৩. তিকনিপাতো

১. পঠমৰগ্গো

১. মূলসুত্তৰণ্ণনা

৫০. তিকনিপাতস্স পঠমে তীণীতি গণনপরিচ্ছেদো. ইমানীতি অভিমুখীকরণং. অকুসলমূলানীতি পরিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. তত্থ অকুসলানি চ তানি মূলানি চাতি অকুসলমূলানি. অথ ৰা অকুসলানং হেতুপচ্চযপভৰজনকসমুট্ঠাপকনিব্বত্তকট্ঠেন মূলানি চাতি অকুসলমূলানি, অকুসলধম্মানং কারণানীতি অত্থো. কারণঞ্হি যথা হিনোতি এতস্মা ফলং পৰত্ততীতি হেতু, পটিচ্চ এতস্মা এতীতি পচ্চযো, পভৰতি এতস্মাতি পভৰো, অত্তনো ফলং জনেতীতি জনকং, সমুট্ঠাপেতীতি সমুট্ঠাপকং, নিব্বত্তেতীতি নিব্বত্তকন্তি চ ৰুচ্চতি. এৰং পতিট্ঠট্ঠেন মূলন্তি, তস্মা অকুসলমূলানীতি অকুসলানং সুপ্পতিট্ঠিতভাৰসাধনানি, কারণানীতি ৰুত্তং হোতি.

কেচি পন ‘‘সালিআদীনং সালিবীজাদীনি ৰিয মণিপ্পভাদীনং মণিৰণ্ণাদযো ৰিয চ অকুসলানং অকুসলভাৰসাধকো লোভাদীনং মূলট্ঠো’’তি ৰদন্তি. এৰং সন্তে অকুসলচিত্তসমুট্ঠানরূপেসু তেসং হেতুপচ্চযভাৰো ন সিযা. ন হি তানি তেসং অকুসলভাৰং সাধেন্তি, ন চ পচ্চযা ন হোন্তি. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.পচ্চযনিদ্দেস.১).

অহেতুকস্স চ মোহস্স অকুসলভাৰো ন সিযা অকুসলভাৰসাধকস্স মূলন্তরস্স অভাৰতো. অথাপি সিযা লোভাদীনং সভাৰসিদ্ধো অকুসলাদিভাৰো, তংসম্পযুত্তানং পন লোভাদিপটিবদ্ধোতি. এৰম্পি যথা লোভাদীনং, এৰং অলোভাদীনম্পি সভাৰসিদ্ধো কুসলাদিভাৰোতি অলোভাদযো কুসলা এৰ সিযুং, ন অব্যাকতা, ন চ হোন্তি. তস্মা যথা সম্পযুত্তেসু, এৰং মূলেসুপি কুসলাদিভাৰো পরিযেসিতব্বো. যোনিসোমনসিকারাদিকো ৰিয হি কুসলভাৰস্স, অযোনিসোমনসিকারাদিকো অকুসলভাৰস্স কারণন্তি গহেতব্বং. এৰং অকুসলভাৰসাধনৰসেন লোভাদীনং মূলট্ঠং অগ্গহেত্ৰা সুপ্পতিট্ঠিতভাৰসাধনৰসেন গয্হমানে ন কোচি দোসো. লদ্ধহেতুপচ্চযা হি ধম্মা ৰিরূল়্হমূলা ৰিয পাদপা থিরা হোন্তি সুপ্পতিট্ঠিতা, হেতুরহিতা পন তিলবীজকাদিসেৰালা ৰিয ন সুপ্পতিট্ঠিতাতি হেতুআদিঅত্থেন অকুসলানং উপকারকত্তা মূলানীতি অকুসলমূলানি. যস্মা পন মূলেন মুত্তো অকুসলচিত্তুপ্পাদো নত্থি, তস্মা তীহি মূলেহি সব্বো অকুসলরাসি পরিযাদিযিত্ৰা দস্সিতোতি দট্ঠব্বং.

তানি অকুসলমূলানি সরূপতো দস্সেতুং ‘‘লোভো অকুসলমূল’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ লোভাদীসু যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. তত্থ পন ততিযমগ্গৰজ্ঝা লোভাদযো আগতা, ইধ পন অনৰসেসাতি অযমেৰ ৰিসেসো.

গাথাযং পাপচেতসন্তি অকুসলধম্মসমাযোগতো লামকচিত্তং. হিংসন্তীতি অত্তনো পৰত্তিক্খণে আযতিং ৰিপাকক্খণে চ ৰিবাধেন্তি. অত্তসম্ভূতাতি অত্তনি জাতা. তচসারন্তি গণ্ঠিতং, ৰেল়ুন্তি অত্থো. সম্ফলন্তি অত্তনো ফলং. ইদং ৰুত্তং হোতি – খদিরসীসপাদযো ৰিয অন্তোসারো অহুত্ৰা বহিসারতায তচসারন্তি লদ্ধনামং ৰেল়ুআদিং যথা অত্তসম্ভূতমেৰ ফলং হিংসতি ৰিনাসেতি, এৰমেৰ অন্তো সীলাদিসাররহিতং লামকচিত্তং পুগ্গলং অত্তসম্ভূতাযেৰ লোভাদযো ৰিনাসেন্তীতি.

পঠমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. ধাতুসুত্তৰণ্ণনা

৫১. দুতিযে ধাতুযোতি অত্তনো ফলস্স সভাৰস্স চ ধারণট্ঠেন ধাতুযো. যঞ্চেত্থ ফলনিব্বত্তকং, তং অত্তনো ফলস্স সভাৰস্স চ, ইতরং সভাৰস্সেৰ ধারণট্ঠেন ধাতু. রূপধাতূতি রূপভৰো. ধাতুযা আগতট্ঠানে ভৰেন পরিচ্ছিন্দিতব্বং, ভৰস্স আগতট্ঠানে ধাতুযা পরিচ্ছিন্দিতব্বন্তি ইধ ভৰেন পরিচ্ছেদো কথিতো. তস্মা –

‘‘কতমে ধম্মা রূপাৰচরা? হেট্ঠতো ব্রহ্মলোকং পরিযন্তং করিত্ৰা উপরিতো অকনিট্ঠে দেৰে অন্তো করিত্ৰা এত্থাৰচরা এত্থ পরিযাপন্না খন্ধধাতুআযতনা, ইমে ধম্মা রূপাৰচরা’’তি (ধ. স. ১২৮৯) –

এৰং ৰুত্তা রূপাৰচরধম্মা রূপধাতু. অরূপধাতূতি অরূপভৰো. ইধাপি ভৰেন পরিচ্ছেদো কথিতোতি –

‘‘কতমে ধম্মা অরূপাৰচরা? হেট্ঠতো আকাসানঞ্চাযতনূপগে দেৰে অন্তো করিত্ৰা, উপরিতো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপগে দেৰে অন্তো করিত্ৰা, এত্থাৰচরা এত্থ পরিযাপন্না খন্ধধাতুআযতনা, ইমে ধম্মা অরূপাৰচরা’’তি (ধ. স. ১২৯১) –

এৰং ৰুত্তা অরূপাৰচরধম্মা অরূপধাতু. নিরোধধাতূতি নিব্বানং ৰেদিতব্বং.

অপরো নযো – রূপসহিতা, রূপপটিবদ্ধা, ধম্মপ্পৰত্তি রূপধাতু, পঞ্চৰোকারভৰো, একৰোকারভৰো চ, তেন সকলো কামভৰো রূপভৰো চ সঙ্গহিতো. রূপরহিতা ধম্মপ্পৰত্তি অরূপধাতু, চতুৰোকারভৰো, তেন অরূপভৰো সঙ্গহিতো. ইতি দ্ৰীহি পদেহি তযো ভৰা সব্বা সংসারপ্পৰত্তি দস্সিতা. ততিযপদেন পন অসঙ্খতধাতুযেৰ সঙ্গহিতাতি মগ্গফলানি ইধ তিকৰিনিমুত্তধম্মা নাম জাতা. কেচি পন ‘‘রূপধাতূতি রূপসভাৰা ধম্মা, অরূপধাতূতি অরূপসভাৰা ধম্মাতি পদদ্ৰযেন অনৰসেসতো পঞ্চক্খন্ধা গহিতা’’তি. ‘‘রূপতণ্হায ৰিসযভূতা ধম্মা রূপধাতু, অরূপতণ্হায ৰিসযভূতা অরূপধাতূ’’তি চ ৰদন্তি, তং সব্বং ইধ নাধিপ্পেতং. তস্মা ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো.

গাথাসু রূপধাতুং পরিঞ্ঞাযাতি রূপপটিবদ্ধধম্মপৰত্তিং ঞাতপরিঞ্ঞাদীহি তীহি পরিঞ্ঞাহি পরিজানিত্ৰা. আরুপ্পেসু অসণ্ঠিতাতি অরূপাৰচরধম্মেসু ভৰরাগৰসেন ভৰদিট্ঠিৰসেন চ ন পতিট্ঠিতা অনল্লীনা. ‘‘অরূপেসু অসণ্ঠিতা’’তি চ পঠন্তি, সো এৰ অত্থো. এত্তাৰতা তেভূমকধম্মানং পরিঞ্ঞা ৰুত্তা. নিরোধে যে ৰিমুচ্চন্তীতি যে নিব্বানে আরম্মণভূতে অগ্গমগ্গফলৰসেন সমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধীহি অনৰসেসকিলেসতো ৰিমুচ্চন্তি. তে জনা মচ্চুহাযিনোতি তে খীণাসৰজনা মরণং সমতীতা.

এৰং ধাতুত্তযসমতিক্কমেন অমতাধিগমং দস্সেত্ৰা ‘‘অযঞ্চ পটিপদা মযা গতমগ্গো চ তুম্হাকং দস্সিতো’’তি তত্থ নেসং উস্সাহং জনেন্তো দুতিযং গাথমাহ. তত্থ কাযেনাতি নামকাযেন মগ্গফলেহি. ফুসযিত্ৰাতি পত্ৰা. নিরূপধিন্তি খন্ধাদিসব্বূপধিরহিতং. উপধিপ্পটিনিস্সগ্গন্তি তেসংযেৰ চ উপধীনং পটিনিস্সজ্জনকারণং. নিব্বানস্স হি মগ্গঞাণেন সচ্ছিকিরিযায সব্বে উপধযো পটিনিস্সট্ঠা হোন্তীতি তং তেসং পটিনিস্সজ্জনকারণং. সচ্ছিকত্ৰাতি কালেন কালং ফলসমাপত্তিসমাপজ্জনেন অত্তপচ্চক্খং কত্ৰা অনাসৰো সম্মাসম্বুদ্ধো তমেৰ অসোকং ৰিরজং নিব্বানপদং দেসেতি. তস্মা তদধিগমায উস্সুক্কং কাতব্বন্তি.

দুতিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পঠমৰেদনাসুত্তৰণ্ণনা

৫২. ততিযে ৰেদনাতি আরম্মণরসং ৰেদিযন্তি অনুভৰন্তীতি ৰেদনা. তা ৰিভাগতো দস্সেতুং ‘‘সুখা ৰেদনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সুখ-সদ্দো অত্থুদ্ধারৰসেন হেট্ঠা ৰুত্তোযেৰ. দুক্খ-সদ্দো পন ‘‘জাতিপি দুক্খা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৮৭; ৰিভ. ১৯০) দুক্খৰত্থুস্মিং আগতো. ‘‘যস্মা চ খো, মহালি, রূপং দুক্খং দুক্খানুপতিতং দুক্খাৰক্কন্ত’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৩.৬০) দুক্খারম্মণে. ‘‘দুক্খো পাপস্স উচ্চযো’’তিআদীসু (ধ. প. ১১৭) দুক্খপচ্চযে. ‘‘যাৰঞ্চিদং, ভিক্খৰে, ন সুকরা অক্খানেন পাপুণিতুং, যাৰ দুক্খা নিরযা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২৫০) দুক্খপচ্চযট্ঠানে. ‘‘সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৩২; ধ. স. ১৬৫) দুক্খৰেদনাযং. ইধাপি দুক্খৰেদনাযমেৰ.

ৰচনত্থতো পন সুখযতীতি সুখা. দুক্খযতীতি দুক্খা. ন দুক্খা ন সুখাতি অদুক্খমসুখা, মকারো পদসন্ধিৰসেন ৰুত্তো. তাসু ইট্ঠানুভৰনলক্খণা সুখা, অনিট্ঠানুভৰনলক্খণা দুক্খা, উভযৰিপরীতানুভৰনলক্খণা অদুক্খমসুখা. তস্মা সুখদুক্খৰেদনানং উপ্পত্তি পাকটা, ন অদুক্খমসুখায. যদা হি সুখং উপ্পজ্জতি, সকলসরীরং ভেন্তং মদ্দন্তং ফরমানং সতধোতসপ্পিং খাদাপেন্তং ৰিয, সতপাকতেলং মক্খেন্তং ৰিয, ঘটসহস্সেন পরিল়াহং নিব্বাপযমানং ৰিয চ ‘‘অহো সুখং, অহো সুখ’’ন্তি ৰাচং নিচ্ছারযমানমেৰ উপ্পজ্জতি. যদা দুক্খং উপ্পজ্জতি, সকলসরীরং খোভেন্তং মদ্দন্তং ফরমানং তত্তফালং পৰেসেন্তং ৰিয ৰিলীনতম্বলোহং আসিঞ্চন্তং ৰিয চ ‘‘অহো দুক্খং, অহো দুক্খ’’ন্তি ৰিপ্পলাপেন্তমেৰ উপ্পজ্জতি. ইতি সুখদুক্খৰেদনানং উপ্পত্তি পাকটা.

অদুক্খমসুখা পন দুব্বিজানা দুদ্দীপনা অন্ধকারা অৰিভূতা. সা সুখদুক্খানং অপগমে সাতাসাতপটিপক্খৰসেন মজ্ঝত্তাকারভূতা নযতো গণ্হন্তস্সেৰ পাকটা হোতি. যথা কিং? যথা পুব্বাপরং সপংসুকে পদেসে উপচরিতমগ্গৰসেন পিট্ঠিপাসাণে মিগেন গতমগ্গো, এৰং ইট্ঠানিট্ঠারম্মণেসু সুখদুক্খানুভৰনেনপি মজ্ঝত্তারম্মণানুভৰনভাৰেন ৰিঞ্ঞাযতি. মজ্ঝত্তারম্মণগ্গহণং পিট্ঠিপাসাণগমনং ৰিয ইট্ঠানিট্ঠারম্মণগ্গহণাভাৰতো. যঞ্চ তত্রানুভৰনং, সা অদুক্খমসুখাতি.

এৰমেত্থ সুখদুক্খঅদুক্খমসুখভাৰেন তিধা ৰুত্তাপি কত্থচি সুখদুক্খভাৰেন দ্ৰিধা ৰুত্তা. যথাহ – ‘‘দ্ৰেপি মযা, আনন্দ, ৰেদনা ৰুত্তা, পরিযাযেন সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা’’তি (ম. নি. ২.৮৯). কত্থচি তিস্সোপি ৰিসুং ৰিসুং সুখদুক্খঅদুক্খমসুখভাৰেন ‘‘সুখা ৰেদনা ঠিতিসুখা ৰিপরিণামদুক্খা, দুক্খা ৰেদনা ঠিতিদুক্খা ৰিপরিণামসুখা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা ঞাণসুখা অঞ্ঞাণদুক্খা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫). কত্থচি সব্বাপি দুক্খভাৰেন. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘যং কিঞ্চি ৰেদযিতং, সব্বং তং দুক্খস্মিন্তি ৰদামী’’তি (সং. নি. ৪.২৫৯).

তত্থ সিযা – যদি তিস্সো ৰেদনা যথা ইধ ৰুত্তা, অঞ্ঞেসু চ এদিসেসু সুত্তেসু অভিধম্মে চ এৰং অৰত্ৰা কস্মা এৰং ৰুত্তং ‘‘যং কিঞ্চি ৰেদযিতং, সব্বং তং দুক্খস্মিন্তি ৰদামী’’তি, ‘‘দ্ৰেপি মযা, আনন্দ, ৰেদনা ৰুত্তা’’তি চ? সন্ধাযভাসিতমেতং, তস্মা সা পরিযাযদেসনা. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘সঙ্খারানিচ্চতং, আনন্দ, মযা সন্ধায ভাসিতং সঙ্খারৰিপরিণামতং, ‘যং কিঞ্চি ৰেদযিতং, সব্বং তং দুক্খস্মি’’’ন্তি (সং. নি. ৪.২৫৯).

‘‘দ্ৰেপি মযা, আনন্দ, ৰেদনা ৰুত্তা পরিযাযেনা’’তি চ (সং. নি. ৪.২৫৯).

এত্থ হি সুখা অদুক্খমসুখাতি ইমাসং দ্ৰিন্নং ৰেদনানং নিপ্পরিযাযেন দুক্খভাৰো নত্থি, ৰেনেয্যজ্ঝাসযেন পন তত্থ নিচ্ছন্দদস্সনত্থং পরিযাযেন দুক্খভাৰো ৰুত্তোতি সা তাদিসী পরিযাযদেসনা. অযং পন ৰেদনত্তযদেসনা সভাৰকথাতি কত্ৰা নিপ্পরিযাযদেসনাতি অযমেত্থ আচরিযানং সমানকথা.

ৰিতণ্ডৰাদী পনাহ ‘‘দুক্খতাদ্ৰযৰচনতো পরিযাযদেসনাৰ ৰেদনত্তযদেসনা’’তি. সো ‘‘মা হেৰ’’ন্তিস্স ৰচনীযো, যস্মা ভগৰতা সব্বাসং ৰেদনানং দুক্খভাৰো অধিপ্পাযৰসেন ৰুত্তো ‘‘সঙ্খারানিচ্চতং, আনন্দ, মযা সন্ধায ভাসিতং সঙ্খারৰিপরিণামতং ‘যং কিঞ্চি ৰেদযিতং, সব্বং তং দুক্খস্মি’’’ন্তি. যদি পনেত্থ ৰেদনত্তযদেসনা পরিযাযদেসনা সিযা, ‘‘ইদং মযা সন্ধায ভাসিতং তিস্সো ৰেদনা’’তি ৰত্তব্বং সিযা, ন পনেতং ৰুত্তং.

অপিচাযমেৰ ৰত্তব্বো ‘‘কো, পনাৰুসো, ৰেদনত্তযদেসনায অধিপ্পাযো’’তি? সচে ৰদেয্য ‘‘মুদুকা দুক্খা ৰেদনা সুখা, অধিমত্তা দুক্খা, মজ্ঝিমা অদুক্খমসুখাতি ৰেনেয্যজ্ঝাসযেন ৰুত্তা. তাসু হি ন সত্তানং সুখাদিৰড্ঢী’’তি. সো ৰত্তব্বো – কো পনাৰুসো দুক্খৰেদনায সভাৰো, যেন ‘‘সব্বা ৰেদনা দুক্খা’’তি ৰুচ্চেয্যুং? যদি যায উপ্পন্নায সত্তা ৰিযোগমেৰ ইচ্ছন্তি, সো দুক্খৰেদনায সভাৰো. যায চ পন উপ্পন্নায সত্তা অৰিযোগমেৰ ইচ্ছন্তি, যায ন উভযং ইচ্ছন্তি, সা কথং দুক্খৰেদনা সিযা? অথ যা অত্তনো নিস্সযস্স উপঘাতকারী, সা দুক্খা. যা অনুগ্গহকারী, সা কথং দুক্খা সিযা. অথ পন যদরিযা দুক্খতো পস্সন্তি, সো দুক্খৰেদনায সভাৰো, সঙ্খারদুক্খতায ৰেদনং অরিযা দুক্খতো পস্সন্তি, সা চ অভিণ্হসভাৰাতি কথং তাসং ৰেদনানং মুদুমজ্ঝিমাধিমত্তদুক্খভাৰো সিযা? যদি চ সঙ্খারদুক্খতায এৰ ৰেদনানং দুক্খভাৰো সিযা, ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৰে, দুক্খতাযো দুক্খদুক্খতা, ৰিপরিণামদুক্খতা, সঙ্খারদুক্খতা’’তি (দী. নি. ৩.৩০৫) অযং দুক্খতানং ৰিভাগদেসনা নিপ্পযোজনা সিযা. তথা চ সতি সুত্তমেৰ পটিবাহিতং সিযা, পুরিমেসু চ তীসু রূপাৰচরজ্ঝানেসু মুদুকা দুক্খা ৰেদনাতি আপজ্জতি সুখৰেদনাৰচনতো. চতুত্থজ্ঝানে অরূপজ্ঝানেসু চ মজ্ঝিমা, অদুক্খমসুখৰেদনাৰচনতো. এৰং সন্তে পুরিমা তিস্সো রূপাৰচরসমাপত্তিযো চতুত্থজ্ঝানসমাপত্তিযা অরূপসমাপত্তীহি চ সন্ততরাতি আপজ্জতি. কথং ৰা সন্ততরপ্পণীততরাসু সমাপত্তীসু দুক্খৰেদনায অধিকভাৰো যুজ্জতি? তস্মা ৰেদনত্তযদেসনায পরিযাযদেসনাভাৰো ন যুত্তোতি.

যং পন ৰুত্তং ‘‘দুক্খে সুখন্তি সঞ্ঞাৰিপল্লাসো’’তি (অ. নি. ৪.৪৯; পটি. ম. ১.২৩৬), তং কথন্তি? ৰিপরিণামদুক্খতায সঙ্খারদুক্খতায চ যথাভূতানৰবোধেন যা একন্ততো সুখসঞ্ঞা, যা চ দুক্খনিমিত্তে সুখনিমিত্তসঞ্ঞা, তং সন্ধায ৰুত্তং. এৰম্পি ‘‘সুখা, ভিক্খৰে, ৰেদনা দুক্খতো দট্ঠব্বা’’তি (ইতিৰু. ৫৩) ইদং পন কথন্তি? ইদং পন ৰিপরিণামদস্সনে সন্নিযোজনত্থং ৰুত্তং তস্স তত্থ ৰিরাগুপ্পত্তিযা উপাযভাৰতো সুখৰেদনায বহুদুক্খানুগতভাৰতো চ. তথা হি দুক্খস্স হেতুভাৰতো অনেকেহি দুক্খধম্মেহি অনুবদ্ধত্তা চ পণ্ডিতা সুখম্পি দুক্খমিচ্চেৰ পটিপন্না.

এৰম্পি নত্থেৰ সুখা ৰেদনা, সুখহেতূনং নিযমাভাৰতো. যে হি সুখৰেদনায হেতুসম্মতা ঘাসচ্ছাদনাদযো, তে এৰ অধিমত্তং অকালে চ পটিসেৰিযমানা দুক্খৰেদনায হেতুভাৰমাপজ্জন্তি. ন চ যেনেৰ হেতুনা সুখং, তেনেৰ দুক্খন্তি যুত্তং ৰত্তুং. তস্মা ন তে সুখহেতূ, দুক্খন্তরাপগমে পন অৰিঞ্ঞূনং সুখসঞ্ঞা যথা চিরতরং ঠানাদিইরিযাপথসমঙ্গী হুত্ৰা তদঞ্ঞইরিযাপথসমাযোগে মহন্তঞ্চ ভারং ৰহতো ভারনিক্খেপে চেৰ ৰূপসমে চ, তস্মা নত্থেৰ সুখন্তি? তযিদং সম্মদেৰ সুখহেতুং অপরিঞ্ঞায তস্স নিযমাভাৰপরিকপ্পনং. আরম্মণমত্তমেৰ হি কেৰলং সুখহেতুং মনসিকত্ৰা এৰং ৰুত্তং, অজ্ঝত্তিকসরীরস্স অৰত্থাৰিসেসং সমুদিতং পন একজ্ঝং তদুভযং সুখাদিহেতূতি ৰেদিতব্বং. যাদিসঞ্চ তদুভযং সুখৰেদনায হেতু, তাদিসং ন কদাচিপি দুক্খৰেদনায হেতু হোতীতি ৰৰত্থিতা এৰ সুখাদিহেতু. যথা নাম তেজোধাতু সালিযৰডাকসস্সাদীনং যাদিসমৰত্থন্তরং পত্ৰা সাতমধুরভাৰহেতু হোতি, ন তাদিসমেৰ পত্ৰা কদাচিপি অসাতঅমধুরভাৰহেতু হোতি, এৰংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং.

দুক্খাপগমেৰ কদাচি সুখৰেদনন্তরং উপলব্ভতি. তত্থ সুখেযেৰ সুখসঞ্ঞা, ন দুক্খাপগমমত্তে যথা অদ্ধানগমনপরিস্সমকিলন্তস্স সম্বাহনে ইরিযাপথপরিৰত্তনে চ, অঞ্ঞথা কালন্তরেপি পরিস্সমাপগমে তাদিসী সুখসঞ্ঞা সিযা. দুক্খাপগমমত্তে পন সুখন্তি পরিকপ্পনা ৰেদনাৰিসেসস্স অনুপলব্ভমানত্তা. একন্তেনেৰ চেতং এৰং সম্পটিচ্ছিতব্বং, যতো পণীতপ্পণীতানিযেৰ আরম্মণানি মহতা আযাসেন সত্তা অভিপত্থযন্তি, ন চ নেসং যেন কেনচি যথালদ্ধমত্তেন পচ্চযেন পতিকারং কাতুং সক্কা তণ্হুপ্পাদেনাতি. ৰেদনাপচ্চযা হি তণ্হাউপাদি, তথাভাৰে চ সুগন্ধমধুরসুখসম্ফস্সাদিৰত্থূনং ইতরীতরভাৰেন সুখৰিসেসসঞ্ঞা জাযমানা কতমস্স দুক্খৰিসেসস্স অপগমনে ঘানজিৰ্হাকাযদ্ৰারেসু, সোতদ্ৰারে চ দিব্বসঙ্গীতসদিসপঞ্চঙ্গিকতূরিযসদ্দাৰধারণে. তস্মা ন দুক্খৰেদনাযমেৰ দুক্খন্তরাপগমে সুখসঞ্ঞা, নাপি কেৰলে দুক্খাপগমমত্তেতি আগমতো যুত্তিতোপি ৰৰত্থিতা তিস্সো ৰেদনাতি ভগৰতো ৰেদনত্তযদেসনা নীতত্থাযেৰ, ন নেয্যত্থাতি সঞ্ঞাপেতব্বং. এৰঞ্চেতং উপেতি, ইচ্চেতং কুসলং, নো চে, কম্মং কত্ৰা উয্যোজেতব্বো ‘‘গচ্ছ যথাসুখ’’ন্তি.

এৰমেতা অঞ্ঞমঞ্ঞপটিপক্খসভাৰৰৰত্থিতলক্খণা এৰ তিস্সো ৰেদনা ভগৰতা দেসিতা. তঞ্চ খো ৰিপস্সনাকম্মিকানং যোগাৰচরানং ৰেদনামুখেন অরূপকম্মট্ঠানদস্সনত্থং. দুৰিধঞ্হি কম্মট্ঠানং রূপকম্মট্ঠানং, অরূপকম্মট্ঠানন্তি. তত্থ ভগৰা রূপকম্মট্ঠানং কথেন্তো সঙ্খেপমনসিকারৰসেন ৰা ৰিত্থারমনসিকারৰসেন ৰা চতুধাতুৰৰত্থানাদিৰসেন ৰা কথেতি. অরূপকম্মট্ঠানং পন কথেন্তো ফস্সৰসেন ৰা ৰেদনাৰসেন ৰা চিত্তৰসেন ৰা কথেতি. একচ্চস্স হি আপাথগতে আরম্মণে আৰজ্জতো তত্থ চিত্তচেতসিকানং পঠমাভিনিপাতো ফস্সো তং আরম্মণং ফুসন্তো উপ্পজ্জমানো পাকটো হোতি, একচ্চস্স তং আরম্মণং অনুভৰন্তী উপ্পজ্জমানা ৰেদনা পাকটা হোতি, একচ্চস্স তং আরম্মণং ৰিজানন্তং উপ্পজ্জমানং ৰিঞ্ঞাণং পাকটং হোতি. ইতি তেসং তেসং পুগ্গলানং অজ্ঝাসযেন যথাপাকটং ফস্সাদিমুখেন তিধা অরূপকম্মট্ঠানং কথেতি.

তত্থ যস্স ফস্সো পাকটো হোতি, সোপি ‘‘ন কেৰলং ফস্সোৰ উপ্পজ্জতি, তেন সদ্ধিং তদেৰ আরম্মণং অনুভৰমানা ৰেদনাপি উপ্পজ্জতি, সঞ্জানমানা সঞ্ঞাপি, চেতযমানা চেতনাপি, ৰিজানমানং ৰিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতী’’তি ফস্সপঞ্চমকেযেৰ পরিগ্গণ্হাতি. যস্স ৰেদনা পাকটা হোতি, সোপি ‘‘ন কেৰলং ৰেদনাৰ উপ্পজ্জতি, তায সদ্ধিং ফুসমানো ফস্সোপি উপ্পজ্জতি, সঞ্জানমানা সঞ্ঞাপি, চেতযমানা চেতনাপি, ৰিজানমানং ৰিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতী’’তি ফস্সপঞ্চমকেযেৰ পরিগ্গণ্হাতি. যস্স ৰিঞ্ঞাণং পাকটং হোতি, সোপি ‘‘ন কেৰলং ৰিঞ্ঞাণমেৰ উপ্পজ্জতি, তেন সদ্ধিং তদেৰারম্মণং ফুসমানো ফস্সোপি উপ্পজ্জতি, অনুভৰমানা ৰেদনাপি, সঞ্জানমানা সঞ্ঞাপি, চেতযমানা চেতনাপি উপ্পজ্জতী’’তি ফস্সপঞ্চমকেযেৰ পরিগ্গণ্হাতি.

সো ‘‘ইমে ফস্সপঞ্চমকা ধম্মা কিংনিস্সিতা’’তি উপধারেন্তো ‘‘ৰত্থুনিস্সিতা’’তি পজানাতি. ৰত্থু নাম করজকাযো. যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘ইদঞ্চ পন মে ৰিঞ্ঞাণং এত্থসিতং এত্থপটিবদ্ধ’’ন্তি (দী. নি. ১.২৩৫; ম. নি. ২.২৫২). সো অত্থতো ভূতা চেৰ উপাদারূপানি চ, এৰমেত্থ ৰত্থু রূপং, ফস্সপঞ্চমকা নামন্তি নামরূপমত্তমেৰ পস্সতি. রূপঞ্চেত্থ রূপক্খন্ধো, নামং চত্তারো অরূপিনো খন্ধাতি পঞ্চক্খন্ধমত্তং হোতি. নামরূপৰিনিমুত্তা হি পঞ্চক্খন্ধা, পঞ্চক্খন্ধৰিনিমুত্তং ৰা নামরূপং নত্থি. সো ‘‘ইমে পঞ্চক্খন্ধা কিংহেতুকা’’তি উপপরিক্খন্তো ‘‘অৰিজ্জাদিহেতুকা’’তি, ততো ‘‘পচ্চযো চেৰ পচ্চযুপ্পন্নঞ্চ ইদং, অঞ্ঞো সত্তো ৰা পুগ্গলো ৰা নত্থি, সুদ্ধসঙ্খারপুঞ্জমত্তমেৰা’’তি সপ্পচ্চযনামরূপৰসেন তিলক্খণং আরোপেত্ৰা ৰিপস্সনাপটিপাটিযা ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি সম্মসন্তো ৰিচরতি. সো ‘‘অজ্জ অজ্জা’’তি পটিৰেধং আকঙ্খমানো তথারূপে সমযে উতুসপ্পাযং, পুগ্গলসপ্পাযং, ভোজনসপ্পাযং, ধম্মস্সৰনসপ্পাযং ৰা লভিত্ৰা একপল্লঙ্কেন নিসিন্নোৰ ৰিপস্সনং মত্থকং পাপেত্ৰা অরহত্তে পতিট্ঠাতি. এৰং ইমেসং তিণ্ণং জনানং যাৰ অরহত্তা কম্মট্ঠানং ৰেদিতব্বং. ইধ পন ভগৰা ৰেদনাৰসেন বুজ্ঝনকানং অজ্ঝাসযেন অরূপকম্মট্ঠানং কথেন্তো ৰেদনাৰসেন কথেসি. তত্থ –

‘‘লক্খণঞ্চ অধিট্ঠানং, উপ্পত্তি অনুসযো তথা;

ঠানং পৰত্তিকালো চ, ইন্দ্রিযঞ্চ দ্ৰিধাদিতা’’তি. –

ইদং পকিণ্ণকং ৰেদিতব্বং – তত্থ লক্খণং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. অধিট্ঠানন্তি ফস্সো. ‘‘ফস্সপচ্চযা ৰেদনা’’তি হি ৰচনতো ফস্সো ৰেদনায অধিট্ঠানং. তথা হি সো ৰেদনাধিট্ঠানভাৰতো নিচ্চম্মগাৰীউপমায উপমিতো. তত্থ সুখৰেদনীযো ফস্সো সুখায ৰেদনায অধিট্ঠানং, দুক্খৰেদনীযো ফস্সো দুক্খায ৰেদনায, অদুক্খমসুখৰেদনীযো ফস্সো অদুক্খমসুখায ৰেদনায অধিট্ঠানং, আসন্নকারণন্তি অত্থো. ৰেদনা কস্স পদট্ঠানং? ‘‘ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা’’তি ৰচনতো তণ্হায পদট্ঠানং অভিপত্থনীযভাৰতো. সুখা ৰেদনা তাৰ তণ্হায পদট্ঠানং হোতু, ইতরা পন কথন্তি? ৰুচ্চতে সুখসমঙ্গীপি তাৰ তংসদিসং ততো ৰা উত্তরিতরং সুখং অভিপত্থেতি, কিমঙ্গ পন দুক্খসমঙ্গীভূতো. অদুক্খমসুখা চ সন্তভাৰেন সুখমিচ্চেৰ ৰুচ্চতীতি তিস্সোপি ৰেদনা তণ্হায পদট্ঠানং.

উপ্পত্তীতি উপ্পত্তিকারণং. ইট্ঠারম্মণভূতা হি সত্তসঙ্খারা সুখৰেদনায উপ্পত্তিকারণং, তে এৰ অনিট্ঠারম্মণভূতা দুক্খৰেদনায, মজ্ঝত্তারম্মণভূতা অদুক্খমসুখায. ৰিপাকতো তদাকারগ্গহণতো চেত্থ ইট্ঠানিট্ঠতা ৰেদিতব্বা.

অনুসযোতি ইমাসু তীসু ৰেদনাসু সুখায ৰেদনায রাগানুসযো অনুসেতি, দুক্খায ৰেদনায পটিঘানুসযো, অদুক্খমসুখায ৰেদনায অৰিজ্জানুসযো অনুসেতি. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘সুখায খো, আৰুসো ৰিসাখ, ৰেদনায রাগানুসযো অনুসেতী’’তিআদি (ম. নি. ১.৪৬৫).

দিট্ঠিমানানুসযা চেত্থ রাগপক্খিযা কাতব্বা. সুখাভিনন্দনেন হি দিট্ঠিগতিকা ‘‘সস্সত’’ন্তিআদিনা সক্কাযে অভিনিৰিসন্তি, মানজাতিকা চ মানং জপ্পেন্তি ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদিনা. ৰিচিকিচ্ছানুসযো পন অৰিজ্জাপক্খিকো কাতব্বো. তথা হি ৰুত্তং পটিচ্চসমুপ্পাদৰিভঙ্গে (ৰিভ. ২৮৮-২৮৯) ‘‘ৰেদনাপচ্চযা ৰিচিকিচ্ছা’’তি. অনুসযানঞ্চ তত্থ তত্থ সন্তানে অপ্পহীনভাৰেন থামগমনং. তস্মা ‘‘সুখায ৰেদনায রাগানুসযো অনুসেতী’’তি মগ্গেন অপ্পহীনত্তা অনুরূপকারণলাভে উপ্পজ্জনারহো রাগো, তত্থ সযিতো ৰিয হোতীতি অত্থো. এস নযো সেসেসুপি.

ঠানন্তি কাযো চিত্তঞ্চ ৰেদনায ঠানং. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘যং তস্মিং সমযে কাযিকং সুখং কাযসম্ফস্সজং সাতং সুখং ৰেদযিতং (ধ. স. ৪৪৯). যং তস্মিং সমযে চেতসিকং সুখং চেতোসম্ফস্সজং সাতং সুখং ৰেদযিত’’ন্তি (ধ. স. ৪৭১) চ.

পৰত্তিকালোতি পৰত্তিক্খণো, পৰত্তনাকলনঞ্চ. পৰত্তিক্খণেন হি সুখদুক্খৰেদনানং সুখদুক্খভাৰো ৰৰত্থিতো. যথাহ –

‘‘সুখা খো, আৰুসো ৰিসাখ, ৰেদনা ঠিতিসুখা ৰিপরিণামদুক্খা, দুক্খা খো, আৰুসো ৰিসাখ, ৰেদনা ঠিতিদুক্খা ৰিপরিণামসুখা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫).

সুখায ৰেদনায অত্থিভাৰো সুখং, নত্থিভাৰো দুক্খং. দুক্খায ৰেদনায অত্থিভাৰো দুক্খং, নত্থিভাৰো সুখন্তি অত্থো. অদুক্খমসুখায ৰেদনায পৰত্তনাকলনং পৰত্তিযা আকলনং অনাকলনঞ্চ জাননং অজাননঞ্চ সুখদুক্খভাৰৰৰত্থানং. ৰুত্তম্পি চেতং –

‘‘অদুক্খমসুখা খো, আৰুসো ৰিসাখ, ৰেদনা ঞাণসুখা অঞ্ঞাণদুক্খা’’তি.

ইন্দ্রিযন্তি এতা হি সুখাদযো তিস্সো ৰেদনা সুখিন্দ্রিযং, দুক্খিন্দ্রিযং, সোমনস্সিন্দ্রিযং, দোমনস্সিন্দ্রিযং, উপেক্খিন্দ্রিযন্তি অধিপতেয্যট্ঠেন ইন্দ্রিযতো পঞ্চধা ৰিভত্তা. কাযিকঞ্হি সাতং সুখিন্দ্রিযন্তি ৰুত্তং, অসাতং দুক্খিন্দ্রিযন্তি. মানসং পন সাতং সোমনস্সিন্দ্রিযন্তি ৰুত্তং, অসাতং দোমনস্সিন্দ্রিযন্তি. দুৰিধম্পি নেৰ সাতং নাসাতং উপেক্খিন্দ্রিযন্তি. কিং পনেত্থ কারণং – যথা কাযিকচেতসিকা সুখদুক্খৰেদনা ‘‘সুখিন্দ্রিযং সোমনস্সিন্দ্রিযং, দুক্খিন্দ্রিযং দোমনস্সিন্দ্রিয’’ন্তি ৰিভজিত্ৰা ৰুত্তা, ন এৰং অদুক্খমসুখাতি? ভেদাভাৰতো. যথেৰ হি অনুগ্গহসভাৰা বাধকসভাৰা চ সুখদুক্খৰেদনা অঞ্ঞথা কাযস্স অনুগ্গহং বাধকঞ্চ করোন্তি, চিত্তস্স চ অঞ্ঞথা, ন এৰং অদুক্খমসুখা, তস্মা ভেদাভাৰতো ৰিভজিত্ৰা ন ৰুত্তা.

দ্ৰিধাদিতাতি সব্বাপি হি ৰেদনা ৰেদযিতট্ঠেন একৰিধাপি নিস্সযভেদেন দুৰিধা – কাযিকা চেতসিকাতি, সুখা, দুক্খা, অদুক্খমসুখাতি তিৰিধা, চতুযোনিৰসেন চতুব্বিধা, ইন্দ্রিযৰসেন, গতিৰসেন চ পঞ্চৰিধা, দ্ৰারৰসেন চ আরম্মণৰসেন চ ছব্বিধা, সত্তৰিঞ্ঞাণধাতুযোগেন সত্তৰিধা, অট্ঠলোকধম্মপচ্চযতায অট্ঠৰিধা, সুখাদীনং পচ্চেকং অতীতাদিৰিভাগেন নৰৰিধা, তা এৰ অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভেদেন অট্ঠারসৰিধা, তথা রূপাদীসু ছসু আরম্মণেসু একেকস্মিং সুখাদিৰসেন তিস্সো তিস্সো কত্ৰা. রূপারম্মণস্মিঞ্হি সুখাপি উপ্পজ্জতি, দুক্খাপি, অদুক্খমসুখাপি, এৰং ইতরেসুপি. অথ ৰা অট্ঠারসমনোপৰিচারৰসেন অট্ঠারস. ৰুত্তঞ্হি –

‘‘চক্খুনা রূপং দিস্ৰা সোমনস্সট্ঠানিযং রূপং উপৰিচরতি, দোমনস্সট্ঠানিযং, উপেক্খাট্ঠানিযং রূপং উপৰিচরতি, সোতেন সদ্দং…পে… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায সোমনস্সট্ঠানিযং ধম্মং উপৰিচরতি, দোমনস্সট্ঠানিযং, উপেক্খাট্ঠানিযং ধম্মং উপৰিচরতী’’তি (অ. নি. ৩.৬২).

এৰং অট্ঠারসৰিধা হোন্তি. তথা ছ গেহস্সিতানি সোমনস্সানি, ছ গেহস্সিতানি দোমনস্সানি, ছ গেহস্সিতা উপেক্খা, তথা নেক্খম্মস্সিতা সোমনস্সাদযোতি এৰং ছত্তিংসৰিধা. অতীতে ছত্তিংস, অনাগতে ছত্তিংস, পচ্চুপ্পন্নে ছত্তিংসাতি অট্ঠুত্তরসতম্পি ভৰন্তি. এৰমেত্থ দ্ৰিধাদিতা ৰেদিতব্বাতি.

পকিণ্ণককথা নিট্ঠিতা.

গাথাসু সমাহিতোতি উপচারপ্পনাভেদেন সমাধিনা সমাহিতো. তেন সমথভাৰনানুযোগং দস্সেতি. সম্পজানোতি সাত্থকসম্পজঞ্ঞাদিনা চতুব্বিধেন সম্পজঞ্ঞেন সম্পজানো. তেন ৰিপস্সনানুযোগং দস্সেতি. সতোতি সতোকারী. তেন সমথৰিপস্সনানযেন ধম্মা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি. তেন সমন্নাগতত্তং দস্সেতি. ৰেদনা চ পজানাতীতি ‘‘ইমা ৰেদনা, এত্তকা ৰেদনা’’তি সভাৰতো ৰিভাগতো ‘‘অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মা’’তি অনিচ্চাদিলক্খণতো চ পুব্বভাগে তীহি পরিঞ্ঞাহি পরিজানন্তো ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরিযমগ্গেন পরিঞ্ঞাপটিৰেধেন পজানাতি. ৰেদনানঞ্চ সম্ভৰন্তি সমুদযসচ্চং. যত্থ চেতা নিরুজ্ঝন্তীতি এত্তাৰতা ৰেদনা যত্থ নিরুজ্ঝন্তি, তং নিরোধসচ্চং. খযগামিনন্তি ৰেদনানং খযগামিনং অরিযমগ্গঞ্চ পজানাতীতি সম্বন্ধো. ৰেদনানং খযাতি এৰং চত্তারি সচ্চানি পটিৰিজ্ঝন্তেন অরিযমগ্গেন ৰেদনানং অনুপ্পাদনিরোধা. নিচ্ছাতো পরিনিব্বুতোতি নিত্তণ্হো, পহীনতণ্হো, কিলেসপরিনিব্বানেন, খন্ধপরিনিব্বানেন চ পরিনিব্বুতো হোতি.

ততিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. দুতিযৰেদনাসুত্তৰণ্ণনা

৫৩. চতুত্থে দুক্খতো দট্ঠব্বাতি সুখৰেদনা ৰিপরিণামদুক্খৰসেন দুক্খাতি ঞাণচক্খুনা পস্সিতব্বা. সল্লতো দট্ঠব্বাতি দুন্নীহরণট্ঠেন অন্তোতুদনট্ঠেন পীল়নট্ঠেন দুক্খদুক্খভাৰেন দুক্খৰেদনা সল্লন্তি পস্সিতব্বা. অনিচ্চতোতি হুত্ৰা অভাৰতো উদযব্বযৰন্ততো তাৰকালিকতো নিচ্চপটিপক্খতো চ অদুক্খমসুখা ৰেদনা অনিচ্চাতি পস্সিতব্বা. কামঞ্চেত্থ সব্বাপি ৰেদনা অনিচ্চতো পস্সিতব্বা, অনিচ্চদস্সনতো পন সাতিসযং ৰিরাগনিমিত্তং দুক্খদস্সনন্তি ইমমত্থং দস্সেন্তো সত্থা ‘‘সুখা, ভিক্খৰে, ৰেদনা দুক্খতো দট্ঠব্বা, দুক্খা ৰেদনা সল্লতো দট্ঠব্বা’’তি আহ. অথ ৰা যত্থ পুথুজ্জনা সুখাভিনিৰেসিনো, তত্থ নিব্বেদজননত্থং তথা ৰুত্তং. তেনস্সা সঙ্খারদুক্খতায দুক্খভাৰো দস্সিতো. যদনিচ্চং, তং দুক্খন্তি ৰিপরিণামদুক্খতায ‘‘সুখা, ভিক্খৰে, ৰেদনা দুক্খতো দট্ঠব্বা’’তি ৰত্ৰা ‘‘সুখাপি তাৰ এদিসী, দুক্খা নু খো কীদিসী’’তি চিন্তেন্তানং দুক্খদুক্খতায ‘‘দুক্খা ৰেদনা সল্লতো দট্ঠব্বা’’তি আহ, ইতরা পন সঙ্খারদুক্খতায এৰ দুক্খাতি দস্সেন্তো ‘‘অদুক্খমসুখা ৰেদনা অনিচ্চতো দট্ঠব্বা’’তি অৰোচ.

এত্থ চ ‘‘সুখা ৰেদনা দুক্খতো দট্ঠব্বা’’তি এতেন রাগস্স সমুগ্ঘাতনূপাযো দস্সিতো. সুখৰেদনায হি রাগানুসযো অনুসেতি. ‘‘দুক্খা ৰেদনা সল্লতো দট্ঠব্বা’’তি এতেন দোসস্স সমুগ্ঘাতনূপাযো দস্সিতো. দুক্খৰেদনায হি পটিঘানুসযো অনুসেতি. ‘‘অদুক্খমসুখা ৰেদনা অনিচ্চতো দট্ঠব্বা’’তি এতেন মোহস্স সমুগ্ঘাতনূপাযো দস্সিতো. অদুক্খমসুখৰেদনায হি অৰিজ্জানুসযো অনুসেতি.

তথা পঠমেন তণ্হাসংকিলেসস্স পহানং দস্সিতং তস্স সুখস্সাদহেতুকত্তা, দুতিযেন দুচ্চরিতসংকিলেসস্স পহানং. যথাভূতঞ্হি দুক্খং অপরিজানন্তা তস্স পরিহরণত্থং দুচ্চরিতং চরন্তি. ততিযেন দিট্ঠিসংকিলেসস্স পহানং অনিচ্চতো পস্সন্তস্স দিট্ঠিসংকিলেসাভাৰতো অৰিজ্জানিমিত্তত্তা দিট্ঠিসংকিলেসস্স, অৰিজ্জানিমিত্তঞ্চ অদুক্খমসুখা ৰেদনা. পঠমেন ৰা ৰিপরিণামদুক্খপরিঞ্ঞা, দুতিযেন দুক্খদুক্খপরিঞ্ঞা, ততিযেন সঙ্খারদুক্খপরিঞ্ঞা. পঠমেন ৰা ইট্ঠারম্মণপরিঞ্ঞা, দুতিযেন অনিট্ঠারম্মণপরিঞ্ঞা, ততিযেন মজ্ঝত্তারম্মণপরিঞ্ঞা. ৰিরত্তেসু হি তদারম্মণধম্মেসু আরম্মণানিপি ৰিরত্তানেৰ হোন্তীতি. পঠমেন ৰা রাগপ্পহানপরিকিত্তনেন দুক্খানুপস্সনায অপ্পণিহিতৰিমোক্খো দীপিতো হোতি, দুতিযেন দোসপ্পহানপরিকিত্তনেন অনিচ্চানুপস্সনায অনিমিত্তৰিমোক্খো, ততিযেন মোহপ্পহানপরিকিত্তনেন অনত্তানুপস্সনায সুঞ্ঞতৰিমোক্খো দীপিতো হোতীতি ৰেদিতব্বং.

যতোতি যদা, যস্মা ৰা. অরিযোতি কিলেসেহি আরকা ঠিতো পরিসুদ্ধো. সম্মদ্দসোতি সব্বাসং ৰেদনানং চতুন্নম্পি ৰা সচ্চানং অৰিপরীতদস্সাৰী. অচ্ছেচ্ছি তণ্হন্তি ৰেদনামূলকং তণ্হং অগ্গমগ্গেন ছিন্দি, অনৰসেসতো সমুচ্ছিন্দি. ৰিৰত্তযি সংযোজনন্তি দসৰিধং সংযোজনং পরিৰত্তযি, নিম্মূলমকাসি. সম্মাতি হেতুনা কারণেন. মানাভিসমযাতি মানস্স দস্সনাভিসমযা, পহানাভিসমযা ৰা. অরহত্তমগ্গো হি কিচ্চৰসেন মানং পস্সতি, অযমস্স দস্সনাভিসমযো. তেন দিট্ঠো পন সো তাৰদেৰ পহীযতি দিট্ঠৰিসেন দিট্ঠসত্তানং জীৰিতং ৰিয, অযমস্স পহানাভিসমযো. অন্তমকাসি দুক্খস্সাতি এৰং অরহত্তমগ্গেন মানস্স দিট্ঠত্তা পহীনত্তা চ সব্বস্সেৰ ৰট্টদুক্খস্স কোটিসঙ্খাতং অন্তং পরিচ্ছেদং পরিৰটুমং অকাসি, অন্তিমসমুস্সযমত্তাৰসেসং দুক্খমকাসীতি ৰুত্তং হোতি.

গাথাসু যোতি যো অরিযসাৰকো. অদ্দাতি অদ্দস, সুখৰেদনং দুক্খতো পস্সীতি অত্থো. সুখৰেদনা হি ৰিসমিস্সং ৰিয ভোজনং পরিভোগকালে অস্সাদং দদমানা ৰিপরিণামকালে দুক্খাযেৰাতি. দুক্খমদ্দক্খি সল্লতোতি যথা সল্লং সরীরং অনুপৰিসন্তম্পি পৰিট্ঠম্পি উদ্ধরিযমানম্পি পীল়মেৰ জনেতি, এৰং দুক্খৰেদনা উপ্পজ্জমানাপি ঠিতিপ্পত্তাপি ভিজ্জমানাপি ৰিবাধতিযেৰাতি তং সল্লতো ৰিপস্সীতি ৰুত্তং. অদ্দক্খি নং অনিচ্চতোতি সুখদুক্খতো সন্তসভাৰতায সন্ততরজাতিকম্পি নং অদুক্খমসুখং অনিচ্চন্তিকতায অনিচ্চতো পস্সি.

স ৰে সম্মদ্দসোতি সো এৰং তিস্সন্নং ৰেদনানং সম্মদেৰ দুক্খাদিতো দস্সাৰী. যতোতি যস্মা. তত্থাতি ৰেদনাযং. ৰিমুচ্চতীতি সমুচ্ছেদৰিমুত্তিৰসেন ৰিমুচ্চতি. ইদং ৰুত্তং হোতি – যস্মা সুখাদীনি দুক্খাদিতো অদ্দস, তস্মা তত্থ ৰেদনায তপ্পটিবদ্ধছন্দরাগপ্পহানেন সমুচ্ছেদৰসেন ৰিমুচ্চতি. যংসদ্দে হি ৰুত্তে তংসদ্দো আহরিত্ৰা ৰত্তব্বো. অথ ৰা যতোতি কাযৰাচাচিত্তেহি সংযতো যতত্তো, যততি পদহতীতি ৰা যতো, আযততীতি অত্থো. অভিঞ্ঞাৰোসিতোতি ৰেদনামুখেন চতুসচ্চকম্মট্ঠানং ভাৰেত্ৰা ছট্ঠাভিঞ্ঞায পরিযোসিতো কতকিচ্চো. সন্তোতি রাগাদিকিলেসৰূপসমেন সন্তো. যোগাতিগোতি কামযোগাদিং চতুব্বিধম্পি যোগং অতিক্কন্তো. উভযহিতমুননতো মুনীতি.

চতুত্থসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. পঠমএসনাসুত্তৰণ্ণনা

৫৪. পঞ্চমে এসনাতি গৰেসনা পরিযেসনা মগ্গনা. তা ৰিভাগতো দস্সেতুং ‘‘কামেসনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ কামেসনাতি কামানং এসনা, কামসঙ্খাতা ৰা এসনা কামেসনা. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘তত্থ কতমা কামেসনা? যো কামেসু কামচ্ছন্দো, কামরাগো, কামনন্দী, কামস্নেহো, কামপিপাসা, কামমুচ্ছা, কামজ্ঝোসানং, অযং ৰুচ্চতি কামেসনা’’তি (ৰিভ. ৯১৯).

তস্মা কামরাগো কামেসনাতি ৰেদিতব্বো. ভৰেসনাযপি এসেৰ নযো. ৰুত্তম্পি চেতং –

‘‘তত্থ কতমা ভৰেসনা? যো ভৰেসু ভৰচ্ছন্দো…পে… ভৰজ্ঝোসানং, অযং ৰুচ্চতি ভৰেসনা’’তি (ৰিভ. ৯১৯).

তস্মা ভৰেসনরাগো রূপারূপভৰপত্থনা ভৰেসনাতি ৰেদিতব্বা. ব্রহ্মচরিযস্স এসনা ব্রহ্মচরিযেসনা. যথাহ –

‘‘তত্থ কতমা ব্রহ্মচরিযেসনা? সস্সতো লোকোতি ৰা, অসস্সতো লোকোতি ৰা, অন্তৰা লোকোতি ৰা, অনন্তৰা লোকোতি ৰা, তং জীৰং তং সরীরন্তি ৰা, অঞ্ঞং জীৰং অঞ্ঞং সরীরন্তি ৰা, হোতি তথাগতো পরং মরণাতি ৰা, ন হোতি তথাগতো পরং মরণাতি ৰা, হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পরং মরণাতি ৰা, নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণাতি ৰা, যা এৰরূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং দিট্ঠিগহনং দিট্ঠিকন্তারো দিট্ঠিৰিসূকাযিকং দিট্ঠিৰিপ্ফন্দিতং দিট্ঠিসঞ্ঞোজনং গাহো পতিট্ঠাহো অভিনিৰেসো পরামাসো কুম্মগ্গো মিচ্ছাপথো মিচ্ছত্তং তিত্থাযতনং ৰিপরিযেসগ্গাহো, অযং ৰুচ্চতি ব্রহ্মচরিযেসনা’’তি (ৰিভ. ৯১৯).

তস্মা দিট্ঠিগতসম্মতস্স ব্রহ্মচরিযস্স এসনা দিট্ঠিব্রহ্মচরিযেসনাতি ৰেদিতব্বাতি. এত্তাৰতা রাগদিট্ঠিযো এসনাতি দস্সিতা হোন্তি. ন কেৰলঞ্চ রাগদিট্ঠিযোৰ এসনা, তদেকট্ঠং কম্মম্পি. ৰুত্তম্পি চেতং –

‘‘তত্থ কতমা কামেসনা? কামরাগো তদেকট্ঠং অকুসলং কাযকম্মং ৰচীকম্মং মনোকম্মং, অযং ৰুচ্চতি কামেসনা. তত্থ কতমা ভৰেসনা? ভৰরাগো তদেকট্ঠং অকুসলং কাযকম্মং ৰচীকম্মং মনোকম্মং, অযং ৰুচ্চতি ভৰেসনা. তত্থ কতমা ব্রহ্মচরিযেসনা? অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি তদেকট্ঠং অকুসলং কাযকম্মং, ৰচীকম্মং, মনোকম্মং, অযং ৰুচ্চতি ব্রহ্মচরিযেসনা’’তি (ৰিভ. ৯১৯) –

এৰমেতা তিস্সো এসনা ৰেদিতব্বা.

গাথাসু সম্ভৰন্তি এত্থ এসনানং উপ্পত্তিহেতুভূতা অৰিজ্জাদযো তণ্হা চাতি সম্ভৰো, সমুদযোতি অত্থো. যত্থ চেতা নিরুজ্ঝন্তীতি ব্রহ্মচরিযেসনা পঠমমগ্গেন নিরুজ্ঝতি, কামেসনা অনাগামিমগ্গেন, ভৰেসনা অরহত্তমগ্গেন নিরুজ্ঝতীতি ৰেদিতব্বং. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

পঞ্চমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. দুতিযএসনাসুত্তৰণ্ণনা

৫৫. ছট্ঠে ব্রহ্মচরিযেসনা সহাতি ব্রহ্মচরিযেসনায সদ্ধিং. ৰিভত্তিলোপেন হি অযং নিদ্দেসো, করণত্থে ৰা এতং পচ্চত্তৰচনং. ইদং ৰুত্তং হোতি ‘‘ব্রহ্মচরিযেসনায সদ্ধিং কামেসনা, ভৰেসনাতি তিস্সো এসনা’’তি. তাসু ব্রহ্মচরিযেসনং সরূপতো দস্সেতুং ‘‘ইতিসচ্চপরামাসো, দিট্ঠিট্ঠানা সমুস্সযা’’তি ৰুত্তং. তস্সত্থো – ইতি এৰং সচ্চন্তি পরামাসো ইতিসচ্চপরামাসো. ইদমেৰ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞন্তি দিট্ঠিযা পৰত্তিআকারং দস্সেতি. দিট্ঠিযো এৰ সব্বানত্থহেতুভাৰতো দিট্ঠিট্ঠানা. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিপরমাহং, ভিক্খৰে, ৰজ্জং ৰদামী’’তি (অ. নি. ১.৩১০). তা এৰ চ উপরূপরি ৰড্ঢমানা লোভাদিকিলেসসমুস্সযেন চ সমুস্সযা, ‘‘ইদমেৰ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি মিচ্ছাভিনিৰিসমানা সব্বানত্থহেতুভূতা কিলেসদুক্খূপচযহেতুভূতা চ দিট্ঠিযো ব্রহ্মচরিযেসনাতি ৰুত্তং হোতি. এতেন পৰত্তিআকারতো নিব্বত্তিতো চ ব্রহ্মচরিযেসনা দস্সিতাতি ৰেদিতব্বা.

সব্বরাগৰিরত্তস্সাতি সব্বেহি কামরাগভৰরাগেহি ৰিরত্তস্স. ততো এৰ তণ্হক্খযসঙ্খাতে নিব্বানে ৰিমুত্তত্তা তণ্হক্খযৰিমুত্তিনো অরহতো. এসনা পটিনিস্সট্ঠাতি কামেসনা, ভৰেসনা চ সব্বসো নিস্সট্ঠা পহীনা. দিট্ঠিট্ঠানা সমূহতাতি ব্রহ্মচরিযেসনাসঙ্খাতা দিট্ঠিট্ঠানা চ পঠমমগ্গেনেৰ সমুগ্ঘাতিতা. এসনানং খযাতি এৰমেতাসং তিস্সন্নং এসনানং খযা অনুপ্পাদনিরোধা ভিন্নকিলেসত্তা. ভিক্খূতি চ সব্বসো আসাভা ৰা. নিরাসোতি চ দিট্ঠেকট্ঠস্স ৰিচিকিচ্ছাকথংকথাসল্লস্স পহীনত্তা অকথংকথীতি চ ৰুচ্চতীতি.

ছট্ঠসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭-৮. আসৰসুত্তদ্ৰযৰণ্ণনা

৫৬-৫৭. সত্তমে কামাসৰোতি কামেসু আসৰো, কামসঙ্খাতো ৰা আসৰো কামাসৰো, অত্থতো পন কামরাগো রূপাদিঅভিরতি চ কামাসৰো. রূপারূপভৰেসু ছন্দরাগো ঝাননিকন্তি সস্সতদিট্ঠিসহগতো রাগো ভৰপত্থনা চ ভৰাসৰো. অৰিজ্জাৰ অৰিজ্জাসৰো.

আসৰানঞ্চ সম্ভৰন্তি এত্থ অযোনিসোমনসিকারো অৰিজ্জাদযো চ কিলেসা আসৰানং সম্ভৰো. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘অযোনিসো, ভিক্খৰে, মনসিকরোতো অনুপ্পন্না চেৰ আসৰা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ আসৰা পৰড্ঢন্তী’’তি (ম. নি. ১.১৫).

‘‘অৰিজ্জা, ভিক্খৰে, পুব্বঙ্গমা অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা অন্ৰদেৰ অহিরিকং অনোত্তপ্প’’ন্তি (ইতিৰু. ৪০) চ.

মগ্গঞ্চ খযগামিনন্তি আসৰানং খযগামিনং অরিযমগ্গঞ্চ. তত্থ কামাসৰো অনাগামিমগ্গেন পহীযতি, ভৰাসৰো অৰিজ্জাসৰো চ অরহত্তমগ্গেন. কামুপাদানং ৰিয কামাসৰোপি অগ্গমগ্গৰজ্ঝোতি চ ৰদন্তি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ. অট্ঠমে অপুব্বং নত্থি.

সত্তমঅট্ঠমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. তণ্হাসুত্তৰণ্ণনা

৫৮. নৰমে তণ্হাযনট্ঠেন তণ্হা, রূপাদিৰিসযং তসতীতি ৰা তণ্হা. ইদানি তং ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘কামতণ্হা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পঞ্চকামগুণিকো রাগো কামতণ্হা. রূপারূপভৰেসু ছন্দরাগো ঝাননিকন্তি সস্সতদিট্ঠিসহগতো রাগো ভৰৰসেন পত্থনা চ ভৰতণ্হা. উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো রাগো ৰিভৰতণ্হা. অপিচ পচ্ছিমতণ্হাদ্ৰযং ঠপেত্ৰা সেসা সব্বাপি তণ্হা কামতণ্হা এৰ. যথাহ –

‘‘তত্থ কতমা ভৰতণ্হা? সস্সতদিট্ঠিসহগতো রাগো সারাগো চিত্তস্স সারাগো – অযং ৰুচ্চতি ভৰতণ্হা. তত্থ কতমা ৰিভৰতণ্হা? উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো রাগো সারাগো চিত্তস্স সারাগো, অযং ৰুচ্চতি ৰিভৰতণ্হা. অৰসেসা তণ্হা কামতণ্হা’’তি (ৰিভ. ৯১৬).

ইমা চ তিস্সো তণ্হা রূপতণ্হা…পে… ধম্মতণ্হাতি ৰিসযভেদতো পচ্চেকং ছব্বিধাতি কত্ৰা অট্ঠারস হোন্তি. তা অজ্ঝত্তরূপাদীসু অট্ঠারস, বহিদ্ধারূপাদীসু অট্ঠারসাতি ছত্তিংস, ইতি অতীতা ছত্তিংস, অনাগতা ছত্তিংস, পচ্চুপ্পন্না ছত্তিংসাতি ৰিভাগতো অট্ঠসতং হোন্তি. পুন সঙ্গহে করিযমানে কালভেদং অনামসিত্ৰা গয্হমানা ছত্তিংসেৰ হোন্তি, রূপাদীনং অজ্ঝত্তিকবাহিরৰিভাগে অকরিযমানে অট্ঠারসেৰ, রূপাদিআরম্মণৰিভাগমত্তে গয্হমানে ছল়েৰ, আরম্মণৰিভাগম্পি অকত্ৰা গয্হমানা তিস্সোযেৰ হোন্তীতি.

গাথাসু তণ্হাযোগেনাতি তণ্হাসঙ্খাতেন যোগেন, কামযোগেন, ভৰযোগেন চ. সংযুত্তাতি সম্বন্ধা, ভৰাদীসু সংযোজিতা ৰা. তেনেৰাহ ‘‘রত্তচিত্তা ভৰাভৰে’’তি. খুদ্দকে চেৰ মহন্তে চ ভৰে লগ্গচিত্তাতি অত্থো. অথ ৰা ভৰোতি সস্সতদিট্ঠি, অভৰোতি উচ্ছেদদিট্ঠি. তস্মা ভৰাভৰে সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠীসু সত্তৰিসত্তচিত্তাতি. এতেন ভৰতণ্হা, ৰিভৰতণ্হা চ দস্সিতা. ইমস্মিং পক্খে ‘‘তণ্হাযোগেনা’’তি ইমিনা কামতণ্হাৰ দস্সিতাতি ৰেদিতব্বা. তে যোগযুত্তা মারস্সাতি তে এৰংভূতা পুগ্গলা মারস্স পাসসঙ্খাতেন যোগেন যুত্তা বদ্ধা. রাগো হি মারযোগো মারপাসোতি ৰুচ্চতি. যথাহ –

‘‘অন্তলিক্খচরো পাসো, য্ৰাযং চরতি মানসো;

তেন তং বাধযিস্সামি, ন মে সমণ মোক্খসী’’তি. (সং. নি. ১.১৫১; মহাৰ. ৩৩);

চতূহি যোগেহি অনুপদ্দুতত্তা যোগক্খেমং, নিব্বানং অরহত্তঞ্চ, তস্স অনধিগমেন অযোগক্খেমিনো. উপরূপরি কিলেসাভিসঙ্খারানং জননতো জনা, পাণিনো. রূপাদীসু সত্তা ৰিসত্তাতি সত্তা.

‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;

অব্বোচ্ছিন্নং ৰত্তমানা, সংসারোতি পৰুচ্চতী’’তি. –

এৰং ৰুত্তং খন্ধাদীনং অপরাপরুপ্পত্তিসঙ্খাতং সংসারং গচ্ছন্তি, ততো ন মুচ্চন্তি. কস্মা? তণ্হাযোগযুত্তত্তা. জাতিমরণগামিনো পুনপ্পুনং জননমরণস্সেৰ উপগমনসীলাতি. এত্তাৰতা ৰট্টং দস্সেত্ৰা ইদানি ৰিৰট্টং দস্সেতুং ‘‘যে চ তণ্হং পহন্ত্ৰানা’’তি গাথমাহ. সা হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা সুৰিঞ্ঞেয্যাৰ.

নৰমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. মারধেয্যসুত্তৰণ্ণনা

৫৯. দসমস্স কা উপ্পত্তি? একদিৰসং কির সত্থা সেক্খবহুলায পরিসায পরিৰুতো নিসিন্নো তেসং অজ্ঝাসযং ওলোকেত্ৰা উপরি ৰিসেসাধিগমায উস্সাহং জনেতুং অসেক্খভূমিং থোমেন্তো ইদং সুত্তং অভাসি. তত্থ অতিক্কম্মাতিআদীসু অযং সঙ্খেপত্থো – অতিক্কম্ম অতিক্কমিত্ৰা অভিভৰিত্ৰা. মারধেয্যং মারস্স ৰিসযং ইস্সরিযট্ঠানং. আদিচ্চোৰ যথা আদিচ্চো অব্ভাদিউপক্কিলেসৰিমুত্তো অত্তনো ইদ্ধিযা আনুভাৰেন তেজসাতি তীহি গুণেহি সমন্নাগতো নভং অব্ভুস্সক্কমানো সব্বং আকাসগতং তমং অতিক্কম্ম অতিক্কমিত্ৰা অভিভৰিত্ৰা ৰিধমিত্ৰা ৰিরোচতি, ওভাসতি, তপতি; এৰমেৰ খীণাসৰো ভিক্খু তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো সব্বুপক্কিলেসৰিমুত্তো মারধেয্যসঙ্খাতং তেভূমকধম্মপ্পৰত্তং অভিভৰিত্ৰা ৰিরোচতীতি.

অসেক্খেনাতি এত্থ সিক্খাসু জাতাতি সেক্খা, সত্তন্নং সেক্খানং এতেতি ৰা সেক্খা, অপরিযোসিতসিক্খত্তা সযমেৰ সিক্খন্তীতি ৰা সেক্খা মগ্গধম্মা হেট্ঠিমফলত্তযধম্মা চ. অগ্গফলধম্মা পন উপরি সিক্খিতব্বাভাৰেন ন সেক্খাতি অসেক্খা. যত্থ হি সেক্খভাৰাসঙ্কা অত্থি, তত্থাযং পটিসেধোতি লোকিযধম্মেসু নিব্বানে চ অসেক্খভাৰানাপত্তি দট্ঠব্বা. সীলসমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতা হি সিক্খা অত্তনো পটিপক্খকিলেসেহি ৰিপ্পযুত্তা পরিসুদ্ধা উপক্কিলেসানং আরম্মণভাৰম্পি অনুপগমনতো সাতিসযং সিক্খাতি ৰত্তুং যুত্তা, অট্ঠসুপি মগ্গফলেসু ৰিজ্জন্তি; তস্মা চতুমগ্গহেট্ঠিমফলত্তযধম্মা ৰিয অরহত্তফলধম্মাপি ‘‘তাসু সিক্খাসু জাতা’’তি চ, তংসিক্খাসমঙ্গিনো অরহতো ইতরেসং ৰিয সেক্খত্তে সতি ‘‘সেক্খস্স এতে’’তি চ ‘‘সিক্খা সীলং এতেস’’ন্তি চ সেক্খাতি আসঙ্কা সিযুন্তি তদাসঙ্কানিৰত্তনত্থং অসেক্খাতি যথাৰুত্তসেক্খভাৰপ্পটিসেধং কত্ৰা ৰুত্তং. অরহত্তফলে পৰত্তমানা হি সিক্খা পরিনিট্ঠিতকিচ্চত্তা ন সিক্খাকিচ্চং করোন্তি, কেৰলং সিক্খাফলভাৰেন পৰত্তন্তি. তস্মা তা ন সিক্খাৰচনং অরহন্তি, নাপি তংসমঙ্গিনো সেক্খৰচনং, ন চ তংসম্পযুত্তধম্মা সিক্খনসীলা. ‘‘সিক্খাসু জাতা’’তি এৰমাদিঅত্থেহি অগ্গফলধম্মা সেক্খা ন হোন্তি. হেট্ঠিমফলেসু পন সিক্খা সকদাগামিমগ্গৰিপস্সনাদীনং উপনিস্সযভাৰতো সিক্খাকিচ্চং করোন্তীতি সিক্খাৰচনং অরহন্তি, তংসমঙ্গিনো চ সেক্খৰচনং, তংসম্পযুত্তা ধম্মা চ সিক্খনসীলা. সেক্খধম্মা যথাৰুত্তেহি অত্থেহি সেক্খা হোন্তিযেৰ.

অথ ৰা সেক্খাতি অপরিযোসিতসিক্খানং ৰচনন্তি, অসেক্খাতি পদং পরিযোসিতসিক্খানং দস্সনন্তি ন লোকিযধম্মনিব্বানানং অসেক্খভাৰাপত্তি. ৰুড্ঢিপ্পত্তা সেক্খা অসেক্খা চ সেক্খধম্মেসু এৰ কেসঞ্চি ৰুড্ঢিপ্পত্তানং অসেক্খতা আপজ্জতীতি অরহত্তমগ্গধম্মা ৰুড্ঢিপ্পত্তা. যথাৰুত্তেহি চ অত্থেহি সেক্খাতি কত্ৰা অসেক্খা আপন্নাতি চে? তং ন, সদিসেসু তব্বোহারতো. অরহত্তমগ্গতো হি নিন্নানাকরণং অরহত্তফলং ঠপেত্ৰা পরিঞ্ঞাদিকিচ্চকরণং ৰিপাকভাৰঞ্চ, তস্মা তে এৰ সেক্খা ধম্মা অরহত্তফলভাৰং আপন্নাতি সক্কা ৰত্তুং. কুসলসুখতো চ ৰিপাকসুখং সন্ততরতায পণীততরন্তি ৰুড্ঢিপ্পত্তাৰ তে ধম্মা হোন্তীতি ‘‘অসেক্খা’’তি ৰুচ্চন্তি.

তে পন অসেক্খধম্মে খন্ধৰসেন ইধ তিধা ৰিভজিত্ৰা তেহি সমন্নাগমেন খীণাসৰস্স আনুভাৰং ৰিভাৰেন্তো ভগৰা ‘‘অসেক্খেন সীলক্খন্ধেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ সীলসদ্দস্স অত্থো হেট্ঠা ৰুত্তো. খন্ধসদ্দো পন রাসিম্হি পঞ্ঞত্তিযং রুল়্হিযং গুণেতি বহূসু অত্থেসু দিট্ঠপ্পযোগো. তথা হি ‘‘অসঙ্খেয্যো অপ্পমেয্যো মহাউদকক্খন্ধোত্ৰেৰ সঙ্খ্যং গচ্ছতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৫১; ৬.৩৭) রাসিম্হি আগতো. ‘‘অদ্দসা খো ভগৰা মহন্তং দারুক্খন্ধং গঙ্গায নদিযা সোতেন ৰুয্হমান’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৪.২৪১) পঞ্ঞত্তিযং. ‘‘চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডরং মনো মনাযতনং ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তিআদীসু (ধ. স. ৬৩, ৬৫) রুল়্হিযং. ‘‘ন খো, আৰুসো ৰিসাখ, অরিযেন অট্ঠঙ্গিকেন মগ্গেন তযো খন্ধা সঙ্গহিতা, তীহি চ খো, আৰুসো ৰিসাখ, খন্ধেহি অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো সঙ্গহিতো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৪৬২) গুণে. ইধাপি গুণেযেৰ দট্ঠব্বো. তস্মা অসেক্খেন সীলসঙ্খাতেন গুণেনাতি অত্থো. সমন্নাগতোতি সম্পযুত্তো সমঙ্গীভূতো. সমাদহতি এতেন, সযং ৰা সমাদহতি, সমাধানমেৰ ৰাতি সমাধি. পকারেহি জানাতি যথাসভাৰং পটিৰিজ্ঝতীতি পঞ্ঞা. সীলমেৰ খন্ধো সীলক্খন্ধো. সেসেসুপি এসেৰ নযো.

তত্থ অগ্গফলভূতা সম্মাৰাচা, সম্মাকম্মন্তো, সম্মাআজীৰো চ সভাৰেনেৰ অসেক্খো সীলক্খন্ধো নাম, তথা সম্মাসমাধি অসেক্খো সমাধিক্খন্ধো. তদুপকারকতো পন সম্মাৰাযামসম্মাসতিযো সমাধিক্খন্ধে সঙ্গহং গচ্ছন্তি. তথা সম্মাদিট্ঠি অসেক্খো পঞ্ঞাক্খন্ধো. তদুপকারকতো সম্মাসঙ্কপ্পো পঞ্ঞাক্খন্ধে সঙ্গহং গচ্ছতীতি এৰমেত্থ অট্ঠপি অরহত্তফলধম্মা তীহি খন্ধেহি সঙ্গহেত্ৰা দস্সিতাতি ৰেদিতব্বং.

যস্স এতে সুভাৰিতাতি যেন অরহতা এতে সীলাদযো অসেক্খধম্মক্খন্ধা সুভাৰিতা সুট্ঠু ৰড্ঢিতা, সো আদিচ্চোৰ ৰিরোচতীতি সম্বন্ধো. ‘‘যস্স চেতে’’তিপি পঠন্তি. তেসঞ্চ সদ্দো নিপাতমত্তং. এৰমেতস্মিং ৰগ্গে পঠমসুত্তে ৰট্টং, পরিযোসানসুত্তে ৰিৰট্টং, ইতরেসু ৰট্টৰিৰট্টং কথিতং.

দসমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পঠমৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. দুতিযৰগ্গো

১. পুঞ্ঞকিরিযৰত্থুসুত্তৰণ্ণনা

৬০. দুতিযৰগ্গস্স পঠমে পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনীতি পুজ্জভৰফলং নিব্বত্তেন্তি, অত্তনো সন্তানং পুনন্তীতি ৰা পুঞ্ঞানি, পুঞ্ঞানি চ তানি হেতুপচ্চযেহি কত্তব্বতো কিরিযা চাতি পুঞ্ঞকিরিযা. তা এৰ চ তেসং তেসং আনিসংসানং ৰত্থুভাৰতো পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি. দানমযন্তি অনুপচ্ছিন্নভৰমূলস্স অনুগ্গহৰসেন পূজাৰসেন ৰা অত্তনো দেয্যধম্মস্স পরেসং পরিচ্চাগচেতনা দীযতি এতাযাতি দানং, দানমেৰ দানমযং. চীৰরাদীসু হি চতূসু পচ্চযেসু অন্নাদীসু ৰা দসসু দানৰত্থূসু রূপাদীসু ৰা ছসু আরম্মণেসু তং তং দেন্তস্স তেসং উপ্পাদনতো পট্ঠায পুব্বভাগে পরিচ্চাগকালে পচ্ছা সোমনস্সচিত্তেন অনুস্সরণে চাতি তীসু কালেসু ৰুত্তনযেন পৰত্তচেতনা দানমযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু নাম.

সীলমযন্তি নিচ্চসীলউপোসথনিযমাদিৰসেন পঞ্চ, অট্ঠ, দস ৰা সীলানি সমাদিযন্তস্স সীলপূরণত্থং পব্বজিস্সামীতি ৰিহারং গচ্ছন্তস্স পব্বজন্তস্স মনোরথং মত্থকং পাপেত্ৰা ‘‘পব্বজিতো ৰতম্হি সাধু সুট্ঠূ’’তি আৰজ্জেন্তস্স সদ্ধায পাতিমোক্খং পরিপূরেন্তস্স পঞ্ঞায চীৰরাদিকে পচ্চৰেক্খন্তস্স সতিযা আপাথগতেসু রূপাদীসু চক্খুদ্ৰারাদীনি সংৰরন্তস্স ৰীরিযেন আজীৰং সোধেন্তস্স চ পৰত্তা চেতনা সীলতীতি সীলমযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু নাম.

তথা পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ১.৪৮) ৰুত্তেন ৰিপস্সনামগ্গেন চক্খুং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৰিপস্সন্তস্স সোতং, ঘানং, জিৰ্হং, কাযং, মনং. রূপে…পে… ধম্মে, চক্খুৰিঞ্ঞাণং…পে… মনোৰিঞ্ঞাণং. চক্খুসম্ফস্সং…পে… মনোসম্ফস্সং, চক্খুসম্ফস্সজং ৰেদনং…পে… মনোসম্ফস্সজং ৰেদনং. রূপসঞ্ঞং…পে… ধম্মসঞ্ঞং. জরামরণং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৰিপস্সন্তস্স যা চেতনা, যা চ পথৰীকসিণাদীসু অট্ঠতিংসায আরম্মণেসু পৰত্তা ঝানচেতনা, যা চ অনৰজ্জেসু কম্মাযতনসিপ্পাযতনৰিজ্জাট্ঠানেসু পরিচযমনসিকারাদিৰসেন পৰত্তা চেতনা, সব্বা ভাৰেতি এতাযাতি ভাৰনামযং ৰুত্তনযেন পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু চাতি.

একমেকঞ্চেত্থ যথারহং পুব্বভাগতো পট্ঠায কাযেন করোন্তস্স কাযকম্মং হোতি, তদত্থং ৰাচং নিচ্ছারেন্তস্স ৰচীকম্মং, কাযঙ্গং ৰাচঙ্গঞ্চ অচোপেত্ৰা মনসা চিন্তেন্তস্স মনোকম্মং. অন্নাদীনি দেন্তস্স চাপি ‘‘অন্নদানাদীনি দেমী’’তি ৰা দানপারমিং আৰজ্জেত্ৰা ৰা দানকালে দানমযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু হোতি. ৰত্তসীসে ঠত্ৰা দদতো সীলমযং, খযতো ৰযতো কম্মতো সম্মসনং পট্ঠপেত্ৰা দদতো ভাৰনামযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু হোতি.

অপরানিপি সত্ত পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি – অপচিতিসহগতং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু ৰেয্যাৰচ্চসহগতং পত্তিঅনুপ্পদানং অব্ভনুমোদনং দেসনামযং সৰনমযং দিট্ঠিজুগতং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূতি. সরণগমনম্পি হি দিট্ঠিজুগতেনেৰ সঙ্গয্হতি. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং পরতো আৰি ভৰিস্সতি.

তত্থ ৰুড্ঢতরং দিস্ৰা পচ্চুগ্গমনপত্তচীৰরপটিগ্গহণাভিৰাদনমগ্গসম্পদানাদিৰসেন অপচাযনসহগতং ৰেদিতব্বং. ৰুড্ঢতরানং ৰত্তপটিপত্তিকরণৰসেন, গামং পিণ্ডায পৰিট্ঠং ভিক্খুং দিস্ৰা পত্তং গহেত্ৰা গামে ভিক্খং সম্পাদেত্ৰা উপসংহরণৰসেন ‘‘গচ্ছ ভিক্খূনং পত্তং আহরা’’তি সুত্ৰা ৰেগেন গন্ত্ৰা পত্তাহরণাদিৰসেন চ ৰেয্যাৰচ্চসহগতং ৰেদিতব্বং. চত্তারো পচ্চযে দত্ৰা পুপ্ফগন্ধাদীহি রতনত্তযস্স পূজং কত্ৰা অঞ্ঞং ৰা তাদিসং পুঞ্ঞং কত্ৰা ‘‘সব্বসত্তানং পত্তি হোতূ’’তি পরিণামৰসেন পত্তিঅনুপ্পদানং ৰেদিতব্বং. তথা পরেহি দিন্নায পত্তিযা কেৰলং ৰা পরেহি কতং পুঞ্ঞং ‘‘সাধু, সুট্ঠূ’’তি অনুমোদনৰসেন অব্ভনুমোদনং ৰেদিতব্বং. অত্তনো পগুণধম্মং অপচ্চাসীসন্তো হিতজ্ঝাসযেন পরেসং দেসেতি – ইদং দেসনামযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু নাম. যং পন একো ‘‘এৰং মং ধম্মকথিকোতি জানিস্সন্তী’’তি ইচ্ছায ঠত্ৰা লাভসক্কারসিলোকসন্নিস্সিতো ধম্মং দেসেতি, তং ন মহপ্ফলং হোতি. ‘‘অদ্ধা অযং অত্তহিতপরহিতানং পটিপজ্জনূপাযো’’তি যোনিসোমনসিকারপুরেচারিকহিতফরণেন মুদুচিত্তেন ধম্মং সুণাতি, ইদং সৰনমযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু হোতি. যং পনেকো ‘‘ইতি মং সদ্ধোতি জানিস্সন্তী’’তি সুণাতি, তং ন মহপ্ফলং হোতি. দিট্ঠিযা উজুগমনং দিট্ঠিজুগতং, ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনযপ্পৰত্তস্স সম্মাদস্সনস্স এতং অধিৰচনং. ইদঞ্হি পুব্বভাগে ৰা পচ্ছাভাগে ৰা ঞাণৰিপ্পযুত্তম্পি উজুকরণকালে ঞাণসম্পযুত্তমেৰ হোতি. অপরে পনাহু ‘‘ৰিজাননপজাননৰসেন দস্সনং দিট্ঠি কুসলঞ্চ ৰিঞ্ঞাণং কম্মস্সকতাঞাণাদি চ সম্মাদস্সন’’ন্তি. তত্থ কুসলেন ৰিঞ্ঞাণেন ঞাণস্স অনুপ্পাদেপি অত্তনা কতপুঞ্ঞানুস্সরণৰণ্ণারহৰণ্ণনাদীনং সঙ্গহো, কম্মস্সকতাঞাণেন কম্মপথসম্মাদিট্ঠিযা. ইতরং পন দিট্ঠিজুগতং সব্বেসং নিযমলক্খণং. যঞ্হি কিঞ্চি পুঞ্ঞং করোন্তস্স দিট্ঠিযা উজুভাৰেনেৰ তং মহপ্ফলং হোতি.

ইমেসং পন সত্তন্নং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনং পুরিমেহি তীহি দানমযাদীহি পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূহি সঙ্গহো. তত্থ হি অপচাযনৰেয্যাৰচ্চানি সীলমযে, পত্তিঅনুপ্পদানঅব্ভনুমোদনানি দানমযে, ধম্মদেসনাসৰনানি ভাৰনামযে, দিট্ঠিজুগতং তীসুপি. তেনাহ ভগৰা –

‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি. কতমানি তীণি? দানমযং…পে… ভাৰনামযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূ’’তি (অ. নি. ৮.৩৬).

এত্থ চ অট্ঠন্নং কামাৰচরকুসলচেতনানং ৰসেন তিণ্ণম্পি পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনং পৰত্তি হোতি. যথা হি পগুণং ধম্মং পরিৰত্তেন্তস্স একচ্চে অনুসন্ধিং অসল্লক্খেন্তস্সেৰ গচ্ছন্তি, এৰং পগুণং সমথৰিপস্সনাভাৰনং অনুযুঞ্জন্তস্স অন্তরন্তরা ঞাণৰিপ্পযুত্তচিত্তেনাপি মনসিকারো পৰত্ততি. সব্বং তং পন মহগ্গতকুসলচেতনানং ৰসেন ভাৰনামযমেৰ পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু হোতি, ন ইতরানি. গাথায অত্থো হেট্ঠা ৰুত্তোযেৰ.

পঠমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. চক্খুসুত্তৰণ্ণনা

৬১. দুতিযে চক্খূনীতি চক্খন্তীতি চক্খূনি, সমৰিসমং আচিক্খন্তানি ৰিয পৰত্তন্তীতি অত্থো. অথ ৰা চক্খনট্ঠেন চক্খূনি. কিমিদং চক্খনং নাম? অস্সাদনং, তথা হি ৰদন্তি ‘‘মধুং চক্খতি ব্যঞ্জনং চক্খতী’’তি ইমানি চ আরম্মণরসং অনুভৰন্তানি অস্সাদেন্তানি ৰিয হোন্তীতি চক্খনট্ঠেন চক্খূনি. তানি পন সঙ্খেপতো দ্ৰে চক্খূনি – ঞাণচক্খু, মংসচক্খু চাতি. তেসু মংসচক্খু হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. ঞাণচক্খু দিব্বচক্খু, পঞ্ঞাচক্খূতি ইধ দ্ৰিধা কত্ৰা ৰুত্তং.

তত্থ দিব্বচক্খূতি দিব্বসদিসত্তা দিব্বং. দেৰতানঞ্হি সুচরিতকম্মনিব্বত্তং পিত্তসেম্হরুহিরাদীহি অপলিবুদ্ধং উপক্কিলেসৰিমুত্ততায দূরেপি আরম্মণগ্গহণসমত্থং দিব্বং পসাদচক্খু হোতি. ইদঞ্চাপি ৰীরিযভাৰনাবলনিব্বত্তং ঞাণচক্খু তাদিসমেৰাতি দিব্বসদিসত্তা দিব্বং, দিব্বৰিহারৰসেন পটিলদ্ধত্তা অত্তনো চ দিব্বৰিহারসন্নিস্সিতত্তা আলোকপরিগ্গহেন মহাজুতিকত্তা. তিরোকুট্টাদিগতরূপদস্সনেন মহাগতিকত্তাপি দিব্বং. তং সব্বং সদ্দসত্থানুসারেন ৰেদিতব্বং. দস্সনট্ঠেন চক্খুকিচ্চকরণেন চক্খুমিৰাতিপি চক্খু, দিব্বঞ্চ তং চক্খু চাতি দিব্বচক্খু.

পজানাতীতি পঞ্ঞা. কিং পজানাতি? চত্তারি অরিযসচ্চানি ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তিআদিনা. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘পজানাতীতি খো, আৰুসো, তস্মা পঞ্ঞাতি ৰুচ্চতি. কিঞ্চ পজানাতি? ইদং দুক্খ’’ন্তিআদি (ম. নি. ১.৪৪৯).

অট্ঠকথাযং পন ‘‘পঞ্ঞাপনৰসেন পঞ্ঞা. কিন্তি পঞ্ঞাপেতি? অনিচ্চন্তি পঞ্ঞাপেতি, দুক্খন্তি পঞ্ঞাপেতি, অনত্তাতি পঞ্ঞাপেতী’’তি ৰুত্তং. সা পনাযং লক্খণাদিতো যথাসভাৰপটিৰেধলক্খণা, অক্খলিতপটিৰেধলক্খণা ৰা কুসলিস্সাসখিত্তউসুপটিৰেধো ৰিয, ৰিসযোভাসনরসা পদীপো ৰিয, অসম্মোহপচ্চুপট্ঠানা অরঞ্ঞগতসুদেসকো ৰিয. ৰিসেসতো পনেত্থ আসৰক্খযঞাণসঙ্খাতা পঞ্ঞা চতুসচ্চদস্সনট্ঠেন পঞ্ঞাচক্খূতি অধিপ্পেতা. যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদী’’তি (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৰ. ১৫).

এতেসু চ মংসচক্খু পরিত্তং, দিব্বচক্খু মহগ্গতং, ইতরং অপ্পমাণং. মংসচক্খু রূপং, ইতরানি অরূপানি. মংসচক্খু দিব্বচক্খু চ লোকিযানি সাসৰানি রূপৰিসযানি, ইতরং লোকুত্তরং অনাসৰং চতুসচ্চৰিসযং. মংসচক্খু অব্যাকতং, দিব্বচক্খু সিযা কুসলং সিযা অব্যাকতং, তথা পঞ্ঞাচক্খু. মংসচক্খু কামাৰচরং, দিব্বচক্খু রূপাৰচরং, ইতরং লোকুত্তরন্তি এৰমাদি ৰিভাগা ৰেদিতব্বা.

গাথাসু অনুত্তরন্তি পঞ্ঞাচক্খুং সন্ধায ৰুত্তং. তঞ্হি আসৰক্খযঞাণভাৰতো অনুত্তরং. অক্খাসি পুরিসুত্তমোতি পুরিসানং উত্তমো অগ্গো সম্মাসম্বুদ্ধো দেসেসি. উপ্পাদোতি মংসচক্খুস্স পৰত্তি. মগ্গোতি উপাযো, দিব্বচক্খুস্স কারণং. পকতিচক্খুমতো এৰ হি দিব্বচক্খু উপ্পজ্জতি, যস্মা কসিণালোকং ৰড্ঢেত্ৰা দিব্বচক্খুঞাণস্স উপ্পাদনং, সো চ কসিণমণ্ডলে উগ্গহনিমিত্তেন ৰিনা নত্থীতি. যতোতি যদা. ঞাণন্তি আসৰক্খযঞাণং. তেনেৰাহ ‘‘পঞ্ঞাচক্খু অনুত্তর’’ন্তি. যস্স চক্খুস্স পটিলাভাতি যস্স অরিযস্স পঞ্ঞাচক্খুস্স উপ্পত্তিযা ভাৰনায সব্বস্মা ৰট্টদুক্খতো পমুচ্চতি পরিমুচ্চতীতি.

দুতিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. ইন্দ্রিযসুত্তৰণ্ণনা

৬২. ততিযে ইন্দ্রিযানীতি অধিপতেয্যট্ঠেন ইন্দ্রিযানি. যানি হি সহজাতধম্মেসু ইস্সরা ৰিয হুত্ৰা তেহি অনুৰত্তিতব্বানি, তানি ইন্দ্রিযানি নাম. অপিচ ইন্দো ভগৰা ধম্মিস্সরো পরমেন চিত্তিস্সরিযেন সমন্নাগতো. তেন ইন্দেন সব্বপঠমং দিট্ঠত্তা অধিগতত্তা পরেসঞ্চ দিট্ঠত্তা দেসিতত্তা ৰিহিতত্তা গোচরভাৰনাসেৰনাহি দিট্ঠত্তা চ ইন্দ্রিযানি. ইন্দং ৰা মগ্গাধিগমস্স উপনিস্সযভূতং পুঞ্ঞকম্মং, তস্স লিঙ্গানীতিপি ইন্দ্রিযানি. অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযন্তি ‘‘অনমতগ্গে সংসারে অনঞ্ঞাতং অনধিগতং অমতপদং চতুসচ্চধম্মমেৰ ৰা জানিস্সামী’’তি পটিপন্নস্স ইমিনা পুব্বভাগেন উপ্পন্নং ইন্দ্রিযং, সোতাপত্তিমগ্গপঞ্ঞাযেতং অধিৰচনং. অঞ্ঞিন্দ্রিযন্তি আজাননইন্দ্রিযং. তত্রাযং ৰচনত্থো – আজানাতি পঠমমগ্গঞাণেন দিট্ঠমরিযাদং অনতিক্কমিত্ৰাৰ জানাতীতি অঞ্ঞা. যথেৰ হি পঠমমগ্গপঞ্ঞা দুক্খাদীসু পরিঞ্ঞাভিসমযাদিৰসেন পৰত্ততি, তথেৰ অযম্পি পৰত্ততীতি অঞ্ঞা চ সা যথাৰুত্তেনট্ঠেন ইন্দ্রিযং চাতি অঞ্ঞিন্দ্রিযং. আজাননট্ঠেনেৰ অঞ্ঞস্স ৰা অরিযপুগ্গলস্স ইন্দ্রিযন্তি অঞ্ঞিন্দ্রিযং, সোতাপত্তিফলতো পট্ঠায ছসু ঠানেসু ঞাণস্সেতং অধিৰচনং. অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযন্তি অঞ্ঞাতাৰিনো চতূসু সচ্চেসু নিট্ঠিতঞাণকিচ্চস্স খীণাসৰস্স উপ্পজ্জনতো ইন্দ্রিযট্ঠসম্ভৰতো চ অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযং. এত্থ চ পঠমপচ্ছিমানি পঠমমগ্গচতুত্থফলৰসেন একট্ঠানিকানি, ইতরং ইতরমগ্গফলৰসেন ছট্ঠানিকন্তি ৰেদিতব্বং.

গাথাসু সিক্খমানস্সাতি অধিসীলসিক্খাদযো সিক্খমানস্স ভাৰেন্তস্স. উজুমগ্গানুসারিনোতি উজুমগ্গো ৰুচ্চতি অরিযমগ্গো, অন্তদ্ৰযৰিৰজ্জিতত্তা তস্স অনুস্সরণতো উজুমগ্গানুসারিনো, পটিপাটিযা মগ্গে উপ্পাদেন্তস্সাতি অত্থো. খযস্মিন্তি অনৰসেসকিলেসানং খেপনতো খযসঙ্খাতে অগ্গমগ্গে ঞাণং পঠমং পুরেযেৰ উপ্পজ্জতি. ততো অঞ্ঞা অনন্তরাতি ততো মগ্গঞাণতো অনন্তরা অরহত্তং উপ্পজ্জতি. অথ ৰা উজুমগ্গানুসারিনোতি লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহনাদিকে ৰজ্জেত্ৰা সমথৰিপস্সনং যুগনদ্ধং কত্ৰা ভাৰনাৰসেন পৰত্তং পুব্বভাগমগ্গং অনুস্সরন্তস্স অনুগচ্ছন্তস্স পটিপজ্জন্তস্স গোত্রভুঞাণানন্তরং দিট্ঠেকট্ঠানং কিলেসানং খেপনতো খযস্মিং সোতাপত্তিমগ্গে পঠমং ঞাণং অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতি. ততো অঞ্ঞা অনন্তরাতি ততো পঠমঞাণতো অনন্তরা অনন্তরতো পট্ঠায যাৰ অগ্গমগ্গা অঞ্ঞা অঞ্ঞিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতি.

ততো অঞ্ঞা ৰিমুত্তস্সাতি ততো অঞ্ঞা অঞ্ঞিন্দ্রিযতো পচ্ছা অরহত্তমগ্গঞাণানন্তরা অরহত্তফলেন পঞ্ঞাৰিমুত্তিযা অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযেন ৰিমুত্তস্স. ঞাণং ৰে হোতি তাদিনোতি অরহত্তফলুপ্পত্তিতো উত্তরকালে ইট্ঠানিট্ঠাদীসু তাদিলক্খণপ্পত্তস্স খীণাসৰস্স পচ্চৰেক্খণঞাণং উপ্পজ্জতি. কথং উপ্পজ্জতীতি আহ ‘‘অকুপ্পা মে ৰিমুত্তী’’তি. তস্স অকুপ্পভাৰস্স কারণং দস্সেতি ‘‘ভৰসংযোজনক্খযা’’তি.

ইদানি তাদিসং খীণাসৰং থোমেন্তো ‘‘স ৰে ইন্দ্রিযসম্পন্নো’’তি ততিযং গাথমাহ. তত্থ ইন্দ্রিযসম্পন্নোতি যথাৰুত্তেহি তীহি লোকুত্তরিন্দ্রিযেহি সমন্নাগতো, সুদ্ধেহিপি ৰা পটিপ্পস্সদ্ধিলদ্ধেহি সদ্ধাদীহি ইন্দ্রিযেহি সমন্নাগতো পরিপুণ্ণো, ততো এৰ চক্খাদীহি সুট্ঠু ৰূপসন্তেহি নিব্বিসেৰনেহি ইন্দ্রিযেহি সমন্নাগতো. তেনাহ ‘‘সন্তো’’তি, সব্বকিলেসপরিল়াহৰূপসমেন উপসন্তোতি অত্থো. সন্তিপদে রতোতি নিব্বানে অভিরতো অধিমুত্তো. এত্থ চ ‘‘ইন্দ্রিযসম্পন্নো’’তি এতেন ভাৰিতমগ্গতা, পরিঞ্ঞাতক্খন্ধতা চস্স দস্সিতা. ‘‘সন্তো’’তি এতেন পহীনকিলেসতা, ‘‘সন্তিপদে রতো’’তি এতেন সচ্ছিকতনিরোধতাতি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

ততিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. অদ্ধাসুত্তৰণ্ণনা

৬৩. চতুত্থে অদ্ধাতি কালা. অতীতো অদ্ধাতিআদীসু দ্ৰে পরিযাযা – সুত্তন্তপরিযাযো, অভিধম্মপরিযাযো চ. তত্থ সুত্তন্তপরিযাযেন পটিসন্ধিতো পুব্বে অতীতো অদ্ধা নাম, চুতিতো পচ্ছা অনাগতো অদ্ধা নাম, সহ চুতিপটিসন্ধীহি তদনন্তরং পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা নাম. অভিধম্মপরিযাযেন উপ্পাদো, ঠিতি, ভঙ্গোতি ইমে তযো খণে পত্ৰা নিরুদ্ধধম্মা অতীতো অদ্ধা নাম, তযোপি খণে অসম্পত্তা অনাগতো অদ্ধা নাম, খণত্তযসমঙ্গিনো পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা নাম.

অপরো নযো – অযঞ্হি অতীতাদিৰিভাগো অদ্ধাসন্ততিসমযখণৰসেন চতুধা ৰেদিতব্বো. তেসু অদ্ধাৰিভাগো ৰুত্তো. সন্ততিৰসেন সভাগা একউতুসমুট্ঠানা, একাহারসমুট্ঠানা চ পুব্বাপরিযৰসেন ৰত্তমানাপি পচ্চুপ্পন্না. ততো পুব্বে ৰিসভাগউতুআহারসমুট্ঠানা অতীতা পচ্ছা অনাগতা. চিত্তজা একৰীথিএকজৰনএকসমাপত্তিসমুট্ঠানা পচ্চুপ্পন্না নাম, ততো পুব্বে অতীতা, পচ্ছা অনাগতা. কম্মসমুট্ঠানানং পাটিযেক্কং সন্ততিৰসেন অতীতাদিভেদো নত্থি, তেসংযেৰ পন উতুআহারচিত্তসমুট্ঠানানং উপত্থম্ভকৰসেন তস্স অতীতাদিভাৰো ৰেদিতব্বো. সমযৰসেন একমুহুত্তপুব্বণ্হসাযন্হরত্তিদিৰাদীসু সমযেসু সন্তানৰসেন পৰত্তমানা তংতংসমযে পচ্চুপ্পন্না নাম, ততো পুব্বে অতীতা, পচ্ছা অনাগতা. অযং তাৰ রূপধম্মেসু নযো. অরূপধম্মেসু পন খণৰসেন উপ্পাদাদিক্খণত্তযপরিযাপন্না পচ্চুপ্পন্না, ততো পুব্বে অতীতা, পচ্ছা অনাগতা. অপিচ অতিক্কন্তহেতুপচ্চযকিচ্চা অতীতা, নিট্ঠিতহেতুকিচ্চা অনিট্ঠিতপচ্চযকিচ্চা পচ্চুপ্পন্না, উভযকিচ্চং অসম্পত্তা অনাগতা. অত্তনো ৰা কিচ্চক্খণে পচ্চুপ্পন্না, ততো পুব্বে অতীতা, পচ্ছা অনাগতা. এত্থ চ খণাদিকথাৰ নিপ্পরিযাযা, সেসা পরিযাযা. অযঞ্হি অতীতাদিভেদো নাম ধম্মানং হোতি, ন কালস্স. অতীতাদিভেদে পন ধম্মে উপাদায পরমত্থতো অৰিজ্জমানোপি কালো ইধ তেনেৰ ৰোহারেন অতীতোতিআদিনা ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.

গাথাসু অক্খেয্যসঞ্ঞিনোতি এত্থ অক্খাযতি, কথীযতি, পঞ্ঞাপীযতীতি অক্খেয্যং, কথাৰত্থু, অত্থতো রূপাদযো পঞ্চক্খন্ধা. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘অতীতং ৰা অদ্ধানং আরব্ভ কথং কথেয্য, অনাগতং ৰা…পে… পচ্চুপ্পন্নং ৰা অদ্ধানং আরব্ভ কথং কথেয্যা’’তি (দী. নি. ৩.৩০৫).

তথা –

‘‘যং, ভিক্খৰে, রূপং অতীতং নিরুদ্ধং ৰিপরিণতং, ‘অহোসী’তি তস্স সঙ্খা, ‘অহোসী’তি তস্স সমঞ্ঞা, ‘অহোসী’তি তস্স পঞ্ঞত্তি; ন তস্স সঙ্খা অত্থীতি, ন তস্স সঙ্খা ভৰিস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৬২) –

এৰং ৰুত্তেন নিরুত্তিপথসুত্তেনপি এত্থ অত্থো দীপেতব্বো. এৰং কথাৰত্থুভাৰেন অক্খেয্যসঙ্খাতে খন্ধপঞ্চকে অহন্তি চ মমন্তি চ দেৰোতি চ মনুস্সোতি চ ইত্থীতি চ পুরিসোতি চ আদিনা পৰত্তসঞ্ঞাৰসেন অক্খেয্যসঞ্ঞিনো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু সত্তপুগ্গলাদিসঞ্ঞিনোতি অত্থো. অক্খেয্যস্মিং তণ্হাদিট্ঠিগ্গাহৰসেন পতিট্ঠিতা, রাগাদিৰসেন ৰা অট্ঠহাকারেহি পতিট্ঠিতা. রত্তো হি রাগৰসেন পতিট্ঠিতো হোতি, দুট্ঠো দোসৰসেন, মূল়্হো মোহৰসেন, পরামট্ঠো দিট্ঠিৰসেন, থামগতো অনুসযৰসেন, ৰিনিবদ্ধো মানৰসেন, অনিট্ঠঙ্গতো ৰিচিকিচ্ছাৰসেন, ৰিক্খেপগতো উদ্ধচ্চৰসেন পতিট্ঠিতো হোতীতি.

অক্খেয্যং অপরিঞ্ঞাযাতি তং অক্খেয্যং তেভূমকধম্মে তীহি পরিঞ্ঞাহি অপরিজানিত্ৰা তস্স অপরিজাননহেতু. যোগমাযন্তি মচ্চুনোতি মরণস্স যোগং তেন সংযোগং উপগচ্ছন্তি, ন ৰিসংযোগন্তি অত্থো.

অথ ৰা যোগন্তি উপাযং, তেন যোজিতং পসারিতং মারসেনট্ঠানিযং অনত্থজালং কিলেসজালঞ্চ উপগচ্ছন্তীতি ৰুত্তং হোতি. তথা হি ৰুত্তং –

‘‘ন হি নো সঙ্গরং তেন, মহাসেনেন মচ্চুনা’’তি. (ম. নি. ৩.২৭২; জা. ২.২২.১২১; নেত্তি. ১০৩);

এত্তাৰতা ৰট্টং দস্সেত্ৰা ইদানি ৰিৰট্টং দস্সেতুং ‘‘অক্খেয্যঞ্চ পরিঞ্ঞাযা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ চ-সদ্দো ব্যতিরেকে, তেন অক্খেয্যপরিজাননেন লদ্ধব্বং ৰক্খমানমেৰ ৰিসেসং জোতেতি. পরিঞ্ঞাযাতি ৰিপস্সনাসহিতায মগ্গপঞ্ঞায দুক্খন্তি পরিচ্ছিজ্জ জানিত্ৰা, তপ্পটিবদ্ধকিলেসপ্পহানেন ৰা তং সমতিক্কমিত্ৰা তিস্সন্নম্পি পরিঞ্ঞানং কিচ্চং মত্থকং পাপেত্ৰা. অক্খাতারং ন মঞ্ঞতীতি সব্বসো মঞ্ঞনানং পহীনত্তা খীণাসৰো অক্খাতারং ন মঞ্ঞতি, কারকাদিসভাৰং কিঞ্চি অত্তানং ন পচ্চেতীতি অত্থো. ফুট্ঠো ৰিমোক্খো মনসা, সন্তিপদমনুত্তরন্তি যস্মা সব্বসঙ্খতৰিমুত্তত্তা ‘‘ৰিমোক্খো’’তি সব্বকিলেসসন্তাপৰূপসমনট্ঠানতায ‘‘সন্তিপদ’’ন্তি লদ্ধনামো নিব্বানধম্মো ফুট্ঠো ফুসিতো পত্তো, তস্মা অক্খাতারং ন মঞ্ঞতীতি. অথ ৰা ‘‘পরিঞ্ঞাযা’’তি পদেন দুক্খসচ্চস্স পরিঞ্ঞাভিসমযং সমুদযসচ্চস্স পহানাভিসমযঞ্চ ৰত্ৰা ইদানি ‘‘ফুট্ঠো ৰিমোক্খো মনসা, সন্তিপদমনুত্তর’’ন্তি ইমিনা মগ্গনিরোধানং ভাৰনাসচ্ছিকিরিযাভিসমযং ৰদতি. তস্সত্থো – সমুচ্ছেদৰসেন সব্বকিলেসেহি ৰিমুচ্চতীতি ৰিমোক্খো, অরিযমগ্গো. সো পনস্স মগ্গচিত্তেন ফুট্ঠো ফুসিতো ভাৰিতো, তেনেৰ অনুত্তরং সন্তিপদং নিব্বানং ফুট্ঠং ফুসিতং সচ্ছিকতন্তি.

অক্খেয্যসম্পন্নোতি অক্খেয্যনিমিত্তং ৰিৰিধাহি ৰিপত্তীহি উপদ্দুতে লোকে পহীনৰিপল্লাসতায ততো সুপরিমুত্তো অক্খেয্যপরিঞ্ঞাভিনিব্বত্তাহি সম্পত্তীহি সম্পন্নো সমন্নাগতো. সঙ্খায সেৰীতি পঞ্ঞাৰেপুল্লপ্পত্তিযা চীৰরাদিপচ্চযে সঙ্খায পরিতুলেত্ৰাৰ সেৰনসীলো, সঙ্খাতধম্মত্তা চ আপাথগতং সব্বম্পি ৰিসযং ছল়ঙ্গুপেক্খাৰসেন সঙ্খায সেৰনসীলো. ধম্মট্ঠোতি অসেক্খধম্মেসু নিব্বানধম্মে এৰ ৰা ঠিতো. ৰেদগূতি ৰেদিতব্বস্স চতুসচ্চস্স পারঙ্গতত্তা ৰেদগূ. এৰংগুণো অরহা ভৰাদীসু কত্থচি আযতিং পুনব্ভৰাভাৰতো মনুস্সদেৰাতি সঙ্খ্যং ন উপেতি, অপঞ্ঞত্তিকভাৰমেৰ গচ্ছতীতি অনুপাদাপরিনিব্বানেন দেসনং নিট্ঠাপেসি.

চতুত্থসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. দুচ্চরিতসুত্তৰণ্ণনা