৪. চতুক্কনিপাতো
১. ব্রাহ্মণধম্মযাগসুত্তৰণ্ণনা
১০০. চতুক্কনিপাতস্স পঠমে অহন্তি অত্তনিদ্দেসো. যো হি পরো ন হোতি, সো নিযকজ্ঝত্তসঙ্খাতো অত্তা ‘‘অহ’’ন্তি ৰুচ্চতি. অস্মীতি পটিজাননা. যো পরমত্থব্রাহ্মণভাৰো ‘‘অহ’’ন্তি ৰুচ্চমানো, তস্স অত্তনি অত্থিভাৰং পটিজানন্তো হি সত্থা ‘‘অস্মী’’তি অৰোচ. ‘‘অহমস্মী’’তি চ যথা ‘‘অহমস্মি ব্রহ্মা মহাব্রহ্মা, সেয্যোহমস্মী’’তি চ অপ্পহীনদিট্ঠিমানানুসযা পুথুজ্জনা অত্তনো দিট্ঠিমানমঞ্ঞনাভিনিৰেসৰসেন অভিৰদন্তি, ন এৰং ৰুত্তং. সব্বসো পন পহীনদিট্ঠিমানানুসযো ভগৰা সমঞ্ঞং অনতিধাৰন্তো লোকসমঞ্ঞানুরোধেন ৰেনেয্যসন্তানেসু ধম্মং পতিট্ঠপেন্তো কেৰলং তাদিসস্স গুণস্স অত্তনি ৰিজ্জমানতং পটিজানন্তো ‘‘অহমস্মী’’তি আহ. ব্রাহ্মণোতি বাহিতপাপত্তা ব্রহ্মস্স চ অণনতো ব্রাহ্মণো. অযঞ্হেত্থ অত্থো – ভিক্খৰে, অহং পরমত্থতো ব্রাহ্মণোস্মীতি. ভগৰা সব্বাকারপরিপুণ্ণস্স দানসংযমাদিৰতসমাদানস্স নিরৰসেসায তপচরিযায পারং গতো সম্মদেৰ ৰুসিতব্রহ্মচরিযৰাসো সকলৰেদন্তগূ সুৰিসুদ্ধৰিজ্জাচরণো সব্বথা নিন্হাতপাপমলো অনুত্তরস্স অরিযমগ্গসঙ্খাতস্স ব্রাহ্মণস্স ৰত্তা পৰত্তা, সুপরিসুদ্ধস্স চ সাসনব্রহ্মচরিযস্স পৰেদেতা, তস্মা সব্বসো বাহিতপাপত্তা ব্রহ্মস্স চ অণনতো কথনতো পরমত্থেন ব্রাহ্মণোতি ৰুচ্চতি.
ইতি ভগৰা সদেৰকে লোকে অত্তনো অনুত্তরং ব্রাহ্মণভাৰং পৰেদেত্ৰা যানি তানি ব্রাহ্মণদানাদীনি ছ কম্মানি ব্রাহ্মণস্স পঞ্ঞাপেন্তি, তেসম্পি সুপরিসুদ্ধানং উক্কংসতো অত্তনি সংৰিজ্জমানতং দস্সেতুং ‘‘যাচযোগো’’তিআদিমাহ.
তত্থ যাচযোগোতি যাচেহি যুত্তো. যাচন্তীতি যাচা, যাচকা, তে পনেত্থ ৰেনেয্যা ৰেদিতব্বা. তে হি ‘‘দেসেতু, ভন্তে ভগৰা, ধম্মং; দেসেতু, সুগতো, ধম্ম’’ন্তি ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ধম্মদেসনং যাচন্তি. ভগৰা চ তেসং ইচ্ছাৰিঘাতং অকরোন্তো যথারুচি ধম্মং দেসেন্তো ধম্মদানং দেতীতি যাচযোগো, সদা সব্বকালং তেহি অৰিরহিতো. অথ ৰা যাচযোগোতি যাচনযোগ্গো, অধিপ্পাযপূরণতো যাচিতুং যুত্তোতি অত্থো ‘‘যাজযোগো’’তিপি পাঠো. তত্থ যাজো ৰুচ্চতি মহাদানং, যিট্ঠন্তি অত্থো. ইধ পন ধম্মদানং ৰেদিতব্বং, যাজে নিযুত্তোতি যাজযোগা. সদাতি সব্বদা, অনৰরতপ্পৰত্তসদ্ধম্মমহাদানোতি অত্থো. অথ ৰা যাজেন যোজেতীতিপি যাজযোগো. তিৰিধদানসঙ্খাতেন যাজেন সত্তে যথারহং যোজেতি, তত্থ দানে নিযোজেতীতি অত্থো. ‘‘যাজযোগো সতত’’ন্তিপি পঠন্তি. পযতপাণীতি পরিসুদ্ধহত্থো. যো হি দানাধিমুত্তো আমিসদানং দেন্তো সক্কচ্চং সহত্থেন দেয্যধম্মং দাতুং সদা ধোতহত্থোযেৰ হোতি, সো ‘‘পযতপাণী’’তি ৰুচ্চতি. ভগৰাপি ধম্মদানাধিমুত্তো সক্কচ্চং সব্বকালং ধম্মদানে যুত্তপ্পযুত্তোতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘পযতপাণী’’তি. ‘‘সদা’’তি চ পদং ইমিনাপি সদ্ধিং যোজেতব্বং ‘‘সদা পযতপাণী’’তি. অৰিভাগেন হি সত্থা ৰেনেয্যলোকস্স সদ্ধম্মদানং সদা সব্বকালং পৰত্তেন্তো তত্থ যুত্তপ্পযুত্তো হুত্ৰা ৰিহরতি.
অপরো নযো – যোগো ৰুচ্চতি ভাৰনা. যথাহ ‘‘যোগা ৰে জাযতে ভূরী’’তি (ধ. প. ২৮২). তস্মা যাজযোগোতি যাজভাৰনং, পরিচ্চাগভাৰনং অনুযুত্তোতি অত্থো. ভগৰা হি অভিসম্বোধিতো পুব্বে বোধিসত্তভূতোপি করুণাসমুস্সাহিতো অনৰসেসতো দানং পরিব্রূহেন্তো তত্থ উক্কংসপারমিপ্পত্তো হুত্ৰা অভিসম্বোধিং পাপুণি, বুদ্ধো হুত্ৰাপি তিৰিধং দানং পরিব্রূহেসি ৰিসেসতো ধম্মদানং, পরেপি তত্থ নিযোজেসি. তথা হি সো ৰেনেয্যযাচকানং কস্সচি সরণানি অদাসি, কস্সচি পঞ্চ সীলানি, কস্সচি দস সীলানি, কস্সচি চতুপারিসুদ্ধিসীলং, কস্সচি ধুতধম্মে, কস্সচি চত্তারি ঝানানি, কস্সচি অট্ঠ সমাপত্তিযো, কস্সচি পঞ্চাভিঞ্ঞাযো, চত্তারো মগ্গে, চত্তারি সামঞ্ঞফলানি, তিস্সো ৰিজ্জা, চতস্সো পটিসম্ভিদাতি এৰমাদিলোকিযলোকুত্তরভেদং গুণধনং ধম্মদানৰসেন যথাধিপ্পাযং দেন্তো পরে চ ‘‘দেথা’’তি নিযোজেন্তো পরিচ্চাগভাৰনং পরিব্রূহেসি. তেন ৰুত্তং ‘‘পরিচ্চাগভাৰনং অনুযুত্তো’’তি.
পযতপাণীতি ৰা আযতপাণী, হত্থগতং কিঞ্চি দাতুং ‘‘এহি গণ্হা’’তি পসারিতহত্থো ৰিয আচরিযমুট্ঠিং অকত্ৰা সদ্ধম্মদানে যুত্তপ্পযুত্তোতি অত্থো. পযতপাণীতি ৰা উস্সাহিতহত্থো, আমিসদানং দাতুং উস্সাহিতহত্থো ৰিয ধম্মদানে কতুস্সাহোতি অত্থো. অন্তিমদেহধরোতি ব্রহ্মচরিযৰসেন ব্রাহ্মণকরণানং ধম্মানং পারিপূরিযা পচ্ছিমত্তভাৰধারী. অৰুসিতৰতো হি ৰসলকরণানং ধম্মানং অপ্পহানেন ৰসলাদিসমঞ্ঞা গতি আযতিং গব্ভসেয্যা সিযা. তেন ভগৰা অত্তনো অচ্চন্তৰুসিতব্রাহ্মণভাৰং দস্সেতি. অনুত্তরো ভিসক্কো সল্লকত্তোতি দুত্তিকিচ্ছস্স ৰট্টদুক্খরোগস্স তিকিচ্ছনতো উত্তমো ভিসক্কো, অঞ্ঞেহি অনুদ্ধরণীযানং রাগাদিসল্লানং কন্তনতো সমুচ্ছেদৰসেন সমুদ্ধরণতো উত্তমো সল্লকন্তনৰেজ্জো. ইমিনা নিপ্পরিযাযতো ব্রাহ্মণকরণানং ধম্মানং অত্তনি পতিট্ঠিতানং পরসন্ততিযং পতিট্ঠাপনেন পরেসম্পি ব্রাহ্মণকরণমাহ.
তস্স মে তুম্হে পুত্তাতি তস্স এৰরূপস্স মম তুম্হে, ভিক্খৰে, পুত্তা অত্রজা হোথ. ওরসাতি উরসি সম্বন্ধা. যথা হি সত্তানং ওরসপুত্তা অত্রজা ৰিসেসেন পিতুসন্তকস্স দাযজ্জস্স ভাগিনো হোন্তি, এৰমেতেপি অরিযপুগ্গলা সম্মাসম্বুদ্ধস্স ধম্মস্সৰনন্তে অরিযায জাতিযা জাতা. তস্স সন্তকস্স ৰিমুত্তিসুখস্স অরিযধম্মরতনস্স চ একংসভাগিযতায ওরসা. অথ ৰা ভগৰতো ধম্মদেসনানুভাৰেন অরিযভূমিং ওক্কমমানা ওক্কন্তা চ অরিযসাৰকা সত্থু উরে ৰাযামজনিতাভিজাতিতায নিপ্পরিযাযেন ‘‘ওরসপুত্তা’’তি ৰত্তব্বতং অরহন্তি. তথা হি তে ভগৰতা আসযানুসযচরিযাধিমুত্তিআদিৰোলোকনেন ৰজ্জানুচিন্তনেন চ হদযে কত্ৰা ৰজ্জতো নিৰারেত্ৰা অনৰজ্জে পতিট্ঠপেন্তেন সীলাদিধম্মসরীরপোসনেন সংৰড্ঢিতা. মুখতো জাতাতি মুখতো জাতায ধম্মদেসনায অরিযায জাতিযা জাতত্তা মুখতো জাতা. অথ ৰা অনঞ্ঞসাধারণতো সব্বস্স কুসলধম্মস্স মুখতো পাতিমোক্খতো ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনাসঙ্খাততো ৰিমোক্খমুখতো ৰা অরিযমগ্গজাতিযা জাতাতিপি মুখতো জাতা. সিক্খত্তযসঙ্গহে সাসনধম্মে অরিযমগ্গধম্মে ৰা জাতাতি ধম্মজা. তেনেৰ ধম্মেন নিম্মিতা মাপিতাতি ধম্মনিম্মিতা. সতিধম্মৰিচযাদি ধম্মদাযাদা, ন লাভসক্কারাদি আমিসদাযাদা, ধম্মদাযাদা নো আমিসদাযাদা হোথাতি অত্থো.
তত্থ ধম্মো দুৰিধো – নিপ্পরিযাযধম্মো, পরিযাযধম্মোতি. আমিসম্পি দুৰিধং – নিপ্পরিযাযামিসং, পরিযাযামিসন্তি. কথং? মগ্গফলনিব্বানপ্পভেদো হি নৰৰিধো লোকুত্তরধম্মো নিপ্পরিযাযধম্মো, নিব্বত্তিতধম্মোযেৰ, ন কেনচি পরিযাযেন কারণেন ৰা লেসেন ৰা ধম্মো. যং পনিদং ৰিৰট্টূপনিস্সিতং কুসলং, সেয্যথিদং – ইধেকচ্চো ৰিৰট্টং পত্থেন্তো দানং দেতি, সীলং সমাদিযতি, উপোসথকম্মং করোতি, গন্ধমালাদীহি ৰত্থুপূজং করোতি, ধম্মং সুণাতি, দেসেতি, ঝানসমাপত্তিযো নিব্বত্তেতি, এৰং করোন্তো অনুপুব্বেন নিপ্পরিযাযং অমতং নিব্বানং পটিলভতি, অযং পরিযাযধম্মো. তথা চীৰরাদযো চত্তারো পচ্চযা নিপ্পরিযাযামিসমেৰ, ন অঞ্ঞেন পরিযাযেন ৰা কারণেন ৰা লেসেন ৰা আমিসং. যং পনিদং ৰট্টগামিকুসলং, সেয্যথিদং – ইধেকচ্চো ৰট্টং পত্থেন্তো সম্পত্তিভৰং ইচ্ছমানো দানং দেতি…পে… সমাপত্তিযো নিব্বত্তেতি, এৰং করোন্তো অনুপুব্বেন দেৰমনুস্সসম্পত্তিযো পটিলভতি, ইদং পরিযাযামিসং নাম.
তত্থ নিপ্পরিযাযধম্মোপি ভগৰতোযেৰ সন্তকো. ভগৰতা হি কথিতত্তা ভিক্খূ মগ্গফলনিব্বানানি অধিগচ্ছন্তি. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘সো, হি, ব্রাহ্মণ, ভগৰা অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা, অসঞ্জাতস্স মগ্গস্স সঞ্জনেতা…পে… মগ্গানুগা চ পনেতরহি সাৰকা ৰিহরন্তি পচ্ছা সমন্নাগতা’’তি (ম. নি. ৩.৭৯; চূলনি. মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫).
‘‘সো, হাৰুসো, ভগৰা জানং জানাতি, পস্সং পস্সতি, চক্খুভূতো ঞাণভূতো ধম্মভূতো ব্রহ্মভূতো, ৰত্তা পৰত্তা, অত্থস্স নিন্নেতা, অমতস্স দাতা, ধম্মস্সামী তথাগতো’’তি (ম. নি. ১.২০৩; ৩.২৮১) চ.
পরিযাযধম্মোপি ভগৰতোযেৰ সন্তকো. ভগৰতা হি কথিতত্তা এৰ জানন্তি ‘‘ৰিৰট্টং পত্থেত্ৰা দানং দেন্তো…পে… সমাপত্তিযো নিব্বত্তেন্তো অনুক্কমেন অমতং নিব্বানং পটিলভতী’’তি. নিপ্পরিযাযামিসম্পি ভগৰতোযেৰ সন্তকং. ভগৰতা হি অনুঞ্ঞাতত্তাযেৰ ভিক্খূহি জীৰকৰত্থুং আদিং কত্ৰা পণীতচীৰরং লদ্ধং. যথাহ –
‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, গহপতিচীৰরং. যো ইচ্ছতি, পংসুকূলিকো হোতু. যো ইচ্ছতি, গহপতিচীৰরং সাদিযতু. ইতরীতরেনপাহং, ভিক্খৰে, সন্তুট্ঠিংযেৰ ৰণ্ণেমী’’তি (মহাৰ. ৩৩৭).
এৰং ইতরেপি পচ্চযা ভগৰতা অনুঞ্ঞাতত্তা এৰ ভিক্খূহি পরিভুঞ্জিতুং লদ্ধা. পরিযাযামিসম্পি ভগৰতোযেৰ সন্তকং. ভগৰতা হি কথিতত্তা এৰ জানন্তি ‘‘সম্পত্তিভৰং পত্থেন্তো দানং দত্ৰা সীলং…পে… সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৰা অনুক্কমেন পরিযাযামিসং দিব্বসম্পত্তিং মনুস্সসম্পত্তিঞ্চ পটিলভতী’’তি. যদেৰ যস্মা নিপ্পরিযাযধম্মোপি পরিযাযধম্মোপি নিপ্পরিযাযামিসম্পি পরিযাযামিসম্পি ভগৰতোযেৰ সন্তকং, তস্মা তত্থ অত্তনো সামিভাৰং দস্সেন্তো তত্থ চ যং সেট্ঠতরং অচ্চন্তহিতসুখাৰহং তত্থেৰ নে নিযোজেন্তো এৰমাহ ‘‘তস্স মে তুম্হে পুত্তা ওরসা…পে… নো আমিসদাযাদা’’তি.
ইতি ভগৰা পরিপুণ্ণৰতসমাদানং তপচরিযং সম্মদেৰ ৰুসিতব্রহ্মচরিযং সুৰিসুদ্ধৰিজ্জাচরণসম্পন্নং অনৰসেসৰেদন্তপারগুং বাহিতসব্বপাপং সততং যাচযোগং সদেৰকে লোকে অনুত্তরদক্খিণেয্যভাৰপ্পত্তং অত্তনো পরমত্থব্রাহ্মণভাৰং অরিযসাৰকানঞ্চ অত্তনো ওরসপুত্তাদিভাৰং পৰেদেসি. ভগৰা হি ‘‘সীহোতি খো, ভিক্খৰে, তথাগতস্সেতং অধিৰচনং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তি (অ. নি. ৫.৯৯) এত্থ সীহসদিসং, ‘‘পুরিসো মগ্গকুসলোতি খো, তিস্স, তথাগতস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি (সং. নি. ৩.৮৪) এত্থ মগ্গদেসকপুরিসসদিসং, ‘‘রাজাহমস্মি সেলা’’তি (ম. নি. ২.৩৯৯; সু. নি. ৫৫৯) এত্থ রাজসদিসং, ‘‘ভিসক্কো সল্লকত্তোতি খো, সুনক্খত্ত, তথাগতস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি (ম. নি. ৩.৬৫) এত্থ ৰেজ্জসদিসং, ‘‘ব্রাহ্মণোতি খো, ভিক্খৰে, তথাগতস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি (অ. নি. ৮.৮৫) এত্থ ব্রাহ্মণসদিসং অত্তানং কথেসি. ইধাপি ব্রাহ্মণ সদিসং কত্ৰা কথেসি.
ইদানি যেহি দানাদীহি যুত্তস্স ইতো বাহিরকব্রাহ্মণস্স ব্রাহ্মণকিচ্চং পরিপুণ্ণং মঞ্ঞন্তি, তেহি অত্তনো দানাদীনং অগ্গসেট্ঠভাৰং পকাসেতুং ‘‘দ্ৰেমানি, ভিক্খৰে, দানানী’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ যাগাতি মহাযঞ্ঞা, মহাদানানীতি অত্থো, যানি ‘‘যিট্ঠানী’’তিপি ৰুচ্চন্তি. তত্থ ৰেলামদানৰেস্সন্তরদানমহাৰিজিতযঞ্ঞসদিসা আমিসযাগা ৰেদিতব্বা, মহাসমযসুত্তমঙ্গলসুত্তচূল়রাহুলোৰাদসুত্তসমচিত্তসুত্তদেসনাদযো ধম্মযাগা. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ.
গাথাযং অযজীতি অদাসি. অমচ্ছরীতি সব্বমচ্ছরিযানং বোধিমূলেযেৰ সুপ্পহীনত্তা মচ্ছেররহিতো. সব্বভূতানুকম্পীতি মহাকরুণায সব্বসত্তে পিযপুত্তং ৰিয অনুগ্গণ্হনসীলো. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘ৰধকে দেৰদত্তে চ, চোরে অঙ্গুলিমালকে;
ধনপালে রাহুলে চেৰ, সমচিত্তো মহামুনী’’তি. (মি. প. ৬.৬.৫) –
সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
পঠমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সুলভসুত্তৰণ্ণনা
১০১. দুতিযে অপ্পানীতি পরিত্তানি. সুলভানীতি সুখেন লদ্ধব্বানি, যত্থ কত্থচি ৰা সক্কা হোতি লদ্ধুং. অনৰজ্জানীতি ৰজ্জরহিতানি নিদ্দোসানি আগমনসুদ্ধিতো কাযমণ্ডনাদিকিলেসৰত্থুভাৰাভাৰতো চ. তত্থ সুলভতায পরিযেসনদুক্খস্স অভাৰো দস্সিতো, অপ্পতায পরিহরণদুক্খস্সপি অভাৰো দস্সিতো, অনৰজ্জতায অগরহিতব্বতায ভিক্খুসারুপ্পভাৰো দস্সিতো হোতি. অপ্পতায ৰা পরিত্তাসস্স অৰত্থুতা, সুলভতায গেধায অৰত্থুতা, অনৰজ্জতায আদীনৰৰসেন নিস্সরণপঞ্ঞায ৰত্থুতা দস্সিতা হোতি. অপ্পতায ৰা লাভেন ন সোমনস্সং জনযন্তি, সুলভতায অলাভেন ন দোমনস্সং জনযন্তি, অনৰজ্জতায ৰিপ্পটিসারনিমিত্তং অঞ্ঞাণুপেক্খং ন জনযন্তি অৰিপ্পটিসারৰত্থুভাৰতো.
পংসুকূলন্তি রথিকাসুসানসঙ্কারকূটাদীসু যত্থ কত্থচি পংসূনং উপরি ঠিতত্তা অব্ভুগ্গতট্ঠেন পংসুকূলং ৰিযাতি পংসুকূলং, পংসু ৰিয কুচ্ছিতভাৰং উলতি গচ্ছতীতি পংসুকূলন্তি এৰং লদ্ধনামং রথিকাদীসু পতিতনন্তকানি উচ্চিনিত্ৰা কতচীৰরং. পিণ্ডিযালোপোতি জঙ্ঘপিণ্ডিযা বলেন চরিত্ৰা ঘরে ঘরে আলোপমত্তং কত্ৰা লদ্ধভোজনং. রুক্খমূলন্তি ৰিৰেকানুরূপং যংকিঞ্চি রুক্খসমীপং. পূতিমুত্তন্তি যংকিঞ্চি গোমুত্তং. যথা হি সুৰণ্ণৰণ্ণোপি কাযো পূতিকাযোৰ এৰং অভিনৰম্পি মুত্তং পূতিমুত্তমেৰ. তত্থ কেচি গোমুত্তভাৰিতং হরিতকীখণ্ডং ‘‘পূতিমুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি, পূতিভাৰেন আপণাদিতো ৰিস্সট্ঠং ছড্ডিতং অপরিগ্গহিতং যংকিঞ্চি ভেসজ্জং পূতিমুত্তন্তি অধিপ্পেতন্তি অপরে.
যতো খোতি পচ্চত্তে নিস্সক্কৰচনং, যং খোতি ৰুত্তং হোতি. তেন ‘‘তুট্ঠো হোতী’’তি ৰুত্তকিরিযং পরামসতি. তুট্ঠোতি সন্তুট্ঠো. ইদমস্সাহন্তি য্ৰাযং চতুব্বিধেন যথাৰুত্তেন পচ্চযেন অপ্পেন সুলভেন সন্তোসো, ইদং ইমস্স ভিক্খুনো সীলসংৰরাদীসু অঞ্ঞতরং একং সামঞ্ঞঙ্গং সমণভাৰকারণন্তি অহং ৰদামি. সন্তুট্ঠস্স হি চতুপারিসুদ্ধিসীলং সুপরিপুণ্ণং হোতি, সমথৰিপস্সনা চ ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি. অথ ৰা সামঞ্ঞং নাম অরিযমগ্গো. তস্স সঙ্খেপতো দ্ৰে অঙ্গানি – বাহিরং, অজ্ঝত্তিকন্তি. তত্থ বাহিরং সপ্পুরিসূপনিস্সযো সদ্ধম্মস্সৰনঞ্চ, অজ্ঝত্তিকং পন যোনিসো মনসিকারো ধম্মানুধম্মপটিপত্তি চ. তেসু যস্মা যথারহং ধম্মানুধম্মপটিপত্তিভূতা তস্সা মূলভূতা চেতে ধম্মা, যদিদং অপ্পিচ্ছতা সন্তুট্ঠিতা পৰিৰিত্ততা অসংসট্ঠতা আরদ্ধৰীরিযতাতি এৰমাদযো, তস্মা ৰুত্তং ‘‘ইদমস্সাহং অঞ্ঞতরং সামঞ্ঞঙ্গন্তি ৰদামী’’তি.
গাথাসু সেনাসনমারব্ভাতি ৰিহারাদিং মঞ্চপীঠাদিঞ্চ সেনাসনং নিস্সায. চীৰরং পানভোজনন্তি নিৰাসনাদিচীৰরং, অম্বপানকাদিপানং, খাদনীযভোজনীযাদিভুঞ্জিতব্বৰত্থুঞ্চ আরব্ভাতি সম্বন্ধো. ৰিঘাতো ৰিহতভাৰো চেতোদুক্খং ন হোতীতি যোজনা. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – ‘‘অসুকস্মিং নাম আৰাসে পচ্চযা সুলভা’’তি লভিতব্বট্ঠানগমনেন ৰা ‘‘ময্হং পাপুণাতি ন তুয্হ’’ন্তি ৰিৰাদাপজ্জনেন ৰা নৰকম্মকরণাদিৰসেন ৰা সেনাসনাদীনি পরিযেসন্তানং অসন্তুট্ঠানং ইচ্ছিতলাভাদিনা যো ৰিঘাতো চিত্তস্স হোতি, সো তত্থ সন্তুট্ঠস্স ন হোতীতি. দিসা নপ্পটিহঞ্ঞতীতি সন্তুট্ঠিযা চাতুদ্দিসাভাৰেন দিসা নপ্পটিহন্তি. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘চাতুদ্দিসো অপ্পটিঘো চ হোতি,
সন্তুস্সমানো ইতরীতরেনা’’তি. (সু. নি. ৪২; চূল়নি. খগ্গৰিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২৮);
যস্স হি ‘‘অসুকট্ঠানং নাম গতো চীৰরাদীনি লভিস্সামী’’তি চিত্তং উপ্পজ্জতি, তস্স দিসা পটিহঞ্ঞতি নাম. যস্স পন এৰং ন উপ্পজ্জতি, তস্স দিসা ন পটিহঞ্ঞতি নাম. ধম্মাতি পটিপত্তিধম্মা. সামঞ্ঞস্সানুলোমিকাতি সমণধম্মস্স সমথৰিপস্সনাভাৰনায অরিযমগ্গস্সেৰ ৰা অনুচ্ছৰিকা অপ্পিচ্ছতাদযো. অধিগ্গহিতাতি সব্বে তে তুট্ঠচিত্তস্স সন্তুট্ঠচিত্তেন ভিক্খুনা অধিগ্গহিতা পটিপক্খধম্মে অভিভৰিত্ৰা গহিতা হোন্তি অব্ভন্তরগতা, ন বাহিরগতাতি.
দুতিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. আসৰক্খযসুত্তৰণ্ণনা
১০২. ততিযে জানতোতি জানন্তস্স. পস্সতোতি পস্সন্তস্স. যদিপি ইমানি দ্ৰেপি পদানি একত্থানি, ব্যঞ্জনমেৰ নানং, এৰং সন্তেপি ‘‘জানতো’’তি ঞাণলক্খণং উপাদায পুগ্গলং নিদ্দিসতি. জাননলক্খণঞ্হি ঞাণং. ‘‘পস্সতো’’তি ঞাণপ্পভাৰং উপাদায. দস্সনপ্পভাৰঞ্হি উপাদায ঞাণসমঙ্গী পুগ্গলো চক্খুমা ৰিয পুগ্গলো চক্খুনা রূপানি, ঞাণেন ৰিৰটে ধম্মে পস্সতি. অথ ৰা জানতোতি অনুবোধঞাণেন জানতো. পস্সতোতি পটিৰেধঞাণেন পস্সতো. পটিলোমতো ৰা দস্সনমগ্গেন পস্সতো, ভাৰনামগ্গেন জানতো. কেচি পন ‘‘ঞাততীরণপহানপরিঞ্ঞাহি জানতো, সিখাপ্পত্তৰিপস্সনায পস্সতো’’তি ৰদন্তি. অথ ৰা দুক্খং পরিঞ্ঞাভিসমযেন জানতো, নিরোধং সচ্ছিকিরিযাভিসমযেন পস্সতো. তদুভযে চ সতি পহানভাৰনাভিসমযা সিদ্ধা এৰ হোন্তীতি চতুসচ্চাভিসমযো ৰুত্তো হোতি. যদা চেত্থ ৰিপস্সনাঞাণং অধিপ্পেতং, তদা ‘‘জানতো পস্সতো’’তি পদানং হেতুঅত্থদীপনতা দট্ঠব্বা. যদা পন মগ্গঞাণং অধিপ্পেতং, তদা মগ্গকিচ্চত্থদীপনতা.
আসৰানং খযন্তি ‘‘জানতো, অহং ভিক্খৰে, পস্সতো আসৰানং খযং ৰদামী’’তি (ম. নি. ১.১৫; সং. নি. ৩.১০১; ৫.১০৯৫) এৰমাগতে সব্বাসৰসংৰরপরিযাযে ‘‘আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তি’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.৪৩৮) চ সুত্তপদেসু আসৰানং পহানং অচ্চন্তক্খযো অসমুপ্পাদো খীণাকারো নত্থিভাৰো ‘‘আসৰক্খযো’’তি ৰুত্তো. ‘‘আসৰানং খযা সমণো হোতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৪৩৮) ফলং.
‘‘পরৰজ্জানুপস্সিস্স, নিচ্চং উজ্ঝানসঞ্ঞিনো;
আসৰা তস্স ৰড্ঢন্তি, আরা সো আসৰক্খযা’’তি. (ধ. প. ২৫৩); –
আদীসু নিব্বানং.
‘‘সেখস্স সিক্খমানস্স, উজুমগ্গানুসারিনো;
খযস্মিং পঠমং ঞাণং, ততো অঞ্ঞা অনন্তরা;
ততো অঞ্ঞাৰিমুত্তস্স, ঞাণং ৰে হোতি তাদিনো’’তি. (অ. নি. ৩.৮৬; ইতিৰু. ৬২) –
এৰমাগতে ইন্দ্রিযসুত্তে ইধ চ মগ্গো ‘‘আসৰক্খযো’’তি ৰুত্তো. তস্মা যথাৰুত্তনযেন জানন্তস্স পস্সন্তস্স অহং অরিযমগ্গাধিগমং ৰদামীতি ৰুত্তং হোতি. নো অজানতো নো অপস্সতোতি যো পন ন জানাতি ন পস্সতি, তস্স নো ৰদামীতি অত্থো. এতেন যে অজানতো অপস্সতোপি সংসারসুদ্ধিং ৰদন্তি, তে পটিক্খিপতি. পুরিমেন ৰা পদদ্ৰযেন উপাযো ৰুত্তো, ইমিনা অনুপাযপটিসেধো. সঙ্খেপেন চেত্থ ঞাণং আসৰক্খযকরং, সেসং তস্স পরিক্খারোতি দস্সেতি.
ইদানি যং জানতো যং পস্সতো আসৰক্খযো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৰে, জানতো’’তি পুচ্ছং আরভি. তত্থ জাননা বহুৰিধা. দব্বজাতিকো এৰ হি কোচি ভিক্খু ছত্তং কাতুং জানাতি, কোচি চীৰরাদীনং অঞ্ঞতরং, তস্স ঈদিসানি কম্মানি ৰত্তসীসে ঠত্ৰা করোন্তস্স সা জাননা ‘‘মগ্গফলানং পদট্ঠানং ন হোতী’’তি ন ৰত্তব্বা. যো পন সাসনে পব্বজিত্ৰা ৰেজ্জকম্মাদীনি কাতুং জানাতি, তস্সেৰং জানতো আসৰা ৰড্ঢন্তিযেৰ. তস্মা যং জানতো যং পস্সতো আসৰানং খযো হোতি, তদেৰ দস্সেন্তো আহ ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তিআদি. তত্থ যং ৰত্তব্বং চতুসচ্চকম্মট্ঠানং, তং হেট্ঠা যোনিসোমনসিকারসুত্তে সঙ্খেপতো ৰুত্তমেৰ.
তত্থ পন ‘‘যোনিসো, ভিক্খৰে, ভিক্খু মনসি করোন্তো অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৰেতী’’তি (ইতিৰু. ১৬) আগতত্তা ‘‘ইদং দুক্খন্তি যোনিসো মনসি করোতী’’তিআদিনা অত্থৰিভাৰনা কতা. ইধ ‘‘ইদং দুক্খন্তি, ভিক্খৰে, জানতো পস্সতো আসৰানং খযো হোতী’’তি (ম. নি. ১.১৫; সং. নি. ৩.১০১; ৫.১০৯৫) আগতত্তা ‘‘ইদং দুক্খন্তি পরিঞ্ঞাপটিৰেধৰসেন পরিঞ্ঞাভিসমযৰসেন মগ্গঞাণেন জানতো পস্সতো আসৰানং খযো হোতী’’তিআদিনা নযেন যোজেতব্বং. আসৰেসু চ পঠমমগ্গেন দিট্ঠাসৰো খীযতি, ততিযমগ্গেন কামাসৰো, চতুত্থমগ্গেন ভৰাসৰো অৰিজ্জাসৰো চ খীযতীতি ৰেদিতব্বো.
গাথাসু ৰিমুত্তিঞাণন্তি ৰিমুত্তিযং নিব্বানে ফলে চ পচ্চৰেক্খণঞাণং. উত্তমন্তি উত্তমধম্মারম্মণত্তা উত্তমং. খযে ঞাণন্তি আসৰানং সংযোজনানঞ্চ খযে খযকরে অরিযমগ্গে ঞাণং. ‘‘খীণা সংযোজনা ইতি ঞাণ’’ন্তি ইধাপি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. তেন পহীনকিলেসপচ্চৰেক্খণং দস্সেতি. এৰমেত্থ চত্তারিপি পচ্চৰেক্খণঞাণানি ৰুত্তানি হোন্তি. অৰসিট্ঠকিলেসপচ্চৰেক্খণা হি ইধ নত্থি অরহত্তফলাধিগমস্স অধিপ্পেতত্তা. যথা চেত্থ জানতো পস্সতোতি নিব্বানাধিগমেন সম্মাদিট্ঠিকিচ্চং অধিকং কত্ৰা ৰুত্তং, এৰং সম্মপ্পধানকিচ্চম্পি অধিকমেৰ ইচ্ছিতব্বন্তি দস্সেন্তো ‘‘ন ত্ৰেৰিদং কুসীতেনা’’তি ওসানগাথমাহ.
তত্থ ন ত্ৰেৰিদন্তি ন তু এৰ ইদং. তুসদ্দো নিপাতমত্তং. বালেনমৰিজানতাতি মকারো পদসন্ধিকরো. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – ইদং সেক্খমগ্গেন অসেক্খমগ্গেন চ পত্তব্বং অভিজ্ঝাকাযগন্থাদিসব্বগন্থানং পমোচনং পমোচনস্স নিমিত্তভূতং নিব্বানং ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তিআদিনা চত্তারি সচ্চানি যথাভূতং অৰিজানতা ততো এৰ বালেন অৰিদ্দসুনা যথা অধিগন্তুং ন সক্কা, এৰং কুসীতেন নিব্বীরিযেনাপি, তস্মা তদধিগমায আরদ্ধৰীরিযেন ভৰিতব্বন্তি. তেনাহ ভগৰা ‘‘আরদ্ধৰীরিযস্সাযং ধম্মো, নো কুসীতস্স’’ (দী. নি. ৩.৩৫৮).
‘‘আরম্ভথ নিক্কমথ, যুঞ্জথ বুদ্ধসাসনে;
ধুনাথ মচ্চুনো সেনং, নল়াগারংৰ কুঞ্জরো’’তি. (সং. নি. ১.১৮৫; নেত্তি. ২৯; মি. প. ৫.১.৪);
ততিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. সমণব্রাহ্মণসুত্তৰণ্ণনা
১০৩. চতুত্থে যে হি কেচীতি যে কেচি. ইদং দুক্খন্তি যথাভূতং নপ্পজানন্তীতি ‘‘ইদং দুক্খং, এত্তকং দুক্খং, ন ইতো ভিয্যো’’তি অৰিপরীতং সভাৰসরসলক্খণতো ৰিপস্সনাপঞ্ঞাসহিতায মগ্গপঞ্ঞায দুক্খসচ্চং ন জানন্তি ন পটিৰিজ্ঝন্তি. সেসেসুপি এসেৰ নযো. ন মে তে, ভিক্খৰেতিআদীসু অযং সঙ্খেপত্থো – ভিক্খৰে, চতুসচ্চকম্মট্ঠানং অননুযুত্তা পব্বজ্জামত্তসমণা চেৰ জাতিমত্তব্রাহ্মণা চ ন মযা তে সমিতপাপসমণেসু সমণোতি, বাহিতপাপব্রাহ্মণেসু ব্রাহ্মণোতি চ সম্মতা অনুঞ্ঞাতা. কস্মা? সমণকরণানং ব্রাহ্মণকরণানঞ্চ ধম্মানং অভাৰতোতি. তেনেৰাহ ‘‘ন চ পন তে আযস্মন্তো’’তিআদি. তত্থ সামঞ্ঞত্থন্তি সামঞ্ঞসঙ্খাতং অত্থং, চত্তারি সামঞ্ঞফলানীতি অত্থো. ব্রহ্মঞ্ঞত্থন্তি তস্সেৰ ৰেৰচনং. অপরে পন ‘‘সামঞ্ঞত্থন্তি চত্তারো অরিযমগ্গা, ব্রহ্মঞ্ঞত্থন্তি চত্তারি অরিযফলানী’’তি ৰদন্তি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ. সুক্কপক্খো ৰুত্তৰিপরিযাযেন ৰেদিতব্বো. গাথাসু অপুব্বং নত্থি.
চতুত্থসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. সীলসম্পন্নসুত্তৰণ্ণনা
১০৪. পঞ্চমে সীলসম্পন্নাতি এত্থ সীলং নাম খীণাসৰানং লোকিযলোকুত্তরসীলং, তেন সম্পন্না সমন্নাগতাতি সীলসম্পন্না. সমাধিপঞ্ঞাসুপি এসেৰ নযো. ৰিমুত্তি পন ফলৰিমুত্তিযেৰ, ৰিমুত্তিঞাণদস্সনং পচ্চৰেক্খণঞাণং. এৰমেত্থ সীলাদযো তযো লোকিযলোকুত্তরা, ৰিমুত্তি লোকুত্তরাৰ, ৰিমুত্তিঞাণদস্সনং লোকিযমেৰ. দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থেহি যথারহং পরে ওৰদন্তি অনুসাসন্তীতি ওৰাদকা. ৰিঞ্ঞাপকাতি কম্মানি কম্মফলানি চ, ৰিঞ্ঞাপকা, তত্থ চ ‘‘ইমে ধম্মা কুসলা, ইমে ধম্মা অকুসলা. ইমে ধম্মা সাৰজ্জা, ইমে ধম্মা অনৰজ্জা’’তিআদিনা কুসলাদিৰিভাগতো খন্ধাদিৰিভাগতো সলক্খণতো সামঞ্ঞলক্খণতোতি ৰিৰিধেহি নযেহি ধম্মানং ঞাপকা অৰবোধকা. সন্দস্সকাতি তেযেৰ ধম্মে হত্থেন গহেত্ৰা ৰিয পরস্স পচ্চক্খতো দস্সেতারো. সমাদপকাতি যং সীলাদি যেহি অসমাদিন্নং, তস্স সমাদাপেতারো, তত্থ তে পতিট্ঠাপেতারো. সমুত্তেজকাতি এৰং কুসলধম্মেসু পতিট্ঠিতানং উপরি অধিচিত্তানুযোগে নিযোজনৰসেন চিত্তস্স সম্মা উত্তেজকা, যথা ৰিসেসাধিগমো হোতি, এৰং নিসামনৰসেন তেজকা. সম্পহংসকাতি তেসং যথালদ্ধেহি উপরিলদ্ধব্বেহি চ গুণৰিসেসেহি চিত্তস্স সম্মা পহংসকা, লদ্ধস্সাদৰসেন সুট্ঠু তোসকা. অলংসমক্খাতারোতি অলং পরিযত্তং যথাৰুত্তং অপরিহাপেত্ৰা সম্মদেৰ অনুগ্গহাধিপ্পাযেন অক্খাতারো.
অথ ৰা সন্দস্সকাতি ধম্মং দেসেন্তা পৰত্তিনিৰত্তিযো সভাৰসরসলক্খণতো সম্মদেৰ দস্সেতারো. সমাদপকাতি চিত্তে পতিট্ঠাপনৰসেন তস্সেৰ অত্থস্স গাহাপকা. সমুত্তেজকাতি তদত্থগ্গহণে উস্সাহজননেন সম্মদেৰ ৰোদপকা জোতকা ৰা. সম্পহংসকাতি তদত্থপটিপত্তিযং আনিসংসদস্সনেন সম্মদেৰ পহংসকা তোসকা. অলংসমক্খাতারোতি সমত্থা হুত্ৰা ৰুত্তনযেন সমক্খাতারো. সদ্ধম্মস্সাতি পটিৰেধসদ্ধম্মস্স, তিৰিধস্সাপি ৰা সদ্ধম্মস্স দেসেতারো.
দস্সনম্পহন্তি দস্সনম্পি অহং. তং পনেতং চক্খুদস্সনং ঞাণদস্সনন্তি দুৰিধং. তত্থ পসন্নেহি চক্খূহি অরিযানং ওলোকনং চক্খুদস্সনং নাম. অরিযভাৰকরানং পন ধম্মানং অরিযভাৰস্স চ ৰিপস্সনামগ্গফলেহি অধিগমো ঞাণদস্সনং নাম. ইমস্মিং পনত্থে চক্খুদস্সনং অধিপ্পেতং. অরিযানঞ্হি পসন্নেহি চক্খূহি ওলোকনম্পি সত্তানং বহূপকারমেৰ. সৰনন্তি ‘‘অসুকো নাম খীণাসৰো অসুকস্মিং নাম রট্ঠে ৰা জনপদে ৰা গামে ৰা নিগমে ৰা ৰিহারে ৰা লেণে ৰা ৰসতী’’তি কথেন্তানং সোতেন সৰনং, এতম্পি বহূপকারমেৰ. উপসঙ্কমনন্তি ‘‘দানং ৰা দস্সামি, পঞ্হং ৰা পুচ্ছিস্সামি, ধম্মং ৰা সোস্সামি, সক্কারং ৰা করিস্সামী’’তি এৰরূপেন চিত্তেন অরিযানং উপসঙ্কমনং. পযিরুপাসনন্তি পঞ্হপযিরুপাসনং, অরিযানং গুণে সুত্ৰা তে উপসঙ্কমিত্ৰা নিমন্তেত্ৰা দানং ৰা দত্ৰা ৰত্তং ৰা কত্ৰা ‘‘কিং, ভন্তে, কুসল’’ন্তিআদিনা নযেন পঞ্হপুচ্ছনন্তি অত্থো. ৰেয্যাৰচ্চাদিকরণং পযিরুপাসনংযেৰ. অনুস্সরণন্তি রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানেসু নিসিন্নস্স ‘‘ইদানি অরিযা গুম্বলেণমণ্ডপাদীসু ঝানৰিপস্সনামগ্গফলসুখেহি ৰীতিনামেন্তী’’তি তেসং দিব্বৰিহারাদিগুণৰিসেসারম্মণং অনুস্সরণং. যো ৰা তেসং সন্তিকা ওৰাদো লদ্ধো হোতি, তং আৰজ্জিত্ৰা ‘‘ইমস্মিং ঠানে সীলং কথিতং, ইমস্মিং সমাধি, ইমস্মিং ৰিপস্সনা, ইমস্মিং মগ্গো, ইমস্মিং ফল’’ন্তি এৰং অনুস্সরণং.
অনুপব্বজ্জন্তি অরিযেসু চিত্তং পসাদেত্ৰা ঘরা নিক্খম্ম তেসং সন্তিকে পব্বজ্জং. অরিযেসু হি চিত্তং পসাদেত্ৰা তেসংযেৰ সন্তিকে পব্বজিত্ৰা তেসংযেৰ ওৰাদানুসাসনিং পচ্চাসীসমানস্স চরতোপি পব্বজ্জা অনুপব্বজ্জা নাম, অঞ্ঞেসং সন্তিকে ওৰাদানুসাসনিং পচ্চাসীসমানস্স চরতোপি পব্বজ্জা অনুপব্বজ্জা নাম, অরিযেসু পসাদেন অঞ্ঞত্থ পব্বজিত্ৰা অরিযানং সন্তিকে ওৰাদানুসাসনিং পচ্চাসীসমানস্স চরতোপি পব্বজ্জা অনুপব্বজ্জাৰ. অঞ্ঞেসু পন পসাদেন অঞ্ঞেসংযেৰ সন্তিকে পব্বজিত্ৰা অঞ্ঞেসংযেৰ ওৰাদানুসাসনিং পচ্চাসীসমানস্স চরতো পব্বজ্জা অনুপব্বজ্জা নাম ন হোতি. ৰুত্তনযেন পব্বজিতেসু পন মহাকস্সপত্থেরস্স তাৰ অনুপব্বজ্জং পব্বজিতা সতসহস্সমত্তা অহেসুং, তথা থেরস্সেৰ সদ্ধিৰিহারিকস্স চন্দগুত্তত্থেরস্স, তস্সাপি সদ্ধিৰিহারিকস্স সূরিযগুত্তত্থেরস্স, তস্সাপি সদ্ধিৰিহারিকস্স অস্সগুত্তত্থেরস্স, তস্সাপি সদ্ধিৰিহারিকস্স যোনকধম্মরক্খিতত্থেরস্স. তস্স পন সদ্ধিৰিহারিকো অসোকরঞ্ঞো কনিট্ঠভাতা তিস্সত্থেরো নাম অহোসি. তস্স অনুপব্বজ্জং পব্বজিতা অড্ঢতেয্যকোটিসঙ্খা অহেসুং. দীপপ্পসাদকমহামহিন্দত্থেরস্স পন অনুপব্বজিতানং গণনপরিচ্ছেদো নত্থি. যাৰজ্জদিৰসা লঙ্কাদীপে সত্থরি পসাদেন পব্বজন্তা মহামহিন্দত্থেরস্সেৰ অনুপব্বজ্জন্তি নাম.
ইদানি যেন কারণেন তেসং অরিযানং দস্সনাদি বহূপকারন্তি ৰুত্তং, তং দস্সেতুং ‘‘তথারূপে’’তিআদিমাহ. তত্থ তথারূপেতি তাদিসে সীলাদিগুণসম্পন্নে অরিযে. যস্মা দস্সনসৰনানুস্সরণানি উপসঙ্কমনপযিরুপাসনট্ঠানানি, তস্মা তানি অনামসিত্ৰা উপসঙ্কমনপযিরুপাসনানিযেৰ দস্সেতুং ‘‘সেৰতো ভজতো পযিরুপাসতো’’তি ৰুত্তং. দস্সনসৰনানুস্সরণতো হি অরিযেসু উপ্পন্নসদ্ধো তে উপসঙ্কমিত্ৰা পযিরুপাসিত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছিত্ৰা লদ্ধসৰনানুত্তরিযো অপরিপূরে সীলাদিগুণে পরিপূরেস্সতীতি. তথা হি ৰুত্তং ‘‘সদ্ধাজাতো উপসঙ্কমতি, উপসঙ্কমন্তো পযিরুপাসতী’’তিআদি (ম. নি. ২.১৮৩).
তত্থ সেৰতোতি ৰত্তপটিৰত্তকরণৰসেন কালেন কালং উপসঙ্কমতো. ভজতোতি সম্পিযাযনভত্তিৰসেন ভজতো. পযিরুপাসতোতি পঞ্হপুচ্ছনেন পটিপত্তিঅনুকরণেন চ পযিরুপাসতোতি তিণ্ণং পদানং অত্থৰিভাগো দীপেতব্বো. ৰিমুত্তিঞাণদস্সনস্স পারিপূরি একূনৰীসতিমস্স পচ্চৰেক্খণঞাণস্স উপ্পত্তিযা ৰেদিতব্বা.
এৰরূপা চ তে, ভিক্খৰে, ভিক্খূতিআদীসু যে যথাৰুত্তগুণসমন্নাগমেন এৰরূপা এদিসা ভিন্নসব্বকিলেসা ভিক্খূ, তে দিট্ঠধম্মিকাদিহিতেসু সত্তানং নিযোজনৰসেন অনুসাসনতো সত্থারোতিপি ৰুচ্চন্তি. জাতিকন্তারাদিনিত্থরণতো সত্থৰাহাতিপি, রাগাদিরণানং জহনতো জহাপনতো চ রণঞ্জহাতিপি, অৰিজ্জাতমস্স ৰিনোদনতো ৰিনোদাপনতো চ তমোনুদাতিপি, সপরসন্তানেসু পঞ্ঞাআলোকপঞ্ঞাওভাসপঞ্ঞাপজ্জোতানং করণেন নিব্বত্তনেন আলোকাদিকরাতিপি, তথা ঞাণুক্কাঞাণপ্পভাধম্মুক্কাধম্মপ্পভানং ধারণেন করণেন চ উক্কাধারাতিপি, পভঙ্করাতিপি, আরকত্তা কিলেসেহি, অনযে ন ইরিযনতো, অযে চ ইরিযনতো পরেসং তথাভাৰহেতুভাৰতো, সদেৰকেন লোকেন অরণীযতো অরিযাতিপি, পঞ্ঞাচক্খুধম্মচক্খূনং সাতিসযপটিলাভেন চক্খুমন্তোতিপি ৰুচ্চন্তি.
গাথাসু পামোজ্জকরণং ঠানন্তি নিরামিসস্স পমোদস্স নিব্বত্তকং ঠানং কারণং. এতন্তি ইদানি ৰত্তব্বনিদস্সনং সন্ধায ৰদতি. ৰিজানতন্তি সংকিলেসৰোদানে যাথাৰতো জানন্তানং. ভাৰিতত্তানন্তি ভাৰিতসভাৰানং, কাযভাৰনাদীহি ভাৰিতসন্তানানন্তি অত্থো. ধম্মজীৰিনন্তি মিচ্ছাজীৰং পহায ধম্মেন ঞাযেন জীৰিককপ্পনতো, ধম্মেন ৰা ঞাযেন অত্তভাৰস্স পৰত্তনতো, সমাপত্তিবহুলতায ৰা অগ্গফলধম্মেন জীৰনতো ধম্মজীৰিনং. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – যদিদং ভাৰিতত্তানং পরিনিট্ঠিতসমাধিপঞ্ঞাভাৰনানং ততো এৰ ধম্মজীৰিনং অরিযানং দস্সনং. এতং অৰিপ্পটিসারনিমিত্তানং সীলাদীনং পারিপূরিহেতুভাৰতো ৰিজানতং সপ্পঞ্ঞজাতিকানং একন্তেনেৰ পীতিপামোজ্জকারণন্তি.
ইদানি তং তস্স কারণভাৰং দস্সেতুং ‘‘তে জোতযন্তী’’তি ওসানগাথাদ্ৰযমাহ. তত্থ তেতি তে ভাৰিতত্তা ধম্মজীৰিনো অরিযা. জোতযন্তীতি পকাসযন্তি. ভাসযন্তীতি সদ্ধম্মোভাসেন লোকং পভাসযন্তি, ধম্মং দেসেন্তীতি অত্থো. যেসন্তি যেসং অরিযানং. সাসনন্তি ওৰাদং. সম্মদঞ্ঞাযাতি পুব্বভাগঞাণেহি সম্মদেৰ জানিত্ৰা. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
পঞ্চমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. তণ্হুপ্পাদসুত্তৰণ্ণনা
১০৫. ছট্ঠে তণ্হুপ্পাদাতি এত্থ উপ্পজ্জতি এতেসূতি উপ্পাদা. কা উপ্পজ্জতি? তণ্হা. তণ্হায উপ্পাদা তণ্হুপ্পাদা, তণ্হাৰত্থূনি তণ্হাকারণানীতি অত্থো. যত্থাতি যেসু নিমিত্তভূতেসু. উপ্পজ্জমানাতি উপ্পজ্জনসীলা. চীৰরহেতূতি ‘‘কত্থ মনাপং চীৰরং লভিস্সামী’’তি চীৰরকারণা উপ্পজ্জতি. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. ইতিভৰাভৰহেতূতি এত্থ পন ইতীতি নিদস্সনত্থে নিপাতো. যথা চীৰরাদিহেতু, এৰং ভৰাভৰহেতুপীতি অত্থো. ভৰাভৰাতি চেত্থ পণীতপ্পণীতানি সপ্পিনৰনীতাদীনি অধিপ্পেতানি ভৰতি আরোগ্যং এতেনাতি কত্ৰা. ‘‘সম্পত্তিভৰেসু পণীতপ্পণীততরো ভৰাভৰো’’তিপি ৰদন্তি. ভৰোতি ৰা সম্পত্তি, অভৰোতি ৰিপত্তি. ভৰোতি ৰুড্ঢি, অভৰোতি হানি. তং নিমিত্তঞ্চ তণ্হা উপ্পজ্জতীতি ৰুত্তং ‘‘ভৰাভৰহেতু ৰা’’তি.
গাথা হেট্ঠা ৰুত্তত্থা এৰ. অপিচ তণ্হাদুতিযোতি তণ্হাসহাযো. অযঞ্হি সত্তো অনমতগ্গে সংসারৰট্টে সংসরন্তো ন এককোৰ সংসরতি, তণ্হং পন দুতিযিকং সহাযিকং লভিত্ৰাৰ সংসরতি. তথা হি তং পপাতপাতং অচিন্তেত্ৰা মধুগণ্হনকলুদ্দকং ৰিয অনেকাদীনৰাকুলেসুপি ভৰেসু আনিসংসমেৰ দস্সেন্তী অনত্থজালে সা পরিব্ভমাপেতি. এতমাদীনৰং ঞত্ৰাতি এতং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নেসু খন্ধেসু ইত্থভাৰঞ্ঞথাভাৰসঞ্ঞিতং আদীনৰং জানিত্ৰা. তণ্হং দুক্খস্স সম্ভৰন্তি ‘‘তণ্হা চাযং ৰট্টদুক্খস্স সম্ভৰো পভৰো কারণ’’ন্তি জানিত্ৰা. এত্তাৰতা চ একস্স ভিক্খুনো ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তুপ্পত্তি দস্সিতা. ইদানি তং খীণাসৰং থোমেন্তো ‘‘ৰীততণ্হো’’তিআদিমাহ. যং পনেত্থ অৰুত্তং, তং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ.
ছট্ঠসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. সব্রহ্মকসুত্তৰণ্ণনা
১০৬. সত্তমে সব্রহ্মকানীতি সসেট্ঠকানি. যেসন্তি যেসং কুলানং. পুত্তানন্তি পুত্তেহি পূজিতসদ্দযোগেন হি ইদং করণত্থে সামিৰচনং. অজ্ঝাগারেতি সকে ঘরে. পূজিতা হোন্তীতি যং ঘরে অত্থি, তেন পটিজগ্গিতা মনাপেন চেৰ কাযিকৰাচসিকেন চ পচ্চুপট্ঠিতা হোন্তি. ইতি মাতাপিতুপূজকানি কুলানি ‘‘সব্রহ্মকানী’’তি পসংসিত্ৰা উপরিপি নেসং পসংসনীযতং দস্সেন্তো ‘‘সপুব্বদেৰতানী’’তিআদিমাহ.
তত্থ ব্রহ্মাতিআদীনি তেসং ব্রহ্মাদিভাৰসাধনত্থং ৰুত্তানি. তত্রাযমত্থৰিভাৰনা – ব্রহ্মাতি সেট্ঠাধিৰচনং. যথা হি ব্রহ্মুনো চতস্সো ভাৰনা অৰিজহিতা হোন্তি মেত্তা, করুণা, মুদিতা, উপেক্খাতি, এৰং মাতাপিতূনং পুত্তেসু চতস্সো ভাৰনা অৰিজহিতা হোন্তি. তা তস্মিং তস্মিং কালে ৰেদিতব্বা – কুচ্ছিগতস্মিঞ্হি দারকে ‘‘কদা ন খো পুত্তকং অরোগং পরিপুণ্ণঙ্গপচ্চঙ্গং পস্সিস্সামা’’তি মাতাপিতূনং মেত্তচিত্তং উপ্পজ্জতি. যদা পনেস মন্দো উত্তানসেয্যকো ঊকাহি ৰা মঙ্কুলেহি ৰা দট্ঠো দুক্খসেয্যায ৰা পীল়িতো পরোদতি ৰিরৰতি, তদাস্স সদ্দং সুত্ৰা মাতাপিতূনং কারুঞ্ঞং উপ্পজ্জতি. আধাৰিত্ৰা ৰিধাৰিত্ৰা কীল়নকালে পন লোভনীযৰযস্মিং ৰা ঠিতকালে দারকং ওলোকেত্ৰা মাতাপিতূনং চিত্তং সপ্পিমণ্ডে পক্খিত্তসতৰিহতকপ্পাসপিচুপটলং ৰিয মুদুকং আমোদিতং পমোদিতং, তদা নেসং মুদিতা লব্ভতি. যদা পন তেসং পুত্তো দারভরণং পচ্চুপট্ঠপেত্ৰা পাটিযেক্কং অগারং অজ্ঝাৰসতি, তদা মাতাপিতূনং ‘‘সক্কোতি দানি নো পুত্তকো অত্তনো ধম্মতায জীৰিতু’’ন্তি মজ্ঝত্তভাৰো উপ্পজ্জতি. এৰং তস্মিং কালে উপেক্খা লব্ভতি. এৰং মাতাপিতূনং পুত্তেসু যথাকালং চতুব্বিধস্সপি ব্রহ্মৰিহারস্স লব্ভনতো ব্রহ্মসদিসৰুত্তিতায ৰুত্তং ‘‘ব্রহ্মাতি, ভিক্খৰে, মাতাপিতূনং এতং অধিৰচন’’ন্তি.
পুব্বদেৰতাতি এত্থ দেৰা নাম তিৰিধা – সম্মুতিদেৰা, উপপত্তিদেৰা, ৰিসুদ্ধিদেৰাতি. তেসু সম্মুতিদেৰা নাম রাজানো খত্তিযা. তে হি ‘‘দেৰো, দেৰী’’তি লোকে ৰোহরীযন্তি, দেৰা ৰিয লোকস্স নিগ্গহানুগ্গহসমত্থা চ হোন্তি. উপপত্তিদেৰা নাম চাতুমহারাজিকতো পট্ঠায যাৰ ভৰগ্গা উপ্পন্না সত্তা. ৰিসুদ্ধিদেৰা নাম খীণাসৰা সব্বকিলেসৰিসুদ্ধিতো. তত্রাযং ৰচনত্থো – দিব্বন্তি, কীল়ন্তি, লল়ন্তি, জোতন্তি পটিপক্খং জযন্তি ৰাতি দেৰা. তেসু সব্বসেট্ঠা ৰিসুদ্ধিদেৰা. যথা তে বালজনেহি কতং অপরাধং অগণেত্ৰা একন্তেনেৰ তেসং অনত্থহানিং অত্থুপ্পত্তিঞ্চ আকঙ্খন্তাৰ যথাৰুত্তব্রহ্মৰিহারযোগেন অত্থায হিতায সুখায পটিপজ্জন্তি, দক্খিণেয্যতায চ তেসং কারানং মহপ্ফলতং মহানিসংসতঞ্চ আৰহন্তি; এৰমেৰ মাতাপিতরোপি পুত্তানং অপরাধং অগণেত্ৰা একন্তেনেৰ তেসং অনত্থহানিং অত্থুপ্পত্তিঞ্চ আকঙ্খন্তা ৰুত্তনযেনেৰ চতুব্বিধস্সপি ব্রহ্মৰিহারস্স লব্ভনতো অত্থায হিতায সুখায পটিপজ্জন্তা পরমদক্খিণেয্যা হুত্ৰা অত্তনি কতানং কারানং মহপ্ফলতং মহানিসংসতঞ্চ আৰহন্তি. সব্বদেৰেহি চ পঠমং তেসং উপকারৰন্ততায তে আদিতোযেৰ দেৰা. তেসঞ্হি ৰসেন তে পঠমং অঞ্ঞে দেৰে ‘‘দেৰা’’তি জানন্তি আরাধেন্তি পযিরুপাসন্তি, আরাধনৰিধিং ঞত্ৰা তথা পটিপজ্জন্তা তস্সা পটিপত্তিযা ফলং অধিগচ্ছন্তি, তস্মা তে পচ্ছাদেৰা নাম. তেন ৰুত্তং ‘‘পুব্বদেৰতাতি, ভিক্খৰে, মাতাপিতূনং এতং অধিৰচন’’ন্তি.
পুব্বাচরিযাতি পঠমআচরিযা. মাতাপিতরো হি পুত্তে সিক্খাপেন্তা অতিতরুণকালতো পট্ঠায ‘‘এৰং নিসীদ, এৰং গচ্ছ, এৰং তিট্ঠ, এৰং সয, এৰং খাদ, এৰং ভুঞ্জ, অযং তে ‘তাতা’তি ৰত্তব্বো, অযং ‘ভাতিকা’তি, অযং ‘ভগিনী’তি, ইদং নাম কাতুং ৰট্টতি, ইদং ন ৰট্টতি, অসুকং নাম উপসঙ্কমিতুং ৰট্টতি, অসুকং নাম ন ৰট্টতী’’তি গাহেন্তি সিক্খাপেন্তি. অপরভাগে অঞ্ঞে আচরিযাপি সিপ্পং মুদ্দং গণনন্তি এৰমাদিং সিক্খাপেন্তি, অঞ্ঞে সরণানি দেন্তি, সীলেসু পতিট্ঠাপেন্তি, পব্বাজেন্তি, ধম্মং উগ্গণ্হাপেন্তি, উপসম্পাদেন্তি, সোতাপত্তিমগ্গাদীনি পাপেন্তি. ইতি সব্বেপি তে পচ্ছাআচরিযা নাম. মাতাপিতরো পন সব্বপঠমং. তেনাহ ‘‘পুব্বাচরিযাতি, ভিক্খৰে, মাতাপিতূনং এতং অধিৰচন’’ন্তি.
আহুনেয্যাতি আনেত্ৰা হুনিতব্বন্তি আহুনং, দূরতোপি আনেত্ৰা ফলৰিসেসং আকঙ্খন্তেন গুণৰন্তেসু দাতব্বানং অন্নপানৰত্থচ্ছাদনাদীনং এতং নামং, উপকারখেত্ততায তং আহুনং অরহন্তীতি আহুনেয্যা. তেন ৰুত্তং ‘‘আহুনেয্যাতি, ভিক্খৰে, মাতাপিতূনং এতং অধিৰচন’’ন্তি.
ইদানি তেসং ব্রহ্মাদিভাৰে কারণং দস্সেতুং ‘‘তং কিস্স হেতু? বহুকারা’’তিআদি ৰুত্তং. তং কিস্স হেতূতি তং মাতাপিতূনং ব্রহ্মাদিঅধিৰচনং কেন কারণেনাতি চেতি অত্থো. বহুকারাতি বহূপকারা. আপাদকাতি জীৰিতস্স আপাদকা, পালকা. পুত্তানঞ্হি মাতাপিতূহি জীৰিতং আপাদিতং পালিতং ঘটিতং অনুপ্পবন্ধেন পৰত্তিতং সম্পাদিতং. পোসকাতি হত্থপাদে ৰড্ঢেত্ৰা হদযলোহিতং পাযেত্ৰা পোসেতারো. ইমস্স লোকস্স দস্সেতারোতি পুত্তানং ইমস্মিং লোকে ইট্ঠানিট্ঠারম্মণদস্সনং নাম মাতাপিতরো নিস্সায জাতন্তি তে নেসং ইমস্স লোকস্স দস্সেতারো নাম. ইতি তেসং বহুকারত্তং ব্রহ্মাদিভাৰস্স কারণং দস্সিতং, যেন পুত্তো মাতাপিতূনং লোকিযেন উপকারেন কেনচি পরিযাযেন পরিযন্তং পটিকারং কাতুং ন সমত্থোযেৰ. সচে হি পুত্তো ‘‘মাতাপিতূনং উপকারস্স পচ্চুপকারং করিস্সামী’’তি উট্ঠায সমুট্ঠায ৰাযমন্তো দক্খিণে অংসকূটে মাতরং, ইতরস্মিং পিতরং ঠপেত্ৰা ৰস্সসতাযুকো সকলং ৰস্সসতম্পি পরিহরেয্য চতূহি পচ্চযেহি উচ্ছাদনপরিমদ্দনন্হাপনসম্বাহনাদীহি চ যথারুচি উপট্ঠহন্তো তেসং মুত্তকরীসম্পি অজিগুচ্ছন্তো, ন এত্তাৰতা পুত্তেন মাতাপিতূনং পটিকারো কতো হোতি অঞ্ঞত্র সদ্ধাদিগুণৰিসেসে পতিট্ঠাপনা. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –
‘‘দ্ৰিন্নাহং, ভিক্খৰে, ন সুপ্পটিকারং ৰদামি. কতমেসং দ্ৰিন্নং? মাতু চ পিতু চ. একেন, ভিক্খৰে, অংসেন মাতরং পরিহরেয্য, একেন অংসেন পিতরং পরিহরেয্য ৰস্সসতাযুকো ৰস্সসতজীৰী, সো চ নেসং উচ্ছাদনপরিমদ্দনন্হাপনসম্বাহনেন, তে চ তত্থেৰ মুত্তকরীসং চজেয্যুং, ন ত্ৰেৰ, ভিক্খৰে, মাতাপিতূনং কতং ৰা হোতি পটিকতং ৰা. ইমিস্সা চ, ভিক্খৰে, মহাপথৰিযা পহূতরত্তরতনায মাতাপিতরো ইস্সরিযাধিপচ্চে রজ্জে পতিট্ঠাপেয্য, ন ত্ৰেৰ, ভিক্খৰে, মাতাপিতূনং কতং ৰা হোতি পটিকতং ৰা. তং কিস্স হেতু? বহুকারা, ভিক্খৰে, মাতাপিতরো পুত্তানং আপাদকা পোসকা ইমস্স লোকস্স দস্সেতারো.
‘‘যো চ খো, ভিক্খৰে, মাতাপিতরো অস্সদ্ধে সদ্ধাসম্পদায সমাদপেতি নিৰেসেতি পতিট্ঠাপেতি. দুস্সীলে সীলসম্পদায, মচ্ছরিনো চাগসম্পদায, দুপ্পঞ্ঞে পঞ্ঞাসম্পদায সমাদপেতি নিৰেসেতি পতিট্ঠাপেতি. এত্তাৰতা খো, ভিক্খৰে, মাতাপিতূনং কতঞ্চ হোতি পটিকতঞ্চা’’তি (অ. নি. ২.৩৪).
তথা –
‘‘মাতাপিতুউপট্ঠানং, পুত্তদারস্স সঙ্গহো’’তি; (খু. পা. ৫.৬);
‘‘মাতাপিতুউপট্ঠানং, ভিক্খৰে, পণ্ডিতপঞ্ঞত্ত’’ন্তি চ –
এৰমাদীনি মাতাপিতূনং পুত্তস্স বহূপকারভাৰসাধকানি সুত্তানি দট্ঠব্বানি.
গাথাসু ৰুচ্চরেতি ৰুচ্চন্তি কথীযন্তি. পজায অনুকম্পকাতি পরেসং পাণং ছিন্দিত্ৰাপি অত্তনো সন্তকং যংকিঞ্চি চজিত্ৰাপি অত্তনো পজং পটিজগ্গন্তি গোপযন্তি, তস্মা পজায অত্তনো পুত্তানং অনুকম্পকা অনুগ্গাহকা.
নমস্সেয্যাতি সাযং পাতং উপট্ঠানং গন্ত্ৰা ‘‘ইদং ময্হং উত্তমং পুঞ্ঞক্খেত্ত’’ন্তি নমক্কারং করেয্য. সক্করেয্যাতি সক্কারেন পটিমানেয্য. ইদানি তং সক্কারং দস্সেন্তো ‘‘অন্নেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ অন্নেনাতি যাগুভত্তখাদনীযেন. পানেনাতি অট্ঠৰিধপানেন. ৰত্থেনাতি নিৰাসনপারুপনেন. সযনেনাতি মঞ্চপীঠভিসিবিম্বোহনাদিনা সযনেন. উচ্ছাদনেনাতি দুগ্গন্ধং পটিৰিনোদেত্ৰা সুগন্ধকরণুচ্ছাদনেন. ন্হানেনাতি সীতকালে উণ্হোদকেন, উণ্হকালে সীতোদকেন গত্তানি পরিসিঞ্চিত্ৰা ন্হাপনেন. পাদানং ধোৰনেন চাতি উণ্হোদকসীতোদকেহি পাদধোৰনেন চেৰ তেলমক্খনেন চ.
তায নং পারিচরিযাযাতি এত্থ নন্তি নিপাতমত্তং, যথাৰুত্তপরিচরণেন. অথ ৰা পারিচরিযাযাতি ভরণকিচ্চকরণকুলৰংসপতিট্ঠাপনাদিনা পঞ্চৰিধউপট্ঠানেন. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘পঞ্চহি খো, গহপতিপুত্ত, ঠানেহি পুত্তেন পুরত্থিমা দিসা মাতাপিতরো পচ্চুপট্ঠাতব্বা ‘ভতো নে ভরিস্সামি, কিচ্চং নেসং করিস্সামি, কুলৰংসং ঠপেস্সামি, দাযজ্জং পটিপজ্জিস্সামি. অথ ৰা পন নেসং পেতানং কালকতানং দক্খিণমনুপ্পদস্সামী’তি. ইমেহি খো, গহপতিপুত্ত, পঞ্চহি ঠানেহি পুত্তেন পুরত্থিমা দিসা মাতাপিতরো পচ্চুপট্ঠিতা পঞ্চহি ঠানেহি পুত্তং অনুকম্পন্তি – পাপা নিৰারেন্তি, কল্যাণে নিৰেসেন্তি, সিপ্পং সিক্খাপেন্তি, পতিরূপেন দারেন সংযোজেন্তি, সমযে দাযজ্জং নিয্যাদেন্তী’’তি (দী. নি. ৩.২৬৭).
অপিচ যো মাতাপিতরো তীসু ৰত্থূসু অভিপ্পসন্নে কত্ৰা সীলেসু ৰা পতিট্ঠাপেত্ৰা পব্বজ্জায ৰা নিযোজেত্ৰা উপট্ঠহতি, অযং মাতাপিতুউপট্ঠাকানং অগ্গোতি ৰেদিতব্বো. সা পনাযং পারিচরিযা পুত্তস্স উভযলোকহিতসুখাৰহাতি দস্সেন্তো ‘‘ইধেৰ নং পসংসন্তি, পেচ্চ সগ্গে পমোদতী’’তি আহ. তত্থ ইধাতি ইমস্মিং লোকে. মাতাপিতুউপট্ঠাকঞ্হি পুগ্গলং পণ্ডিতমনুস্সা তত্থ পারিচরিযায পসংসন্তি ৰণ্ণেন্তি থোমেন্তি, তস্স চ দিট্ঠানুগতিং আপজ্জন্তা সযম্পি অত্তনো মাতাপিতূসু তথা পটিপজ্জিত্ৰা মহন্তং পুঞ্ঞং পসৰন্তি. পেচ্চাতি পরলোকং গন্ত্ৰা সগ্গে ঠিতো মাতাপিতুপট্ঠাকো দিব্বসম্পত্তীহি মোদতি পমোদতি অভিনন্দতীতি.
সত্তমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. বহুকারসুত্তৰণ্ণনা
১০৭. অট্ঠমে ব্রাহ্মণগহপতিকাতি ব্রাহ্মণা চেৰ গহপতিকা চ. ঠপেত্ৰা ব্রাহ্মণে যে কেচি অগারং অজ্ঝাৰসন্তা ইধ গহপতিকাতি ৰেদিতব্বা. যেতি অনিযমতো নিদ্দিট্ঠপরামসনং. ৰোতি উপযোগবহুৰচনং. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – ভিক্খৰে, তুম্হাকং বহূপকারা ব্রাহ্মণগহপতিকা, যে ব্রাহ্মণা চেৰ সেসঅগারিকা চ ‘‘তুম্হে এৰ অম্হাকং পুঞ্ঞক্খেত্তং, যত্থ মযং উদ্ধগ্গিকং দক্খিণং পতিট্ঠাপেম সোৰগ্গিকং সুখৰিপাকং সগ্গসংৰত্তনিক’’ন্তি চীৰরাদীহি পচ্চযেহি পতিউপট্ঠিতাতি.
এৰং ‘‘আমিসদানেন আমিসসংৰিভাগেন আমিসানুগ্গহেন গহট্ঠা ভিক্খূনং উপকারৰন্তো’’তি দস্সেত্ৰা ইদানি ধম্মদানেন ধম্মসংৰিভাগেন ধম্মানুগ্গহেন ভিক্খূনম্পি তেসং উপকারৰন্ততং দস্সেতুং ‘‘তুম্হেপি, ভিক্খৰে,’’তিআদি ৰুত্তং, তং ৰুত্তনযমেৰ.
ইমিনা কিং কথিতং? পিণ্ডাপচাযনং নাম কথিতং. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – ভিক্খৰে, যস্মা ইমে ব্রাহ্মণগহপতিকা নেৰ তুম্হাকং ঞাতকা, ন মিত্তা, ন ইণং ৰা ধারেন্তি, অথ খো ‘‘ইমে সমণা সম্মগ্গতা সম্মা পটিপন্না, এত্থ নো কারা মহপ্ফলা ভৰিস্সন্তি মহানিসংসা’’তি ফলৰিসেসং আকঙ্খন্তা তুম্হে চীৰরাদীহি উপট্ঠহন্তি. তস্মা তং তেসং অধিপ্পাযং পরিপূরেন্তা অপ্পমাদেন সম্পাদেথ, ধম্মদেসনাপি ৰো কারকানংযেৰ সোভতি, আদেয্যা চ হোতি, ন ইতরেসন্তি এৰং সম্মাপটিপত্তিযং অপ্পমাদো করণীযোতি.
এৰমিদং, ভিক্খৰেতিআদীসু অযং সঙ্খেপত্থো – ভিক্খৰে, এৰং ইমিনা ৰুত্তপ্পকারেন গহট্ঠপব্বজিতেহি আমিসদানধম্মদানৰসেন অঞ্ঞমঞ্ঞং সন্নিস্সায কামাদিৰসেন চতুব্বিধস্সপি ওঘস্স নিত্থরণত্থায সকলস্সপি ৰট্টদুক্খস্স সম্মদেৰ পরিযোসানকরণায উপোসথসীলনিযমাদিৰসেন চতুপারিসুদ্ধিসীলাদিৰসেন ৰা ইদং সাসনব্রহ্মচরিযং মগ্গব্রহ্মচরিযঞ্চ ৰুস্সতি চরীযতীতি.
গাথাসু সাগারাতি গহট্ঠা. অনগারাতি পরিচ্চত্তঅগারা পব্বজিতা. উভো অঞ্ঞোঞ্ঞনিস্সিতাতি তে উভোপি অঞ্ঞমঞ্ঞসন্নিস্সিতা. সাগারা হি অনগারানং ধম্মদানসন্নিস্সিতা, অনগারা চ সাগারানং পচ্চযদানসন্নিস্সিতা. আরাধযন্তীতি সাধেন্তি সম্পাদেন্তি. সদ্ধম্মন্তি পটিপত্তিসদ্ধম্মং পটিৰেধসদ্ধম্মঞ্চ. তত্থ যং উত্তমং, তং দস্সেন্তো আহ ‘‘যোগক্খেমং অনুত্তর’’ন্তি অরহত্তং নিব্বানঞ্চ. সাগারেসূতি সাগারেহি, নিস্সক্কে ইদং ভুম্মৰচনং, সাগারানং ৰা সন্তিকে. পচ্চযন্তি ৰুত্তাৰসেসং দুৰিধং পচ্চযং পিণ্ডপাতং ভেসজ্জঞ্চ. পরিস্সযৰিনোদনন্তি উতুপরিস্সযাদিপরিস্সযহরণং ৰিহারাদিআৰসথং. সুগতন্তি সম্মা পটিপন্নং কল্যাণপুথুজ্জনেন সদ্ধিং অট্ঠৰিধং অরিযপুগ্গলং. সাৰকো হি ইধ সুগতোতি অধিপ্পেতো. ঘরমেসিনোতি ঘরং এসিনো, গেহে ঠত্ৰা ঘরাৰাসং ৰসন্তা ভোগূপকরণানি চেৰ গহট্ঠসীলাদীনি চ এসনসীলাতি অত্থো. সদ্দহানো অরহতন্তি অরহন্তানং অরিযানং ৰচনং, তেসং ৰা সম্মাপটিপত্তিং সদ্দহন্তা. ‘‘অদ্ধা ইমে সম্মা পটিপন্না, যথা ইমে কথেন্তি, তথা পটিপজ্জন্তানং সা পটিপত্তি সগ্গমোক্খসম্পত্তিযা সংৰত্ততী’’তি অভিসদ্দহন্তাতি অত্থো. ‘‘সদ্দহন্তা’’তিপি পাঠো. অরিযপঞ্ঞাযাতি সুৰিসুদ্ধপঞ্ঞায. ঝাযিনোতি আরম্মণলক্খণূপনিজ্ঝানৰসেন দুৰিধেনপি ঝানেন ঝাযিনো.
ইধ ধম্মং চরিত্ৰানাতি ইমস্মিং অত্তভাৰে, ইমস্মিং ৰা সাসনে লোকিযলোকুত্তরসুখস্স মগ্গভূতং সীলাদিধম্মং পটিপজ্জিত্ৰা যাৰ পরিনিব্বানং ন পাপুণন্তি, তাৰদেৰ সুগতিগামিনো. নন্দিনোতি পীতিসোমনস্সযোগেন নন্দনসীলা. কেচি পন ‘‘ধম্মং চরিত্ৰান মগ্গন্তি সোতাপত্তিমগ্গং পাপুণিত্ৰা’’তি ৰদন্তি. দেৰলোকস্মিন্তি ছব্বিধেপি কামাৰচরদেৰলোকে. মোদন্তি কামকামিনোতি যথিচ্ছিতৰত্থুনিপ্ফত্তিতো কামকামিনো কামৰন্তো হুত্ৰা পমোদন্তীতি.
অট্ঠমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. কুহসুত্তৰণ্ণনা
১০৮. নৰমে কুহাতি সামন্তজপ্পনাদিনা কুহনৰত্থুনা কুহকা, অসন্তগুণসম্ভাৰনিচ্ছায কোহঞ্ঞং কত্ৰা পরেসং ৰিম্হাপকাতি অত্থো. থদ্ধাতি কোধেন চ মানেন চ থদ্ধমানসা. ‘‘কোধনো হোতি উপাযাসবহুলো, অপ্পম্পি ৰুত্তো সমানো অভিসজ্জতি কুপ্পতি ব্যাপজ্জতি পতিত্থীযতী’’তি (অ. নি. ৩.২৫; পু. প. ১০১) এৰং ৰুত্তেন কোধেন চ, ‘‘দুব্বচো হোতি দোৰচস্সকরণেহি ধম্মেহি সমন্নাগতো অক্খমো অপ্পদক্খিণগ্গাহী অনুসাসনি’’ন্তি (ম. নি. ১.১৮১) এৰং ৰুত্তেন দোৰচস্সেন চ, ‘‘জাতিমদো, গোত্তমদো, সিপ্পমদো, আরোগ্যমদো, যোব্বনমদো, জীৰিতমদো’’তি (ৰিভ. ৮৩২) এৰং ৰুত্তেন জাতিমদাদিভেদেন মদেন চ গরুকাতব্বেসু গরূসু পরমনিপচ্চকারং অকত্ৰা অযোসলাকং গিলিত্ৰা ঠিতা ৰিয অনোনতা হুত্ৰা ৰিচরণকা. লপাতি উপলাপকা মিচ্ছাজীৰৰসেন কুলসঙ্গাহকা পচ্চযত্থং পযুত্তৰাচাৰসেন নিপ্পেসিকতাৰসেন চ লপকাতি ৰা অত্থো.
সিঙ্গীতি ‘‘তত্থ কতমং সিঙ্গং? যং সিঙ্গং সিঙ্গারতা চাতুরতা চাতুরিযং পরিক্খত্ততা পারিক্খত্তিয’’ন্তি (ৰিভ. ৮৫২) এৰং ৰুত্তেহি সিঙ্গসদিসেহি পাকটকিলেসেহি সমন্নাগতা. উন্নল়াতি উগ্গতনল়া, নল়সদিসং তুচ্ছমানং উক্খিপিত্ৰা ৰিচরণকা. অসমাহিতাতি চিত্তেকগ্গতামত্তস্সাপি অলাভিনো. ন মে তে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ মামকাতি তে ময্হং ভিক্খূ মম সন্তকা ন হোন্তি. মেতি ইদং পদং অত্তানং উদ্দিস্স পব্বজিতত্তা ভগৰতা ৰুত্তং. যস্মা পন তে কুহনাদিযোগতো ন সম্মা পটিপন্না, তস্মা ‘‘ন মামকা’’তি ৰুত্তা. অপগতাতি যদিপি তে মম সাসনে পব্বজিতা, যথানুসিট্ঠং পন অপ্পটিপজ্জনতো অপগতা এৰ ইমস্মা ধম্মৰিনযা, ইতো তে সুৰিদূরৰিদূরে ঠিতাতি দস্সেতি. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘নভঞ্চ দূরে পথৰী চ দূরে,
পারং সমুদ্দস্স তদাহু দূরে;
ততো হৰে দূরতরং ৰদন্তি,
সতঞ্চ ধম্মং অসতঞ্চ রাজা’’তি. (অ. নি. ৪.৪৭; জা. ২.২১.৪১৪);
ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জন্তীতি সীলাদিগুণেহি ৰড্ঢনৰসেন ৰুদ্ধিং, তত্থ নিচ্চলভাৰেন ৰিরূল়্হিং, সব্বত্থ পত্থটভাৰেন সীলাদিধম্মক্খন্ধপারিপূরিযা ৰেপুল্লং. ন চ তে কুহাদিসভাৰা ভিক্খূ আপজ্জন্তি, ন চ পাপুণন্তীতি অত্থো. তে খো মে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ মামকাতি ইধাপি মেতি অত্তানং উদ্দিস্স পব্বজিতত্তা ৰদতি, সম্মা পটিপন্নত্তা পন ‘‘মামকা’’তি আহ. ৰুত্তৰিপরিযাযেন সুক্কপক্খো ৰেদিতব্বো. তত্থ যাৰ অরহত্তমগ্গা ৰিরূহন্তি নাম, অরহত্তফলে পন সম্পত্তে ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপন্না নাম. গাথা সুৰিঞ্ঞেয্যা এৰ.
নৰমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. নদীসোতসুত্তৰণ্ণনা
১০৯. দসমে সেয্যথাপীতি ওপম্মদস্সনত্থে নিপাতো, যথা নামাতি অত্থো. নদিযা সোতেন ওৰুয্হেয্যাতি সীঘসোতায হারহারিনিযা নদিযা উদকৰেগেন হেট্ঠতো ৰুয্হেয্য অধো হরিযেথ. পিযরূপসাতরূপেনাতি পিযসভাৰেন সাতসভাৰেন চ কারণভূতেন, তস্সং নদিযং তস্সা ৰা পরতীরে মণিসুৰণ্ণাদি অঞ্ঞং ৰা পিযৰত্থু ৰিত্তূপকরণং অত্থি, তং গহেস্সামীতি নদিযং পতিত্ৰা সোতেন অৰকড্ঢেয্য. কিঞ্চাপীতি অনুজাননঅসম্ভাৰনত্থে নিপাতো. কিং অনুজানাতি, কিং ন সম্ভাৰেতি? তেন পুরিসেন অধিপ্পেতস্স পিযৰত্থুস্স তত্থ অত্থিভাৰং অনুজানাতি, তথাগমনং পন আদীনৰৰন্ততায ন সম্ভাৰেতি. ইদং ৰুত্তং হোতি – অম্ভো, পুরিস, যদিপি তযা অধিপ্পেতং পিযৰত্থু তত্থ উপলব্ভতি, এৰং গমনে পন অযমাদীনৰো, যং ত্ৰং হেট্ঠা রহদং পত্ৰা মরণং মরণমত্তং ৰা দুক্খং পাপুণেয্যাসীতি.
অত্থি চেত্থ হেট্ঠা রহদোতি এতিস্সা নদিযা হেট্ঠা অনুসোতভাগে অতিৰিয গম্ভীরৰিত্থতো একো মহাসরো অত্থি. সো চ সমন্ততো ৰাতাভিঘাতসমুট্ঠিতাহি মণিমযপব্বতকূটসন্নিভাহি মহতীহি ঊমীহি ৰীচীহি সঊমি, ৰিসমেসু ভূমিপ্পদেসেসু সৰেগং অনুপক্খন্দন্তেন ইমিস্সা তাৰ নদিযা মহোঘেন তহিং তহিং আৰট্টমানৰিপুলজলতায বলৰামুখসদিসেহি সহ আৰট্টেহীতি সাৰট্টো. তং রহদং ওতিণ্ণসত্তেযেৰ অত্তনো নিবদ্ধামিসগোচরে কত্ৰা অজ্ঝাৰসন্তেন অতিৰিয ভযানকদস্সনেন ঘোরচেতসা দকরক্খসেন সগহো সরক্খসো, চণ্ডমচ্ছমকরাদিনা ৰা সগহো, যথাৰুত্তরক্খসেন সরক্খসো.
যন্তি এৰং সপ্পটিভযং যং রহদং. অম্ভো পুরিসাতি আলপনং. মরণং ৰা নিগচ্ছসীতি তাহি ৰা ঊমীহি অজ্ঝোত্থটো, তেসু ৰা আৰট্টেসু নিপতিতো সীসং উক্খিপিতুং অসক্কোন্তো তেসং ৰা চণ্ডমচ্ছমকরাদীনং মুখে নিপতিতো. তস্স ৰা দকরক্খসস্স হত্থং গতো মরণং ৰা গমিস্সসি, অথ ৰা পন আযুসেসে সতি ততো মুচ্চিত্ৰা অপগচ্ছন্তো তেহি ঊমিআদীহি জনিতঘট্টিতৰসেন মরণমত্তং মরণপ্পমাণং দুক্খং নিগচ্ছসি. পটিসোতং ৰাযমেয্যাতি সো পুব্বে অনুসোতং ৰুয্হমানো তস্স পুরিসস্স ৰচনং সুত্ৰা ‘‘অনত্থো কির মে উপট্ঠিতো, মচ্চুমুখে কিরাহং পরিৰত্তামী’’তি উপ্পন্নবলৰভযো সম্ভমন্তো দিগুণং কত্ৰা উস্সাহং হত্থেহি চ পাদেহি চ ৰাযমেয্য তরেয্য, ন চিরেনেৰ তীরং সম্পাপুণেয্য.
অত্থস্স ৰিঞ্ঞাপনাযাতি চতুসচ্চপটিৰেধানুকূলস্স অত্থস্স সম্বোধনায উপমা কতা. অযঞ্চেত্থ অত্থোতি অযমেৰ ইদানি ৰুচ্চমানো ইধ মযা অধিপ্পেতো উপমেয্যত্থো, যস্স ৰিঞ্ঞাপনায উপমা আহটা.
তণ্হাযেতং অধিৰচনন্তি এত্থ চতূহি আকারেহি তণ্হায সোতসদিসতা ৰেদিতব্বা অনুক্কমপরিৰুড্ঢিতো অনুপ্পবন্ধতো ওসীদাপনতো দুরুত্তরণতো চ. যথা হি উপরি মহামেঘে অভিপ্পৰুট্ঠে উদকং পব্বতকন্দরপদরসাখাযো পূরেত্ৰা ততো ভস্সিত্ৰা কুসুব্ভে পূরেত্ৰা ততো ভস্সিত্ৰা কুন্নদিযো পূরেত্ৰা ততো মহানদিযো পক্খন্দিত্ৰা একোঘং হুত্ৰা পৰত্তমানং ‘‘নদীসোতো’’তি ৰুচ্চতি, এৰমেৰ অজ্ঝত্তিকবাহিরাদিৰসেন অনেকভেদেসু রূপাদীসু আরম্মণেসু লোভো উপ্পজ্জিত্ৰা অনুক্কমেন পরিৰুড্ঢিং গচ্ছন্তো ‘‘তণ্হাসোতো’’তি ৰুচ্চতি, যথা চ নদীসোতো আগমনতো যাৰ সমুদ্দপ্পত্তি, তাৰ সতি ৰিচ্ছেদপচ্চযাভাৰে অৰিচ্ছিজ্জমানো অনুপ্পবন্ধেন পৰত্ততি, এৰং তণ্হাসোতোপি আগমনতো পট্ঠায অসতি ৰিচ্ছেদপচ্চযে অৰিচ্ছিজ্জমানো অপাযসমুদ্দাভিমুখো অনুপ্পবন্ধেন পৰত্ততি. যথা পন নদীসোতো তদন্তোগধে সত্তে ওসীদাপেতি, সীসং উক্খিপিতুং ন দেতি, মরণং ৰা মরণমত্তং ৰা দুক্খং পাপেতি, এৰং তণ্হাসোতোপি অত্তনো সোতন্তোগতে সত্তে ওসীদাপেতি, পঞ্ঞাসীসং উক্খিপিতুং ন দেতি, কুসলমূলচ্ছেদনেন সংকিলেসধম্মসমাপজ্জনেন চ মরণং ৰা মরণমত্তং ৰা দুক্খং পাপেতি.
যথা চ নদিযা সোতো মহোঘভাৰেন পৰত্তমানো উল়ুম্পং ৰা নাৰং ৰা বন্ধিতুং নেতুঞ্চ ছেকং পুরিসং নিস্সায পরতীরং গন্তুং অজ্ঝাসযং কত্ৰা তজ্জং ৰাযামং করোন্তেন তরিতব্বো, ন যেন ৰা তেন ৰাতি দুরুত্তরো, এৰং তণ্হাসোতোপি কামোঘভৰোঘভূতো সীলসংৰরং পূরেতুং সমথৰিপস্সনাসু কম্মং কাতুং ‘‘নিপকেন অরহত্তং পাপুণিস্সামী’’তি অজ্ঝাসযং সমুট্ঠাপেত্ৰা কল্যাণমিত্তে নিস্সায সমথৰিপস্সনানাৰং অভিরুহিত্ৰা সম্মাৰাযামং করোন্তেন তরিতব্বো, ন যেন ৰা তেন ৰাতি দুরুত্তরো. এৰং অনুক্কমপরিৰুড্ঢিতো অনুপ্পবন্ধতো ওসীদাপনতো দুরুত্তরণতোতি চতূহি আকারেহি তণ্হায নদীসোতসদিসতা ৰেদিতব্বা.
পিযরূপং সাতরূপন্তি পিযজাতিকং পিযসভাৰং পিযরূপং, মধুরজাতিকং মধুরসভাৰং সাতরূপং, ইট্ঠসভাৰন্তি অত্থো. ছন্নেতন্তি ছন্নং এতং. অজ্ঝত্তিকানন্তি এত্থ ‘‘এৰং মযং অত্তাতি গহণং গমিস্সামা’’তি ইমিনা ৰিয অধিপ্পাযেন অত্তানং অধিকারং কত্ৰা পৰত্তানীতি অজ্ঝত্তিকানি. তত্থ গোচরজ্ঝত্তং, নিযকজ্ঝত্তং, ৰিসযজ্ঝত্তং, অজ্ঝত্তজ্ঝত্তন্তি চতুব্বিধং অজ্ঝত্তং. তেসু ‘‘অজ্ঝত্তরতো সমাহিতো’’তি এৰমাদীসু (ধ. প. ৩৬২) ৰুত্তং ইদং গোচরজ্ঝত্তং নাম. ‘‘অজ্ঝত্তং সম্পসাদন’’ন্তি (দী. নি. ১.২২৮; ধ. স. ১৬১) আগতং ইদং নিযকজ্ঝত্তং নাম. ‘‘সব্বনিমিত্তানং অমনসিকারা অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতং উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তি (ম. নি. ৩.১৮৭) এৰমাগতং ইদং ৰিসযজ্ঝত্তং নাম. ‘‘অজ্ঝত্তিকা ধম্মা, বাহিরা ধম্মা’’তি (ধ. স. তিকমাতিকা ২০) এত্থ ৰুত্তং অজ্ঝত্তং অজ্ঝত্তজ্ঝত্তং নাম. ইধাপি এতদেৰ অধিপ্পেতং, তস্মা অজ্ঝত্তানিযেৰ অজ্ঝত্তিকানি. অথ ৰা যথাৰুত্তেনেৰ অত্থেন ‘‘অজ্ঝত্তা ধম্মা, বহিদ্ধা ধম্মা’’তিআদীসু ৰিয তেসু অজ্ঝত্তেসু ভৰানি অজ্ঝত্তিকানি, চক্খাদীনি. তেসং অজ্ঝত্তিকানং.
আযতনানন্তি এত্থ আযতনতো, আযানং তননতো, আযতস্স চ নযনতো আযতনানীতি. চক্খাদীসু হি তংতংদ্ৰারৰত্থুকা চিত্তচেতসিকা ধম্মা সকেন সকেন অনুভৰনাদিনা কিচ্চেন আযতন্তি উট্ঠহন্তি ঘটন্তি ৰাযমন্তি, তে চ আযভূতে ধম্মে এতানি তনোন্তি ৰিত্থারেন্তি, যঞ্চ অনমতগ্গে সংসারে পৰত্তং অতিৰিয আযতং ৰট্টদুক্খং, তং নযন্তি পৰত্তেন্তি. ইতি সব্বথাপিমে ধম্মা আযতনতো, আযানং তননতো, আযতস্স চ নযনতো আযতনানীতি ৰুচ্চন্তি. অপিচ নিৰাসট্ঠানট্ঠেন, আকরট্ঠেন, সমোসরণট্ঠানট্ঠেন, সঞ্জাতিদেসট্ঠেন, কারণট্ঠেন চ আযতনং ৰেদিতব্বং. তথা হি লোকে ‘‘ইস্সরাযতনং দেৰাযতন’’ন্তিআদীসু নিৰাসট্ঠানং আযতনন্তি ৰুচ্চতি. ‘‘সুৰণ্ণাযতনং রজতাযতন’’ন্তিআদীসু আকরো. সাসনে পন ‘‘মনোরমে আযতনে, সেৰন্তি নং ৰিহঙ্গমা’’তিআদীসু সমোসরণট্ঠানং. ‘‘দক্খিণাপথো গুন্নং আযতন’’ন্তিআদীসু সঞ্জাতিদেসো. ‘‘তত্র তত্রেৰ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতিআযতনে’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১৫৮; অ. নি. ৩.১০২) কারণং আযতনন্তি ৰুচ্চতি. চক্খাদীসু চ তে তে চিত্তচেতসিকা ধম্মা নিৰসন্তি তদাযত্তৰুত্তিতাযাতি চক্খাদযো তেসং নিৰাসট্ঠানং. তত্থ চ তে আকিণ্ণা তন্নিস্সিতত্তাতি তে নেসং আকরো, সমোসরণট্ঠানঞ্চ তত্থ ৰত্থুদ্ৰারভাৰেন সমোসরণতো, সঞ্জাতিদেসো চ তন্নিস্সযভাৰেন তেসং তত্থেৰ উপ্পত্তিতো, কারণঞ্চ তদভাৰে তেসং অভাৰতোতি. ইতি নিৰাসট্ঠানট্ঠেন, আকরট্ঠেন, সমোসরণট্ঠানট্ঠেন, সঞ্জাতিদেসট্ঠেন, কারণট্ঠেনাতি ইমেহি কারণেহি চক্খাদীনি আযতনানীতি ৰুচ্চন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘ছন্নেতং অজ্ঝত্তিকানং আযতনান’’ন্তি.
যদিপি রূপাদযোপি ধম্মা ‘‘রূপং লোকে পিযরূপং সাতরূপং, এত্থেসা তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতী’’তি তণ্হাৰত্থুভাৰতো পিযরূপসাতরূপভাৰেন ৰুত্তা. চক্খাদিকে পন মুঞ্চিত্ৰা অত্তভাৰপঞ্ঞত্তিযা অভাৰতো ‘‘মম চক্খু মম সোত’’ন্তিআদিনা অধিকসিনেহৰত্থুভাৰেন চক্খাদযো সাতিসযং পিযরূপং সাতরূপন্তি নিদ্দেসং অরহন্তীতি দস্সেতুং ‘‘পিযরূপং সাতরূপন্তি খো, ভিক্খৰে, ছন্নেতং অজ্ঝত্তিকানং আযতনানং অধিৰচন’’ন্তি ৰুত্তং.
ওরম্ভাগিযানন্তি এত্থ ওরং ৰুচ্চতি কামধাতু, তপ্পরিযাপন্না ওরম্ভাগা, পচ্চযভাৰেন তেসং হিতাতি ওরম্ভাগিযা. যস্স সংৰিজ্জন্তি, তং পুগ্গলং ৰট্টস্মিং সংযোজেন্তি বন্ধন্তীতি সংযোজনানি. সক্কাযদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাসীলব্বতপরামাসকামরাগব্যাপাদানং এতং অধিৰচনং. তে হি কামভৰূপগানং সঙ্খারানং পচ্চযা হুত্ৰা রূপারূপধাতুতো হেট্ঠাভাৰেন নিহীনভাৰেন ওরম্ভাগভূতেন কামভৰেন সত্তে সংযোজেন্তি. এতেনেৰ তেসং হেট্ঠারহদসদিসতা দীপিতাতি দট্ঠব্বা. ঊমিভযন্তি খো, ভিক্খৰে, কোধুপাযাসস্সেতং অধিৰচনন্তি ভাযতি এতস্মাতি ভযং, ঊমি এৰ ভযন্তি ঊমিভযং. কুজ্ঝনট্ঠেন কোধো, স্ৰেৰ চিত্তস্স সরীরস্স চ অভিপ্পমদ্দনপৰেধনুপ্পাদনেন দল়্হং আযাসনট্ঠেন উপাযাসো.
এত্থ চ অনেকৰারং পৰত্তিত্ৰা অত্তনা সমৰেতং সত্তং অজ্ঝোত্থরিত্ৰা সীসং উক্খিপিতুং অদত্ৰা অনযব্যসনাপাদনেন কোধুপাযাসস্স ঊমিসদিসতা দট্ঠব্বা. তথা কামগুণানং কিলেসাভিভূতে সত্তে ইতো চ এত্তো, এত্তো চ ইতোতি এৰং মনাপিযরূপাদিৰিসযসঙ্খাতে অত্তনি সংসারেত্ৰা যথা ততো বহিভূতে নেক্খম্মে চিত্তম্পি ন উপ্পজ্জতি এৰং আৰট্টেত্ৰা ব্যসনাপাদনেন আৰট্টসদিসতা দট্ঠব্বা. যথা পন গহরক্খসোপি আরক্খরহিতং অত্তনো গোচরভূমিগতং পুরিসং অভিভুয্য গহেত্ৰা অগোচরে ঠিতম্পি রক্খসমাযায গোচরং নেত্ৰা ভেরৰরূপদস্সনাদিনা অৰসং অত্তনো উপকারং কাতুং অসমত্থং কত্ৰা অন্ৰাৰিসিত্ৰা ৰণ্ণবলভোগযসসুখেহিপি ৰিযোজেন্তো মহন্তং অনযব্যসনং আপাদেতি, এৰং মাতুগামোপি যোনিসোমনসিকাররহিতং অৰীরপুরিসং ইত্থিকুত্তভূতেহি অত্তনো হাৰভাৰৰিলাসেহি অভিভুয্য গহেত্ৰা ৰীরজাতিযম্পি অত্তনো রূপাদীহি পলোভনৰসেন ইত্থিমাযায অন্ৰাৰিসিত্ৰা অৰসং অত্তনো উপকারধম্মে সীলাদযো সম্পাদেতুং অসমত্থং করোন্তো গুণৰণ্ণাদীহি ৰিযোজেত্ৰা মহন্তং অনযব্যসনং আপাদেতি, এৰং মাতুগামস্স গহরক্খসসদিসতা দট্ঠব্বা. তেন ৰুত্তং ‘‘আৰট্টন্তি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চন্নেতং কামগুণানং অধিৰচনং, গহরক্খসোতি খো, ভিক্খৰে, মাতুগামস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি.
পটিসোতোতি খো ভিক্খৰে নেক্খম্মস্সেতং অধিৰচনন্তি এত্থ পব্বজ্জা সহ উপচারেন পঠমজ্ঝানং ৰিপস্সনাপঞ্ঞা চ নিব্বানঞ্চ নেক্খম্মং নাম. সব্বেপি কুসলা ধম্মা নেক্খম্মং নাম. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘পব্বজ্জা পঠমং ঝানং, নিব্বানঞ্চ ৰিপস্সনা;
সব্বেপি কুসলা ধম্মা, নেক্খম্মন্তি পৰুচ্চরে’’তি.
ইমেসং পন পব্বজ্জাদীনং তণ্হাসোতস্স পটিলোমতো পটিসোতসদিসতা ৰেদিতব্বা. অৰিসেসেন হি ধম্মৰিনযো নেক্খম্মং, তস্স অধিট্ঠানং পব্বজ্জা চ, ধম্মৰিনযো চ তণ্হাসোতস্স পটিসোতং ৰুচ্চতি. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘পটিসোতগামিং নিপুণং, গম্ভীরং দুদ্দসং অণুং;
রাগরত্তা ন দক্খন্তি, তমোখন্ধেন আৰুতা’’তি. (দী. নি. ২.৬৫; ম. নি. ১.২৮১; সং. নি. ১.১৭২);
ৰীরিযারম্ভস্সাতি চতুব্বিধসম্মপ্পধানৰীরিযস্স. তস্স কামোঘাদিভেদতণ্হাসোতসন্তরণস্স হত্থেহি পাদেহি চতুরঙ্গনদীসোতসন্তরণৰাযামস্স সদিসতা পাকটাযেৰ. তথা নদীসোতস্স তীরে ঠিতস্স চক্খুমতো পুরিসস্স কামাদিং চতুব্বিধম্পি ওঘং তরিত্ৰা তস্স পরতীরভূতে নিব্বানথলে ঠিতস্স পঞ্চহি চক্খূহি চক্খুমতো ভগৰতো সদিসভাৰো. তেন ৰুত্তং ‘‘চক্খুমা পুরিসো…পে… সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তি.
তত্রিদং ওপম্মসংসন্দনং – নদীসোতো ৰিয অনুপ্পবন্ধৰসেন পৰত্তমানো তণ্হাসোতো, তেন ৰুয্হমানো পুরিসো ৰিয অনমতগ্গে সংসারৰট্টে পরিব্ভমনতো তণ্হাসোতেন ৰুয্হমানো সত্তো, তস্স তত্থ পিযরূপসাতরূপৰত্থুস্মিং অভিনিৰেসো ৰিয ইমস্স চক্খাদীসু অভিনিৰেসো, সঊমিসাৰট্টসগহরক্খসো হেট্ঠারহদো ৰিয কোধুপাযাসপঞ্চকামগুণমাতুগামসমাকুলো পঞ্চোরম্ভাগিযসংযোজনসমূহো, তমত্থং যথাভূতং ৰিদিত্ৰা তস্স নদীসোতস্স পরতীরে ঠিতো চক্খুমা পুরিসো ৰিয সকলং সংসারাদীনৰং সব্বঞ্চ ঞেয্যধম্মং যথাভূতং ৰিদিত্ৰা তণ্হাসোতস্স পরতীরভূতে নিব্বানথলে ঠিতো সমন্তচক্খু ভগৰা, তস্স পুরিসস্স তস্মিং নদিযা সোতেন ৰুয্হমানে পুরিসে অনুকম্পায রহদস্স রহদাদীনৰস্স চ আচিক্খনং ৰিয তণ্হাসোতেন ৰুয্হমানস্স সত্তস্স মহাকরুণায ভগৰতো তণ্হাদীনং তদাদীনৰস্স চ ৰিভাৰনা, তস্স ৰচনং অসদ্দহিত্ৰা অনুসোতগামিনো তস্স পুরিসস্স তস্মিং রহদে মরণপ্পত্তিমরণমত্তদুক্খপ্পত্তিযো ৰিয ভগৰতো ৰচনং অসম্পটিচ্ছন্তস্স অপাযুপ্পত্তি, সুগতিযং দুক্খুপ্পত্তি চ, তস্স পন ৰচনং সদ্দহিত্ৰা হত্থেহি চ পাদেহি চ ৰাযামকরণং ৰিয তেন চ ৰাযামেন পরতীরং পত্ৰা সুখেন যথিচ্ছিতট্ঠানগমনং ৰিয ভগৰতো ৰচনং সম্পটিচ্ছিত্ৰা তণ্হাদীসু আদীনৰং পস্সিত্ৰা তণ্হাসোতস্স পটিসোতপব্বজ্জাদিনেক্খম্মৰসেন ৰীরিযারম্ভো, আরদ্ধৰীরিযস্স চ তেনেৰ ৰীরিযারম্ভেন তণ্হাসোতাতিক্কমনং নিব্বানতীরং পত্ৰা অরহত্তফলসমাপত্তিৰসেন যথারুচি সুখৰিহারোতি.
গাথাসু সহাপি দুক্খেন জহেয্য কামেতি ঝানমগ্গাধিগমত্থং সমথৰিপস্সনানুযোগং করোন্তো ভিক্খু যদিপি তেসং পুব্বভাগপটিপদা কিচ্ছেন কসিরেন সম্পজ্জতি, ন সুখেন ৰীথিং ওতরতি পুব্বভাগভাৰনায কিলেসানং বলৰভাৰতো, ইন্দ্রিযানং ৰা অতিক্খভাৰতো. তথা সতি সহাপি দুক্খেন জহেয্য কামে, পঠমজ্ঝানেন ৰিক্খম্ভেন্তো ততিযমগ্গেন সমুচ্ছিন্দন্তো কিলেসকামে পজহেয্য. এতেন দুক্খপটিপদে ঝানমগ্গে দস্সেতি.
যোগক্খেমং আযতিং পত্থযানোতি অনাগামিতং অরহত্তং ইচ্ছন্তো আকঙ্খমানো. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – যদিপি এতরহি কিচ্ছেন কসিরেন ঝানপুরিমমগ্গে অধিগচ্ছামি, ইমে পন নিস্সায উপরি অরহত্তং অধিগন্ত্ৰা কতকিচ্চো পহীনসব্বদুক্খো ভৰিস্সামীতি সহাপি দুক্খেন ঝানাদীহি কামে পজহেয্যাতি. অথ ৰা যো কামৰিতক্কবহুলো পুগ্গলো কল্যাণমিত্তস্স ৰসেন পব্বজ্জং সীলৰিসোধনং ঝানাদীনং পুব্বভাগপটিপত্তিং ৰা পটিপজ্জন্তো কিচ্ছেন কসিরেন অস্সুমুখো রোদমানো তং ৰিতক্কং ৰিক্খম্ভেতি, তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘সহাপি দুক্খেন জহেয্য কামে’’তি. সো হি কিচ্ছেনপি কামে পজহন্তো ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা তং ঝানং পাদকং কত্ৰা ৰিপস্সন্তো অনুক্কমেন অরহত্তে পতিট্ঠহেয্য. তেন ৰুত্তং ‘‘যোগক্খেমং আযতিং পত্থযানো’’তি.
সম্মপ্পজানোতি ৰিপস্সনাসহিতায মগ্গপঞ্ঞায সম্মদেৰ পজানন্তো. সুৰিমুত্তচিত্তোতি তস্স অরিযমগ্গাধিগমস্স অনন্তরং ফলৰিমুত্তিযা সুট্ঠু ৰিমুত্তচিত্তো. ৰিমুত্তিযা ফস্সযে তত্থ তত্থাতি তস্মিং তস্মিং মগ্গফলাধিগমনকালে ৰিমুত্তিং নিব্বানং ফস্সযে ফুসেয্য পাপুণেয্য অধিগচ্ছেয্য সচ্ছিকরেয্য. উপযোগত্থে হি ‘‘ৰিমুত্তিযা’’তি ইদং সামিৰচনং. ৰিমুত্তিযা ৰা আরম্মণভূতায তত্থ তত্থ তংতংফলসমাপত্তিকালে অত্তনো ফলচিত্তং ফস্সযে ফুসেয্য পাপুণেয্য, নিব্বানোগধায ফলসমাপত্তিযা ৰিহরেয্যাতি অত্থো. স ৰেদগূতি সো ৰেদসঙ্খাতেন মগ্গঞাণেন চতুন্নং সচ্চানং গতত্তা পটিৰিদ্ধত্তা ৰেদগূ. লোকন্তগূতি খন্ধলোকস্স পরিযন্তং গতো. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
দসমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১১. চরসুত্তৰণ্ণনা
১১০. একাদসমে চরতোতি গচ্ছন্তস্স, চঙ্কমন্তস্স ৰা. উপ্পজ্জতি কামৰিতক্কো ৰাতি ৰত্থুকামেসু অৰীতরাগতায তাদিসে পচ্চযে কামপটিসংযুত্তো ৰা ৰিতক্কো উপ্পজ্জতি চে, যদি উপ্পজ্জতি. ব্যাপাদৰিতক্কো ৰা ৰিহিংসাৰিতক্কো ৰাতি আঘাতনিমিত্তব্যাপাদপটিসংযুত্তো ৰা ৰিতক্কো, লেড্ডুদণ্ডাদীহি পরৰিহেঠনৰসেন ৰিহিংসাপটিসংযুত্তো ৰা ৰিতক্কো উপ্পজ্জতি চেতি সম্বন্ধো. অধিৰাসেতীতি তং যথাৰুত্তং কামৰিতক্কাদিং যথাপচ্চযং অত্তনো চিত্তে উপ্পন্নং ‘‘ইতিপাযং ৰিতক্কো পাপকো, ইতিপি অকুসলো, ইতিপি সাৰজ্জো, সো চ খো অত্তব্যাবাধাযপি সংৰত্ততী’’তিআদিনা নযেন পচ্চৰেক্খণায অভাৰতো অধিৰাসেতি অত্তনো চিত্তং আরোপেত্ৰা ৰাসেতি চে. অধিৰাসেন্তোযেৰ চ নপ্পজহতি তদঙ্গাদিপ্পহানৰসেন ন পটিনিস্সজ্জতি, ততো এৰ ন ৰিনোদেতি অত্তনো চিত্তসন্তানতো ন নুদতি ন নীহরতি, তথা অৰিনোদনতো ন ব্যন্তীকরোতি ন ৰিগতন্তং করোতি. আতাপী পহিতত্তো যথা তেসং অন্তোপি নাৰসিস্সতি অন্তমসো ভঙ্গমত্তম্পি এৰং করোতি, অযং পন তথা ন করোতীতি অত্থো. তথাভূতোৰ ন অনভাৰং গমেতি অনু অনু অভাৰং ন গমেতি. ন পজহতি চে, ন ৰিনোদেতি চেতিআদিনা চে-সদ্দং যোজেত্ৰা অত্থো ৰেদিতব্বো.
চরন্তি চরন্তো. এৰংভূতোতি এৰং কামৰিতক্কাদিপাপৰিতক্কেহি সমঙ্গীভূতো. অনাতাপী অনোত্তাপীতি কিলেসানং আতাপনস্স ৰীরিযস্স অভাৰেন অনাতাপী, পাপুত্রাসআতাপনপরিতাপনলক্খণস্স ওত্তপ্পস্স অভাৰেন অনোত্তাপী. সততং সমিতন্তি সব্বকালং নিরন্তরং. কুসীতো হীনৰীরিযোতি কুসলেহি ধম্মেহি পরিহাযিত্ৰা অকুসলপক্খে কুচ্ছিতং সীদনতো কোসজ্জসমন্নাগমেন চ কুসীতো, সম্মপ্পধানৰীরিযাভাৰেন হীনৰীরিযো ৰীরিযৰিরহিতোতি ৰুচ্চতি কথীযতি. ঠিতস্সাতি গমনং উপচ্ছিন্দিত্ৰা তিট্ঠতো. সযনইরিযাপথস্স ৰিসেসতো কোসজ্জপক্খিকত্তা যথা তংসমঙ্গিনো ৰিতক্কা সম্ভৰন্তি, তং দস্সেতুং ‘‘জাগরস্সা’’তি ৰুত্তং.
সুক্কপক্খে তঞ্চে, ভিক্খৰে, ভিক্খু নাধিৰাসেতীতি আরদ্ধৰীরিযস্সাপি ৰিহরতো অনাদিমতি সংসারে চিরকালভাৰিতেন তথারূপপ্পচ্চযসমাযোগেন সতিসম্মোসেন ৰা কামৰিতক্কাদি উপ্পজ্জতি চে, তং ভিক্খু অত্তনো চিত্তং আরোপেত্ৰা ন ৰাসেতি চে, অব্ভন্তরে ন ৰাসেতি চেতি অত্থো. অনধিৰাসেন্তো কিং করোতীতি? পজহতি ছড্ডেতি. কিং কচৰরং ৰিয পিটকেন? ন হি, অপিচ খো তং ৰিনোদেতি নুদতি নীহরতি. কিং বলীবদ্দং ৰিয পতোদেন? ন হি, অথ খো নং ব্যন্তীকরোতি ৰিগতন্তং করোতি. যথা তেসং অন্তোপি নাৰসিস্সতি অন্তমসো ভঙ্গমত্তম্পি, তথা তে করোতি. কথং পন তে তথা করোতি? অনভাৰং গমেতি অনু অনু অভাৰং গমেতি, ৰিক্খম্ভনপ্পহানেন যথা সুৰিক্খম্ভিতা হোন্তি তথা নে করোতীতি ৰুত্তং হোতি.
এৰংভূতোতিআদীসু এৰং কামৰিতক্কাদীনং অনধিৰাসনেন সুৰিসুদ্ধাসযো সমানো তায চ আসযসম্পত্তিযা তন্নিমিত্তায চ পযোগসম্পত্তিযা পরিসুদ্ধসীলো ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ সতিসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো জাগরিযং অনুযুত্তো তদঙ্গাদিৰসেন কিলেসানং আতাপনলক্খণেন ৰীরিযেন সমন্নাগতত্তা আতাপী, সব্বসো পাপুত্রাসেন সমন্নাগতত্তা. ওত্তাপী সততং রত্তিন্দিৰং, সমিতং নিরন্তরং সমথৰিপস্সনাভাৰনানুযোগৰসেন চতুব্বিধসম্মপ্পধানসিদ্ধিযা, আরদ্ধৰীরিযো পহিতত্তো নিব্বানং পটিপেসিতচিত্তোতি ৰুচ্চতি কথীযতীতি অত্থো. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
গাথাসু গেহনিস্সিতন্তি এত্থ গেহৰাসীহি অপরিচ্চত্তত্তা গেহৰাসীনং সভাৰত্তা গেহধম্মত্তা ৰা গেহং ৰুচ্চতি ৰত্থুকামো. অথ ৰা গেহপটিবদ্ধভাৰতো কিলেসকামানং নিৰাসট্ঠানভাৰতো তংৰত্থুকত্তা ৰা কামৰিতক্কাদি গেহনিস্সিতং নাম. কুম্মগ্গং পটিপন্নোতি যস্মা অরিযমগ্গস্স উপ্পথভাৰতো অভিজ্ঝাদযো তদেকট্ঠধম্মা চ কুম্মগ্গো, তস্মা কামৰিতক্কাদিবহুলো পুগ্গলো কুম্মগ্গং পটিপন্নো নাম. মোহনেয্যেসু মুচ্ছিতোতি মোহসংৰত্তনিযেসু রূপাদীসু মুচ্ছিতো সম্মত্তো অজ্ঝোপন্নো. সম্বোধিন্তি অরিযমগ্গঞাণং. ফুট্ঠুন্তি ফুসিতুং পত্তুং, সো তাদিসো মিচ্ছাসঙ্কপ্পগোচরো অভব্বো, ন কদাচি তং পাপুণাতীতি অত্থো.
ৰিতক্কং সমযিত্ৰানাতি যথাৰুত্তং মিচ্ছাৰিতক্কং পটিসঙ্খানভাৰনাবলেহি ৰূপসমেত্ৰা. ৰিতক্কূপসমে রতোতি নৰন্নম্পি মহাৰিতক্কানং অচ্চন্তৰূপসমভূতে অরহত্তে নিব্বানে এৰ ৰা অজ্ঝাসযেন রতো অভিরতো. ভব্বো সো তাদিসোতি সো যথাৰুত্তো সম্মা পটিপজ্জমানো পুগ্গলো পুব্বভাগে সমথৰিপস্সনাবলেন সব্বৰিতক্কে যথারহং তদঙ্গাদিৰসেন ৰূপসমেত্ৰা ঠিতো, ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা মগ্গপটিপাটিযা অরহত্তমগ্গঞাণসঙ্খাতং নিব্বানসঙ্খাতঞ্চ অনুত্তরং সম্বোধিং ফুট্ঠুং অধিগন্তুং ভব্বো সমত্থোতি.
একাদসমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১২. সম্পন্নসীলসুত্তৰণ্ণনা
১১১. দ্ৰাদসমে সম্পন্নসীলাতি এত্থ তিৰিধং সম্পন্নং পরিপুণ্ণসমঙ্গীমধুরৰসেন. তেসু –
‘‘সম্পন্নং সালিকেদারং, সুৰা ভুঞ্জন্তি কোসিয;
পটিৰেদেমি তে ব্রহ্মে, ন নে ৰারেতুমুস্সহে’’তি. (জা. ১.১৪.১) –
এত্থ পরিপুণ্ণত্থো সম্পন্নসদ্দো. ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতো হোতি সমুপেতো উপগতো সমুপগতো সম্পন্নো সমন্নাগতো’’তি (ৰিভ. ৫১১) এত্থ সমঙ্গিভাৰত্থো সম্পন্নসদ্দো. ‘‘ইমিস্সা, ভন্তে, মহাপথৰিযা হেট্ঠিমতলং সম্পন্নং – সেয্যথাপি খুদ্দমধুং অনীলকং, এৰমস্সাদ’’ন্তি (পারা. ১৭) এত্থ মধুরত্থো সম্পন্নসদ্দো. ইধ পন পরিপুণ্ণত্থেপি সমঙ্গিভাৰেপি ৰট্টতি, তস্মা সম্পন্নসীলাতি পরিপুণ্ণসীলা হুত্ৰাতিপি, সীলসমঙ্গিনো হুত্ৰাতিপি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.
তত্থ ‘‘পরিপুণ্ণসীলা’’তি ইমিনা অত্থেন খেত্তদোসৰিগমেন খেত্তপারিপূরি ৰিয পরিপুণ্ণং নাম হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘খেত্তদোসৰিগমেন খেত্তপারিপূরি ৰিয সীলদোসৰিগমেন সীলপারিপূরি ৰুত্তা’’তি. ‘‘সীলসমঙ্গিনো’’তি ইমিনা পন অত্থেন সীলেন সমঙ্গীভূতা সমোধানগতা সমন্নাগতা হুত্ৰা ৰিহরথাতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ দ্ৰীহি কারণেহি সম্পন্নসীলতা হোতি সীলৰিপত্তিযা আদীনৰদস্সনেন, সীলসম্পত্তিযা আনিসংসদস্সনেন চ. তদুভযম্পি ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.২০-২১) ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং. তত্থ ‘‘সম্পন্নসীলা’’তি এত্তাৰতা কির ভগৰা চতুপারিসুদ্ধিসীলং উদ্দিসিত্ৰা ‘‘পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতা’’তি ইমিনা জেট্ঠকসীলং দস্সেতীতিআদিনা এত্থ যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. কিমস্স উত্তরি করণীযন্তি এৰং সম্পন্নসীলানং ৰিহরতং তুম্হাকং কিন্তি সিযা উত্তরি কাতব্বং, পটিপজ্জিতব্বন্তি চেতি অত্থো.
এৰং ‘‘সম্পন্নসীলা, ভিক্খৰে, ৰিহরথা’’তিআদিনা সম্পাদনূপাযেন সদ্ধিং সীলসম্পদায ভিক্খূ নিযোজেন্তো অনেকপুগ্গলাধিট্ঠানং কত্ৰা দেসনং আরভিত্ৰা ইদানি যস্মা একপুগ্গলাধিট্ঠানৰসেন পৰত্তিতাপি ভগৰতো দেসনা অনেকপুগ্গলাধিট্ঠানাৰ হোতি সব্বসাধারণত্তা, তস্মা তং একপুগ্গলাধিট্ঠানৰসেন দস্সেন্তো ‘‘চরতো চেপি, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো’’তিআদিমাহ.
তত্থ অভিজ্ঝাযতি এতাযাতি অভিজ্ঝা, পরভণ্ডাভিজ্ঝাযনলক্খণস্স লোভস্সেতং অধিৰচনং. ব্যাপজ্জতি পূতিভৰতি চিত্তং এতেনাতি ব্যাপাদো, ‘‘অনত্থং মে অচরী’’তিআদিনযপ্পৰত্তস্স একূনৰীসতিআঘাতৰত্থুৰিসযস্স দোসস্সেতং অধিৰচনং. উভিন্নম্পি ‘‘তত্থ কতমো কামচ্ছন্দো? যো কামেসু কামচ্ছন্দো কামস্নেহো কামপিপাসা কামপরিল়াহো কামমুচ্ছা কামজ্ঝোসান’’ন্তি (ধ. স. ১১৫৯), তথা ‘‘লোভো লুব্ভনা লুব্ভিতত্তং সারাগো সারজ্জনা সারজ্জিতত্তং অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূল’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ৩৯১), ‘‘দোসো দুস্সনা দুস্সিতত্তং ব্যাপত্তি ব্যাপজ্জনা ব্যাপজ্জিতত্তং ৰিরোধো পটিৰিরোধো চণ্ডিক্কং অসুরোপো অনত্তমনতা চিত্তস্সা’’তিআদিনা (ধ. স. ৪১৮, ১২৩৭) চ ৰিত্থারো ৰেদিতব্বো. ৰিগতো হোতীতি অযঞ্চ অভিজ্ঝা, অযঞ্চ ব্যাপাদো ৰিগতো হোতি অপগতো, পহীনো হোতীতি অত্থো. এত্তাৰতা কামচ্ছন্দনীৰরণস্স চ ব্যাপাদনীৰরণস্স চ পহানং দস্সিতং হোতি.
থিনমিদ্ধন্তি থিনঞ্চেৰ মিদ্ধঞ্চ. তেসু চিত্তস্স অকম্মঞ্ঞতা থিনং, আলসিযস্সেতং অধিৰচনং, ৰেদনাদীনং তিণ্ণং খন্ধানং অকম্মঞ্ঞতা মিদ্ধং, পচলাযিকভাৰস্সেতং অধিৰচনং. উভিন্নম্পি ‘‘তত্থ কতমং থিনং? যা চিত্তস্স অকল্লতা অকম্মঞ্ঞতা ওলীযনা সল্লীযনা. তত্থ কতমং মিদ্ধং? যা কাযস্স অকল্লতা অকম্মঞ্ঞতা ওনাহো পরিযোনাহো’’তিআদিনা (ধ. স. ১১৬২-১১৬৩) নযেন ৰিত্থারো ৰেদিতব্বো.
উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চন্তি উদ্ধচ্চঞ্চেৰ কুক্কুচ্চঞ্চ. তত্থ উদ্ধচ্চং নাম চিত্তস্স উদ্ধতাকারো, কুক্কুচ্চং নাম অকতকল্যাণস্স কতপাপস্স তপ্পচ্চযা ৰিপ্পটিসারো. উভিন্নম্পি ‘‘তত্থ কতমং উদ্ধচ্চং? যং চিত্তস্স উদ্ধচ্চং অৰূপসমো চেতসো ৰিক্খেপো ভন্তত্তং চিত্তস্সা’’তিআদিনা (ধ. স. ১১৬৫) ৰিত্থারো. ‘‘অকতং ৰত মে কল্যাণং, অকতং কুসলং, অকতং ভীরুত্তানং; কতং পাপং, কতং লুদ্দং, কতং কিব্বিস’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ৩.২৪৮; নেত্তি. ১২০) পৰত্তিআকারো ৰেদিতব্বো.
ৰিচিকিচ্ছাতি বুদ্ধাদীসু সংসযো. তস্সা ‘‘সত্থরি কঙ্খতি ৰিচিকিচ্ছতি, নাধিমুচ্চতি ন সম্পসীদতী’’তিআদিনা (ৰিভ. ৯১৫), ‘‘তত্থ কতমা ৰিচিকিচ্ছা? যা কঙ্খা কঙ্খাযনা কঙ্খাযিতত্তং ৰিমতি ৰিচিকিচ্ছা দ্ৰেল়্হকং দ্ৰেধাপথো সংসযো অনেকংসগ্গাহো আসপ্পনা পরিসপ্পনা অপরিযোগাহনা ছম্ভিতত্তং চিত্তস্স মনোৰিলেখো’’তিআদিনা (ধ. স. ১০০৮) চ নযেন ৰিত্থারো ৰেদিতব্বো.
এত্থ চ অভিজ্ঝাব্যাপাদাদীনং ৰিগমৰসেন চ পহানৰসেন চ তেসং ৰিক্খম্ভনমেৰ ৰেদিতব্বং. যং সন্ধায ৰুত্তং –
‘‘সো অভিজ্ঝং লোকে পহায ৰিগতাভিজ্ঝেন চেতসা ৰিহরতি, অভিজ্ঝায চিত্তং পরিসোধেতি. ব্যাপাদপদোসং পহায অব্যাপন্নচিত্তো ৰিহরতি, ব্যাপাদপদোসা চিত্তং পরিসোধেতি. থিনমিদ্ধং পহায ৰিগতথিনমিদ্ধো ৰিহরতি আলোকসঞ্ঞী সতো সম্পজানো, থিনমিদ্ধা চিত্তং পরিসোধেতি. উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহায অনুদ্ধতো ৰিহরতি অজ্ঝত্তং উপসন্তচিত্তো উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চা চিত্তং পরিসোধেতি. ৰিচিকিচ্ছং পহায তিণ্ণৰিচিকিচ্ছো ৰিহরতি অকথংকথী কুসলেসু ধম্মেসু, ৰিচিকিচ্ছায চিত্তং পরিসোধেতী’’তি (ৰিভ. ৫০৮).
তত্থ যথা নীৰরণানং পহানং হোতি, তং ৰেদিতব্বং. কথঞ্চ নেসং পহানং হোতি? কামচ্ছন্দস্স তাৰ অসুভনিমিত্তে যোনিসোমনসিকারেন পহানং হোতি, সুভনিমিত্তে অযোনিসোমনসিকারেনস্স উপ্পত্তি. তেনাহ ভগৰা –
‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, সুভনিমিত্তং. তত্থ অযোনিসোমনসিকারবহুলীকারো অযমাহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা কামচ্ছন্দস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৰা কামচ্ছন্দস্স ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লাযা’’তি (সং. নি. ৫.২৩২).
এৰং সুভনিমিত্তে অযোনিসোমনসিকারেন উপ্পজ্জন্তস্স কামচ্ছন্দস্স তপ্পটিপক্খতো অসুভনিমিত্তে যোনিসোমনসিকারেন পহানং হোতি. তত্থ অসুভনিমিত্তং নাম অসুভম্পি অসুভারম্মণম্পি, যোনিসোমনসিকারো নাম উপাযমনসিকারো, পথমনসিকারো, অনিচ্চে অনিচ্চন্তি ৰা, দুক্খে দুক্খন্তি ৰা, অনত্তনি অনত্তাতি ৰা, অসুভে অসুভন্তি ৰা মনসিকারো. তং তত্থ বহুলং পৰত্তযতো কামচ্ছন্দো পহীযতি. তেনাহ ভগৰা –