ্ঞো ৰিক্খেপেন ৰিক্খিপতি, কিলেসেহি ন কিলিস্সতি. ভাৰনা পরিহাযতীতি তস্স মজ্ঝিমপঞ্ঞস্স অধিমানিকত্তা ৰিপস্সনারম্ভাভাৰেন ৰিপস্সনা পরিহাযতি, নপ্পৰত্ততীতি অত্থো. ৰিক্খিপতি ন কিলিস্সতীতি তিক্খপঞ্ঞোপি ৰিক্খেপেন ৰিক্খিপতি, কিলেসেহি ন কিলিস্সতি. ভাৰনা ন পরিহাযতীতি তস্স তিক্খপঞ্ঞস্স সন্তেপি ৰিক্খেপে তং অধিমানৰিক্খেপং পহায ৰিপস্সনারম্ভসব্ভাৰেন ৰিপস্সনাভাৰনা ন পরিহাযতি, পৰত্ততীতি অত্থো. ন চ ৰিক্খিপতে চিত্তং ন কিলিস্সতীতি অতিতিক্খপঞ্ঞস্স চিত্তং ন ৰিক্খেপেন ৰিক্খিপতি, ন চ কিলেসেহি কিলিস্সতি. ন চৰতি চিত্তভাৰনাতি তস্স ৰিপস্সনাচিত্তভাৰনা ন চৰতি, ৰিক্খেপকিলেসাভাৰেন যথাঠানে তিট্ঠতীতি অত্থো.
ইমেহি চতূহি ঠানেহীতিআদীসু ইদানি ৰুত্তেহি ইমেহি চতূহি ঠানেহি হেতুভূতেহি, করণভূতেহি ৰা ওভাসাদিকে দস ঠানে চিত্তস্স সঙ্খেপেন চ ৰিক্খেপেন চ ৰিগ্গহিতং মানসং ৰিক্খেপকিলেসুপ্পত্তিৰিরহিতো চতুত্থো কুসলো মহাপঞ্ঞো যোগাৰচরো মন্দপঞ্ঞাদীনং তিণ্ণং যোগাৰচরানং মানসং এৰঞ্চ এৰঞ্চ হোতীতি নানপ্পকারতো জানাতীতি সম্বন্ধতো অত্থৰণ্ণনা ৰেদিতব্বা. সঙ্খেপোতি চেত্থ ৰিক্খেপস্স চেৰ কিলেসানঞ্চ উপ্পত্তিৰসেন চিত্তস্স লীনভাৰো ৰেদিতব্বো. ৰিক্খেপোতি ‘‘ৰিক্খিপতি ন কিলিস্সতী’’তি দ্ৰীসু ঠানেসু ৰুত্তৰিক্খেপৰসেন চিত্তস্স উদ্ধতভাৰো ৰেদিতব্বোতি.
যুগনদ্ধকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.