নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
খুদ্দকনিকাযে
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথা
(পঠমো ভাগো)
গন্থারম্ভকথা
উত্তমং ৰন্দনেয্যানং, ৰন্দিত্ৰা রতনত্তযং;
যো খুদ্দকনিকাযম্হি, খুদ্দাচারপ্পহাযিনা.
দেসিতো লোকনাথেন, লোকনিস্সরণেসিনা;
তস্স সুত্তনিপাতস্স, করিস্সামত্থৰণ্ণনং.
অযং সুত্তনিপাতো চ, খুদ্দকেস্ৰেৰ ওগধো;
যস্মা তস্মা ইমস্সাপি, করিস্সামত্থৰণ্ণনং.
গাথাসতসমাকিণ্ণো, গেয্যব্যাকরণঙ্কিতো;
কস্মা সুত্তনিপাতোতি, সঙ্খমেস গতোতি চে.
সুৰুত্ততো সৰনতো, অত্থানং সুট্ঠু তাণতো;
সূচনা সূদনা চেৰ, যস্মা সুত্তং পৰুচ্চতি.
তথারূপানি সুত্তানি, নিপাতেত্ৰা ততো ততো;
সমূহতো অযং তস্মা, সঙ্খমেৰমুপাগতো.
সব্বানি চাপি সুত্তানি, পমাণন্তেন তাদিনো;
ৰচনানি অযং তেসং, নিপাতো চ যতো ততো.
অঞ্ঞসঙ্খানিমিত্তানং, ৰিসেসানমভাৰতো;
সঙ্খং সুত্তনিপাতোতি, এৰমেৰ সমজ্ঝগাতি.
১. উরগৰগ্গো
১. উরগসুত্তৰণ্ণনা
এৰং সমধিগতসঙ্খো চ যস্মা এস ৰগ্গতো উরগৰগ্গো, চূল়ৰগ্গো, মহাৰগ্গো, অট্ঠকৰগ্গো, পারাযনৰগ্গোতি পঞ্চ ৰগ্গা হোন্তি; তেসু উরগৰগ্গো আদি. সুত্ততো উরগৰগ্গে দ্ৰাদস সুত্তানি, চূল়ৰগ্গে চুদ্দস, মহাৰগ্গে দ্ৰাদস, অট্ঠকৰগ্গে সোল়স, পারাযনৰগ্গে সোল়সাতি সত্ততি সুত্তানি. তেসং উরগসুত্তং আদি. পরিযত্তিপমাণতো অট্ঠ ভাণৰারা. এৰং ৰগ্গসুত্তপরিযত্তিপমাণৰতো পনস্স –
‘‘যো উপ্পতিতং ৰিনেতি কোধং, ৰিসটং সপ্পৰিসংৰ ওসধেহি;
সো ভিক্খু জহাতি ওরপারং, উরগো জিণ্ণমিৰ তচং পুরাণ’’ন্তি. –
অযং গাথা আদি. তস্মা অস্সা ইতো পভুতি অত্থৰণ্ণনং কাতুং ইদং ৰুচ্চতি –
‘‘যেন যত্থ যদা যস্মা, ৰুত্তা গাথা অযং ইমং;
ৰিধিং পকাসযিত্ৰাস্সা, করিস্সামত্থৰণ্ণন’’ন্তি.
কেন পনাযং গাথা ৰুত্তা, কত্থ, কদা, কস্মা চ ৰুত্তাতি? ৰুচ্চতে – যো সো ভগৰা চতুৰীসতিবুদ্ধসন্তিকে লদ্ধব্যাকরণো যাৰ ৰেস্সন্তরজাতকং, তাৰ পারমিযো পূরেত্ৰা তুসিতভৰনে উপ্পজ্জি, ততোপি চৰিত্ৰা সক্যরাজকুলে উপপত্তিং গহেত্ৰা, অনুপুব্বেন কতমহাভিনিক্খমনো বোধিরুক্খমূলে সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝিত্ৰা, ধম্মচক্কং পৰত্তেত্ৰা দেৰ-মনুস্সানং হিতায ধম্মং দেসেসি, তেন ভগৰতা সযম্ভুনা অনাচরিযকেন সম্মাসম্বুদ্ধেন ৰুত্তা. সা চ পন আল়ৰিযং. যদা চ ভূতগামসিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তদা তত্থ উপগতানং ধম্মদেসনত্থং ৰুত্তাতি. অযমেত্থ সঙ্খেপৰিস্সজ্জনা. ৰিত্থারতো পন দূরেনিদানঅৰিদূরেনিদানসন্তিকেনিদানৰসেন ৰেদিতব্বা. তত্থ দূরেনিদানং নাম দীপঙ্করতো যাৰ পচ্চুপ্পন্নৰত্থুকথা, অৰিদূরেনিদানং নাম তুসিতভৰনতো যাৰ পচ্চুপ্পন্নৰত্থুকথা, সন্তিকেনিদানং নাম বোধিমণ্ডতো যাৰ পচ্চুপ্পন্নৰত্থুকথাতি.
তত্থ যস্মা অৰিদূরেনিদানং সন্তিকেনিদানঞ্চ দূরেনিদানেযেৰ সমোধানং গচ্ছন্তি, তস্মা দূরেনিদানৰসেনেৰেত্থ ৰিত্থারতো ৰিস্সজ্জনা ৰেদিতব্বা. সা পনেসা জাতকট্ঠকথাযং ৰুত্তাতি ইধ ন ৰিত্থারিতা. ততো তত্থ ৰিত্থারিতনযেনেৰ ৰেদিতব্বা. অযং পন ৰিসেসো – তত্থ পঠমগাথায সাৰত্থিযং ৰত্থু উপ্পন্নং, ইধ আল়ৰিযং. যথাহ –
‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা আল়ৰিযং ৰিহরতি অগ্গাল়ৰে চেতিযে. তেন খো পন সমযেন আল়ৰকা ভিক্খূ নৰকম্মং করোন্তা রুক্খং ছিন্দন্তিপি ছেদাপেন্তিপি. অঞ্ঞতরোপি আল়ৰকো ভিক্খু রুক্খং ছিন্দতি. তস্মিং রুক্খে অধিৰত্থা দেৰতা তং ভিক্খুং এতদৰোচ – ‘মা, ভন্তে, অত্তনো ভৰনং কত্তুকামো ময্হং ভৰনং ছিন্দী’তি. সো ভিক্খু অনাদিযন্তো ছিন্দিযেৰ. তস্সা চ দেৰতায দারকস্স বাহুং আকোটেসি. অথ খো তস্সা দেৰতায এতদহোসি – ‘যংনূনাহং ইমং ভিক্খুং ইধেৰ জীৰিতা ৰোরোপেয্য’ন্তি. অথ খো তস্সা দেৰতায এতদহোসি – ‘ন খো মেতং পতিরূপং, যাহং ইমং ভিক্খুং ইধেৰ জীৰিতা ৰোরোপেয্যং, যংনূনাহং ভগৰতো এতমত্থং আরোচেয্য’ন্তি. অথ খো সা দেৰতা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসি. ‘সাধু, সাধু দেৰতে, সাধু খো ত্ৰং, দেৰতে, তং ভিক্খুং জীৰিতা ন ৰোরোপেসি. সচজ্জ ত্ৰং, দেৰতে, তং ভিক্খুং জীৰিতা ৰোরোপেয্যাসি, বহুঞ্চ ত্ৰং, দেৰতে, অপুঞ্ঞং পসৰেয্যাসি. গচ্ছ ত্ৰং, দেৰতে, অমুকস্মিং ওকাসে রুক্খো ৰিৰিত্তো, তস্মিং উপগচ্ছা’’’তি (পাচি. ৮৯).
এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা পুন ভগৰা তস্সা দেৰতায উপ্পন্নকোধৰিনযনত্থং –
‘‘যো ৰে উপ্পতিতং কোধং, রথং ভন্তংৰ ৰারযে’’তি. (ধ. প. ২২২) –
ইমং গাথং অভাসি. ততো ‘‘কথঞ্হি নাম সমণা সক্যপুত্তিযা রুক্খং ছিন্দিস্সন্তিপি, ছেদাপেস্সন্তিপি, একিন্দ্রিযং সমণা সক্যপুত্তিযা জীৰং ৰিহেঠেন্তী’’তি এৰং মনুস্সানং উজ্ঝাযিতং সুত্ৰা ভিক্খূহি আরোচিতো ভগৰা – ‘‘ভূতগামপাতব্যতায পাচিত্তিয’’ন্তি (পাচি. ৯০) ইমং সিক্খাপদং পঞ্ঞাপেত্ৰা তত্থ উপগতানং ধম্মদেসনত্থং –
‘‘যো উপ্পতিতং ৰিনেতি কোধং,
ৰিসটং সপ্পৰিসংৰ ওসধেহী’’তি. –
ইমং গাথং অভাসি. এৰমিদং একংযেৰ ৰত্থু তীসু ঠানেসু সঙ্গহং গতং – ৰিনযে, ধম্মপদে, সুত্তনিপাতেতি. এত্তাৰতা চ যা সা মাতিকা ঠপিতা –
‘‘যেন যত্থ যদা যস্মা, ৰুত্তা গাথা অযং ইমং;
ৰিধি পকাসযিত্ৰাস্সা, করিস্সামত্থৰণ্ণন’’ন্তি. –
সা সঙ্খেপতো ৰিত্থারতো চ পকাসিতা হোতি ঠপেত্ৰা অত্থৰণ্ণনং.
১. অযং পনেত্থ অত্থৰণ্ণনা. যোতি যো যাদিসো খত্তিযকুলা ৰা পব্বজিতো, ব্রাহ্মণকুলা ৰা পব্বজিতো, নৰো ৰা মজ্ঝিমো ৰা থেরো ৰা. উপ্পতিতন্তি উদ্ধমুদ্ধং পতিতং গতং, পৰত্তন্তি অত্থো, উপ্পন্নন্তি ৰুত্তং হোতি. উপ্পন্নঞ্চ নামেতং ৰত্তমানভুত্ৰাপগতোকাসকতভূমিলদ্ধৰসেন অনেকপ্পভেদং. তত্থ সব্বম্পি সঙ্খতং উপ্পাদাদিসমঙ্গি ৰত্তমানুপ্পন্নং নাম, যং সন্ধায ‘‘উপ্পন্না ধম্মা, অনুপ্পন্না ধম্মা, উপ্পাদিনো ধম্মা’’তি (ধ. স. তিকমাতিকা ১৭) ৰুত্তং. আরম্মণরসমনুভৰিত্ৰা নিরুদ্ধং অনুভুত্ৰাপগতসঙ্খাতং কুসলাকুসলং, উপ্পাদাদিত্তযমনুপ্পত্ৰা নিরুদ্ধং ভুত্ৰাপগতসঙ্খাতং সেসসঙ্খতঞ্চ ভুত্ৰাপগতুপ্পন্নং নাম. তদেতং ‘‘এৰরূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং হোতী’’তি (ম. নি. ১.২৩৪; পাচি. ৪১৭) চ, ‘‘যথা চ উপ্পন্নস্স সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনাপারিপূরী হোতী’’তি চ এৰমাদীসু সুত্তন্তেসু দট্ঠব্বং. ‘‘যানিস্স তানি পুব্বে কতানি কম্মানী’’তি এৰমাদিনা (ম. নি. ৩.২৪৮; নেত্তি. ১২০) নযেন ৰুত্তং কম্মং অতীতম্পি সমানং অঞ্ঞস্স ৰিপাকং পটিবাহিত্ৰা অত্তনো ৰিপাকস্সোকাসং কত্ৰা ঠিতত্তা, তথা কতোকাসঞ্চ ৰিপাকং অনুপ্পন্নম্পি এৰং কতে ওকাসে অৰস্সমুপ্পত্তিতো ওকাসকতুপ্পন্নং নাম. তাসু তাসু ভূমীসু অসমূহতমকুসলং ভূমিলদ্ধুপ্পন্নং নাম.
এত্থ চ ভূমিযা ভূমিলদ্ধস্স চ নানত্তং ৰেদিতব্বং. সেয্যথিদং – ভূমি নাম ৰিপস্সনায আরম্মণভূতা তেভূমকা পঞ্চক্খন্ধা. ভূমিলদ্ধং নাম তেসু উপ্পত্তারহং কিলেসজাতং. তেন হি সা ভূমিলদ্ধা নাম হোতীতি. তস্মা ‘‘ভূমিলদ্ধ’’ন্তি ৰুচ্চতি. তঞ্চ পন ন আরম্মণৰসেন. আরম্মণৰসেন হি সব্বেপি অতীতাদিভেদে পরিঞ্ঞাতেপি চ খীণাসৰানং খন্ধে আরব্ভ কিলেসা উপ্পজ্জন্তি মহাকচ্চাযনউপ্পলৰণ্ণাদীনং খন্ধে আরব্ভ সোরেয্যসেট্ঠিপুত্তনন্দমাণৰকাদীনং ৰিয. যদি চেতং ভূমিলদ্ধং নাম সিযা, তস্স অপ্পহেয্যতো ন কোচি ভৰমূলং জহেয্য. ৰত্থুৰসেন পন ভূমিলদ্ধং নাম ৰেদিতব্বং. যত্থ যত্থ হি ৰিপস্সনায অপরিঞ্ঞাতা খন্ধা উপ্পজ্জন্তি, তত্থ তত্থ উপ্পাদতো পভুতি তেসু ৰট্টমূলং কিলেসজাতং অনুসেতি. তং অপ্পহীনট্ঠেন ভূমিলদ্ধুপ্পন্নং নামাতি ৰেদিতব্বং. তত্থ চ যস্স খন্ধেসু অপ্পহীনানুসযিতা কিলেসা, তস্স তে এৰ খন্ধা তেসং কিলেসানং ৰত্থু, ন ইতরে খন্ধা. অতীতক্খন্ধেসু চস্স অপ্পহীনানুসযিতানং কিলেসানং অতীতক্খন্ধা এৰ ৰত্থু, ন ইতরে. এসেৰ নযো অনাগতাদীসু. তথা কামাৰচরক্খন্ধেসু অপ্পহীনানুসযিতানং কিলেসানং কামাৰচরক্খন্ধা এৰ ৰত্থু, ন ইতরে. এস নযো রূপারূপাৰচরেসু.
সোতাপন্নাদীনং পন যস্স যস্স অরিযপুগ্গলস্স খন্ধেসু তং তং ৰট্টমূলং কিলেসজাতং তেন তেন মগ্গেন পহীনং, তস্স তস্স তে তে খন্ধা পহীনানং তেসং তেসং ৰট্টমূলকিলেসানং অৰত্থুতো ভূমীতি সঙ্খং ন লভন্তি. পুথুজ্জনস্স পন সব্বসো ৰট্টমূলানং কিলেসানং অপ্পহীনত্তা যং কিঞ্চি করিযমানং কম্মং কুসলং ৰা অকুসলং ৰা হোতি, ইচ্চস্স কিলেসপ্পচ্চযা ৰট্টং ৰড্ঢতি. তস্সেতং ৰট্টমূলং রূপক্খন্ধে এৰ, ন ৰেদনাক্খন্ধাদীসু…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধে এৰ ৰা, ন রূপক্খন্ধাদীসূতি ন ৰত্তব্বং. কস্মা? অৰিসেসেন পঞ্চসু খন্ধেসু অনুসযিতত্তা. কথং? পথৰীরসাদিমিৰ রুক্খে. যথা হি মহারুক্খে পথৰীতলং অধিট্ঠায পথৰীরসঞ্চ আপোরসঞ্চ নিস্সায তপ্পচ্চযা মূলখন্ধসাখপসাখপত্তপল্লৰপলাসপুপ্ফফলেহি ৰড্ঢিত্ৰা নভং পূরেত্ৰা যাৰকপ্পাৰসানং বীজপরম্পরায রুক্খপৰেণীসন্তানে ঠিতে ‘‘তং পথৰীরসাদি মূলে এৰ, ন খন্ধাদীসু, ফলে এৰ ৰা, ন মূলাদীসূ’’তি ন ৰত্তব্বং. কস্মা? অৰিসেসেন সব্বেস্ৰেৰ মূলাদীসু অনুগতত্তা, এৰং. যথা পন তস্সেৰ রুক্খস্স পুপ্ফফলাদীসু নিব্বিন্নো কোচি পুরিসো চতূসু দিসাসু মণ্ডূককণ্টকং নাম রুক্খে ৰিসং পযোজেয্য, অথ সো রুক্খো তেন ৰিসসম্ফস্সেন ফুট্ঠো পথৰীরসআপোরসপরিযাদিন্নেন অপ্পসৰনধম্মতং আগম্ম পুন সন্তানং নিব্বত্তেতুং সমত্থো ন ভৰেয্য, এৰমেৰং খন্ধপ্পৰত্তিযং নিব্বিন্নো কুলপুত্তো তস্স পুরিসস্স চতূসু দিসাসু রুক্খে ৰিসপ্পযোজনং ৰিয অত্তনো সন্তানে চতুমগ্গভাৰনং আরভতি. অথস্স সো খন্ধসন্তানো তেন চতুমগ্গৰিসসম্ফস্সেন সব্বসো ৰট্টমূলকিলেসানং পরিযাদিন্নত্তা কিরিযভাৰমত্তমুপগতকাযকম্মাদি সব্বকম্মপ্পভেদো আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তধম্মতমাগম্ম ভৰন্তরসন্তানং নিব্বত্তেতুং সমত্থো ন হোতি. কেৰলং পন চরিমৰিঞ্ঞাণনিরোধেন নিরিন্ধনো ৰিয জাতৰেদো অনুপাদানো পরিনিব্বাতি. এৰং ভূমিযা ভূমিলদ্ধস্স চ নানত্তং ৰেদিতব্বং.
অপিচ অপরম্পি সমুদাচারারম্মণাধিগ্গহিতাৰিক্খম্ভিতাসমূহতৰসেন চতুব্বিধমুপ্পন্নং. তত্থ ৰত্তমানুপ্পন্নমেৰ সমুদাচারুপ্পন্নং. চক্খাদীনং পন আপাথগতে আরম্মণে পুব্বভাগে অনুপ্পজ্জমানম্পি কিলেসজাতং আরম্মণস্স অধিগ্গহিতত্তা এৰ অপরভাগে অৰস্সমুপ্পত্তিতো আরম্মণাধিগ্গহিতুপ্পন্নন্তি ৰুচ্চতি. কল্যাণিগামে পিণ্ডায চরতো মহাতিস্সত্থেরস্স ৰিসভাগরূপদস্সনেন উপ্পন্নকিলেসজাতঞ্চেত্থ নিদস্সনং. তস্স ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্ক’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৬.৫৮) পযোগো দট্ঠব্বো. সমথৰিপস্সনানং অঞ্ঞতরৰসেন অৰিক্খম্ভিতকিলেসজাতং চিত্তসন্ততিমনারূল়্হং উপ্পত্তিনিৰারকস্স হেতুনো অভাৰা অৰিক্খম্ভিতুপ্পন্নং নাম. তং ‘‘অযম্পি খো, ভিক্খৰে, আনাপানস্সতিসমাধি ভাৰিতো বহুলীকতো সন্তো চেৰ পণীতো চ অসেচনকো চ সুখো চ ৰিহারো উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে ঠানসো অন্তরধাপেতী’’তিআদীসু (পারা. ১৬৫) দট্ঠব্বং. সমথৰিপস্সনাৰসেন ৰিক্খম্ভিতম্পি কিলেসজাতং অরিযমগ্গেন অসমূহতত্তা উপ্পত্তিধম্মতং অনতীতন্তি কত্ৰা অসমূহতুপ্পন্নন্তি ৰুচ্চতি. আকাসেন গচ্ছন্তস্স অট্ঠসমাপত্তিলাভিনো থেরস্স কুসুমিতরুক্খে উপৰনে পুপ্ফানি ওচিনন্তস্স মধুরস্সরেন গাযতো মাতুগামস্স গীতস্সরং সুতৰতো উপ্পন্নকিলেসজাতঞ্চেত্থ নিদস্সনং. তস্স ‘‘অরিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং বহুলীকরোন্তো উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে অন্তরাযেৰ অন্তরধাপেতী’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.১৫৭) পযোগো দট্ঠব্বো. তিৰিধম্পি চেতং আরম্মণাধিগ্গহিতাৰিক্খম্ভিতাসমূহতুপ্পন্নং ভূমিলদ্ধেনেৰ সঙ্গহং গচ্ছতীতি ৰেদিতব্বং.
এৰমেতস্মিং যথাৰুত্তপ্পভেদে উপ্পন্নে ভূমিলদ্ধারম্মণাধিগ্গহিতাৰিক্খম্ভিতাসমূহতুপ্পন্নৰসেনাযং কোধো উপ্পন্নোতি ৰেদিতব্বো. কস্মা? এৰংৰিধস্স ৰিনেতব্বতো. এৰংৰিধমেৰ হি উপ্পন্নং যেন কেনচি ৰিনযেন ৰিনেতুং সক্কা হোতি. যং পনেতং ৰত্তমানভুত্ৰাপগতোকাসকতসমুদাচারসঙ্খাতং উপ্পন্নং, এত্থ অফলো চ অসক্যো চ ৰাযামো. অফলো হি ভুত্ৰাপগতে ৰাযামো ৰাযামন্তরেনাপি তস্স নিরুদ্ধত্তা. তথা ওকাসকতে. অসক্যো চ ৰত্তমানসমুদাচারুপ্পন্নে কিলেসৰোদানানং একজ্ঝমনুপ্পত্তিতোতি.
ৰিনেতীতি এত্থ পন –
‘‘দুৰিধো ৰিনযো নাম, একমেকেত্থ পঞ্চধা;
তেসু অট্ঠৰিধেনেস, ৰিনেতীতি পৰুচ্চতি’’.
অযঞ্হি সংৰরৰিনযো, পহানৰিনযোতি দুৰিধো ৰিনযো. এত্থ চ দুৰিধে ৰিনযে একমেকো ৰিনযো পঞ্চধা ভিজ্জতি. সংৰরৰিনযোপি হি সীলসংৰরো, সতিসংৰরো, ঞাণসংৰরো, খন্তিসংৰরো, ৰীরিযসংৰরোতি পঞ্চৰিধো. পহানৰিনযোপি তদঙ্গপ্পহানং, ৰিক্খম্ভনপ্পহানং, সমুচ্ছেদপ্পহানং, পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং, নিস্সরণপ্পহানন্তি পঞ্চৰিধো.
তত্থ ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতো হোতি সমুপেতো’’তিআদীসু (ৰিভ. ৫১১) সীলসংৰরো, ‘‘রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং, চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২১৩; ম. নি. ১.২৯৫; সং. নি. ৪.২৩৯; অ. নি. ৩.১৬) সতিসংৰরো.
‘‘যানি সোতানি লোকস্মিং, (অজিতাতি ভগৰা)
সতি তেসং নিৰারণং;
সোতানং সংৰরং ব্রূমি,
পঞ্ঞাযেতে পিধীযরে’’তি. (সু. নি. ১০৪১) –
আদীসু ঞাণসংৰরো, ‘‘খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্সা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৪; অ. নি. ৪.১১৪) খন্তিসংৰরো, ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতি, পজহতি, ৰিনোদেতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৪.১১৪) ৰীরিযসংৰরো ৰেদিতব্বো. সব্বোপি চাযং সংৰরো যথাসকং সংৰরিতব্বানং ৰিনেতব্বানঞ্চ কাযৰচীদুচ্চরিতাদীনং সংৰরণতো সংৰরো, ৰিনযনতো ৰিনযোতি ৰুচ্চতি. এৰং তাৰ সংৰরৰিনযো পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৰেদিতব্বো.
তথা যং নামরূপপরিচ্ছেদাদীসু ৰিপস্সনঙ্গেসু যাৰ অত্তনো অপরিহানৰসেন পৰত্তি, তাৰ তেন তেন ঞাণেন তস্স তস্স অনত্থসন্তানস্স পহানং. সেয্যথিদং – নামরূপৰৰত্থানেন সক্কাযদিট্ঠিযা, পচ্চযপরিগ্গহেন অহেতুৰিসমহেতুদিট্ঠীনং, তস্সেৰ অপরভাগেন কঙ্খাৰিতরণেন কথংকথীভাৰস্স, কলাপসম্মসনেন ‘‘অহং মমা’’তি গাহস্স, মগ্গামগ্গৰৰত্থানেন অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞায, উদযদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা, ৰযদস্সনেন সস্সতদিট্ঠিযা, ভযদস্সনেন সভযেসু অভযসঞ্ঞায, আদীনৰদস্সনেন অস্সাদসঞ্ঞায, নিব্বিদানুপস্সনেন অভিরতিসঞ্ঞায, মুচ্চিতুকম্যতাঞাণেন অমুচ্চিতুকম্যতায, উপেক্খাঞাণেন অনুপেক্খায, অনুলোমেন ধম্মট্ঠিতিযং নিব্বানে চ পটিলোমভাৰস্স, গোত্রভুনা সঙ্খারনিমিত্তগ্গাহস্স পহানং, এতং তদঙ্গপ্পহানং নাম. যং পন উপচারপ্পনাভেদস্স সমাধিনো যাৰ অত্তনো অপরিহানিপৰত্তি, তাৰ তেনাভিহতানং নীৰরণানং যথাসকং ৰিতক্কাদিপচ্চনীকধম্মানঞ্চ অনুপ্পত্তিসঙ্খাতং পহানং, এতং ৰিক্খম্ভনপ্পহানং নাম. যং পন চতুন্নং অরিযমগ্গানং ভাৰিতত্তা তংতংমগ্গৰতো অত্তনো সন্তানে যথাসকং ‘‘দিট্ঠিগতানং পহানাযা’’তিআদিনা (ধ. স. ২৭৭) নযেন ৰুত্তস্স সমুদযপক্খিকস্স কিলেসগহনস্স পুন অচ্চন্তঅপ্পৰত্তিভাৰেন সমুচ্ছেদসঙ্খাতং পহানং, ইদং সমুচ্ছেদপ্পহানং নাম. যং পন ফলক্খণে পটিপ্পস্সদ্ধত্তং কিলেসানং পহানং, ইদং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং নাম. যং পন সব্বসঙ্খতনিস্সরণত্তা পহীনসব্বসঙ্খতং নিব্বানং, এতং নিস্সরণপ্পহানং নাম. সব্বম্পি চেতং পহানং যস্মা চাগট্ঠেন পহানং, ৰিনযনট্ঠেন ৰিনযো, তস্মা ‘‘পহানৰিনযো’’তি ৰুচ্চতি, তংতংপহানৰতো ৰা তস্স তস্স ৰিনযস্স সম্ভৰতোপেতং ‘‘পহানৰিনযো’’তি ৰুচ্চতি. এৰং পহানৰিনযোপি পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৰেদিতব্বো. এৰমেকেকস্স পঞ্চধা ভিন্নত্তা দসেতে ৰিনযা হোন্তি.
তেসু পটিপ্পস্সদ্ধিৰিনযং নিস্সরণৰিনযঞ্চ ঠপেত্ৰা অৰসেসেন অট্ঠৰিধেন ৰিনযেনেস তেন তেন পরিযাযেন ৰিনেতীতি পৰুচ্চতি. কথং? সীলসংৰরেন কাযৰচীদুচ্চরিতানি ৰিনেন্তোপি হি তংসম্পযুত্তং কোধং ৰিনেতি, সতিপঞ্ঞাসংৰরেহি অভিজ্ঝাদোমনস্সাদীনি ৰিনেন্তোপি দোমনস্সসম্পযুত্তং কোধং ৰিনেতি, খন্তিসংৰরেন সীতাদীনি খমন্তোপি তংতংআঘাতৰত্থুসম্ভৰং কোধং ৰিনেতি, ৰীরিযসংৰরেন ব্যাপাদৰিতক্কং ৰিনেন্তোপি তংসম্পযুত্তং কোধং ৰিনেতি. যেহি ধম্মেহি তদঙ্গৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদপ্পহানানি হোন্তি, তেসং ধম্মানং অত্তনি নিব্বত্তনেন তে তে ধম্মে পজহন্তোপি তদঙ্গপ্পহাতব্বং ৰিক্খম্ভেতব্বং সমুচ্ছিন্দিতব্বঞ্চ কোধং ৰিনেতি. কামঞ্চেত্থ পহানৰিনযেন ৰিনযো ন সম্ভৰতি. যেহি পন ধম্মেহি পহানং হোতি, তেহি ৰিনেন্তোপি পরিযাযতো ‘‘পহানৰিনযেন ৰিনেতী’’তি ৰুচ্চতি. পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানকালে পন ৰিনেতব্বাভাৰতো নিস্সরণপ্পহানস্স চ অনুপ্পাদেতব্বতো ন তেহি কিঞ্চি ৰিনেতীতি ৰুচ্চতি. এৰং তেসু পটিপ্পস্সদ্ধিৰিনযং নিস্সরণৰিনযঞ্চ ঠপেত্ৰা অৰসেসেন অট্ঠৰিধেন ৰিনযেনেস তেন তেন পরিযাযেন ৰিনেতীতি পৰুচ্চতীতি. যে ৰা –
‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৰে, আঘাতপটিৰিনযা, যত্থ ভিক্খুনো উপ্পন্নো আঘাতো সব্বসো পটিৰিনেতব্বো. কতমে পঞ্চ? যস্মিং, ভিক্খৰে, পুগ্গলে আঘাতো জাযেথ, মেত্তা তস্মিং পুগ্গলে ভাৰেতব্বা…পে… করুণা… উপেক্খা… অসতি-অমনসিকারো তস্মিং পুগ্গলে আপজ্জিতব্বো, এৰং তস্মিং পুগ্গলে আঘাতো পটিৰিনেতব্বো. কম্মস্সকতা এৰ ৰা তস্মিং পুগ্গলে অধিট্ঠাতব্বা কম্মস্সকো অযমাযস্মা…পে… দাযাদো ভৰিস্সতী’’তি (অ. নি. ৫.১৬১) –
এৰং পঞ্চ আঘাতপটিৰিনযা ৰুত্তা. যে চ –
‘‘পঞ্চিমে, আৰুসো, আঘাতপটিৰিনযা, যত্থ ভিক্খুনো উপ্পন্নো আঘাতো সব্বসো পটিৰিনেতব্বো. কতমে পঞ্চ? ইধাৰুসো, একচ্চো পুগ্গলো অপরিসুদ্ধকাযসমাচারো হোতি, পরিসুদ্ধৰচীসমাচারো, এৰরূপেপি, আৰুসো, পুগ্গলে আঘাতো পটিৰিনেতব্বো’’তি (অ. নি. ৫.১৬২) –
এৰমাদিনাপি নযেন পঞ্চ আঘাতপটিৰিনযা ৰুত্তা. তেসু যেন কেনচি আঘাতপটিৰিনযেন ৰিনেন্তোপেস ৰিনেতীতি পৰুচ্চতি. অপিচ যস্মা –
‘‘উভতোদণ্ডকেন চেপি, ভিক্খৰে, ককচেন চোরা ওচরকা অঙ্গমঙ্গানি ওক্কন্তেয্যুং, তত্রাপি যো মনো পদোসেয্য, ন মে সো তেন সাসনকরো’’তি (ম. নি. ১.২৩২) –-
এৰং সত্থু ওৰাদং,
‘‘তস্সেৰ তেন পাপিযো, যো কুদ্ধং পটিকুজ্ঝতি;
কুদ্ধং অপ্পটিকুজ্ঝন্তো, সঙ্গামং জেতি দুজ্জযং.
‘‘উভিন্নমত্থং চরতি, অত্তনো চ পরস্স চ;
পরং সঙ্কুপিতং ঞত্ৰা, যো সতো উপসম্মতি’’. (সং. নি. ১.১৮৮);
‘‘সত্তিমে, ভিক্খৰে, ধম্মা সপত্তকন্তা সপত্তকরণা কোধনং আগচ্ছন্তি ইত্থিং ৰা পুরিসং ৰা. কতমে সত্ত? ইধ, ভিক্খৰে, সপত্তো সপত্তস্স এৰং ইচ্ছতি – ‘অহো, ৰতাযং দুব্বণ্ণো অস্সা’তি. তং কিস্স হেতু? ন, ভিক্খৰে, সপত্তো সপত্তস্স ৰণ্ণৰতায নন্দতি. কোধনাযং, ভিক্খৰে, পুরিসপুগ্গলো কোধাভিভূতো কোধপরেতো কিঞ্চাপি সো হোতি সুন্হাতো সুৰিলিত্তো কপ্পিতকেসমস্সু ওদাতৰত্থৰসনো, অথ খো সো দুব্বণ্ণোৰ হোতি কোধাভিভূতো. অযং, ভিক্খৰে, পঠমো ধম্মো সপত্তকন্তো সপত্তকরণো কোধনং আগচ্ছতি ইত্থিং ৰা পুরিসং ৰা (অ. নি. ৭.৬৪).
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, সপত্তো সপত্তস্স এৰং ইচ্ছতি – ‘অহো, ৰতাযং দুক্খং সযেয্যা’তি…পে… ‘ন পচুরত্থো অস্সা’তি…পে… ‘ন ভোগৰা অস্সা’তি…পে… ‘ন যসৰা অস্সা’তি…পে… ‘ন মিত্তৰা অস্সা’তি…পে… ‘কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জেয্যা’তি. তং কিস্স হেতু? ন, ভিক্খৰে, সপত্তো সপত্তস্স সুগতিগমনেন নন্দতি. কোধনাযং, ভিক্খৰে, পুরিসপুগ্গলো কোধাভিভূতো কোধপরেতো কাযেন দুচ্চরিতং চরতি, ৰাচায… মনসা দুচ্চরিতং চরতি. সো কাযেন দুচ্চরিতং চরিত্ৰা…পে… ৰাচায…পে… মনসা দুচ্চরিতং চরিত্ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা…পে… নিরযং উপপজ্জতি কোধাভিভূতো’’তি (অ. নি. ৭.৬৪).
‘‘কুদ্ধো অত্থং ন জানাতি, কুদ্ধো ধম্মং ন পস্সতি…পে…. (অ. নি. ৭.৬৪; মহানি. ৫);
‘‘যেন কোধেন কুদ্ধাসে, সত্তা গচ্ছন্তি দুগ্গতিং;
তং কোধং সম্মদঞ্ঞায, পজহন্তি ৰিপস্সিনো. (ইতিৰু. ৪);
‘‘কোধং জহে ৰিপ্পজহেয্য মানং, সংযোজনং সব্বমতিক্কমেয্য. (ধ. প. ২২১);
‘‘অনত্থজননো কোধো, কোধো চিত্তপ্পকোপনো. (অ. নি. ৭.৬৪; ইতিৰু. ৮৮);
‘‘একাপরাধং খম ভূরিপঞ্ঞ, ন পণ্ডিতা কোধবলা ভৰন্তী’’তি. (জা. ১.১৫.১৯) –
এৰমাদিনা নযেন কোধে আদীনৰঞ্চ পচ্চৰেক্খতোপি কোধো ৰিনযং উপেতি. তস্মা এৰং পচ্চৰেক্খিত্ৰা কোধং ৰিনেন্তোপি এস ৰিনেতীতি ৰুচ্চতি.
কোধন্তি ‘‘অনত্থং মে অচরীতি আঘাতো জাযতী’’তিআদিনা (দী. নি. ৩.৩৪০; অ. নি. ৯.২৯) নযেন সুত্তে ৰুত্তানং নৰন্নং, ‘‘অত্থং মে ন চরী’’তি আদীনঞ্চ তপ্পটিপক্খতো সিদ্ধানং নৰন্নমেৰাতি অট্ঠারসন্নং, খাণুকণ্টকাদিনা অট্ঠানেন সদ্ধিং একূনৰীসতিযা আঘাতৰত্থূনং অঞ্ঞতরাঘাতৰত্থুসম্ভৰং আঘাতং. ৰিসটন্তি ৰিত্থতং. সপ্পৰিসন্তি সপ্পস্স ৰিসং. ইৰাতি ওপম্মৰচনং, ই-কার লোপং কত্ৰা ৰ-ইচ্চেৰ ৰুত্তং. ওসধেহীতি অগদেহি. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা ৰিসতিকিচ্ছকো ৰেজ্জো সপ্পেন দট্ঠং সব্বং কাযং ফরিত্ৰা ঠিতং ৰিসটং সপ্পৰিসং মূলখন্ধতচপত্তপুপ্ফাদীনং অঞ্ঞতরেহি নানাভেসজ্জেহি পযোজেত্ৰা কতেহি ৰা ওসধেহি খিপ্পমেৰ ৰিনেয্য, এৰমেৰং যো যথাৰুত্তেনত্থেন উপ্পতিতং চিত্তসন্তানং ব্যাপেত্ৰা ঠিতং কোধং যথাৰুত্তেসু ৰিনযনূপাযেসু যেন কেনচি উপাযেন ৰিনেতি নাধিৰাসেতি পজহতি ৰিনোদেতি ব্যন্তীকরোতীতি.
সো ভিক্খু জহাতি ওরপারন্তি সো এৰং কোধং ৰিনেন্তো ভিক্খু যস্মা কোধো ততিযমগ্গেন সব্বসো পহীযতি, তস্মা ওরপারসঞ্ঞিতানি পঞ্চোরম্ভাগিযসংযোজনানি জহাতীতি ৰেদিতব্বো. অৰিসেসেন হি পারন্তি তীরস্স নামং, তস্মা ওরানি চ তানি সংসারসাগরস্স পারভূতানি চাতি কত্ৰা ‘‘ওরপার’’ন্তি ৰুচ্চতি. অথ ৰা ‘‘যো উপ্পতিতং ৰিনেতি কোধং ৰিসটং সপ্পৰিসংৰ ওসধেহি’’, সো ততিযমগ্গেন সব্বসো কোধং ৰিনেত্ৰা অনাগামিফলে ঠিতো ভিক্খু জহাতি ওরপারং. তত্থ ওরন্তি সকত্তভাৰো, পারন্তি পরত্তভাৰো. ওরং ৰা ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি, পারং ছ বাহিরাযতনানি. তথা ওরং মনুস্সলোকো, পারং দেৰলোকো. ওরং কামধাতু, পারং রূপারূপধাতু. ওরং কামরূপভৰো, পারং অরূপভৰো. ওরং অত্তভাৰো, পারং অত্তভাৰসুখূপকরণানি. এৰমেতস্মিং ওরপারে চতুত্থমগ্গেন ছন্দরাগং পজহন্তো ‘‘জহাতি ওরপার’’ন্তি ৰুচ্চতি. এত্থ চ কিঞ্চাপি অনাগামিনো কামরাগস্স পহীনত্তা ইধত্তভাৰাদীসু ছন্দরাগো এৰ নত্থি; অপিচ খো পনস্স ততিযমগ্গাদীনং ৰিয ৰণ্ণপ্পকাসনত্থং সব্বমেতং ওরপারভেদং সঙ্গহেত্ৰা তত্থ ছন্দরাগপ্পহানেন ‘‘জহাতি ওরপার’’ন্তি ৰুত্তং.
ইদানি তস্সত্থস্স ৰিভাৰনত্থায উপমং আহ ‘‘উরগো জিণ্ণমিৰ তচং পুরাণ’’ন্তি. তত্থ উরেন গচ্ছতীতি উরগো, সপ্পস্সেতং অধিৰচনং. সো দুৰিধো – কামরূপী চ অকামরূপী চ. কামরূপীপি দুৰিধো – জলজো থলজো চ. জলজো জলে এৰ কামরূপং লভতি, ন থলে, সঙ্খপালজাতকে সঙ্খপালনাগরাজা ৰিয. থলজো থলে এৰ, ন জলে. সো জজ্জরভাৰেন জিণ্ণং, চিরকালতায পুরাণঞ্চাতি সঙ্খং গতং. তচং জহন্তো চতুব্বিধেন জহাতি – সজাতিযং ঠিতো, জিগুচ্ছন্তো, নিস্সায, থামেনাতি. সজাতি নাম সপ্পজাতি দীঘত্তভাৰো. উরগা হি পঞ্চসু ঠানেসু সজাতিং নাতিৰত্তন্তি – উপপত্তিযং, চুতিযং, ৰিস্সট্ঠনিদ্দোক্কমনে, সমানজাতিযা মেথুনপটিসেৰনে, জিণ্ণতচাপনযনে চাতি. সপ্পো হি যদা তচং জহাতি, তদা সজাতিযংযেৰ ঠত্ৰা জহাতি. সজাতিযং ঠিতোপি চ জিগুচ্ছন্তো জহাতি. জিগুচ্ছন্তো নাম যদা উপড্ঢট্ঠানে মুত্তো হোতি, উপড্ঢট্ঠানে অমুত্তো ওলম্বতি, তদা নং অট্টীযন্তো জহাতি. এৰং জিগুচ্ছন্তোপি চ দণ্ডন্তরং ৰা মূলন্তরং ৰা পাসাণন্তরং ৰা নিস্সায জহাতি. নিস্সায জহন্তোপি চ থামং জনেত্ৰা, উস্সাহং কত্ৰা, ৰীরিযেন ৰঙ্কং নঙ্গুট্ঠং কত্ৰা, পস্সসন্তোৰ ফণং করিত্ৰা জহাতি. এৰং জহিত্ৰা যেনকামং পক্কমতি. এৰমেৰং অযম্পি ভিক্খু ওরপারং জহিতুকামো চতুব্বিধেন জহাতি – সজাতিযং ঠিতো, জিগুচ্ছন্তো, নিস্সায, থামেনাতি. সজাতি নাম ভিক্খুনো ‘‘অরিযায জাতিযা জাতো’’তি (ম. নি. ২.৩৫১) ৰচনতো সীলং. তেনেৰাহ ‘‘সীলে পতিট্ঠায নরো সপ্পঞ্ঞো’’তি (সং. নি. ১.২৩; পেটকো. ২২). এৰমেতিস্সং সজাতিযং ঠিতো ভিক্খু তং সকত্তভাৰাদিভেদং ওরপারং জিণ্ণপুরাণতচমিৰ দুক্খং জনেন্তং তত্থ তত্থ আদীনৰদস্সনেন জিগুচ্ছন্তো কল্যাণমিত্তে নিস্সায অধিমত্তৰাযামসঙ্খাতং থামং জনেত্ৰা ‘‘দিৰসং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেতী’’তি (অ. নি. ৩.১৬; ৰিভ. ৫১৯) ৰুত্তনযেন রত্তিন্দিৰং ছধা ৰিভজিত্ৰা ঘটেন্তো ৰাযমন্তো উরগো ৰিয, ৰঙ্কং নঙ্গুট্ঠং পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উরগো ৰিয পস্সসন্তো, অযম্পি অসিথিলপরক্কমতায ৰাযমন্তো উরগো ৰিয ফণং করিত্ৰা, অযম্পি ঞাণৰিপ্ফারং জনেত্ৰা উরগোৰ তচং ওরপারং জহাতি. জহিত্ৰা চ উরগো ৰিয ওহিততচো যেনকামং অযম্পি ওহিতভারো অনুপাদিসেসনিব্বানধাতুদিসং পক্কমতীতি. তেনাহ ভগৰা –
‘‘যো উপ্পতিতং ৰিনেতি কোধং, ৰিসটং সপ্পৰিসংৰ ওসধেহি;
সো ভিক্খু জহাতি ওরপারং, উরগো জিণ্ণমিৰ তচং পুরাণ’’ন্তি.
এৰমেসা ভগৰতা অরহত্তনিকূটেন পঠমগাথা দেসিতাতি.
২. ইদানি দুতিযগাথায অত্থৰণ্ণনাক্কমো অনুপ্পত্তো. তত্রাপি –
‘‘যেন যত্থ যদা যস্মা, ৰুত্তা গাথা অযং ইমং;
ৰিধিং পকাসযিত্ৰাস্সা, করিস্সামত্থৰণ্ণন’’ন্তি. –
অযমেৰ মাতিকা. ততো পরঞ্চ সব্বগাথাসু. অতিৰিত্থারভযেন পন ইতো পভুতি মাতিকং অনিক্খিপিত্ৰা উপ্পত্তিদস্সননযেনেৰ তস্সা তস্সা অত্থং দস্সেন্তো অত্থৰণ্ণনং করিস্সামি. সেয্যথিদং যো রাগমুদচ্ছিদা অসেসন্তি অযং দুতিযগাথা.
তস্সুপ্পত্তি – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন আযস্মতো সারিপুত্তত্থেরস্স উপট্ঠাকো অঞ্ঞতরো সুৰণ্ণকারপুত্তো থেরস্স সন্তিকে পব্বজিতো. থেরো তস্স ‘‘দহরানং অসুভং সপ্পায’’ন্তি মন্ত্ৰা রাগৰিঘাতত্থং অসুভকম্মট্ঠানং অদাসি. তস্স তস্মিং আসেৰনমত্তম্পি চিত্তং ন লভতি. সো ‘‘অনুপকারং মমেত’’ন্তি থেরস্স আরোচেসি. থেরো ‘‘দহরানমেতং সপ্পায’’ন্তি মন্ত্ৰা পুনপি তদেৰাচিক্খি. এৰং চত্তারো মাসা অতীতা, সো কিঞ্চিমত্তম্পি ৰিসেসং ন লভতি. ততো নং থেরো ভগৰতো সন্তিকং নেসি. ভগৰা ‘‘অৰিসযো, সারিপুত্ত, তুয্হেতস্স সপ্পাযং জানিতুং, বুদ্ধৰেনেয্যো এসো’’তি ৰত্ৰা পভস্সরৰণ্ণং পদুমং ইদ্ধিযা নিম্মিনিত্ৰা তস্স হত্থে পাদাসি – ‘‘হন্দ, ভিক্খু, ইমং ৰিহারপচ্ছাযাযং ৰালিকাতলে নাল়েন ৰিজ্ঝিত্ৰা ঠপেহি, অভিমুখঞ্চস্স পল্লঙ্কেন নিসীদ ‘লোহিতং লোহিত’ন্তি আৰজ্জেন্তো’’তি. অযং কির পঞ্চ জাতিসতানি সুৰণ্ণকারোৰ অহোসি. তেনস্স ‘‘লোহিতকনিমিত্তং সপ্পায’’ন্তি ঞত্ৰা ভগৰা লোহিতককম্মট্ঠানং অদাসি. সো তথা কত্ৰা মুহুত্তেনেৰ যথাক্কমং তত্থ চত্তারিপি ঝানানি অধিগন্ত্ৰা অনুলোমপটিলোমাদিনা নযেন ঝানকীল়ং আরভি. অথ ভগৰা ‘তং পদুমং মিলাযতূ’তি অধিট্ঠাসি. সো ঝানা ৰুট্ঠিতো তং মিলাতং কাল়ৰণ্ণং দিস্ৰা ‘‘পভস্সররূপং জরায পরিমদ্দিত’’ন্তি অনিচ্চসঞ্ঞং পটিলভি. ততো নং অজ্ঝত্তম্পি উপসংহরি. ততো ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খং, যং দুক্খং তদনত্তা’’তি তযোপি ভৰে আদিত্তে ৰিয পস্সি. এৰং পস্সতো চস্সাৰিদূরে পদুমস্সরো অত্থি. তত্থ দারকা ওরোহিত্ৰা পদুমানি ভঞ্জিত্ৰা ভঞ্জিত্ৰা রাসিং করোন্তি. তস্স তানি উদকে পদুমানি নল়ৰনে অগ্গিজালা ৰিয খাযিংসু, পত্তানি পতন্তানি পপাতং পৰিসন্তানি ৰিয খাযিংসু, থলে নিক্খিত্তপদুমানং অগ্গানি মিলাতানি অগ্গিডড্ঢানি ৰিয খাযিংসু. অথস্স তদনুসারেন সব্বধম্মে উপনিজ্ঝাযতো ভিয্যোসোমত্তায তযো ভৰা আদিত্তমিৰ অগারং অপ্পটিসরণা হুত্ৰা উপট্ঠহিংসু. ততো ভগৰা গন্ধকুটিযং নিসিন্নোৰ তস্স ভিক্খুনো উপরি সরীরাভং মুঞ্চি. সা চস্স মুখংযেৰ অজ্ঝোত্থরি. ততো সো ‘‘কিমেত’’ন্তি আৰজ্জেন্তো ভগৰন্তং আগন্ত্ৰা সমীপে ঠিতমিৰ দিস্ৰা উট্ঠাযাসনা অঞ্জলিং পণামেসি. অথস্স ভগৰা সপ্পাযং ৰিদিত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং ওভাসগাথং অভাসি ‘‘যো রাগমুদচ্ছিদা অসেস’’ন্তি.
তত্থ রঞ্জনৰসেন রাগো, পঞ্চকামগুণরাগস্সেতং অধিৰচনং. উদচ্ছিদাতি উচ্ছিন্দতি, ভঞ্জতি, ৰিনাসেতি. অতীতকালিকানম্পি হি ছন্দসি ৰত্তমানৰচনং অক্খরচিন্তকা ইচ্ছন্তি. অসেসন্তি সানুসযং. ভিসপুপ্ফংৰ সরোরুহন্তি সরে ৰিরূল়্হং পদুমপুপ্ফং ৰিয. ৰিগয্হাতি ওগয্হ, পৰিসিত্ৰাতি অত্থো. সেসং পুব্বসদিসমেৰ. কিং ৰুত্তং হোতি? যথা নাম এতে দারকা সরং ওরুয্হ ভিসপুপ্ফং সরোরুহং ছিন্দন্তি, এৰমেৰং যো ভিক্খু ইমং তেধাতুকলোকসন্নিৰাসং ওগয্হ –
‘‘নত্থি রাগসমো অগ্গি’’; (ধ. প. ২০২);
‘‘কামরাগেন দয্হামি, চিত্তং মে পরিদয্হতি’’; (সং. নি. ১.২১২);
‘‘যে রাগরত্তানুপতন্তি সোতং, সযং কতং মক্কটকোৰ জালং’’. (ধ. প. ৩৪৭);
‘‘রত্তো খো, আৰুসো, রাগেন অভিভূতো পরিযাদিন্নচিত্তো পাণম্পি হনতী’’তি (অ. নি. ৩.৫৬, ৭২) –
এৰমাদিনযমনুগন্ত্ৰা রাগাদীনৰপচ্চৰেক্খণেন যথাৰুত্তপ্পকারেহি সীলসংৰরাদীহি সংৰরেহি সৰিঞ্ঞাণকাৰিঞ্ঞাণকেসু ৰত্থূসু অসুভসঞ্ঞায চ থোকং থোকং রাগং সমুচ্ছিন্দন্তো অনাগামিমগ্গেন অৰসেসং অরহত্তমগ্গেন চ ততো অনৰসেসম্পি উচ্ছিন্দতি পুব্বে ৰুত্তপ্পকারেনেৰ সো ভিক্খু জহাতি ওরপারং উরগো জিণ্ণমিৰ তচং পুরাণন্তি. এৰমেসা ভগৰতা অরহত্তনিকূটেন গাথা দেসিতা. দেসনাপরিযোসানে চ সো ভিক্খু অরহত্তে পতিট্ঠিতোতি.
৩. যো তণ্হমুদচ্ছিদাতি কা উপ্পত্তি? ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি. অঞ্ঞতরো ভিক্খু গগ্গরায পোক্খরণিযা তীরে ৰিহরন্তো তণ্হাৰসেন অকুসলৰিতক্কং ৰিতক্কেতি. ভগৰা তস্সজ্ঝাসযং ৰিদিত্ৰা ইমং ওভাসগাথমভাসি.
তত্থ তস্সতীতি তণ্হা. ৰিসযেহি তিত্তিং ন উপেতীতি অত্থো. কামভৰৰিভৰতণ্হানমেতং অধিৰচনং. সরিতন্তি গতং পৰত্তং, যাৰ ভৰগ্গা অজ্ঝোত্থরিত্ৰা ঠিতন্তি ৰুত্তং হোতি. সীঘসরন্তি সীঘগামিনিং, সন্দিট্ঠিকসম্পরাযিকং আদীনৰং অগণেত্ৰা মুহুত্তেনেৰ পরচক্কৰাল়ম্পি ভৰগ্গম্পি সম্পাপুণিতুং সমত্থন্তি ৰুত্তং হোতি. এৰমেতং সরিতং সীঘসরং সব্বপ্পকারম্পি তণ্হং –
‘‘উপরিৰিসালা দুপ্পূরা, ইচ্ছা ৰিসটগামিনী;
যে চ তং অনুগিজ্ঝন্তি, তে হোন্তি চক্কধারিনো’’তি.
‘‘তণ্হাদুতিযো পুরিসো, দীঘমদ্ধানসংসরং;
ইত্থভাৰঞ্ঞথাভাৰং, সংসারং নাতিৰত্ততী’’তি. (ইতিৰু. ১৫, ১০৫; মহানি. ১৯১; চূল়নি. পারাযনানুগীতিগাথানিদ্দেস ১০৭);
‘‘ঊনো লোকো অতিত্তো তণ্হাদাসোতি খো, মহারাজা’’তি (ম. নি. ২.৩০৫) চ –
এৰমাদীনৰপচ্চৰেক্খণেন ৰুত্তপ্পকারেহি সীলসংৰরাদীহি চ যো থোকং থোকং ৰিসোসযিত্ৰা অরহত্তমগ্গেন অসেসং উচ্ছিজ্জতি, সো ভিক্খু তস্মিংযেৰ খণে সব্বপ্পকারম্পি জহাতি ওরপারন্তি. দেসনাপরিযোসানে সো ভিক্খু অরহত্তে পতিট্ঠিতোতি.
৪. যো মানমুদব্বধীতি কা উপ্পত্তি? ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি. অঞ্ঞতরো ভিক্খু গঙ্গায তীরে ৰিহরন্তো গিম্হকালে অপ্পোদকে সোতে কতং নল়সেতুং পচ্ছা আগতেন মহোঘেন ৰুয্হমানং দিস্ৰা ‘‘অনিচ্চা সঙ্খারা’’তি সংৰিগ্গো অট্ঠাসি. তস্সজ্ঝাসযং ৰিদিত্ৰা ভগৰা ইমং ওভাসগাথং অভাসি.
তত্থ মানোতি জাতিআদিৰত্থুকো চেতসো উণ্ণামো. সো ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তি মানো, ‘‘সদিসোহমস্মী’’তি মানো, ‘‘হীনোহমস্মী’’তি মানোতি এৰং তিৰিধো হোতি. পুন ‘‘সেয্যস্স সেয্যোহমস্মীতি, সেয্যস্স সদিসো, সেয্যস্স হীনো, সদিসস্স সেয্যো, সদিসস্স সদিসো, সদিসস্স হীনো, হীনস্স সেয্যো, হীনস্স সদিসো, হীনস্স হীনোহমস্মী’’তি মানোতি এৰং নৰৰিধো হোতি. তং সব্বপ্পকারম্পি মানং –
‘‘যেন মানেন মত্তাসে, সত্তা গচ্ছন্তি দুগ্গতি’’ন্তি. (ইতিৰু. ৬) –
আদিনা নযেন তত্থ আদীনৰপচ্চৰেক্খণেন ৰুত্তপ্পকারেহি সীলসংৰরাদীহি চ যো থোকং থোকং ৰধেন্তো কিলেসানং অবলদুব্বলত্তা নল়সেতুসদিসং লোকুত্তরধম্মানং অতিবলত্তা মহোঘসদিসেন অরহত্তমগ্গেন অসেসং উদব্বধি, অনৰসেসপ্পহানৰসেন উচ্ছিন্দন্তো ৰধেতীতি ৰুত্তং হোতি. সো ভিক্খু তস্মিংযেৰ খণে সব্বপ্পকারম্পি জহাতি ওরপারন্তি. দেসনাপরিযোসানে সো ভিক্খু অরহত্তে পতিট্ঠিতোতি.
৫. তি কা উপ্পত্তি? ইমিস্সা গাথায ইতো পরানঞ্চ দ্ৰাদসন্নং একাযেৰ উপ্পত্তি. একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি. তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরো ব্রাহ্মণো অত্তনো ধীতুযা ৰারেয্যে পচ্চুপট্ঠিতে চিন্তেসি – ‘‘কেনচি ৰসলেন অপরিভুত্তপুব্বেহি পুপ্ফেহি দারিকং অলঙ্করিত্ৰা পতিকুলং পেসেস্সামী’’তি. সো সন্তরবাহিরং সাৰত্থিং ৰিচিনন্তো কিঞ্চি তিণপুপ্ফম্পি অপরিভুত্তপুব্বং নাদ্দস. অথ সম্বহুলে ধুত্তকজাতিকে ব্রাহ্মণদারকে সন্নিপতিতে দিস্ৰা ‘‘এতে পুচ্ছিস্সামি, অৰস্সং সম্বহুলেসু কোচি জানিস্সতী’’তি উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছি. তে তং ব্রাহ্মণং উপ্পণ্ডেন্তা আহংসু – ‘‘উদুম্বরপুপ্ফং নাম, ব্রাহ্মণ, লোকে ন কেনচি পরিভুত্তপুব্বং. তেন ধীতরং অলঙ্করিত্ৰা দেহী’’তি. সো দুতিযদিৰসে কালস্সেৰ ৰুট্ঠায ভত্তৰিস্সগ্গং কত্ৰা অচিরৰতিযা নদিযা তীরে উদুম্বরৰনং গন্ত্ৰা একমেকং রুক্খং ৰিচিনন্তো পুপ্ফস্স ৰণ্টমত্তম্পি নাদ্দস. অথ ৰীতিৰত্তে মজ্ঝন্হিকে দুতিযতীরং অগমাসি. তত্থ চ অঞ্ঞতরো ভিক্খু অঞ্ঞতরস্মিং মনুঞ্ঞে রুক্খমূলে দিৰাৰিহারং নিসিন্নো কম্মট্ঠানং মনসি করোতি. সো তত্থ উপসঙ্কমিত্ৰা অমনসিকরিত্ৰা, সকিং নিসীদিত্ৰা, সকিং উক্কুটিকো হুত্ৰা, সকিং ঠত্ৰা, তং রুক্খং সব্বসাখাৰিটপপত্তন্তরেসু ৰিচিনন্তো কিলমতি. ততো নং সো ভিক্খু আহ – ‘‘ব্রাহ্মণ, কিং মগ্গসী’’তি? ‘‘উদুম্বরপুপ্ফং, ভো’’তি. ‘‘উদুম্বরপুপ্ফং নাম, ব্রাহ্মণ, লোকে নত্থি, মুসা এতং ৰচনং, মা কিলমা’’তি. অথ ভগৰা তস্স ভিক্খুনো অজ্ঝাসযং ৰিদিত্ৰা ওভাসং মুঞ্চিত্ৰা সমুপ্পন্নসমন্নাহারবহুমানস্স ইমা ওভাসগাথাযো অভাসি ‘‘যো নাজ্ঝগমা ভৰেসু সার’’ন্তি সব্বা ৰত্তব্বা.
তত্থ পঠমগাথায তাৰ নাজ্ঝগমাতি নাধিগচ্ছি, নাধিগচ্ছতি ৰা. ভৰেসূতি কামরূপারূপসঞ্ঞীঅসঞ্ঞীনেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীএকৰোকারচতুৰোকারপঞ্চৰোকারভৰেসু. সারন্তি নিচ্চভাৰং অত্তভাৰং ৰা. ৰিচিনন্তি পঞ্ঞায গৰেসন্তো. পুপ্ফমিৰ উদুম্বরেসূতি যথা উদুম্বররুক্খেসু পুপ্ফং ৰিচিনন্তো এস ব্রাহ্মণো নাজ্ঝগমা, এৰং যো যোগাৰচরোপি পঞ্ঞায ৰিচিনন্তো সব্বভৰেসু কিঞ্চি সারং নাজ্ঝগমা. সো অসারকট্ঠেন তে ধম্মে অনিচ্চতো অনত্ততো চ ৰিপস্সন্তো অনুপুব্বেন লোকুত্তরধম্মে অধিগচ্ছন্তো জহাতি ওরপারং উরগো জিণ্ণমিৰ তচং পুরাণন্তি অযমত্থো যোজনা চ. অৰসেসগাথাসু পনস্স যোজনং অৰত্ৰা ৰিসেসত্থমত্তমেৰ ৰক্খাম.
৬. ‘‘যস্সন্তরতো ন সন্তি কোপা,
ইতিভৰাভৰতঞ্চ ৰীতিৰত্তো’’তি. (উদা. ২০) –
এত্থ তাৰ অযং ‘অন্তরসদ্দো’ –
‘‘নদীতীরেসু সণ্ঠানে, সভাসু রথিযাসু চ;
জনা সঙ্গম্ম মন্তেন্তি, মঞ্চ তঞ্চ কিমন্তর’’ন্তি. (সং. নি. ১.২২৮);
‘‘অপ্পমত্তকেন ৰিসেসাধিগমেন অন্তরা ৰোসানমাপাদি’’ (অ. নি. ১০.৮৪);
‘‘অনত্থজননো কোধো, কোধো চিত্তপ্পকোপনো;
ভযমন্তরতো জাতং, তং জনো নাৰবুজ্ঝতী’’তি. (অ. নি. ৭.৬৪; ইতিৰু. ৮৮) –
এৰং কারণৰেমজ্ঝচিত্তাদীসু সম্বহুলেসু অত্থেসু দিস্সতি. ইধ পন চিত্তে. ততো যস্সন্তরতো ন সন্তি কোপাতি ততিযমগ্গেন সমূহতত্তা যস্স চিত্তে ন সন্তি কোপাতি অত্থো. যস্মা পন ভৰোতি সম্পত্তি, ৰিভৰোতি ৰিপত্তি. তথা ভৰোতি ৰুদ্ধি, ৰিভৰোতি হানি. ভৰোতি সস্সতো, ৰিভৰোতি উচ্ছেদো. ভৰোতি পুঞ্ঞং, ৰিভৰোতি পাপং. ৰিভৰো অভৰোতি চ অত্থতো একমেৰ. তস্মা ইতিভৰাভৰতঞ্চ ৰীতিৰত্তোতি এত্থ যা এসা সম্পত্তিৰিপত্তিৰুড্ঢিহানিসস্সতুচ্ছেদপুঞ্ঞপাপৰসেন ইতি অনেকপ্পকারা ভৰাভৰতা ৰুচ্চতি. চতূহিপি মগ্গেহি যথাসম্ভৰং তেন তেন নযেন তং ইতিভৰাভৰতঞ্চ ৰীতিৰত্তোতি এৰমত্থো ঞাতব্বো.
৭. যস্স ৰিতক্কাতি এত্থ পন যস্স ভিক্খুনো তযো কামব্যাপাদৰিহিংসাৰিতক্কা, তযো ঞাতিজনপদামরৰিতক্কা, তযো পরানুদ্দযতাপটিসংযুত্তলাভসক্কারসিলোকঅনৰঞ্ঞত্তিপটিসংযুত্তৰিতক্কাতি এতে নৰ ৰিতক্কা সমন্তভদ্দকে ৰুত্তনযেন তত্থ তত্থ আদীনৰং পচ্চৰেক্খিত্ৰা পটিপক্খৰৰত্থানেন তস্স তস্স পহানসমত্থেহি তীহি হেট্ঠিমমগ্গেহি চ ৰিধূপিতা ভুসং ধূপিতা সন্তাপিতা দড্ঢাতি অত্থো. এৰং ৰিধূপেত্ৰা চ অজ্ঝত্তং সুৰিকপ্পিতা অসেসা, নিযকজ্ঝত্তভূতে অত্তনো খন্ধসন্তানে অজ্ঝত্তজ্ঝত্তভূতে চিত্তে চ যথা ন পুন সম্ভৰন্তি, এৰং অরহত্তমগ্গেন অসেসা ছিন্না. ছিন্নঞ্হি কপ্পিতন্তি ৰুচ্চতি. যথাহ ‘‘কপ্পিতকেসমস্সূ’’তি (সং. নি. ১.১২২; ৪.৩৬৫). এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
৮. ইদানি যো নাচ্চসারীতি এত্থ যো নাচ্চসারীতি যো নাতিধাৰি. ন পচ্চসারীতি ন ওহীযি. কিং ৰুত্তং হোতি? অচ্চারদ্ধৰীরিযেন হি উদ্ধচ্চে পতন্তো অচ্চাসরতি, অতিসিথিলেন কোসজ্জে পতন্তো পচ্চাসরতি. তথা ভৰতণ্হায অত্তানং কিলমেন্তো অচ্চাসরতি, কামতণ্হায কামসুখমনুযুঞ্জন্তো পচ্চাসরতি. সস্সতদিট্ঠিযা অচ্চাসরতি, উচ্ছেদদিট্ঠিযা পচ্চাসরতি. অতীতং অনুসোচন্তো অচ্চাসরতি, অনাগত পটিকঙ্খন্তো পচ্চাসরতি. পুব্বন্তানুদিট্ঠিযা অচ্চাসরতি, অপরন্তানুদিট্ঠিযা পচ্চাসরতি. তস্মা যো এতে উভো অন্তে ৰজ্জেত্ৰা মজ্ঝিমং পটিপদং পটিপজ্জন্তো নাচ্চসারী ন পচ্চসারীতি এৰং ৰুত্তং হোতি. সব্বং অচ্চগমা ইমং পপঞ্চন্তি তায চ পন অরহত্তমগ্গৰোসানায মজ্ঝিমায পটিপদায সব্বং ইমং ৰেদনাসঞ্ঞাৰিতক্কপ্পভৰং তণ্হামানদিট্ঠিসঙ্খাতং তিৰিধং পপঞ্চং অচ্চগমা অতিক্কন্তো, সমতিক্কন্তোতি অত্থো.
৯. তদনন্তরগাথায পন সব্বং ৰিতথমিদন্তি ঞত্ৰা লোকেতি অযমেৰ ৰিসেসো. তস্সত্থো – সব্বন্তি অনৰসেসং, সকলমনূনন্তি ৰুত্তং হোতি. এৰং সন্তেপি পন ৰিপস্সনুপগং লোকিযখন্ধাযতনধাতুপ্পভেদং সঙ্খতমেৰ ইধাধিপ্পেতং. ৰিতথন্তি ৰিগততথভাৰং. নিচ্চন্তি ৰা সুখন্তি ৰা সুভন্তি ৰা অত্তাতি ৰা যথা যথা কিলেসৰসেন বালজনেহি গয্হতি, তথাতথাভাৰতো ৰিতথন্তি ৰুত্তং হোতি. ইদন্তি তমেৰ সব্বং পচ্চক্খভাৰেন দস্সেন্তো আহ. ঞত্ৰাতি মগ্গপঞ্ঞায জানিত্ৰা, তঞ্চ পন অসম্মোহতো, ন ৰিসযতো. লোকেতি ওকাসলোকে সব্বং খন্ধাদিভেদং ধম্মজাতং ‘‘ৰিতথমিদ’’ন্তি ঞত্ৰাতি সম্বন্ধো.
১০-১৩. ইদানি ইতো পরাসু চতূসু গাথাসু ৰীতলোভো ৰীতরাগো ৰীতদোসো ৰীতমোহোতি এতে ৰিসেসা. এত্থ লুব্ভনৰসেন লোভো. সব্বসঙ্গাহিকমেতং পঠমস্স অকুসলমূলস্স অধিৰচনং, ৰিসমলোভস্স ৰা. যো সো ‘‘অপ্পেকদা মাতুমত্তীসুপি লোভধম্মা উপ্পজ্জন্তি, ভগিনিমত্তীসুপি লোভধম্মা উপ্পজ্জন্তি, ধীতুমত্তীসুপি লোভধম্মা উপ্পজ্জন্তী’’তি (সং. নি. ৪.১২৭) এৰং ৰুত্তো. রজ্জনৰসেন রাগো, পঞ্চকামগুণরাগস্সেতং অধিৰচনং. দুস্সনৰসেন দোসো, পুব্বে ৰুত্তকোধস্সেতং অধিৰচনং. মুয্হনৰসেন মোহো, চতূসু অরিযসচ্চেসু অঞ্ঞাণস্সেতং অধিৰচনং. তত্থ যস্মা অযং ভিক্খু লোভং জিগুচ্ছন্তো ৰিপস্সনং আরভি ‘‘কুদাস্সু নামাহং লোভং ৰিনেত্ৰা ৰিগতলোভো ৰিহরেয্য’’ন্তি, তস্মা তস্স লোভপ্পহানূপাযং সব্বসঙ্খারানং ৰিতথভাৰদস্সনং লোভপ্পহানানিসংসঞ্চ ওরপারপ্পহানং দস্সেন্তো ইমং গাথমাহ. এস নযো ইতো পরাসুপি. কেচি পনাহু – ‘‘যথাৰুত্তেনেৰ নযেন এতে ধম্মে জিগুচ্ছিত্ৰা ৰিপস্সনমারদ্ধস্স তস্স তস্স ভিক্খুনো একমেকাৰ এত্থ গাথা ৰুত্তা’’তি. যং রুচ্চতি, তং গহেতব্বং. এস নযো ইতো পরাসু চতূসু গাথাসু.
১৪. অযং পনেত্থ অত্থৰণ্ণনা – অপ্পহীনট্ঠেন সন্তানে সযন্তীতি অনুসযা কামরাগপটিঘমানদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাভৰরাগাৰিজ্জানং এতং অধিৰচনং. সম্পযুত্তধম্মানং অত্তনো আকারানুৰিধানট্ঠেন মূলা; অখেমট্ঠেন অকুসলা; ধম্মানং পতিট্ঠাভূতাতিপি মূলা; সাৰজ্জদুক্খৰিপাকট্ঠেন অকুসলা; উভযম্পেতং লোভদোসমোহানং অধিৰচনং. তে হি ‘‘লোভো, ভিক্খৰে, অকুসলঞ্চ অকুসলমূলঞ্চা’’তিআদিনা নযেন এৰং নিদ্দিট্ঠা. এৰমেতে অনুসযা তেন তেন মগ্গেন পহীনত্তা যস্স কেচি ন সন্তি, এতে চ অকুসলমূলা তথেৰ সমূহতাসে, সমূহতা ইচ্চেৰ অত্থো. পচ্চত্তবহুৰচনস্স হি সে-কারাগমং ইচ্ছন্তি সদ্দলক্খণকোৰিদা. অট্ঠকথাচরিযা পন ‘‘সেতি নিপাতো’’তি ৰণ্ণযন্তি. যং রুচ্চতি, তং গহেতব্বং. এত্থ পন ‘‘কিঞ্চাপি সো এৰংৰিধো ভিক্খু খীণাসৰো হোতি, খীণাসৰো চ নেৰ আদিযতি, ন পজহতি, পজহিত্ৰা ঠিতো’’তি ৰুত্তো. তথাপি ৰত্তমানসমীপে ৰত্তমানৰচনলক্খণেন ‘‘জহাতি ওরপার’’ন্তি ৰুচ্চতি. অথ ৰা অনুপাদিসেসায চ নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযন্তো অত্তনো অজ্ঝত্তিকবাহিরাযতনসঙ্খাতং জহাতি ওরপারন্তি ৰেদিতব্বো.
তত্থ কিলেসপটিপাটিযা মগ্গপটিপাটিযা চাতি দ্ৰিধা অনুসযানং অভাৰো ৰেদিতব্বো. কিলেসপটিপাটিযা হি কামরাগানুসযপটিঘানুসযানং ততিযমগ্গেন অভাৰো হোতি, মানানুসযস্স চতুত্থমগ্গেন, দিট্ঠানুসযৰিচিকিচ্ছানুসযানং পঠমমগ্গেন, ভৰরাগানুসযাৰিজ্জানুসযানং চতুত্থমগ্গেনেৰ. মগ্গপটিপাটিযা পন পঠমমগ্গেন দিট্ঠানুসযৰিচিকিচ্ছানুসযানং অভাৰো হোতি. দুতিযমগ্গেন কামরাগানুসযপটিঘানুসযানং তনুভাৰো, ততিযমগ্গেন সব্বসো অভাৰো, চতুত্থমগ্গেন মানানুসযভৰরাগানুসযাৰিজ্জানুসযানং অভাৰো হোতি. তত্থ যস্মা ন সব্বে অনুসযা অকুসলমূলা; কামরাগভৰরাগানুসযা এৰ হি লোভাকুসলমূলেন সঙ্গহং গচ্ছন্তি. পটিঘানুসযাৰিজ্জানুসযা চ ‘‘দোসো অকুসলমূলং, মোহো অকুসলমূলং’’ ইচ্চেৰ সঙ্খং গচ্ছন্তি, দিট্ঠিমানৰিচিকিচ্ছানুসযা পন ন কিঞ্চি অকুসলমূলং হোন্তি, যস্মা ৰা অনুসযাভাৰৰসেন চ অকুসলমূলসমুগ্ঘাতৰসেন চ কিলেসপ্পহানং পট্ঠপেসি, তস্মা –
‘‘যস্সানুসযা ন সন্তি কেচি, মূলা চ অকুসলা সমূহতাসে’’. –
ইতি ভগৰা আহ.
১৫. যস্স দরথজাতি এত্থ পন পঠমুপ্পন্না কিলেসা পরিল়াহট্ঠেন দরথা নাম, অপরাপরুপ্পন্না পন তেহি দরথেহি জাতত্তা দরথজা নাম. ওরন্তি সক্কাযো ৰুচ্চতি. যথাহ – ‘‘ওরিমং তীরন্তি খো, ভিক্খু, সক্কাযস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি (সং. নি. ৪.২৩৮). আগমনাযাতি উপ্পত্তিযা. পচ্চযাসেতি পচ্চযা এৰ. কিং ৰুত্তং হোতি? যস্স পন উপাদানক্খন্ধগ্গহণায পচ্চযভূতা অরিযমগ্গেন পহীনত্তা, কেচি দরথজৰেৰচনা কিলেসা ন সন্তি, পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ সো ভিক্খু জহাতি ওরপারন্তি.
১৬. যস্স ৰনথজাতি এত্থপি দরথজা ৰিয ৰনথজা ৰেদিতব্বা. ৰচনত্থে পন অযং ৰিসেসো – ৰনুতে, ৰনোতীতি ৰা ৰনং যাচতি সেৰতি ভজতীতি অত্থো. তণ্হাযেতং অধিৰচনং. সা হি ৰিসযানং পত্থনতো সেৰনতো চ ‘‘ৰন’’ন্তি ৰুচ্চতি. তং পরিযুট্ঠানৰসেন ৰনং থরতি তনোতীতি ৰনথো, তণ্হানুসযস্সেতং অধিৰচনং. ৰনথা জাতাতি ৰনথজাতি. কেচি পনাহু ‘‘সব্বেপি কিলেসা গহনট্ঠেন ৰনথোতি ৰুচ্চন্তি, অপরাপরুপ্পন্না পন ৰনথজা’’তি. অযমেৰ চেত্থ উরগসুত্তে অত্থো অধিপ্পেতো, ইতরো পন ধম্মপদগাথাযং. ৰিনিবন্ধায ভৰাযাতি ভৰৰিনিবন্ধায. অথ ৰা চিত্তস্স ৰিসযেসু ৰিনিবন্ধায আযতিং উপ্পত্তিযা চাতি অত্থো. হেতুযেৰ হেতুকপ্পা.
১৭. যো নীৰরণেতি এত্থ নীৰরণাতি চিত্তং, হিতপটিপত্তিং ৰা নীৰরন্তীতি নীৰরণা, পটিচ্ছাদেন্তীতি অত্থো. পহাযাতি ছড্ডেত্ৰা. পঞ্চাতি তেসং সঙ্খ্যাপরিচ্ছেদো. ঈঘাভাৰতো অনীঘো. কথংকথায তিণ্ণত্তা তিণ্ণকথংকথো. ৰিগতসল্লত্তা ৰিসল্লো. কিং ৰুত্তং হোতি? যো ভিক্খু কামচ্ছন্দাদীনি পঞ্চ নীৰরণানি সমন্তভদ্দকে ৰুত্তনযেন সামঞ্ঞতো ৰিসেসতো চ নীৰরণেসু আদীনৰং দিস্ৰা তেন তেন মগ্গেন পহায তেসঞ্চ পহীনত্তা এৰ কিলেসদুক্খসঙ্খাতস্স ঈঘস্সাভাৰেন অনীঘো, ‘‘অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধান’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০) নযেন পৰত্তায কথংকথায তিণ্ণত্তা তিণ্ণকথংকথো, ‘‘তত্থ কতমে পঞ্চ সল্লা? রাগসল্লো, দোসসল্লো, মোহসল্লো, মানসল্লো, দিট্ঠিসল্লো’’তি ৰুত্তানং পঞ্চন্নং সল্লানং ৰিগতত্তা ৰিসল্লো. সো ভিক্খু পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ জহাতি ওরপারন্তি.
অত্রাপি চ কিলেসপটিপাটিযা মগ্গপটিপাটিযা চাতি দ্ৰিধা এৰ নীৰরণপ্পহানং ৰেদিতব্বং. কিলেসপটিপাটিযা হি কামচ্ছন্দনীৰরণস্স ব্যাপাদনীৰরণস্স চ ততিযমগ্গেন পহানং হোতি, থিনমিদ্ধনীৰরণস্স উদ্ধচ্চনীৰরণস্স চ চতুত্থমগ্গেন. ‘‘অকতং ৰত মে কুসল’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ৩.২৪৮; নেত্তি. ১২০) নযেন পৰত্তস্স ৰিপ্পটিসারসঙ্খাতস্স কুক্কুচ্চনীৰরণস্স ৰিচিকিচ্ছানীৰরণস্স চ পঠমমগ্গেন. মগ্গপটিপাটিযা পন কুক্কুচ্চনীৰরণস্স ৰিচিকিচ্ছানীৰরণস্স চ পঠমমগ্গেন পহানং হোতি, কামচ্ছন্দনীৰরণস্স ব্যাপাদনীৰরণস্স চ দুতিযমগ্গেন তনুভাৰো হোতি, ততিযেন অনৰসেসপ্পহানং. থিনমিদ্ধনীৰরণস্স উদ্ধচ্চনীৰরণস্স চ চতুত্থমগ্গেন পহানং হোতীতি. এৰং –
‘‘যো নীৰরণে পহায পঞ্চ, অনীঘো তিণ্ণকথংকথো ৰিসল্লো;
সো ভিক্খু জহাতি ওরপারং, উরগো জিণ্ণমিৰত্তচং পুরাণ’’ন্তি. –
অরহত্তনিকূটেনেৰ ভগৰা দেসনং নিট্ঠাপেসি. দেসনাপরিযোসানে সো ভিক্খু অরহত্তে পতিট্ঠিতো. ‘‘একচ্চে যেন যেন তেসং ভিক্খূনং যা যা গাথা দেসিতা, তেন তেন তস্সা তস্সা গাথায পরিযোসানে সো সো ভিক্খু অরহত্তে পতিট্ঠিতো’’তি ৰদন্তি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায উরগসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ধনিযসুত্তৰণ্ণনা
১৮. পক্কোদনোতি ধনিযসুত্তং. কা উপ্পত্তি? ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি. তেন সমযেন ধনিযো গোপো মহীতীরে পটিৰসতি. তস্সাযং পুব্বযোগো – কস্সপস্স ভগৰতো পাৰচনে দিব্বমানে ৰীসতি ৰস্সসহস্সানি দিৰসে দিৰসে সঙ্ঘস্স ৰীসতি সলাকভত্তানি অদাসি. সো ততো চুতো দেৰেসু উপ্পন্নো. এৰং দেৰলোকে একং বুদ্ধন্তরং খেপেত্ৰা অম্হাকং ভগৰতো কালে ৰিদেহরট্ঠমজ্ঝে পব্বতরট্ঠং নাম অত্থি তত্থ ধম্মকোরণ্ডং নাম নগরং, তস্মিং নগরে সেট্ঠিপুত্তো হুত্ৰা অভিনিব্বত্তো, গোযূথং নিস্সায জীৰতি. তস্স হি তিংসমত্তানি গোসহস্সানি হোন্তি, সত্তৰীসসহস্সা গাৰো খীরং দুয্হন্তি. গোপা নাম নিবদ্ধৰাসিনো ন হোন্তি. ৰস্সিকে চত্তারোমাসে থলে ৰসন্তি, অৰসেসে অট্ঠমাসে যত্থ তিণোদকং সুখং লব্ভতি, তত্থ ৰসন্তি. তঞ্চ নদীতীরং ৰা জাতস্সরতীরং ৰা হোতি. অথাযম্পি ৰস্সকালে অত্তনো ৰসিতগামতো নিক্খমিত্ৰা গুন্নং ফাসুৰিহারত্থায ওকাসং গৰেসন্তো মহামহী ভিজ্জিত্ৰা একতো কালমহী একতো মহামহিচ্চেৰ সঙ্খং গন্ত্ৰা সন্দমানা পুন সমুদ্দসমীপে সমাগন্ত্ৰা পৰত্তা. যং ওকাসং অন্তরদীপং অকাসি, তং পৰিসিত্ৰা ৰচ্ছানং সালং অত্তনো চ নিৰেসনং মাপেত্ৰা ৰাসং কপ্পেসি. তস্স সত্ত পুত্তা, সত্ত ধীতরো, সত্ত সুণিসা, অনেকে চ কম্মকারা হোন্তি. গোপা নাম ৰস্সনিমিত্তং জানন্তি. যদা সকুণিকা কুলাৰকানি রুক্খগ্গে করোন্তি, কক্কটকা উদকসমীপে দ্ৰারং পিদহিত্ৰা থলসমীপদ্ৰারেন ৰল়ঞ্জেন্তি, তদা সুৰুট্ঠিকা ভৰিস্সতীতি গণ্হন্তি. যদা পন সকুণিকা কুলাৰকানি নীচট্ঠানে উদকপিট্ঠে করোন্তি, কক্কটকা থলসমীপে দ্ৰারং পিদহিত্ৰা উদকসমীপদ্ৰারেন ৰল়ঞ্জেন্তি, তদা দুব্বুট্ঠিকা ভৰিস্সতীতি গণ্হন্তি.
অথ সো ধনিযো সুৰুট্ঠিকনিমিত্তানি উপসল্লক্খেত্ৰা উপকট্ঠে ৰস্সকালে অন্তরদীপা নিক্খমিত্ৰা মহামহিযা পরতীরে সত্তসত্তাহম্পি দেৰে ৰস্সন্তে উদকেন অনজ্ঝোত্থরণোকাসে অত্তনো ৰসনোকাসং কত্ৰা সমন্তা পরিক্খিপিত্ৰা, ৰচ্ছসালাযো মাপেত্ৰা, তত্থ নিৰাসং কপ্পেসি. অথস্স দারুতিণাদিসঙ্গহে কতে সব্বেসু পুত্তদারকম্মকরপোরিসেসু সমানিযেসু জাতেসু নানপ্পকারে খজ্জভোজ্জে পটিযত্তে সমন্তা চতুদ্দিসা মেঘমণ্ডলানি উট্ঠহিংসু. সো ধেনুযো দুহাপেত্ৰা, ৰচ্ছসালাসু ৰচ্ছে সণ্ঠাপেত্ৰা, গুন্নং চতুদ্দিসা ধূমং কারাপেত্ৰা, সব্বপরিজনং ভোজাপেত্ৰা, সব্বকিচ্চানি কারাপেত্ৰা তত্থ তত্থ দীপে উজ্জালাপেত্ৰা, সযং খীরেন ভত্তং ভুঞ্জিত্ৰা, মহাসযনে সযন্তো অত্তনো সিরিসম্পত্তিং দিস্ৰা, তুট্ঠচিত্তো হুত্ৰা, অপরদিসায মেঘত্থনিতসদ্দং সুত্ৰা নিপন্নো ইমং উদানং উদানেসি ‘‘পক্কোদনো দুদ্ধখীরোহমস্মী’’তি.
তত্রাযং অত্থৰণ্ণনা – পক্কোদনোতি সিদ্ধভত্তো. দুদ্ধখীরোতি গাৰো দুহিত্ৰা গহিতখীরো. অহন্তি অত্তানং নিদস্সেতি, অস্মীতি অত্তনো তথাভাৰং. পক্কোদনো দুদ্ধখীরো চ অহমস্মি ভৰামীতি অত্থো. ইতীতি এৰমাহাতি অত্থো. নিদ্দেসে পন ‘‘ইতীতি পদসন্ধি, পদসংসগ্গো, পদপারিপূরি, অক্খরসমৰাযো ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতা পদানুপুব্বতামেত’’ন্তি (চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ১) এৰমস্স অত্থো ৰণ্ণিতো. সোপি ইদমেৰ সন্ধাযাতি ৰেদিতব্বো. যং যং হি পদং পুব্বপদেন ৰুত্তং, তস্স তস্স এৰমাহাতি এতমত্থং পকাসেন্তোযেৰ ইতিসদ্দো পচ্ছিমেন পদেন মেত্তেয্যো ইতি ৰা ভগৰা ইতি ৰা এৰমাদিনা পদসন্ধি হোতি, নাঞ্ঞথা.
ধনিযো গোপোতি তস্স সেট্ঠিপুত্তস্স নামসমোধানং. সো হি যানিমানি থাৰরাদীনি পঞ্চ ধনানি, তেসু ঠপেত্ৰা দানসীলাদিঅনুগামিকধনং, খেত্তৰত্থু-আরামাদিতো থাৰরধনতোপি, গৰস্সাদিতো জঙ্গমধনতোপি হিরঞ্ঞসুৰণ্ণাদিতো সংহারিমধনতোপি, সিপ্পাযতনাদিতো অঙ্গসমধনতোপি যং তং লোকস্স পঞ্চগোরসানুপ্পদানেন বহূপকারং তং সন্ধায ‘‘নত্থি গোসমিতং ধন’’ন্তি (সং. নি. ১.১৩; নেত্তি. ১২৩) এৰং ৰিসেসিতং গোধনং, তেন সমন্নাগতত্তা ধনিযো, গুন্নং পালনতো গোপো. যো হি অত্তনো গাৰো পালেতি, সো ‘‘গোপো’’তি ৰুচ্চতি. যো পরেসং ৰেতনেন ভটো হুত্ৰা, সো গোপালকো. অযং পন অত্তনোযেৰ, তেন গোপোতি ৰুত্তো.
অনুতীরেতি তীরস্স সমীপে. মহিযাতি মহামহীনামিকায নদিযা. সমানেন অনুকূলৰত্তিনা পরিজনেন সদ্ধিং ৰাসো যস্স সো সমানৰাসো, অযঞ্চ তথাৰিধো. তেনাহ ‘‘সমানৰাসো’’তি. ছন্নাতি তিণপণ্ণচ্ছদনেহি অনোৰস্সকা কতা. কুটীতি ৰসনঘরস্সেতং অধিৰচনং. আহিতোতি আভতো, জালিতো ৰা. গিনীতি অগ্গি. তেসু তেসু ঠানেসু অগ্গি ‘‘গিনী’’তি ৰোহরীযতি. অথ চে পত্থযসীতি ইদানি যদি ইচ্ছসীতি ৰুত্তং হোতি. পৰস্সাতি সিঞ্চ, পগ্ঘর, উদকং মুঞ্চাতি অত্থো. দেৰাতি মেঘং আলপতি. অযং তাৰেত্থ পদৰণ্ণনা.
অযং পন অত্থৰণ্ণনা – এৰমযং ধনিযো গোপো অত্তনো সযনঘরে মহাসযনে নিপন্নো মেঘত্থনিতং সুত্ৰা ‘‘পক্কোদনোহমস্মী’’তি ভণন্তো কাযদুক্খৰূপসমূপাযং কাযসুখহেতুঞ্চ অত্তনো সন্নিহিতং দীপেতি. ‘‘দুদ্ধখীরোহমস্মী’’তি ভণন্তো চিত্তদুক্খৰূপসমূপাযং চিত্তসুখহেতুঞ্চ. ‘‘অনুতীরে মহিযা’’তি নিৰাসট্ঠানসম্পত্তিং, ‘‘সমানৰাসো’’তি তাদিসে কালে পিযৰিপ্পযোগপদট্ঠানস্স সোকস্সাভাৰং. ‘‘ছন্না কুটী’’তি কাযদুক্খাপগমপটিঘাতং. ‘‘আহিতো গিনী’’তি যস্মা গোপালকা পরিক্খেপধূমদারুঅগ্গিৰসেন তযো অগ্গী করোন্তি. তে চ তস্স গেহে সব্বে কতা, তস্মা সব্বদিসাসু পরিক্খেপগ্গিং সন্ধায ‘‘আহিতো গিনী’’তি ভণন্তো ৰাল়মিগাগমননিৰারণং দীপেতি, গুন্নং মজ্ঝে গোমযাদীহি ধূমগ্গিং সন্ধায ডংসমকসাদীহি গুন্নং অনাবাধং, গোপালকানং সযনট্ঠানে দারুঅগ্গিং সন্ধায গোপালকানং সীতাবাধপটিঘাতং. সো এৰং দীপেন্তো অত্তনো ৰা গুন্নং ৰা পরিজনস্স ৰা ৰুট্ঠিপচ্চযস্স কস্সচি আবাধস্স অভাৰতো পীতিসোমনস্সজাতো আহ – ‘‘অথ চে পত্থযসী পৰস্স দেৰা’’তি.
১৯. এৰং ধনিযস্স ইমং গাথং ভাসমানস্স অস্সোসি ভগৰা দিব্বায সোতধাতুযা ৰিসুদ্ধায অতিক্কন্তমানুসিকায জেতৰনমহাৰিহারে গন্ধকুটিযং ৰিহরন্তো. সুত্ৰা চ পন বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো অদ্দস ধনিযঞ্চ পজাপতিঞ্চস্স ‘‘ইমে উভোপি হেতুসম্পন্না. সচে অহং গন্ত্ৰা ধম্মং দেসেস্সামি, উভোপি পব্বজিত্ৰা অরহত্তং পাপুণিস্সন্তি. নো চে গমিস্সামি, স্ৰে উদকোঘেন ৰিনস্সিস্সন্তী’’তি তং খণেযেৰ সাৰত্থিতো সত্ত যোজনসতানি ধনিযস্স নিৰাসট্ঠানং আকাসেন গন্ত্ৰা তস্স কুটিযা উপরি অট্ঠাসি. ধনিযো তং গাথং পুনপ্পুনং ভাসতিযেৰ, ন নিট্ঠাপেতি, ভগৰতি গতেপি ভাসতি. ভগৰা চ তং সুত্ৰা ‘‘ন এত্তকেন সন্তুট্ঠা ৰা ৰিস্সত্থা ৰা হোন্তি, এৰং পন হোন্তী’’তি দস্সেতুং –
‘‘অক্কোধনো ৰিগতখিলোহমস্মি,অনুতীরে মহিযেকরত্তিৰাসো;
ৰিৰটা কুটি নিব্বুতো গিনি,অথ চে পত্থযসী পৰস্স দেৰা’’তি. –
ইমং পটিগাথং অভাসি ব্যঞ্জনসভাগং নো অত্থসভাগং. ন হি ‘‘পক্কোদনো’’তি, ‘‘অক্কোধনো’’তি চ আদীনি পদানি অত্থতো সমেন্তি মহাসমুদ্দস্স ওরিমপারিমতীরানি ৰিয, ব্যঞ্জনং পনেত্থ কিঞ্চি কিঞ্চি সমেতীতি ব্যঞ্জনসভাগানি হোন্তি. তত্থ পুরিমগাথায সদিসপদানং ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো.
ৰিসেসপদানং পনাযং পদতো অত্থতো চ ৰণ্ণনা – অক্কোধনোতি অকুজ্ঝনসভাৰো. যো হি সো পুব্বে ৰুত্তপ্পকারআঘাতৰত্থুসম্ভৰো কোধো একচ্চস্স সুপরিত্তোপি উপ্পজ্জমানো হদযং সন্তাপেত্ৰা ৰূপসম্মতি, যেন চ ততো বলৰতরুপ্পন্নেন একচ্চো মুখৰিকুণনমত্তং করোতি, ততো বলৰতরেন একচ্চো ফরুসং ৰত্তুকামো হনুসঞ্চলনমত্তং করোতি, অপরো ততো বলৰতরেন ফরুসং ভণতি, অপরো ততো বলৰতরেন দণ্ডং ৰা সত্থং ৰা গৰেসন্তো দিসা ৰিলোকেতি, অপরো ততো বলৰতরেন দণ্ডং ৰা সত্থং ৰা আমসতি, অপরো ততো বলৰতরেন দণ্ডাদীনি গহেত্ৰা উপধাৰতি, অপরো ততো বলৰতরেন একং ৰা দ্ৰে ৰা পহারে দেতি, অপরো ততো বলৰতরেন অপি ঞাতিসালোহিতং জীৰিতা ৰোরোপেতি, একচ্চো ততো বলৰতরেন পচ্ছা ৰিপ্পটিসারী অত্তানম্পি জীৰিতা ৰোরোপেতি সীহল়দীপে কালগামৰাসী অমচ্চো ৰিয. এত্তাৰতা চ কোধো পরমৰেপুল্লপ্পত্তো হোতি. সো ভগৰতা বোধিমণ্ডেযেৰ সব্বসো পহীনো উচ্ছিন্নমূলো তালাৰত্থুকতো, তস্মা ভগৰা ‘‘অক্কোধনোহমস্মী’’তি আহ.
ৰিগতখিলোতি অপগতখিলো. যে হি তে চিত্তবন্ধভাৰেন পঞ্চ চেতোখিলা ৰুত্তা, যে হি চ খিলভূতে চিত্তে সেয্যথাপি নাম খিলে ভূমিভাগে চত্তারো মাসে ৰস্সন্তেপি দেৰে সস্সানি ন রুহন্তি, এৰমেৰং সদ্ধম্মস্সৰনাদিকুসলহেতুৰস্সে ৰস্সন্তেপি কুসলং ন রুহতি তে চ ভগৰতা বোধিমণ্ডেযেৰ সব্বসো পহীনা, তস্মা ভগৰা ‘‘ৰিগতখিলোহমস্মী’’তি আহ.
একরত্তিং ৰাসো অস্সাতি একরত্তিৰাসো. যথা হি ধনিযো তত্থ চত্তারো ৰস্সিকে মাসে নিবদ্ধৰাসং উপগতো, ন তথা ভগৰা. ভগৰা হি তংযেৰ রত্তিং তস্স অত্থকামতায তত্থ ৰাসং উপগতো. তস্মা ‘‘একরত্তিৰাসো’’তি আহ. ৰিৰটাতি অপনীতচ্ছদনা. কুটীতি অত্তভাৰো. অত্তভাৰো হি তং তং অত্থৰসং পটিচ্চ কাযোতিপি গুহাতিপি দেহোতিপি সন্দেহোতিপি নাৰাতিপি রথোতিপি ৰণোতিপি ধজোতিপি ৰম্মিকোতিপি কুটীতিপি কুটিকাতিপি ৰুচ্চতি. ইধ পন কট্ঠাদীনি পটিচ্চ গেহনামিকা কুটি ৰিয অট্ঠিআদীনি পটিচ্চ সঙ্খ্যং গতত্তা ‘‘কুটী’’তি ৰুত্তো. যথাহ –
‘‘সেয্যথাপি, আৰুসো, কট্ঠঞ্চ পটিচ্চ, ৰল্লিঞ্চ পটিচ্চ, মত্তিকঞ্চ পটিচ্চ, তিণঞ্চ পটিচ্চ, আকাসো পরিৰারিতো অগারংত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতি; এৰমেৰ খো, আৰুসো, অট্ঠিঞ্চ পটিচ্চ, ন্হারুঞ্চ পটিচ্চ, মংসঞ্চ পটিচ্চ, চম্মঞ্চ পটিচ্চ, আকাসো পরিৰারিতো রূপন্ত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতী’’তি (ম. নি. ১.৩০৬).
চিত্তমক্কটস্স নিৰাসতো ৰা কুটি. যথাহ –