১০. তেৰিজ্জসুত্তৰণ্ণনা
৯৯. দসমে ধম্মেনাতি ঞাযেন, সম্মাপটিপত্তিসঙ্খাতেন হেতুনা কারণেন. যায হি পটিপদায তেৰিজ্জো হোতি, সা পটিপদা ইধ ধম্মোতি ৰেদিতব্বা. কা পন সা পটিপদাতি? চরণসম্পদা চ ৰিজ্জাসম্পদা চ. তেৰিজ্জন্তি পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণাদীহি তীহি ৰিজ্জাহি সমন্নাগতং. ব্রাহ্মণন্তি বাহিতপাপব্রাহ্মণং. পঞ্ঞাপেমীতি ‘‘ব্রাহ্মণো’’তি জানাপেমি পতিট্ঠপেমি. নাঞ্ঞং লপিতলাপনমত্তেনাতি অঞ্ঞং জাতিমত্তব্রাহ্মণং অট্ঠকাদীহি লপিতমত্তৰিপ্পলপনমত্তেন ব্রাহ্মণং ন পঞ্ঞাপেমীতি. অথ ৰা লপিতলাপনমত্তেনাতি মন্তানং অজ্ঝেনঅজ্ঝাপনমত্তেন. উভযথাপি যং পন ব্রাহ্মণা সামৰেদাদিৰেদত্তযঅজ্ঝেনেন তেৰিজ্জং ব্রাহ্মণং ৰদন্তি, তং পটিক্খিপতি. ভগৰতা হি ‘‘পরমত্থতো অতেৰিজ্জং ব্রাহ্মণংযেৰ চেতে ভোৰাদিনো অৰিজ্জানিৰুতা ‘তেৰিজ্জো ব্রাহ্মণো’তি ৰদন্তি, এৰং পন তেৰিজ্জো ব্রাহ্মণো হোতী’’তি দস্সনত্থং তথা বুজ্ঝনকানং পুগ্গলানং অজ্ঝাসযেন অযং দেসনা আরদ্ধা.
তত্থ যস্মা ৰিজ্জাসম্পন্নো চরণসম্পন্নোযেৰ হোতি চরণসম্পদায ৰিনা ৰিজ্জাসম্পত্তিযা অভাৰতো, তস্মা চরণসম্পদং অন্তোগধং কত্ৰা ৰিজ্জাসীসেনেৰ ব্রাহ্মণং পঞ্ঞাপেতুকামো ‘‘ধম্মেনাহং, ভিক্খৰে, তেৰিজ্জং ব্রাহ্মণং পঞ্ঞাপেমী’’তি দেসনং সমুট্ঠাপেত্ৰা ‘‘কথঞ্চাহং, ভিক্খৰে, ধম্মেন তেৰিজ্জং ব্রাহ্মণং পঞ্ঞাপেমী’’তি কথেতুকম্যতায পুচ্ছং কত্ৰা পুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায ৰিজ্জত্তযং ৰিভজন্তো ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ’’তিআদিমাহ.
তত্থ অনেকৰিহিতন্তি অনেকৰিধং, অনেকেহি ৰা পকারেহি পৰত্তিতং, সংৰণ্ণিতন্তি অত্থো. পুব্বেনিৰাসন্তি সমনন্তরাতীতভৰং আদিং কত্ৰা তত্থ তত্থ নিৰুত্থক্খন্ধসন্তানং. নিৰুত্থন্তি অজ্ঝাৰুত্থং অনুভূতং, অত্তনো সন্তানে উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধং, নিৰুত্থধম্মং ৰা নিৰুত্থং, গোচরনিৰাসেন নিৰুত্থং, অত্তনো ৰিঞ্ঞাণেন ৰিঞ্ঞাতং পরৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতম্পি ৰা ছিন্নৰটুমকানুস্সরণাদীসু. অনুস্সরতীতি ‘‘একম্পি জাতিং দ্ৰেপি জাতিযো’’তি এৰং জাতিপটিপাটিৰসেন অনুগন্ত্ৰা সরতি, অনুদেৰ ৰা সরতি, চিত্তে অভিনিন্নামিতে পরিকম্মসমনন্তরং সরতি.
সেয্যথিদন্তি আরদ্ধপ্পকারদস্সনত্থে নিপাতো. তেনেৰ য্ৰাযং পুব্বেনিৰাসো আরদ্ধো হোতি, তস্স পকারং দস্সেন্তো ‘‘একম্পি জাতি’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ একম্পি জাতিন্তি একম্পি পটিসন্ধিমূলকং চুতিপরিযোসানং একভৰপরিযাপন্নং খন্ধসন্তানং. এস নযো দ্ৰেপি জাতিযোতিআদীসু. অনেকেপি সংৰট্টকপ্পেতিআদীসু পন পরিহাযমানো কপ্পো সংৰট্টকপ্পো, ৰড্ঢমানো ৰিৰট্টকপ্পো. তত্থ সংৰট্টেন সংৰট্টট্ঠাযী গহিতো হোতি তম্মূলকত্তা, ৰিৰট্টেন চ ৰিৰট্টট্ঠাযী. এৰঞ্হি সতি যানি তানি ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, কপ্পস্স অসঙ্খ্যেয্যানি. কতমানি চত্তারি? সংৰট্টো, সংৰট্টট্ঠাযী, ৰিৰট্টো, ৰিৰট্টট্ঠাযী’’তি (অ. নি. ৪.১৫৬) ৰুত্তানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি, তানি পরিগ্গহিতানি হোন্তি.
তত্থ তযো সংৰট্টা – তেজোসংৰট্টো, আপোসংৰট্টো, ৰাযোসংৰট্টোতি. তিস্সো সংৰট্টসীমা – আভস্সরা, সুভকিণ্হা, ৰেহপ্ফলাতি. যদা কপ্পো তেজেন সংৰট্টতি, আভস্সরতো হেট্ঠা অগ্গিনা ডয্হতি. যদা উদকেন সংৰট্টতি, সুভকিণ্হতো হেট্ঠা উদকেন ৰিলীযতি. যদা ৰাতেন সংৰট্টতি, ৰেহপ্ফলতো হেট্ঠা ৰাতেন ৰিদ্ধংসিযতি. ৰিত্থারতো পন কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়ং একতো ৰিনস্সতি. ইতি এৰরূপো অযং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরন্তো ভিক্খু অনেকেপি সংৰট্টকপ্পে অনেকেপি ৰিৰট্টকপ্পে অনেকেপি সংৰট্টৰিৰট্টকপ্পে অনুস্সরতি. কথং? অমুত্রাসিন্তিআদিনা নযেন.
তত্থ অমুত্রাসিন্তি অমুম্হি সংৰট্টকপ্পে অমুম্হি ভৰে ৰা যোনিযা ৰা গতিযা ৰা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা ৰা সত্তাৰাসে ৰা সত্তনিকাযে ৰা অহমহোসিং. এৰংনামোতি তিস্সো ৰা ফুস্সো ৰা. এৰংগোত্তোতি গোতমো ৰা কস্সপো ৰা. এৰংৰণ্ণোতি ওদাতো ৰা সামো ৰা. এৰমাহারোতি সালিমংসোদনাহারো ৰা পৰত্তফলভোজনো ৰা. এৰংসুখদুক্খপ্পটিসংৰেদীতি অনেকপ্পকারানং কাযিকচেতসিকানং সামিসনিরামিসাদিপ্পভেদানং ৰা সুখদুক্খানং পটিসংৰেদী. এৰমাযুপরিযন্তোতি এৰং ৰস্সসতপরিমাণাযুপরিযন্তো ৰা চতুরাসীতিকপ্পসতসহস্সপরিমাণাযুপরিযন্তো ৰা. সো ততো চুতো অমুত্র উদপাদিন্তি সোহং ততো ভৰতো যোনিতো গতিতো ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিতো সত্তাৰাসতো সত্তনিকাযতো ৰা চুতো পুন অমুকস্মিং নাম ভৰে যোনিযা গতিযা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা সত্তাৰাসে সত্তনিকাযে ৰা উদপাদিং. তত্রাপাসিন্তি অথ তত্রপি ভৰে যোনিযা গতিযা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা সত্তাৰাসে সত্তনিকাযে ৰা পুন অহোসিং. এৰংনামোতিআদি ৰুত্তনযমেৰ.
অথ ৰা যস্মা ‘‘অমুত্রাসি’’ন্তি ইদং অনুপুব্বেন আরোহন্তস্স অত্তনো অভিনীহারানুরূপং যথাবলং সরণং, ‘‘সো ততো চুতো’’তি পটিনিৰত্তন্তস্স পচ্চৰেক্খণং, তস্মা ‘‘ইধূপপন্নো’’তি ইমিস্সা ইধূপপত্তিযা অনন্তরং ‘‘অমুত্র উদপাদি’’ন্তি ৰুত্তং. তত্রাপাসিন্তি তত্রপি ভৰে…পে… সত্তনিকাযে ৰা আসিং. এৰংনামোতি দত্তো ৰা মিত্তো ৰা, এৰংগোত্তোতি ৰাসেট্ঠো ৰা কস্সপো ৰা. এৰংৰণ্ণোতি কাল়ো ৰা ওদাতো ৰা. এৰমাহারোতি সুধাহারো ৰা সালিওদনাদিআহারো ৰা. এৰংসুখদুক্খপ্পটিসংৰেদীতি দিব্বসুখপ্পটিসংৰেদী ৰা মানুসসুখদুক্খপ্পটিসংৰেদী ৰা. এৰমাযুপরিযন্তোতি এৰং তংতংপরমাযুপরিযন্তো. সো ততো চুতোতি সোহং ততো ভৰাদিতো চুতো. ইধূপপন্নোতি ইধ ইমস্মিং চরিমভৰে মনুস্সো হুত্ৰা উপপন্নো নিব্বত্তো.
ইতীতি এৰং. সাকারং সউদ্দেসন্তি নামগোত্তাদিৰসেন সউদ্দেসং, ৰণ্ণাদিৰসেন সাকারং. নামগোত্তেন হি সত্তা ‘‘তিস্সো গোতমো’’তি উদ্দিসীযন্তি, ৰণ্ণাদীহি ‘‘সামো ওদাতো’’তি নানত্ততো পঞ্ঞাযন্তি. তস্মা নামগোত্তং উদ্দেসো, ইতরে আকারা. অযমস্স পঠমা ৰিজ্জা অধিগতাতি অযং ইমিনা ভিক্খুনা পঠমং অধিগমৰসেন পঠমা, ৰিদিতকরণট্ঠেন ৰিজ্জা অধিগতা সচ্ছিকতা হোতি. কিং পনাযং ৰিদিতং করোতি? পুব্বেনিৰাসং. অৰিজ্জাতি তস্সেৰ পুব্বেনিৰাসস্স অৰিদিতকরণট্ঠেন তস্স পটিচ্ছাদকমোহো ৰুচ্চতি. তমোতি স্ৰেৰ মোহো পটিচ্ছাদকট্ঠেন তমোতি ৰুচ্চতি. আলোকোতি সা এৰ ৰিজ্জা ওভাসকরণট্ঠেন আলোকো. এত্থ চ ৰিজ্জা অধিগতাতি অযং অত্থো, সেসং পসংসাৰচনং. যোজনা পনেত্থ – অযং খো তেন ভিক্খুনা ৰিজ্জা অধিগতা, তস্স অধিগতৰিজ্জস্স অৰিজ্জা ৰিহতা, ৰিনট্ঠাতি অত্থো. কস্মা? যস্মা ৰিজ্জা উপ্পন্নাতি. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো.
যথা তন্তি এত্থ যথাতি ওপম্মত্থে, তন্তি নিপাতমত্তং. সতিযা অৰিপ্পৰাসেন অপ্পমত্তস্স. ৰীরিযাতাপেন আতাপিনো. কাযে চ জীৰিতে চ অনপেক্খতায পহিতত্তস্স পেসিতচিত্তস্সাতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতো অৰিজ্জা ৰিহঞ্ঞেয্য, ৰিজ্জা উপ্পজ্জেয্য, তমো ৰিহঞ্ঞেয্য, আলোকো উপ্পজ্জেয্য; এৰমেৰ তস্স ভিক্খুনো অৰিজ্জা ৰিহতা, ৰিজ্জা উপ্পন্না, তমো ৰিহতো, আলোকো উপ্পন্নো, তস্স পধানানুযোগস্স অনুরূপমেৰ ফলং লভিত্ৰা ৰিহরতীতি.
দিব্বেন চক্খুনাতি এত্থ যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. ৰিসুদ্ধেনাতি চুতূপপাতদস্সনেন দিট্ঠিৰিসুদ্ধিহেতুভাৰতো ৰিসুদ্ধং. যো হি চুতিমত্তমেৰ পস্সতি ন উপপাতং, সো উচ্ছেদদিট্ঠিং গণ্হাতি. যো উপপাতমত্তমেৰ পস্সতি ন চুতিং, সো নৰসত্তপাতুভাৰদিট্ঠিং গণ্হাতি. যো পন তদুভযং পস্সতি, সো যস্মা দুৰিধম্পি তং দিট্ঠিগতং অতিৰত্ততি, তস্মাস্স তং দস্সনং দিট্ঠিৰিসুদ্ধিহেতু হোতি, তদুভযম্পাযং বুদ্ধপুত্তো পস্সতি. তেন ৰুত্তং ‘‘চুতূপপাতদস্সনেন দিট্ঠিৰিসুদ্ধিহেতুভাৰতো ৰিসুদ্ধ’’ন্তি. একাদসউপক্কিলেসৰিরহতো ৰা ৰিসুদ্ধং. যথাহ ‘‘ৰিচিকিচ্ছা চিত্তস্স উপক্কিলেসোতি – ইতি ৰিদিত্ৰা ৰিচিকিচ্ছং চিত্তস্স উপক্কিলেসং পজহিং, অমনসিকারো…পে… থিনমিদ্ধং, ছম্ভিতত্তং, উপ্পিল্লং, দুট্ঠুল্লং, অচ্চারদ্ধৰীরিযং, অতিলীনৰীরিযং, অভিজপ্পা, নানত্তসঞ্ঞা, অতিনিজ্ঝাযিতত্তং রূপানং চিত্তস্স উপক্কিলেসো’’তি (ম. নি. ৩.২৪২) এৰং ৰুত্তেহি একাদসহি উপক্কিলেসেহি অনুপক্কিলিট্ঠত্তা ৰিসুদ্ধং. মনুস্সূপচারং অতিক্কমিত্ৰা রূপদস্সনেন অতিক্কন্তমানুসকং, মংসচক্খুং ৰা অতিক্কন্তত্তা অতিক্কন্তমানুসকং. তেন দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন. সত্তে পস্সতীতি মনুস্সমংসচক্খুনা ৰিয সত্তে পস্সতি দক্খতি আলোকেতি.
চৰমানে উপপজ্জমানেতি এত্থ চুতিক্খণে উপপত্তিক্খণে ৰা দিব্বচক্খুনাপি দট্ঠুং ন সক্কা. যে পন আসন্নচুতিকা ইদানি চৰিস্সন্তি, তে চৰমানা. যে চ গহিতপটিসন্ধিকা সম্পতিনিব্বত্তা ৰা, তে উপপজ্জমানাতি অধিপ্পেতা. তে এৰরূপে চৰমানে উপপজ্জমানে চ পস্সতীতি দস্সেতি. হীনেতি মোহনিস্সন্দযুত্তত্তা হীনানং জাতিকুলভোগাদীনং ৰসেন হীল়িতে পরিভূতে. পণীতেতি অমোহনিস্সন্দযুত্তত্তা তব্বিপরীতে. সুৰণ্ণেতি অদোসনিস্সন্দযুত্তত্তা ইট্ঠকন্তমনাপৰণ্ণযুত্তে. দুব্বণ্ণেতি দোসনিস্সন্দযুত্তত্তা অনিট্ঠঅকন্তামনাপৰণ্ণযুত্তে. অভিরূপে ৰিরূপেতিপি অত্থো. সুগতেতি সুগতিগতে, অলোভনিস্সন্দযুত্তত্তা ৰা অড্ঢে মহদ্ধনে. দুগ্গতেতি দুগ্গতিগতে, লোভনিস্সন্দযুত্তত্তা ৰা দলিদ্দে অপ্পন্নপানভোজনে. যথাকম্মূপগেতি যং যং কম্মং উপচিতং, তেন তেন উপগতে. তত্থ পুরিমেহি ‘‘চৰমানে’’তিআদীহি দিব্বচক্খুকিচ্চং ৰুত্তং, ইমিনা পন পদেন যথাকম্মূপগঞাণকিচ্চং.
তস্স চ ঞাণস্স অযং উপ্পত্তিক্কমো – ইধ ভিক্খু হেট্ঠা নিরযাভিমুখং আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা নেরযিকে সত্তে পস্সতি মহন্তং দুক্খং অনুভৰমানে, ইদং দস্সনং দিব্বচক্খুঞাণকিচ্চমেৰ. সো চ এৰং মনসি করোতি ‘‘কিং নু খো কম্মং কত্ৰা ইমে সত্তা এতং দুক্খং অনুভৰন্তী’’তি, অথস্স ‘‘ইদং নাম কত্ৰা’’তি তংকম্মারম্মণং ঞাণং উপ্পজ্জতি. তথা উপরি দেৰলোকাভিমুখং আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা নন্দনৰনমিস্সকৰনফারুসকৰনাদীসু সত্তে পস্সতি দিব্বসম্পত্তিং অনুভৰমানে, ইদম্পি দস্সনং দিব্বচক্খুঞাণকিচ্চমেৰ. সো এৰং মনসি করোতি ‘‘কিং নু খো কম্মং কত্ৰা ইমে সত্তা এতং সম্পত্তিং অনুভৰন্তী’’তি? অথস্স ‘‘ইদং নাম কত্ৰা’’তি তংকম্মারম্মণং ঞাণং উপ্পজ্জতি, ইদং যথাকম্মূপগঞাণং নাম. ইমস্স ৰিসুং পরিকম্মং নাম নত্থি. যথা চিমস্স, এৰং অনাগতংসঞাণস্সপি. দিব্বচক্খুপাদকানেৰ হি ইমানি দিব্বচক্খুনা সহেৰ ইজ্ঝন্তি. কাযদুচ্চরিতেনাতিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ. ইধ ৰিজ্জাতি দিব্বচক্খুঞাণৰিজ্জা. অৰিজ্জাতি সত্তানং চুতিপটিসন্ধিচ্ছাদিকা অৰিজ্জা. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
ততিযৰারে ৰিজ্জাতি অরহত্তমগ্গঞাণৰিজ্জা. অৰিজ্জাতি চতুসচ্চপ্পটিচ্ছাদিকা অৰিজ্জা. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. এৰং খোতিআদি নিগমনং.
গাথাসু অযং সঙ্খেপত্থো – যো যথাৰুত্তং পুব্বেনিৰাসং অৰেতি অৰগচ্ছতি, ৰুত্তনযেন পাকটং কত্ৰা জানাতি. ‘‘যোৰেদী’’তিপি পাঠো, যো অৰেদি ৰিদিতং কত্ৰা ঠিতোতি অত্থো. ছব্বীসতিদেৰলোকসঙ্খাতং সগ্গং চতুব্বিধং অপাযঞ্চ ৰুত্তনযেনেৰ দিব্বচক্খুনা পস্সতি. অথোতি ততো পরং জাতিক্খযসঙ্খাতং অরহত্তং নিব্বানমেৰ ৰা পত্তো অধিগতো. ততো এৰ অভিঞ্ঞা অভিৰিসিট্ঠায মগ্গপঞ্ঞায জানিতব্বং চতুসচ্চধম্মং জানিত্ৰা কিচ্চৰোসানেন ৰোসিতো নিট্ঠানপ্পত্তো. মোনেয্যধম্মসমন্নাগমেন মুনি, খীণাসৰো যস্মা এতাহি যথাৰুত্তাহি তীহি ৰিজ্জাহি সমন্নাগতত্তা ততো ততিযৰিজ্জায সব্বথা বাহিতপাপত্তা চ তেৰিজ্জো ব্রাহ্মণো নাম হোতি. তস্মা তমেৰ অহং তেৰিজ্জং ব্রাহ্মণং ৰদামি, অঞ্ঞং পন লপিতলাপনং যজুআদিমন্তপদানং অজ্ঝাপনপরং তেৰিজ্জং ব্রাহ্মণং ন ৰদামি, তেৰিজ্জোতি তং ন কথেমীতি.
ইতি ইমস্মিং ৰগ্গে দুতিযসুত্তে ৰট্টং কথিতং, পঞ্চমঅট্ঠমদসমসুত্তেসু ৰিৰট্টং কথিতং, ইতরেসু ৰট্টৰিৰট্টং কথিতন্তি ৰেদিতব্বং.
দসমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পঞ্চমৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পরমত্থদীপনিযা খুদ্দকনিকায-অট্ঠকথায
ইতিৰুত্তকস্স তিকনিপাতৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.