নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
খুদ্দকনিকাযে
ইতিৰুত্তক-অট্ঠকথা
গন্থারম্ভকথা
মহাকারুণিকং নাথং, ঞেয্যসাগরপারগুং;
ৰন্দে নিপুণগম্ভীর-ৰিচিত্রনযদেসনং.
ৰিজ্জাচরণসম্পন্না, যেন নিয্যন্তি লোকতো;
ৰন্দে তমুত্তমং ধম্মং, সম্মাসম্বুদ্ধপূজিতং.
সীলাদিগুণসম্পন্নো, ঠিতো মগ্গফলেসু যো;
ৰন্দে অরিযসঙ্ঘং তং, পুঞ্ঞক্খেত্তং অনুত্তরং.
ৰন্দনাজনিতং পুঞ্ঞং, ইতি যং রতনত্তযে;
হতন্তরাযো সব্বত্থ, হুত্ৰাহং তস্স তেজসা.
এককাদিপ্পভেদেন, দেসিতানি মহেসিনা;
লোভাদীনং পহানানি, দীপনানি ৰিসেসতো.
সুত্তানি একতো কত্ৰা, ইতিৰুত্তপদক্খরং;
ধম্মসঙ্গাহকা থেরা, সঙ্গাযিংসু মহেসযো.
ইতিৰুত্তকমিচ্চেৰ, নামেন ৰসিনো পুরে;
যং খুদ্দকনিকাযস্মিং, গম্ভীরত্থপদক্কমং.
তস্স গম্ভীরঞাণেহি, ওগাহেতব্বভাৰতো;
কিঞ্চাপি দুক্করা কাতুং, অত্থসংৰণ্ণনা মযা.
সহসংৰণ্ণনং যস্মা, ধরতে সত্থু সাসনং;
পুব্বাচরিযসীহানং, তিট্ঠতেৰ ৰিনিচ্ছযো.
তস্মা তং অৰলম্বিত্ৰা, ওগাহেত্ৰান পঞ্চপি;
নিকাযে উপনিস্সায, পোরাণট্ঠকথানযং.
নিস্সিতং ৰাচনামগ্গং, সুৰিসুদ্ধং অনাকুলং;
মহাৰিহারৰাসীনং, নিপুণত্থৰিনিচ্ছযং.
পুনপ্পুনাগতং অত্থং, ৰজ্জযিত্ৰান সাধুকং;
যথাবলং করিস্সামি, ইতিৰুত্তকৰণ্ণনং.
ইতি আকঙ্খমানস্স, সদ্ধম্মস্স চিরট্ঠিতিং;
ৰিভজন্তস্স তস্সত্থং, নিসামযথ সাধৰোতি.
তত্থ ইতিৰুত্তকং নাম এককনিপাতো, দুকনিপাতো, তিকনিপাতো, চতুক্কনিপাতোতি চতুনিপাতসঙ্গহং. তম্পি ৰিনযপিটকং, সুত্তন্তপিটকং, অভিধম্মপিটকন্তি তীসু পিটকেসু সুত্তন্তপিটকপরিযাপন্নং; দীঘনিকাযো মজ্ঝিমনিকাযো, সংযুত্তনিকাযো, অঙ্গুত্তরনিকাযো, খুদ্দকনিকাযোতি পঞ্চসু নিকাযেসু খুদ্দকনিকাযপরিযাপন্নং; সুত্তং, গেয্যং, ৰেয্যাকরণং, গাথা, উদানং, ইতিৰুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৰেদল্লন্তি নৰসু সাসনঙ্গেসু ইতিৰুত্তকঙ্গভূতং.
‘‘দ্ৰাসীতি বুদ্ধতো গণ্হিং, দ্ৰেসহস্সানি ভিক্খুতো;
চতুরাসীতি সহস্সানি, যে মে ধম্মা পৰত্তিনো’’তি. (থেরগা. ১০২৭) –
এৰং ধম্মভণ্ডাগারিকেন পটিঞ্ঞাতেসু চতুরাসীতিযা ধম্মক্খন্ধসহস্সেসু কতিপযধম্মক্খন্ধসঙ্গহং. সুত্ততো এককনিপাতে তাৰ সত্তৰীসতি সুত্তানি, দুকনিপাতে দ্ৰাৰীসতি, তিকনিপাতে পঞ্ঞাস, চতুক্কনিপাতে তেরসাতি দ্ৰাদসাধিকসুত্তসতসঙ্গহং. তস্স নিপাতেসু এককনিপাতো আদি, ৰগ্গেসু পাটিভোগৰগ্গো, সুত্তেসু লোভসুত্তং. তস্সাপি ‘‘ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা’’তিআদিকং আযস্মতা আনন্দেন পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৰুত্তং নিদানমাদি. সা পনাযং পঠমমহাসঙ্গীতি ৰিনযপিটকে তন্তিমারুল়্হা এৰ. যো পনেত্থ নিদানকোসল্লত্থং ৰত্তব্বো কথামগ্গো, সোপি সুমঙ্গলৰিলাসিনিযা দীঘনিকায-অট্ঠকথায ৰিত্থারতো ৰুত্তোযেৰাতি তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.
নিদানৰণ্ণনা
যং পনেতং ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতাতিআদিকং নিদানং. একধম্মং, ভিক্খৰে, পজহথাতিআদিকং সুত্তং. তত্থ ৰুত্তং ভগৰতাতিআদীনি নামপদানি. ইতীতি নিপাতপদং. পজহথাতি এত্থ প-ইতি উপসগ্গপদং, জহথা-তি আখ্যাতপদং. ইমিনা নযেন সব্বত্থ পদৰিভাগো ৰেদিতব্বো.
অত্থতো পন ৰুত্তসদ্দো তাৰ সউপসগ্গো অনুপসগ্গো চ ৰপনে ৰাপসমকরণে কেসোহারণে জীৰিতৰুত্তিযং পৰুত্তভাৰে পাৰচনভাৰেন পৰত্তিতে অজ্ঝেসনে কথনেতি এৰমাদীসু দিস্সতি. তথা হেস –
‘‘গাৰো তস্স পজাযন্তি, খেত্তে ৰুত্তং ৰিরূহতি;
ৰুত্তানং ফলমস্নাতি, যো মিত্তানং ন দুব্ভতী’’তি. –
আদীসু (জা. ২.২২.১৯) ৰপনে আগতো. ‘‘নো চ খো পটিৰুত্ত’’ন্তিআদীসু (পারা. ২৮৯) অট্ঠদন্তকাদীহি ৰাপসমকরণে. ‘‘কাপটিকো মাণৰো দহরো ৰুত্তসিরো’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৪২৬) কেসোহারণে. ‘‘পন্নলোমো পরদত্তৰুত্তো মিগভূতেন চেতসা ৰিহরতী’’তিআদীসু (চূল়ৰ. ৩৩২) জীৰিতৰুত্তিযং. ‘‘সেয্যথাপি নাম পণ্ডুপলাসো বন্ধনা পৰুত্তো অভব্বো হরিতত্থাযা’’তিআদীসু (পারা. ৯২; পাচি. ৬৬৬; মহাৰ. ১২৯) বন্ধনতো পৰুত্তভাৰে. ‘‘যেসমিদং এতরহি, ব্রাহ্মণা, পোরাণং মন্তপদং গীতং পৰুত্তং সমিহিত’’ন্তিআদীসু পাৰচনভাৰেন পৰত্তিতে. লোকে পন – ‘‘ৰুত্তো গণো ৰুত্তো পারাযনো’’তিআদীসু অজ্ঝেনে. ‘‘ৰুত্তং খো পনেতং ভগৰতা ধম্মদাযাদা মে, ভিক্খৰে, ভৰথ, মা আমিসদাযাদা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩০) কথনে. ইধাপি কথনে দট্ঠব্বো. তস্মা ৰুত্তং কথিতং ভাসিতন্তি অত্থো.
দুতিযো পন ৰুত্তসদ্দো ৰচনে চিণ্ণভাৰে চ ৰেদিতব্বো. হি-ইতি জাতু ৰিব্যত্তন্তি এতস্মিং অত্থে নিপাতো. সো ইদানি ৰুচ্চমানসুত্তস্স ভগৰতো ৰিব্যত্তং ভাসিতভাৰং জোতেতি. ৰাচকসদ্দসন্নিধানে হি পযুত্তা নিপাতা. তেহি ৰত্তব্বমত্থং জোতেন্তি. এতন্তি অযং এতসদ্দো –
‘‘যো চ বুদ্ধঞ্চ ধম্মঞ্চ, সঙ্ঘঞ্চ সরণং গতো;
চত্তারি অরিযসচ্চানি, সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি.
‘‘দুক্খং দুক্খসমুপ্পাদং, দুক্খস্স চ অতিক্কমং;
অরিযঞ্চট্ঠঙ্গিকং মগ্গং, দুক্খূপসমগামিনং.
‘‘এতং খো সরণং খেমং, এতং সরণমুত্তমং;
এতং সরণমাগম্ম, সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি. (ধ. প. ১৯০-১৯২) –
আদীসু যথাৰুত্তে আসন্নপচ্চক্খে আগতো. ‘‘অপ্পমত্তকং খো পনেতং, ভিক্খৰে, ওরমত্তকং সীলমত্তকং, যেন পুথুজ্জনো তথাগতস্স ৰণ্ণং ৰদমানো ৰদেয্যা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৭) পন ৰক্খমানে আসন্নপচ্চক্খে. ইধাপি ৰক্খমানেযেৰ দট্ঠব্বো. সঙ্গাযনৰসেন ৰক্খমানঞ্হি সুত্তং ধম্মভণ্ডাগারিকেন বুদ্ধিযং ঠপেত্ৰা তদা ‘‘এত’’ন্তি ৰুত্তং.
ভগৰতাতি এত্থ ভগৰাতি গরুৰচনং. গরুং হি লোকে ভগৰাতি ৰদন্তি. তথাগতো চ সব্বগুণৰিসিট্ঠতায সত্তানং গরু, তস্মা ভগৰাতি ৰেদিতব্বো. পোরাণেহিপি ৰুত্তং –
‘‘ভগৰাতি ৰচনং সেট্ঠং, ভগৰাতি ৰচনমুত্তমং;
গরু গারৰযুত্তো সো, ভগৰা তেন ৰুচ্চতী’’তি.
সেট্ঠৰাচকঞ্হি ৰচনং সেট্ঠগুণসহচরণতো সেট্ঠন্তি ৰুত্তং. অথ ৰা ৰুচ্চতীতি ৰচনং, অত্থো. তস্মা ভগৰাতিৰচনং সেট্ঠন্তি ভগৰাতি ইমিনা ৰচনেন ৰচনীযো যো অত্থো, সো সেট্ঠোতি অত্থো. ভগৰাতি ৰচনমুত্তমন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. গারৰযুত্তোতি গরুভাৰযুত্তো গরুগুণযোগতো, গরুকরণং ৰা সাতিসযং অরহতীতি গারৰযুত্তো, গারৰারহোতি অত্থো. এৰং গুণৰিসিট্ঠসত্তুত্তমগরুগারৰাধিৰচনমেতং যদিদং ভগৰাতি. অপিচ –
‘‘ভগী ভজী ভাগী ৰিভত্তৰা ইতি,
অকাসি ভগ্গন্তি গরূতি ভাগ্যৰা;
বহূহি ঞাযেহি সুভাৰিতত্তনো,
ভৰন্তগো সো ভগৰাতি ৰুচ্চতী’’তি. –
নিদ্দেসে আগতনযেন –
‘‘ভাগ্যৰা ভগ্গৰা যুত্তো, ভগেহি চ ৰিভত্তৰা;
ভত্তৰা ৰন্তগমনো, ভৰেসু ভগৰা ততো’’তি.
ইমিস্সা গাথায চ ৰসেন ভগৰাতি পদস্স অত্থো ৰত্তব্বো. সো পনাযং অত্থো সব্বাকারেন ৰিসুদ্ধিমগ্গে বুদ্ধানুস্সতিনিদ্দেসে ৰুত্তোতি. তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.
অপরো নযো – ভাগৰাতি ভগৰা, ভতৰাতি ভগৰা, ভাগে ৰনীতি ভগৰা, ভগে ৰনীতি ভগৰা, ভত্তৰাতি ভগৰা, ভগে ৰমীতি ভগৰা, ভাগে ৰমীতি ভগৰা.
‘‘ভাগৰা ভতৰা ভাগে, ভগে চ ৰনি ভত্তৰা;
ভগে ৰমি তথা ভাগে, ৰমীতি ভগৰা জিনো’’.
তত্থ কথং ভাগৰাতি ভগৰা? যে তে সীলাদযো ধম্মক্খন্ধা গুণকোট্ঠাসা, তে অনঞ্ঞসাধারণা নিরতিসযা তথাগতস্স অত্থি উপলব্ভন্তি. তথা হিস্স সীলং, সমাধি, পঞ্ঞা, ৰিমুত্তি, ৰিমুত্তিঞাণদস্সনং, হিরী, ওত্তপ্পং, সদ্ধা, ৰীরিযং, সতি, সম্পজঞ্ঞং, সীলৰিসুদ্ধি, চিত্তৰিসুদ্ধি, দিট্ঠিৰিসুদ্ধি, সমথো, ৰিপস্সনা, তীণি কুসলমূলানি, তীণি সুচরিতানি, তযো সম্মাৰিতক্কা, তিস্সো অনৰজ্জসঞ্ঞা, তিস্সো ধাতুযো, চত্তারো সতিপট্ঠানা, চত্তারো সম্মপ্পধানা, চত্তারো ইদ্ধিপাদা, চত্তারো অরিযমগ্গা, চত্তারি অরিযফলানি, চতস্সো পটিসম্ভিদা, চতুযোনিপরিচ্ছেদকঞাণানি, চত্তারো অরিযৰংসা, চত্তারি ৰেসারজ্জঞাণানি, পঞ্চ পধানিযঙ্গানি, পঞ্চঙ্গিকো সম্মাসমাধি, পঞ্চঞাণিকো সম্মাসমাধি, পঞ্চিন্দ্রিযানি, পঞ্চ বলানি, পঞ্চ নিস্সারণীযা ধাতুযো, পঞ্চ ৰিমুত্তাযতনঞাণানি, পঞ্চ ৰিমুত্তিপরিপাচনীযা সঞ্ঞা, ছ অনুস্সতিট্ঠানানি, ছ গারৰা, ছ নিস্সারণীযা ধাতুযো, ছ সততৰিহারা, ছ অনুত্তরিযানি, ছ নিব্বেধভাগিযা সঞ্ঞা, ছ অভিঞ্ঞা, ছ অসাধারণঞাণানি, সত্ত অপরিহানিযা ধম্মা, সত্ত অরিযধনানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, সত্ত সপ্পুরিসধম্মা, সত্ত নিজ্জরৰত্থূনি, সত্ত সঞ্ঞা, সত্ত দক্খিণেয্যপুগ্গলদেসনা, সত্ত খীণাসৰবলদেসনা, অট্ঠ পঞ্ঞাপটিলাভহেতুদেসনা, অট্ঠসম্মত্তানি, অট্ঠ লোকধম্মাতিক্কমো, অট্ঠ আরম্ভৰত্থূনি, অট্ঠ অক্খণদেসনা, অট্ঠ মহাপুরিসৰিতক্কা, অট্ঠ অভিভাযতনদেসনা, অট্ঠ ৰিমোক্খা, নৰ যোনিসোমনসিকারমূলকা ধম্মা, নৰ পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গানি, নৰ সত্তাৰাসদেসনা, নৰ আঘাতপ্পটিৰিনযা, নৰ সঞ্ঞা, নৰ নানত্তা, নৰ অনুপুব্বৰিহারা, দস নাথকরণা ধম্মা, দস কসিণাযতনানি, দস কুসলকম্মপথা, দস সম্মত্তানি, দস অরিযৰাসা, দস অসেক্খা ধম্মা, দস তথাগতবলানি, একাদস মেত্তানিসংসা, দ্ৰাদস ধম্মচক্কাকারা, তেরস ধুতগুণা, চুদ্দস বুদ্ধঞাণানি, পঞ্চদস ৰিমুত্তিপরিপাচনীযা ধম্মা, সোল়সৰিধা আনাপানস্সতি, সোল়স অপরন্তপনীযা ধম্মা, অট্ঠারস বুদ্ধধম্মা, একূনৰীসতি পচ্চৰেক্খণঞাণানি, চতুচত্তালীস ঞাণৰত্থূনি, পঞ্ঞাস উদযব্বযঞাণানি, পরোপণ্ণাস কুসলধম্মা, সত্তসত্ততি ঞাণৰত্থূনি, চতুৰীসতিকোটিসতসহস্সসমাপত্তিসঞ্চারিমহাৰজিরঞাণং, অনন্তনযসমন্তপট্ঠানপৰিচযপচ্চৰেক্খণদেসনাঞাণানি, তথা অনন্তাসু লোকধাতূসু অনন্তানং সত্তানং আসযাদিৰিভাৰনঞাণানি চাতি, এৰমাদযো অনন্তা অপরিমাণভেদা অনঞ্ঞসাধারণা নিরতিসযা গুণভাগা গুণকোট্ঠাসা ৰিজ্জন্তি উপলব্ভন্তি. তস্মা যথাৰুত্তৰিভাগা গুণভাগা অস্স অত্থীতি ভাগৰাতি ৰত্তব্বে. আকারস্স রস্সত্তং কত্ৰা ‘‘ভগৰা’’তি ৰুত্তো. এৰং তাৰ ভাগৰাতি ভগৰা.
‘‘যস্মা সীলাদযো সব্বে, গুণভাগা অসেসতো;
ৰিজ্জন্তি সুগতে তস্মা, ভগৰাতি পৰুচ্চতি’’.
কথং ভতৰাতি ভগৰা? যে তে সব্বলোকহিতায উস্সুক্কমাপন্নেহি মনুস্সত্তাদিকে অট্ঠ ধম্মে সমোধানেত্ৰা সম্মাসম্বোধিযা কতমহাভিনীহারেহি মহাবোধিসত্তেহি পরিপূরেতব্বা দানপারমী, সীলনেক্খম্মপঞ্ঞাৰীরিযখন্তিসচ্চঅধিট্ঠানমেত্তাউপেক্খাপারমীতি দস পারমিযো, দস উপপারমিযো, দস পরমত্থপারমিযোতি সমতিংস পারমিযো, দানাদীনি চত্তারি সঙ্গহৰত্থূনি, চত্তারি অধিট্ঠানানি, অত্তপরিচ্চাগো, নযনধনরজ্জপুত্তদারপরিচ্চাগোতি পঞ্চ মহাপরিচ্চাগা, পুব্বযোগো, পুব্বচরিযা, ধম্মক্খানং, লোকত্থচরিযা, ঞাতত্থচরিযা, বুদ্ধত্থচরিযাতি এৰমাদযো সঙ্খেপতো ৰা পুঞ্ঞসম্ভারঞাণসম্ভারা বুদ্ধকরধম্মা, তে মহাভিনীহারতো পট্ঠায কপ্পানং সতসহস্সাধিকানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি যথা হানভাগিযা, সংকিলেসভাগিযা, ঠিতিভাগিযা, ৰা ন হোন্তি; অথ খো উত্তরুত্তরি ৰিসেসভাগিযাৰ হোন্তি; এৰং সক্কচ্চং নিরন্তরং অনৰসেসতো ভতা সম্ভতা অস্স অত্থীতি ভতৰাতি ভগৰা; নিরুত্তিনযেন তকারস্স গকারং কত্ৰা. অথ ৰা ভতৰাতি তেযেৰ যথাৰুত্তে বুদ্ধকরধম্মে ৰুত্তনযেন ভরি সম্ভরি পরিপূরেসীতি অত্থো. এৰম্পি ভতৰাতি ভগৰা.
‘‘যস্মা সম্বোধিযা সব্বে, দানপারমিআদিকে;
সম্ভারে ভতৰা নাথো, তস্মাপি ভগৰা মতো’’.
কথং ভাগে ৰনীতি ভগৰা? যে তে চতুৰীসতিকোটিসতসহস্সসঙ্খা দেৰসিকং ৰল়ঞ্জনকসমাপত্তিভাগা, তে অনৰসেসতো লোকহিতত্থং অত্তনো দিট্ঠধম্মসুখৰিহারত্থঞ্চ নিচ্চকপ্পং ৰনি ভজি সেৰি বহুলমকাসীতি ভাগে ৰনীতি ভগৰা. অথ ৰা অভিঞ্ঞেয্যেসু ধম্মেসু কুসলাদীসু খন্ধাদীসু চ যে তে পরিঞ্ঞেয্যাদিৰসেন সঙ্খেপতো ৰা চতুব্বিধা অভিসমযভাগা, ৰিত্থারতো পন ‘‘চক্খু পরিঞ্ঞেয্যং …পে… জরামরণং পরিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদিনা (পটি. ম. ১.২১) অনেকে পরিঞ্ঞেয্যভাগা, ‘‘চক্খুস্স সমুদযো পহাতব্বো…পে… জরামরণস্স সমুদযো পহাতব্বো’’তিআদিনা পহাতব্বভাগা, ‘‘চক্খুস্স নিরোধো সচ্ছিকাতব্বো…পে… জরামরণস্স নিরোধো সচ্ছিকাতব্বো’’তিআদিনা সচ্ছিকাতব্বভাগা, ‘‘চক্খুনিরোধগামিনীপটিপদা ভাৰেতব্বা…পে… চত্তারো সতিপট্ঠানা ভাৰেতব্বা’’তিআদিনা চ অনেকভেদা ভাৰেতব্বভাগা চ ধম্মা, তে সব্বে ৰনি ভজি যথারহং গোচরভাৰনাসেৰনানং ৰসেন সেৰি. এৰম্পি ভাগে ৰনীতি ভগৰা. অথ ৰা যে ইমে সীলাদযো ধম্মক্খন্ধা সাৰকেহি সাধারণা গুণকোট্ঠাসা গুণভাগা, কিন্তি নু খো তে ৰেনেয্যসন্তানেসু পতিট্ঠপেয্যন্তি মহাকরুণায ৰনি অভিপত্থযি. সা চস্স অভিপত্থনা যথাধিপ্পেতফলাৰহা অহোসি. এৰম্পি ভাগে ৰনীতি ভগৰা.
‘‘যস্মা ঞেয্যসমাপত্তি-গুণভাগে তথাগতো;
ভজি পত্থযি সত্তানং, হিতায ভগৰা ততো’’.
কথং ভগে ৰনীতি ভগৰা? সমাসতো তাৰ কতপুঞ্ঞেহি পযোগসম্পন্নেহি যথাৰিভৰং ভজীযন্তীতি ভগা, লোকিযলোকুত্তরা সম্পত্তিযো. তত্থ লোকিযে তাৰ তথাগতো সম্বোধিতো পুব্বে বোধিসত্তভূতো পরমুক্কংসগতে ৰনি ভজি সেৰি, যত্থ পতিট্ঠায নিরৰসেসতো বুদ্ধকরধম্মে সমন্নানেন্তো বুদ্ধধম্মে পরিপাচেসি. বুদ্ধভূতো পন তে নিরৰজ্জসুখূপসংহিতে অনঞ্ঞসাধারণে লোকুত্তরেপি ৰনি ভজি সেৰি. ৰিত্থারতো পন পদেসরজ্জইস্সরিযচক্কৰত্তিসম্পত্তিদেৰরজ্জসম্পত্তিআদিৰসেন ঝানৰিমোক্খসমাধিসমাপত্তিঞাণদস্সনমগ্গভাৰনাফল- সচ্ছিকিরিযাদিউত্তরিমনুস্সধম্মৰসেন চ অনেকৰিহিতে অনঞ্ঞসাধারণে ভগে ৰনি ভজি সেৰি. এৰং ভগে ৰনীতি ভগৰা.
‘‘যা তা সম্পত্তিযো লোকে, যা চ লোকুত্তরা পুথূ;
সব্বা তা ভজি সম্বুদ্ধো, তস্মাপি ভগৰা মতো’’.
কথং ভত্তৰাতি ভগৰা? ভত্তা দল়্হভত্তিকা অস্স বহূ অত্থীতি ভগৰা. তথাগতো হি মহাকরুণাসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিঅপরিমিতনিরুপমপ্পভাৰগুণৰিসেসসমঙ্গিভাৰতো সব্বসত্তুত্তমো, সব্বানত্থপরিহারপুব্বঙ্গমায নিরৰসেসহিতসুখৰিধানতপ্পরায নিরতিসযায পযোগসম্পত্তিযা সদেৰমনুস্সায পজায অচ্চন্তূপকারিতায দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণঅসীতিঅনুব্যঞ্জনব্যামপ্পভাদি- অনঞ্ঞসাধারণগুণৰিসেসপটিমণ্ডিতরূপকাযতায, যথাভুচ্চগুণাধিগতেন ‘‘ইতিপি সো ভগৰা’’তিআদিনযপ্পৰত্তেন লোকত্তযব্যাপিনা সুৰিপুলেন সুৰিসুদ্ধেন চ থুতিঘোসেন সমন্নাগতত্তা উক্কংসপারমিপ্পত্তাসু অপ্পিচ্ছতাসন্তুট্ঠিতাদীসু সুপ্পতিট্ঠিতভাৰতো দসবলচতুৰেসারজ্জাদিনিরতিসযগুণৰিসেসসমঙ্গিভাৰতো চ রূপপ্পমাণো রূপপ্পসন্নো, ঘোসপ্পমাণো ঘোসপ্পসন্নো, লূখপ্পমাণো লূখপ্পসন্নো, ধম্মপ্পমাণো ধম্মপ্পসন্নোতি এৰং চতুপ্পমাণিকে লোকসন্নিৰাসে সব্বথাপি পসাদাৰহভাৰেন সমন্তপাসাদিকত্তা অপরিমাণানং সত্তানং সদেৰমনুস্সানং আদরবহুমানগারৰাযতনতায পরমপেমসম্ভত্তিট্ঠানং. যে চ তস্স ওৰাদে পতিট্ঠিতা অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতা হোন্তি, কেনচি অসংহারিযা তেসং সম্ভত্তি সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা দেৰেন ৰা মারেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা. তথা হি তে অত্তনো জীৰিতপরিচ্চাগেপি তত্থ পসাদং ন পরিচ্চজন্তি, তস্স ৰা আণং দল়্হভত্তিভাৰতো. তেনেৰাহ –
‘‘যো ৰে কতঞ্ঞূ কতৰেদি ধীরো;
কল্যাণমিত্তো দল়্হভত্তি চ হোতী’’তি. (জা. ২.১৭.৭৮);
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দো ঠিতধম্মো ৰেলং নাতিৰত্ততি; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যং মযা সাৰকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তং মম সাৰকা জীৰিতহেতুপি নাতিক্কমন্তী’’তি (অ. নি. ৮.২০; উদা. ৪৫; চূল়ৰ. ৩৮৫) চ.
এৰং ভত্তৰাতি ভগৰা নিরুত্তিনযেন একস্স তকারস্স লোপং কত্ৰা ইতরস্স গকারং কত্ৰা.
‘‘গুণাতিসযযুত্তস্স, যস্মা লোকহিতেসিনো;
সম্ভত্তা বহৰো সত্থু, ভগৰা তেন ৰুচ্চতী’’তি.
কথং ভগে ৰমীতি ভগৰা? যস্মা তথাগতো বোধিসত্তভূতোপি পুরিমাসু জাতীসু পারমিযো পূরেন্তো ভগসঙ্খাতং সিরিং ইস্সরিযং যসঞ্চ ৰমি উগ্গিরি খেল়পিণ্ডং ৰিয অনপেক্খো ছড্ডযি. তথা হিস্স সোমনস্সকুমারকালে, হত্থিপালকুমারকালে, অযোঘরপণ্ডিতকালে, মূগপক্খপণ্ডিতকালে, চূল়সুতসোমকালেতি এৰমাদীসু নেক্খম্মপারমিপূরণৰসেন দেৰরজ্জসদিসায রজ্জসিরিযা পরিচ্চত্তত্তভাৰানং পরিমাণং নত্থি. চরিমত্তভাৰেপি হত্থগতং চক্কৰত্তিসিরিং দেৰলোকাধিপচ্চসদিসং চতুদ্দীপিস্সরিযং চক্কৰত্তিসম্পত্তিসন্নিস্সযং সত্তরতনসমুজ্জলং যসঞ্চ তিণাযপি অমঞ্ঞমানো নিরপেক্খো পহায অভিনিক্খমিত্ৰা সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো. তস্মা ইমে সিরিআদিকে ভগে ৰমীতি ভগৰা. অথ ৰা ভানি নাম নক্খত্তানি, তেহি সমং গচ্ছন্তি পৰত্তন্তীতি ভগা, সিনেরুযুগন্ধরউত্তরকুরুহিমৰন্তাদিভাজনলোকৰিসেসসন্নিস্সযা সোভা কপ্পট্ঠিতিযভাৰতো. তেপি ভগৰা ৰমি তংনিৰাসিসত্তাৰাসসমতিক্কমনতোতপ্পটিবদ্ধছন্দরাগপ্পহানেন পজহীতি. এৰম্পি ভগে ৰমীতি ভগৰা.
‘‘চক্কৰত্তিসিরিং যস্মা, যসং ইস্সরিযং সুখং;
পহাসি লোকচিত্তঞ্চ, সুগতো ভগৰা ততো’’.
কথং ভাগে ৰমীতি ভগৰা? ভাগা নাম কোট্ঠাসা. তে খন্ধাযতনধাতাদিৰসেন, তত্থাপি রূপৰেদনাদিৰসেন, অতীতাদিৰসেন চ অনেকৰিধা. তে চ ভগৰা সব্বং পপঞ্চং, সব্বং যোগং, সব্বং গন্থং, সব্বং সংযোজনং, সমুচ্ছিন্দিত্ৰা অমতধাতুং সমধিগচ্ছন্তো ৰমি উগ্গিরি অনপেক্খো ছড্ডযি, ন পচ্চাগমি. তথা হেস সব্বত্থকমেৰ পথৰিং, আপং, তেজং, ৰাযং, চক্খুং, সোতং, ঘানং, জীৰ্হং, কাযং, মনং, রূপে, সদ্দে, গন্ধে, রসে, ফোট্ঠব্বে, ধম্মে, চক্খুৰিঞ্ঞাণং…পে… মনোৰিঞ্ঞাণং, চক্খুসম্ফস্সং …পে… মনোসম্ফস্সং, চক্খুসম্ফস্সজং ৰেদনং…পে… মনোসম্ফস্সজং ৰেদনং, চক্খুসম্ফস্সজং সঞ্ঞং…পে… মনোসম্ফস্সজং সঞ্ঞং; চক্খুসম্ফস্সজং চেতনং…পে… মনোসম্ফস্সজং চেতনং; রূপতণ্হং …পে… ধম্মতণ্হং; রূপৰিতক্কং…পে… ধম্মৰিতক্কং; রূপৰিচারং…পে… ধম্মৰিচারন্তিআদিনা অনুপদধম্মৰিভাগৰসেনপি সব্বেৰ ধম্মকোট্ঠাসে অনৰসেসতো ৰমি উগ্গিরি অনপেক্খপরিচ্চাগেন ছড্ডযি. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘যং তং, আনন্দ, চত্তং ৰন্তং মুত্তং পহীনং পটিনিস্সট্ঠং, তং তথাগতো পুন পচ্চাগমিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি. (দী. নি. ২.১৮৩) –
এৰম্পি ভাগে ৰমীতি ভগৰা. অথ ৰা ভাগে ৰমীতি সব্বেপি কুসলাকুসলে সাৰজ্জানৰজ্জে হীনপ্পণীতে কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগে ধম্মে অরিযমগ্গঞাণমুখেন ৰমি উগ্গিরি অনপেক্খো পরিচ্চজি পজহি, পরেসঞ্চ তথত্তায ধম্মং দেসেসি. ৰুত্তম্পি চেতং –
‘‘ধম্মাপি ৰো, ভিক্খৰে, পহাতব্বা পগেৰ অধম্মা, কুল্লূপমং, ৰো ভিক্খৰে, ধম্মং দেসেস্সামি, নিত্থরণত্থায নো গহণত্থাযা’’তিআদি. (ম. নি. ১.২৪০) –
এৰম্পি ভাগে ৰমীতি ভগৰা.
‘‘খন্ধাযতনধাতাদি-ধম্মভেদা মহেসিনা;
কণ্হসুক্কা যতো ৰন্তা, ততোপি ভগৰা মতো’’.
তেন ৰুত্তং –
‘‘ভাগৰা ভতৰা ভাগে, ভগে চ ৰনি ভত্তৰা;
ভগে ৰমি তথা ভাগে, ৰমীতি ভগৰা জিনো’’তি.
তেন ভগৰতা. অরহতাতি কিলেসেহি আরকত্তা, অনৰসেসানং ৰা কিলেসারীনং হতত্তা, সংসারচক্কস্স ৰা অরানং হতত্তা, পচ্চযাদীনং অরহত্তা, পাপকরণে রহাভাৰাতি ইমেহি কারণেহি অরহতা. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো.
এত্থ চ ভগৰতাতি ইমিনাস্স ভাগ্যৰন্ততাদীপনেন কপ্পানং অনেকেসু অসঙ্খ্যেয্যেসু উপচিতপুঞ্ঞসম্ভারভাৰতো সতপুঞ্ঞলক্খণধরস্স দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণঅসীতিঅনুব্যঞ্জন- ব্যামপ্পভাকেতুমালাদিপটিমণ্ডিতা অনঞ্ঞসাধারণা রূপকাযসম্পত্তিদীপিতা হোতি. অরহতাতি ইমিনাস্স অনৰসেসকিলেসপ্পহানদীপনেন আসৰক্খযপদট্ঠানসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাধিগমপরিদীপনতো দসবলচতুৰেসারজ্জছঅসাধারণঞাণঅট্ঠারসাৰেণিকবুদ্ধধম্মাদি- অচিন্তেয্যাপরিমেয্যধম্মকাযসম্পত্তি দীপিতা হোতি. তদুভযেনপি লোকিযসরিক্খকানং বহুমতভাৰো, গহট্ঠপব্বজিতেহি অভিগমনীযতা, তথা অভিগতানঞ্চ তেসং কাযিকচেতসিকদুক্খাপনযনে পটিবলভাৰো, আমিসদানধম্মদানেহি উপকারিতা, লোকিযলোকুত্তরেহি গুণেহি সংযোজনসমত্থতা চ পকাসিতা হোতি.
তথা ভগৰতাতি ইমিনা চরণধম্মেসু মুদ্ধভূতদিব্বৰিহারাদিৰিহারৰিসেসসমাযোগপরিদীপনেন চরণসম্পদা দীপিতা হোতি. অরহতাতি ইমিনা সব্বৰিজ্জাসু সিখাপ্পত্তআসৰক্খযঞাণাধিগমপরিদীপনেন ৰিজ্জাসম্পদা দীপিতা হোতি. পুরিমেন ৰা অন্তরাযিকনিয্যানিকধম্মানং অৰিপরীতৰিভত্তভাৰদীপনেন পচ্ছিমৰেসারজ্জদ্ৰযসমাযোগো, পচ্ছিমেন সৰাসননিরৰসেসকিলেসপ্পহানদীপনেন পুরিমৰেসারজ্জদ্ৰযসমাযোগো ৰিভাৰিতো হোতি.
তথা পুরিমেন তথাগতস্স পটিঞ্ঞাসচ্চৰচীসচ্চঞাণসচ্চপরিদীপনেন, কামগুণলোকিযাধিপচ্চযসলাভসক্কারাদিপরিচ্চাগপরিদীপনেন, অনৰসেসকিলেসাভিসঙ্খারপরিচ্চাগপরিদীপনেন, চ সচ্চাধিট্ঠানচাগাধিট্ঠানপারিপূরি পকাসিতা হোতি; দুতিযেন সব্বসঙ্খারূপসমসমধিগমপরিদীপনেন, সম্মাসম্বোধিপরিদীপনেন চ, উপসমাধিট্ঠানপঞ্ঞাধিট্ঠানপারিপূরি পকাসিতা হোতি. তথা হি ভগৰতো বোধিসত্তভূতস্স লোকুত্তরগুণে কতাভিনীহারস্স মহাকরুণাযোগেন যথাপটিঞ্ঞং সব্বপারমিতানুট্ঠানেন সচ্চাধিট্ঠানং, পারমিতাপটিপক্খপরিচ্চাগেন চাগাধিট্ঠানং, পারমিতাগুণেহি চিত্তৰূপসমেন উপসমাধিট্ঠানং, পারমিতাহি এৰ পরহিতূপাযকোসল্লতো পঞ্ঞাধিট্ঠানং পারিপূরিগতং.
তথা ‘যাচকজনং অৰিসংৰাদেত্ৰা দস্সামী’তি পটিজাননেন পটিঞ্ঞং অৰিসংৰাদেত্ৰা দানেন চ সচ্চাধিট্ঠানং, দেয্যপরিচ্চাগতো চাগাধিট্ঠানং, দেয্যপটিগ্গাহকদানদেয্যপরিক্খযেসু লোভদোসমোহভযৰূপসমেন উপসমাধিট্ঠানং, যথারহং যথাকালং যথাৰিধি চ দানেন পঞ্ঞুত্তরতায চ পঞ্ঞাধিট্ঠানং পারিপূরিগতং. ইমিনা নযেন সেসপারমীসুপি চতুরাধিট্ঠানপারিপূরি ৰেদিতব্বা. সব্বা হি পারমিযো সচ্চপ্পভাৰিতা চাগাভিব্যঞ্জিতা উপসমানুব্রূহিতা পঞ্ঞাপরিসুদ্ধাতি এৰং চতুরাধিট্ঠানসমুদাগতস্স তথাগতস্স সচ্চাধিট্ঠানং সচ্চাধিট্ঠানসমুদাগমেন সীলৰিসুদ্ধি, চাগাধিট্ঠানসমুদাগমেন আজীৰৰিসুদ্ধি, উপসমাধিট্ঠানসমুদাগমেন চিত্তৰিসুদ্ধি, পঞ্ঞাধিট্ঠানসমুদাগমেন দিট্ঠিৰিসুদ্ধি. তথা সচ্চাধিট্ঠানসমুদাগমেনস্স সংৰাসেন সীলং ৰেদিতব্বং, চাগাধিট্ঠানসমুদাগমেন সংৰোহারেন সোচেয্যং ৰেদিতব্বং, উপসমাধিট্ঠানসমুদাগমেন আপদাসু থামো ৰেদিতব্বো, পঞ্ঞাধিট্ঠানসমুদাগমেন সাকচ্ছায পঞ্ঞা ৰেদিতব্বা.
তথা সচ্চাধিট্ঠানসমুদাগমেন অদুট্ঠো অধিৰাসেতি, চাগাধিট্ঠানসমুদাগমেন অলুদ্ধো পটিসেৰতি, উপসমাধিট্ঠানসমুদাগমেন অভীতো পরিৰজ্জেতি, পঞ্ঞাধিট্ঠানসমুদাগমেন অমূল়্হো ৰিনোদেতি. তথা সচ্চাধিট্ঠানসমুদাগমেন চস্স নেক্খম্মসুখপ্পত্তি, চাগাধিট্ঠানসমুদাগমেন পৰিৰেকসুখপ্পত্তি, উপসমাধিট্ঠানসমুদাগমেন উপসমসুখপ্পত্তি, পঞ্ঞাধিট্ঠানসমুদাগমেন সম্বোধিসুখপ্পত্তি দীপিতা হোতি. সচ্চাধিট্ঠানসমুদাগমেন ৰা ৰিৰেকজপীতিসুখপ্পত্তি, চাগাধিট্ঠানসমুদাগমেন সমাধিজপীতিসুখপ্পত্তি, উপসমাধিট্ঠানসমুদাগমেন অপীতিজকাযসুখপ্পত্তি, পঞ্ঞাধিট্ঠানসমুদাগমেন সতিপারিসুদ্ধিজউপেক্খাসুখপ্পত্তি. তথা সচ্চাধিট্ঠানসমুদাগমেন পরিৰারসম্পত্তিলক্খণপচ্চযসুখসমাযোগো পরিদীপিতো হোতি অৰিসংৰাদনতো, চাগাধিট্ঠানসমুদাগমেন সন্তুট্ঠিলক্খণসভাৰসুখসমাযোগো অলোভভাৰতো, উপসমাধিট্ঠানসমুদাগমেন কতপুঞ্ঞতালক্খণহেতুসুখসমাযোগো কিলেসেহি অনভিভূতভাৰতো, পঞ্ঞাধিট্ঠানসমুদাগমেন ৰিমুত্তিসম্পত্তিলক্খণদুক্খূপসমসুখসমাযোগো পরিদীপিতো হোতি, ঞাণসম্পত্তিযা নিব্বানাধিগমনতো.
তথা সচ্চাধিট্ঠানসমুদাগমেন অরিযস্স সীলক্খন্ধস্স অনুবোধপ্পটিৰেধসিদ্ধি, চাগাধিট্ঠানসমুদাগমেন অরিযস্স সমাধিক্খন্ধস্স, পঞ্ঞাধিট্ঠানসমুদাগমেন অরিযস্স পঞ্ঞাক্খন্ধস্স, উপসমাধিট্ঠানসমুদাগমেন অরিযস্স ৰিমুত্তিক্খন্ধস্স অনুবোধপ্পটিৰেধসিদ্ধি দীপিতা হোতি. সচ্চাধিট্ঠানপরিপূরণেন চ তপসিদ্ধি, চাগাধিট্ঠানপরিপূরণেন সব্বনিস্সগ্গসিদ্ধি, উপসমাধিট্ঠানপরিপূরণেন ইন্দ্রিযসংৰরসিদ্ধি, পঞ্ঞাধিট্ঠানপরিপূরণেন বুদ্ধিসিদ্ধি, তেন চ নিব্বানসিদ্ধি. তথা সচ্চাধিট্ঠানপরিপূরণেন চতুঅরিযসচ্চাভিসমযপ্পটিলাভো, চাগাধিট্ঠানপরিপূরণেন চতুঅরিযৰংসপ্পটিলাভো, ০.উপসমাধিট্ঠানপরিপূরণেন চতুঅরিযৰিহারপ্পটিলাভো, পঞ্ঞাধিট্ঠানপরিপূরণেন চতুঅরিযৰোহারপ্পটিলাভো দীপিতো হোতি.
অপরো নযো – ভগৰতাতি এতেন সত্তানং লোকিযলোকুত্তরসম্পত্তিঅভিকঙ্খাদীপনেন তথাগতস্স মহাকরুণা পকাসিতা হোতি. অরহতাতি এতেন পহানসম্পত্তিদীপনেন পহানপঞ্ঞা পকাসিতা হোতি. তত্থ পঞ্ঞাযস্স ধম্মরজ্জপত্তি, করুণায ধম্মসংৰিভাগো; পঞ্ঞায সংসারদুক্খনিব্বিদা, করুণায সংসারদুক্খসহনং; পঞ্ঞায পরদুক্খপরিজাননং, করুণায পরদুক্খপ্পটিকারারম্ভো. পঞ্ঞায পরিনিব্বানাভিমুখভাৰো, করুণায তদধিগমো; পঞ্ঞায সযং তরণং, করুণায পরেসং তারণং; পঞ্ঞায বুদ্ধভাৰসিদ্ধি, করুণায বুদ্ধকিচ্চসিদ্ধি. করুণায ৰা বোধিসত্তভূমিযং সংসারাভিমুখভাৰো, পঞ্ঞায তত্থ অনভিরতি. তথা করুণায পরেসং অৰিহিংসনং, পঞ্ঞায সযং পরেহি অভাযনং; করুণায পরং রক্খন্তো অত্তানং রক্খতি, পঞ্ঞায অত্তানং রক্খন্তো পরং রক্খতি. তথা করুণায অপরন্তপো, পঞ্ঞায অনত্তন্তপো. তেন অত্তহিতায পটিপন্নাদীসু চতুত্থপুগ্গলভাৰো সিদ্ধো হোতি.
তথা করুণায লোকনাথতা, পঞ্ঞায অত্তনাথতা; করুণায চস্স নিন্নতাভাৰো, পঞ্ঞায উন্নতাভাৰো. তথা করুণায সব্বসত্তেসু জনিতানুগ্গহো, পঞ্ঞানুগতত্তা ন চ ন সব্বত্থ ৰিরত্তচিত্তো; পঞ্ঞায সব্বধম্মেসু ৰিরত্তচিত্তো, করুণানুগতত্তা ন চ ন সব্বসত্তানুগ্গহায পৰত্তো. যথা হি করুণা তথাগতস্স সিনেহসোকৰিরহিতা, এৰং পঞ্ঞা অহংকারমমংকারৰিনিমুত্তাতি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসোধিতা পরমৰিসুদ্ধাতি দট্ঠব্বা. তত্থ পঞ্ঞাখেত্তং বলানি, করুণাখেত্তং ৰেসারজ্জানি. তেসু বলসমাযোগেন পরেহি ন অভিভুয্যতি, ৰেসারজ্জসমাযোগেন পরে অভিভৰতি. বলেহি সত্থুসম্পদাসিদ্ধি, ৰেসারজ্জেহি সাসনসম্পদাসিদ্ধি. তথা বলেহি বুদ্ধরতনসিদ্ধি, ৰেসারজ্জেহি ধম্মরতনসিদ্ধীতি অযমেত্থ ‘‘ভগৰতা অরহতা’’তি পদদ্ৰযস্স অত্থযোজনায মুখমত্তদস্সনং.
কস্মা পনেত্থ ‘‘ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা’’তি ৰত্ৰা পুন ‘‘ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং? অনুস্সৰপটিক্খেপেন নিযমদস্সনত্থং. যথা হি কেনচি পরতো সুত্ৰা ৰুত্তং যদিপি চ জানন্তেন ৰুত্তং, ন তেনেৰ ৰুত্তং পরেনপি ৰুত্তত্তা. ন চ তং তেন ৰুত্তমেৰ, অপিচ খো সুতম্পি, ন এৰমিধ. ভগৰতা হি পরতো অসুত্ৰা সযম্ভুঞাণেন অত্তনা অধিগতমেৰ ৰুত্তন্তি ইমস্স ৰিসেসস্স দস্সনত্থং দ্ৰিক্খত্তুং ‘‘ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা’’ তঞ্চ খো ভগৰতাৰ ৰুত্তং, ন অঞ্ঞেন, ৰুত্তমেৰ চ, ন সুতন্তি. অধিকৰচনঞ্হি অঞ্ঞমত্থং বোধেতীতি ন পুনরুত্তিদোসো. এস নযো ইতো পরেসুপি.
তথা পুব্বরচনাভাৰদস্সনত্থং দ্ৰিক্খত্তুং ‘‘ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. ভগৰা হি সম্মাসম্বুদ্ধতায ঠানুপ্পত্তিকপ্পটিভানেন সম্পত্তপরিসায অজ্ঝাসযানুরূপং ধম্মং দেসেতি, ন তস্স কারণা দানাদীনং ৰিয পুব্বরচনাকিচ্চং অত্থি. তেনেতং দস্সেতি – ‘‘ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, তঞ্চ খো ন পুব্বরচনাৰসেন তক্কপরিযাহতং ৰীমংসানুচরিতং, অপিচ খো ৰেনেয্যজ্ঝাসযানুরূপং ঠানসো ৰুত্তমেৰা’’তি.
অপ্পটিৰত্তিযৰচনভাৰদস্সনত্থং ৰা দ্ৰিক্খত্তুং ‘‘ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. যঞ্হি ভগৰতা ৰুত্তং, ৰুত্তমেৰ তং, ন কেনচি পটিক্খিপিতুং সক্কা অক্খরসম্পত্তিযা অত্থসম্পত্তিযা চ. ৰুত্তং হেতং –
‘‘এতং ভগৰতা বারাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে অনুত্তরং ধম্মচক্কং পৰত্তিতং অপ্পটিৰত্তিযং কেনচি সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা’’তিআদি (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৰ. ১৭).
অপরম্পি ৰুত্তং –
‘‘ইধ, ভিক্খৰে, আগচ্ছেয্য সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ‘ন যিদং দুক্খং অরিযসচ্চং, যং সমণেন গোতমেন পঞ্ঞত্তং, অহমিদং দুক্খং অরিযসচ্চং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞং দুক্খং অরিযসচ্চং পঞ্ঞাপেস্সামী’তি, নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তিআদি. –
তস্মা অপ্পটিৰত্তিযৰচনভাৰদস্সনত্থম্পি দ্ৰিক্খত্তুং ‘‘ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং.
অথ ৰা সোতূনং অত্থনিপ্ফাদকভাৰদস্সনত্থং দ্ৰিক্খত্তুং ‘‘ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. যঞ্হি পরেসং আসযাদিং অজানন্তেন অসব্বঞ্ঞুনা অদেসে অকালে ৰা ৰুত্তং, তং সচ্চম্পি সমানং সোতূনং অত্থনিপ্ফাদনে অসমত্থতায অৰুত্তং নাম সিযা, পগেৰ অসচ্চং. ভগৰতা পন সম্মাসম্বুদ্ধভাৰতো সম্মদেৰ পরেসং আসযাদিং দেসকালং অত্থসিদ্ধিঞ্চ জানন্তেন ৰুত্তং একন্তেন সোতূনং যথাধিপ্পেতত্থনিপ্ফাদনতো ৰুত্তমেৰ, নত্থি তস্স অৰুত্ততাপরিযাযো. তস্মা সোতূনং অত্থনিপ্ফাদকভাৰদস্সনত্থম্পি দ্ৰিক্খত্তুং ‘‘ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. অপিচ যথা ন তং সুতং নাম, যং ন ৰিঞ্ঞাতত্থং যঞ্চ ন তথত্তায পটিপন্নং, এৰং ন তং ৰুত্তং নাম, যং ন সম্মা পটিগ্গহিতং. ভগৰতো পন ৰচনং চতস্সোপি পরিসা সম্মদেৰ পটিগ্গহেত্ৰা তথত্তায পটিপজ্জন্তি. তস্মা সম্মদেৰ পটিগ্গহিতভাৰদস্সনত্থম্পি দ্ৰিক্খত্তুং ‘‘ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং.
অথ ৰা অরিযেহি অৰিরুদ্ধৰচনভাৰদস্সনত্থং দ্ৰিক্খত্তুং ‘‘ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. যথা হি ভগৰা কুসলাকুসলসাৰজ্জানৰজ্জভেদে ধম্মে পৰত্তিনিৰত্তিযো সম্মুতিপরমত্থে চ অৰিসংৰাদেন্তো ৰদতি, এৰং ধম্মসেনাপতিপ্পভুতযো অরিযাপি ভগৰতি ধরমানে পরিনিব্বুতে চ তস্সেৰ দেসনং অনুগন্ত্ৰা ৰদন্তি, ন তত্থ নানাৰাদতা. তস্মা ৰুত্তমরহতা ততো পরভাগে অরহতা অরিযসঙ্ঘেনাপীতি এৰং অরিযেহি অৰিরুদ্ধৰচনভাৰদস্সনত্থম্পি এৰং ৰুত্তং.
অথ ৰা পুরিমেহি সম্মাসম্বুদ্ধেহি ৰুত্তনযভাৰদস্সনত্থং দ্ৰিক্খত্তুং ‘‘ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. সতিপি হি জাতিগোত্তাযুপ্পমাণাদিৰিসেসে দসবলাদিগুণেহি ৰিয ধম্মদেসনায বুদ্ধানং ৰিসেসো নত্থি, অঞ্ঞমঞ্ঞং অত্তনা চ তে পুব্বেনাপরং অৰিরুদ্ধমেৰ ৰদন্তি. তস্মা ৰুত্তঞ্হেতং যথা বুদ্ধেহি অত্তনা চ পুব্বে, ইদানিপি অম্হাকং ভগৰতা তথেৰ ৰুত্তং অরহতাতি এৰং পুরিমবুদ্ধেহি অত্তনা চ সুত্তন্তরেসু ৰুত্তনযভাৰদস্সনত্থম্পি দ্ৰিক্খত্তুং ‘‘ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. তেন বুদ্ধানং দেসনায সব্বত্থ অৰিরোধো দীপিতো হোতি.
অথ ৰা ‘‘ৰুত্ত’’ন্তি যদেতং দুতিযং পদং, তং অরহন্তৰুত্তভাৰৰচনং দট্ঠব্বং. ইদং ৰুত্তং হোতি – ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা অরহতাপি ৰুত্তং – ‘‘একধম্মং, ভিক্খৰে’’তিআদিকং ইদানি ৰুচ্চমানং ৰচনন্তি. অথ ৰা ‘‘ৰুত্ত’’ন্তি যদেতং দুতিযং পদং, তং ন ৰচনত্থং, অথ খো ৰপনত্থং দট্ঠব্বং. তেনেতং দস্সেতি – ‘‘ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, তঞ্চ খো ন ৰুত্তমত্তং, ন কথিতমত্তং; অথ খো ৰেনেয্যানং কুসলমূলং ৰপিত’’ন্তি অত্থো. অথ ৰা যদেতং ৰুত্তন্তি দুতিযং পদং, তং ৰত্তনত্থং. অযং হিস্স অত্থো – ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা অরহতা, তঞ্চ খো ন ৰুত্তমত্তং, অপিচ তদত্থজাতং ৰুত্তং চরিতন্তি. তেন ‘‘যথা ৰাদী ভগৰা তথা কারী’’তি দস্সেতি. অথ ৰা ৰুত্তং ভগৰতা, ৰুত্তৰচনং অরহতা ৰত্তুং যুত্তেনাতি অত্থো.
অথ ৰা ‘‘ৰুত্ত’’ন্তি সঙ্খেপকথাউদ্দিসনং সন্ধাযাহ, পুন ‘‘ৰুত্ত’’ন্তি ৰিত্থারকথানিদস্সনং. ভগৰা হি সঙ্খেপতো ৰিত্থারতো চ ধম্মং দেসেতি. অথ ৰা ভগৰতো দুরুত্তৰচনাভাৰদস্সনত্থং ‘‘ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা’’তি ৰত্ৰা পুন ‘‘ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. সব্বদা ঞাণানুগতৰচীকম্মতায হি ভগৰতো সৰাসনপহীনসব্বদোসস্স অক্খলিতব্যপ্পথস্স কদাচিপি দুরুত্তং নাম নত্থি. যথা কেচি লোকে সতিসম্মোসেন ৰা দৰা ৰা রৰা ৰা কিঞ্চি ৰত্ৰা অথ পটিলদ্ধসঞ্ঞা পুব্বে ৰুত্তং অৰুত্তং ৰা করোন্তি পটিসঙ্খরোন্তি ৰা, ন এৰং ভগৰা. ভগৰা পন নিচ্চকালং সমাহিতো. অসম্মোসধম্মো অসম্মোহধম্মো চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসমুপব্যূল়্হায পটিভানপটিসম্ভিদায উপনীতমত্থং অপরিমিতকালং সম্ভতপুঞ্ঞসম্ভারসমুদাগতেহি অনঞ্ঞসাধারণেহি ৰিসদৰিসুদ্ধেহি করণৰিসেসেহি সোতাযতনরসাযনভূতং সুণন্তানং অমতৰস্সং ৰস্সন্তো ৰিয সোতব্বসারং সৰনানুত্তরিযং চতুসচ্চং পকাসেন্তো করৰীকরুতমঞ্জুনা সরেন সভাৰনিরুত্তিযা ৰেনেয্যজ্ঝাসযানুরূপং ৰচনং ৰদতি, নত্থি তত্থ ৰালগ্গমত্তম্পি অৰক্খলিতং, কুতো পন দুরুত্তাৰকাসো. তস্মা ‘‘যং ভগৰতা ৰুত্তং, তং ৰুত্তমেৰ, ন অৰুত্তং দুরুত্তং ৰা কদাচি হোতী’’তি দস্সনত্থং – ‘‘ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা’’তি ৰত্ৰা পুন – ‘‘ৰুত্তমরহতা’’তি ৰুত্তন্তি ন এত্থ পুনরুত্তিদোসোতি. এৰমেত্থ পুনরুত্তসদ্দস্স সাত্থকতা ৰেদিতব্বা.
ইতি মে সুতন্তি এত্থ ইতীতি অযং ইতিসদ্দো হেতুপরিসমাপনাদিপদত্থৰিপরিযাযপকারনিদস্সনাৰধারণাদিঅনেকত্থপ্পভেদো. তথা হেস – ‘‘রুপ্পতীতি খো, ভিক্খৰে, তস্মা রূপন্তি ৰুচ্চতী’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.৭৯) হেতুঅত্থে দিস্সতি. ‘‘তস্মাতিহ মে, ভিক্খৰে, ধম্মদাযাদা ভৰথ, মা আমিসদাযাদা. অত্থি মে তুম্হেসু অনুকম্পা – কিন্তি মে সাৰকা ধম্মদাযাদা ভৰেয্যুং, নো আমিসদাযাদা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩০) পরিসমাপনে. ‘‘ইতি ৰা ইতি এৰরূপা ৰিসূকদস্সনা পটিৰিরতো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১০) আদিঅত্থে. ‘‘মাগণ্ডিযোতি ৰা তস্স ব্রাহ্মণস্স সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৰোহারো নামং নামকম্মং নামধেয্যং নিরুত্তি ব্যঞ্জনং অভিলাপো’’তিআদীসু (মহানি. ৭৫) পদত্থৰিপরিযাযে. ‘‘ইতি খো, ভিক্খৰে, সপ্পটিভযো বালো, অপ্পটিভযো পণ্ডিতো; সউপদ্দৰো বালো, অনুপদ্দৰো পণ্ডিতো; সউপসগ্গো বালো, অনুপসগ্গো পণ্ডিতো’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.১) পকারে. ‘‘সব্বমত্থীতি খো, কচ্চান, অযমেকো অন্তো, সব্বং নত্থীতি খো, কচ্চান, অযং দুতিযো অন্তো’’তিআদীসু (সং. নি. ২.১৫) নিদস্সনে. ‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা জরামরণন্তি ইতি পুট্ঠেন সতা, আনন্দ, অত্থীতিস্স ৰচনীযং. কিংপচ্চযা জরামরণন্তি ইতি চে ৰদেয্য, জাতিপচ্চযা জরামরণন্তি ইচ্চস্স ৰচনীয’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.৯৬) অৰধারণে, সন্নিট্ঠানেতি অত্থো. স্ৰাযমিধ পকারনিদস্সনাৰধারণেসু দট্ঠব্বো.
তত্থ পকারত্থেন ইতিসদ্দেন এতমত্থং দীপেতি – নানানযনিপুণমনেকজ্ঝাসযসমুট্ঠানং অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নং ৰিৰিধপাটিহারিযং ধম্মত্থদেসনাপটিৰেধগম্ভীরং সব্বসত্তানং সকসকভাসানুরূপতো সোতপথমাগচ্ছন্তং তস্স ভগৰতো ৰচনং সব্বপ্পকারেন কো সমত্থো ৰিঞ্ঞাতুং, সব্বথামেন পন সোতুকামতং জনেত্ৰাপি ইতি মে সুতং, মযাপি একেন পকারেন সুতন্তি.
এত্থ চ একত্তনানত্তঅব্যাপারএৰংধম্মতাসঙ্খাতা নন্দিযাৰত্ততিপুক্খলসীহৰিক্কীল়িতদিসালোচনঅঙ্কুসসঙ্খাতা চ ৰিসযাদিভেদেন নানাৰিধা নযা নানানযা. নযা ৰা পাল়িগতিযো, তা চ পঞ্ঞত্তিঅনুপঞ্ঞত্তিআদিৰসেন সংকিলেসভাগিযাদিলোকিযাদিতদুভযৰোমিস্সতাদিৰসেন, কুসলাদিৰসেন, খন্ধাদিৰসেন, সঙ্গহাদিৰসেন, সমযৰিমুত্তাদিৰসেন, ঠপনাদিৰসেন, কুসলমূলাদিৰসেন, তিকপট্ঠানাদিৰসেন চ নানপ্পকারাতি নানানযা. তেহি নিপুণং সণ্হং সুখুমন্তি নানানযনিপুণং.
আসযোৰ অজ্ঝাসযো, সো চ সস্সতাদিভেদেন অপ্পরজক্খতাদিভেদেন চ অনেকৰিধো. অত্তজ্ঝাসযাদিকো এৰ ৰা অনেকো অজ্ঝাসযো অনেকজ্ঝাসযো. সো সমুট্ঠানং উপ্পত্তিহেতু এতস্সাতি অনেকজ্ঝাসযসমুট্ঠানং.
কুসলাদিঅত্থসম্পত্তিযা তব্বিভাৰনব্যঞ্জনসম্পত্তিযা সঙ্কাসনপকাসনৰিৰরণৰিভজনউত্তানীকরণপঞ্ঞত্তিৰসেন ছহি অত্থপদেহি অক্খরপদব্যঞ্জনাকারনিরুত্তিনিদ্দেসৰসেন ছহি ব্যঞ্জনপদেহি চ সমন্নাগতত্তা অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নং.
ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীভেদেন তেসু চ একেকস্স ৰিসযাদিভেদেন ৰিৰিধং বহুৰিধং ৰা পাটিহারিযং এতস্সাতি ৰিৰিধপাটিহারিযং. তত্থ পটিপক্খহরণতো রাগাদিকিলেসাপনযনতো পটিহারিযন্তি অত্থে সতি ভগৰতো পটিপক্খা রাগাদযো ন সন্তি যে হরিতব্বা, পুথুজ্জনানম্পি ৰিগতূপক্কিলেসে অট্ঠগুণসমন্নাগতে চিত্তে হতপটিপক্খে ইদ্ধিৰিধং পৰত্ততি. তস্মা তত্থ পৰত্তৰোহারেন চ ন সক্কা ইধ পাটিহারিযন্তি ৰত্তুং. যস্মা পন মহাকারুণিকস্স ভগৰতো ৰেনেয্যগতা চ কিলেসা পটিপক্খা, তস্মা তেসং হরণতো পাটিহারিযং. অথ ৰা ভগৰতো সাসনস্স চ পটিপক্খা তিত্থিযা, তেসং হরণতো পাটিহারিযং. তে হি দিট্ঠিহরণৰসেন দিট্ঠিপ্পকাসনে অসমত্থভাৰেন চ ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীহি হরিতা অপনীতা হোন্তি. পটীতি ৰা পচ্ছাতি অত্থো. তস্মা সমাহিতে চিত্তে ৰিগতূপক্কিলেসে কতকিচ্চেন পচ্ছা হরিতব্বং পৰত্তেতব্বন্তি পটিহারিযং. অত্তনো ৰা উপক্কিলেসেসু চতুত্থজ্ঝানমগ্গেহি হরিতেসু পচ্ছা হরণং পটিহারিযং. ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিযো চ ৰিগতূপক্কিলেসেন কতকিচ্চেন সত্তহিতত্থং পুন পৰত্তেতব্বা, হরিতেসু চ অত্তনো উপক্কিলেসেসু পরসন্তানে উপক্কিলেসহরণানি হোন্তীতি পটিহারিযানি ভৰন্তি. পটিহারিযমেৰ পাটিহারিযং, পটিহারিযে ৰা ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিসমুদাযে ভৰং একেকং পাটিহারিযন্তি ৰুচ্চতি. পটিহারিযং ৰা চতুত্থজ্ঝানং মগ্গো চ পটিপক্খহরণতো, তত্থ জাতং, তস্মিং ৰা নিমিত্তভূতে, ততো ৰা আগতন্তি পাটিহারিযং.
যস্মা পন তন্তিঅত্থদেসনাতব্বোহারাভিসমযসঙ্খাতা হেতুহেতুফলতদুভযপঞ্ঞত্তিপটিৰেধসঙ্খাতা ৰা ধম্মত্থদেসনাপটিৰেধা গম্ভীরা, অনুপচিতসম্ভারেহি সসাদীহি ৰিয মহাসমুদ্দো দুক্খোগাল়্হা অলব্ভনেয্যপ্পতিট্ঠা চ. তস্মা তেহি চতূহি গম্ভীরভাৰেহি যুত্তন্তি ধম্মত্থদেসনাপটিৰেধগম্ভীরং.
একো এৰ ভগৰতো ধম্মদেসনাঘোসো একস্মিং খণে পৰত্তমানো নানাভাসানং সত্তানং অত্তনো অত্তনো ভাসাৰসেন অপুব্বং অচরিমং গহণূপগো হুত্ৰা অত্থাধিগমায হোতি. অচিন্তেয্যো হি বুদ্ধানং বুদ্ধানুভাৰোতি সব্বসত্তানং সকসকভাসানুরূপতো সোতপথমাগচ্ছতীতি ৰেদিতব্বং.
নিদস্সনত্থেন – ‘‘নাহং সযম্ভূ, ন মযা ইদং সচ্ছিকত’’ন্তি অত্তানং পরিমোচেন্তো – ‘‘ইতি মে সুতং, মযাপি এৰং সুত’’ন্তি ইদানি ৰত্তব্বং সকলং সুত্তং নিদস্সেতি.
অৰধারণত্থেন – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং বহুস্সুতানং যদিদং আনন্দো, গতিমন্তানং, সতিমন্তানং, ধিতিমন্তানং, উপট্ঠাকানং যদিদং আনন্দো’’তি (অ. নি. ১.২১৯-২২৩) এৰং ভগৰতা, ‘‘আযস্মা আনন্দো অত্থকুসলো ধম্মকুসলো ব্যঞ্জনকুসলো নিরুত্তিকুসলো পুব্বাপরকুসলো’’তি (অ. নি. ৫.১৬৯) এৰং ধম্মসেনাপতিনা চ পসত্থভাৰানুরূপং অত্তনো ধারণবলং দস্সেন্তো সত্তানং সোতুকম্যতং জনেতি – ‘‘ইতি মে সুতং, তঞ্চ খো অত্থতো ৰা ব্যঞ্জনতো ৰা অনূনমনধিকং, এৰমেৰ, ন অঞ্ঞথা, দট্ঠব্ব’’ন্তি. অঞ্ঞথাতি ভগৰতো সম্মুখা সুতাকারতো অঞ্ঞথা, ন পন ভগৰতা দেসিতাকারতো. অচিন্তেয্যানুভাৰা হি ভগৰতো দেসনা, সা ন সব্বাকারেন সক্কা ৰিঞ্ঞাতুন্তি ৰুত্তোৰাযমত্থো. সুতাকারাৰিরুজ্ঝনমেৰ হি ধারণবলং. ন হেত্থ অত্থন্তরতাপরিহারো দ্ৰিন্নম্পি অত্থানং একৰিসযত্তা. ইতরথা হি থেরো ভগৰতো দেসনায সব্বথা পটিগ্গহণে সমত্থো অসমত্থোতি ৰা আপজ্জেয্যাতি.
মে-সদ্দো তীসু অত্থেসু দিস্সতি. তথা হিস্স – ‘‘গাথাভিগীতং মে অভোজনেয্য’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ১.১৯৪; সু. নি. ৮১) মযাতি অত্থো. ‘‘সাধু মে, ভন্তে, ভগৰা সংখিত্তেন ধম্মং দেসেতূ’’তিআদীসু (সং. নি. ৪.৮৮; ৫.৩৮১; অ. নি. ৪.২৫৭) ময্হন্তি অত্থো. ‘‘ধম্মদাযাদা মে, ভিক্খৰে, ভৰথা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৯) মমাতি অত্থো. ইধ পন ‘‘মযা সুত’’ন্তি চ ‘‘মম সুত’’ন্তি চ অত্থদ্ৰযে যুজ্জতি.
এত্থ চ যো পরো ন হোতি, সো অত্তাতি এৰং ৰত্তব্বে নিযকজ্ঝত্তসঙ্খাতে সকসন্তানে ৰত্তনতো তিৰিধোপি মে-সদ্দো যদিপি একস্মিংযেৰ অত্থে দিস্সতি, করণসম্পদানাদিৰিসেসসঙ্খাতো পনস্স ৰিজ্জতেৰাযং অত্থভেদোতি আহ – ‘‘মে-সদ্দো তীসু অত্থেসু দিস্সতী’’তি.
সুতন্তি অযং সুত-সদ্দো সউপসগ্গো অনুপসগ্গো চ গমনৰিস্সুতকিলিন্নূপচিতানুযোগসোতৰিঞ্ঞেয্যসোতদ্ৰারানুসারৰিঞ্ঞাতাদিঅনেকত্থপ্পভেদো. কিঞ্চাপি হি কিরিযাৰিসেসকো উপসগ্গো, জোতকভাৰতো পন সতিপি তস্মিং সুত-সদ্দো এৰ তং তং অত্থং ৰদতীতি অনুপসগ্গস্স সুতসদ্দস্স অত্থুদ্ধারে সউপসগ্গোপি উদাহরীযতি.
তত্থ ‘‘সেনায পসুতো’’তিআদীসু গচ্ছন্তোতি অত্থো. ‘‘সুতধম্মস্স পস্সতো’’তিআদীসু (উদা. ১১) ৰিস্সুতধম্মস্সাতি অত্থো. ‘‘অৰস্সুতা অৰস্সুতস্সা’’তিআদীসু (পাচি. ৬৫৭) কিলিন্না কিলিন্নস্সাতি অত্থো. ‘‘তুম্হেহি পুঞ্ঞং পসুতং অনপ্পক’’ন্তিআদীসু (খু. পা. ৭.১২) উপচিতন্তি অত্থো. ‘‘যে ঝানপ্পসুতা ধীরা’’তিআদীসু (ধ. প. ১৮১) ঝানানুযুত্তাতি অত্থো. ‘‘দিট্ঠং সুতং মুত’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২৪১) সোতৰিঞ্ঞেয্যন্তি অত্থো. ‘‘সুতধরো সুতসন্নিচযো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৩৯) সোতদ্ৰারানুসারৰিঞ্ঞাতধরোতি অত্থো. ইধ পনস্স ‘‘সোতদ্ৰারানুসারেন উপধারিত’’ন্তি ৰা ‘‘উপধারণ’’ন্তি ৰা অত্থো. মে-সদ্দস্স হি মযাতি অত্থে সতি ‘‘ইতি মে সুতং, মযা সোতদ্ৰারানুসারেন উপধারিত’’ন্তি অত্থো. মমাতি অত্থে সতি ‘‘ইতি মম সুতং সোতদ্ৰারানুসারেন উপধারণ’’ন্তি অত্থো.
এৰমেতেসু তীসু পদেসু যস্মা সুতসদ্দসন্নিধানে পযুত্তেন ইতিসদ্দেন সৰনকিরিযাজোতকেন ভৰিতব্বং. তস্মা ইতীতি সোতৰিঞ্ঞাণাদিৰিঞ্ঞাণকিচ্চনিদস্সনং. মেতি ৰুত্তৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিপুগ্গলনিদস্সনং. সব্বানিপি ৰাক্যানি এৰকারত্থসহিতানিযেৰ অৰধারণফলত্তা. তেন সুতন্তি অস্সৰনভাৰপ্পটিক্খেপতো অনূনাৰিপরীতগ্গহণনিদস্সনং. যথা হি সুতং সুতমেৰাতি ৰত্তব্বতং অরহতি, তং সম্মা সুতং অনূনগ্গহণং অৰিপরীতগ্গহণঞ্চ হোতীতি. অথ ৰা সদ্দন্তরত্থাপোহনৰসেন সদ্দো অত্থং ৰদতীতি, যস্মা সুতন্তি এতস্স অসুতং ন হোতীতি অযমত্থো, তস্মা সুতন্তি অস্সৰনভাৰপ্পটিক্খেপতো অনূনাৰিপরীতগ্গহণনিদস্সনং. ইদং ৰুত্তং হোতি – ইতি মে সুতং, ন দিট্ঠং, ন সযম্ভুঞাণেন সচ্ছিকতং, ন অঞ্ঞথা ৰা উপলদ্ধং, অপিচ সুতংৰ, তঞ্চ খো সম্মদেৰাতি. অৰধারণত্থে ৰা ইতিসদ্দে অযমত্থযোজনাতি তদপেক্খস্স সুত-সদ্দস্স নিযমত্থো সম্ভৰতীতি অস্সৰনভাৰপ্পটিক্খেপো, অনূনাৰিপরীতগ্গহণনিদস্সনতা চ ৰেদিতব্বা. এৰং সৰনহেতুসৰনৰিসেসৰসেন পদত্তযস্স অত্থযোজনা কতাতি দট্ঠব্বং.
তথা ইতীতি সোতদ্ৰারানুসারেন পৰত্তায ৰিঞ্ঞাণৰীথিযা নানত্থব্যঞ্জনগ্গহণতো নানপ্পকারেন আরম্মণে পৰত্তিভাৰপ্পকাসনং আকারত্থো ইতিসদ্দোতি কত্ৰা. মেতি অত্তপ্পকাসনং. সুতন্তি ধম্মপ্পকাসনং যথাৰুত্তায ৰিঞ্ঞাণৰীথিযা পরিযত্তিধম্মারম্মণত্তা. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপো – নানপ্পকারেন আরম্মণে পৰত্তায ৰিঞ্ঞাণৰীথিযা কারণভূতায মযা ন অঞ্ঞং কতং, ইদং পন কতং, অযং ধম্মো সুতোতি.
তথা ইতীতি নিদস্সিতব্বপ্পকাসনং নিদস্সনত্থো ইতি-সদ্দোতি কত্ৰা নিদস্সেতব্বস্স নিদস্সিতব্বত্তাভাৰাভাৰতো. তস্মা ইতিসদ্দেন সকলম্পি সুতং পচ্চামট্ঠন্তি ৰেদিতব্বং. মেতি পুগ্গলপ্পকাসনং. সুতন্তি পুগ্গলকিচ্চপ্পকাসনং. সুত-সদ্দেন হি লব্ভমানা সৰনকিরিযা সৰনৰিঞ্ঞাণপ্পবন্ধপ্পটিবদ্ধা, তত্থ চ পুগ্গলৰোহারো. ন হি পুগ্গলৰোহাররহিতে ধম্মপ্পবন্ধে সৰনকিরিযা লব্ভতি. তস্সাযং সঙ্খেপত্থো – যং সুত্তং নিদ্দিসিস্সামি, তং মযা ইতি সুতন্তি.
তথা ইতীতি যস্স চিত্তসন্তানস্স নানারম্মণপ্পৰত্তিযা নানত্থব্যঞ্জনগ্গহণং হোতি, তস্স নানাকারনিদ্দেসো আকারত্থো ইতিসদ্দোতি কত্ৰা. ইতীতি হি অযং আকারপঞ্ঞত্তি ধম্মানং তং তং পৰত্তিআকারং উপাদায পঞ্ঞাপেতব্বসভাৰত্তা. মেতি কত্তুনিদ্দেসো. সুতন্তি ৰিসযনিদ্দেসো. সোতব্বো হি ধম্মো সৰনকিরিযাকত্তুপুগ্গলস্স সৰনকিরিযাৰসেন পৰত্তিট্ঠানং হোতি. এত্তাৰতা নানপ্পকারপ্পৰত্তেন চিত্তসন্তানেন তংসমঙ্গিনো কত্তু ৰিসযে গহণসন্নিট্ঠানং দস্সিতং হোতি.
অথ ৰা ইতীতি পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো. সুতানঞ্হি ধম্মানং গহিতাকারস্স নিদস্সনস্স অৰধারণস্স ৰা পকাসনভাৰেন ইতিসদ্দেন তদাকারাদিধারণস্স পুগ্গলৰোহারূপাদানধম্মব্যাপারভাৰতো পুগ্গলকিচ্চং নাম নিদ্দিট্ঠং হোতীতি. সুতন্তি ৰিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো. পুগ্গলৰাদিনোপি হি সৰনকিরিযা ৰিঞ্ঞাণনিরপেক্খা ন হোতীতি. মেতি উভযকিচ্চযুত্তপুগ্গলনিদ্দেসো. মেতি হি সদ্দপ্পৰত্তি একন্তেনেৰ সত্তৰিসেসৰিসযা, ৰিঞ্ঞাণকিচ্চঞ্চ তত্থেৰ সমোদহিতব্বন্তি. অযং পনেত্থ সঙ্খেপো – মযা সৰনকিচ্চৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিনা পুগ্গলেন ৰিঞ্ঞাণৰসেন লদ্ধস্সৰনকিচ্চৰোহারেন সুতন্তি.
তথা ইতীতি চ মেতি চ সচ্চিকট্ঠপরমত্থৰসেন অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. সব্বস্স হি সদ্দাধিগমনীযস্স অত্থস্স পঞ্ঞত্তিমুখেনেৰ পটিপজ্জিতব্বত্তা সব্বপঞ্ঞত্তীনঞ্চ ৰিজ্জমানাদীসু ছস্ৰেৰ পঞ্ঞত্তীসু অৰরোধো, তস্মা যো মাযামরীচিআদযো ৰিয অভূতত্থো, অনুস্সৰাদীহি গহেতব্বো ৰিয অনুত্তমত্থো চ ন হোতি. সো রূপসদ্দাদিকো রুপ্পনানুভৰনাদিকো চ পরমত্থসভাৰো সচ্চিকট্ঠপরমত্থৰসেন ৰিজ্জতি. যো পন ইতীতি চ মেতি চ ৰুচ্চমানো আকারাদিঅপরমত্থসভাৰো সচ্চিকট্ঠপরমত্থৰসেন অনুপলব্ভমানো অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি নাম, কিমেত্থ তং পরমত্থতো অত্থি, যং ইতীতি ৰা মেতি ৰা নিদ্দেসং লভেথ. সুতন্তি ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. যঞ্হি তং সোতেন উপলদ্ধং, তং পরমত্থতো ৰিজ্জমানন্তি.
তথা ইতীতি সোতপথমাগতে ধম্মে উপাদায তেসং উপধারিতাকারাদীনং পচ্চামসনৰসেন. মেতি সসন্ততিপরিযাপন্নে খন্ধে করণাদিৰিসেসৰিসিট্ঠে উপাদায ৰত্তব্বতো উপাদাপঞ্ঞত্তি. সুতন্তি দিট্ঠাদীনি উপনিধায ৰত্তব্বতো উপনিধাপঞ্ঞত্তি. দিট্ঠাদিসভাৰরহিতে সদ্দাযতনে পৰত্তমানোপি সুতৰোহারো দুতিযং, ততিযন্তি আদিকো ৰিয পঠমাদিং নিস্সায ‘‘যং ন দিট্ঠমুতৰিঞ্ঞাতনিরপেক্খং, তং সুত’’ন্তি ৰিঞ্ঞেয্যত্তা দিট্ঠাদীনি উপনিধায ৰত্তব্বো হোতি. অসুতং ন হোতীতি হি সুতন্তি পকাসিতোযমত্থোতি.
এত্থ চ ইতীতি ৰচনেন অসম্মোহং দীপেতি. পটিৰিদ্ধা হি অত্থস্স পকারৰিসেসা ইতীতি ইধ আযস্মতা আনন্দেন পচ্চামট্ঠা, তেনস্স অসম্মোহো দীপিতো. ন হি সম্মূল়্হো নানপ্পকারপ্পটিৰেধসমত্থো হোতি, লোভপ্পহানাদিৰসেন নানপ্পকারা দুপ্পটিৰিদ্ধা চ সুত্তত্থা নিদ্দিসীযন্তি. সুতন্তি ৰচনেন অসম্মোসং দীপেতি সুতাকারস্স যাথাৰতো দস্সিযমানত্তা যস্স হি সুতং সম্মুট্ঠং হোতি, ন সো কালন্তরে মযা সুতন্তি পটিজানাতি. ইচ্চস্স অসম্মোহেন সম্মোহাভাৰেন পঞ্ঞায এৰ ৰা সৰনকালসম্ভূতায তদুত্তরিকালপঞ্ঞাসিদ্ধি, তথা অসম্মোসেন সতিসিদ্ধি. তত্থ পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমায সতিযা ব্যঞ্জনাৰধারণসমত্থতা. ব্যঞ্জনানঞ্হি পটিৰিজ্ঝিতব্বো আকারো নাতিগম্ভীরো, যথাসুতধারণমেৰ তত্থ করণীযন্তি সতিযা ব্যাপারো অধিকো, পঞ্ঞা তত্থ গুণীভূতা হোতি পঞ্ঞায পুব্বঙ্গমাতি কত্ৰা. সতিপুব্বঙ্গমায পঞ্ঞায অত্থপ্পটিৰেধসমত্থতা. অত্থস্স হি পটিৰিজ্ঝিতব্বো আকারো গম্ভীরোতি পঞ্ঞায ব্যাপারো অধিকো, সতি তত্থ গুণীভূতা হোতি সতিযা পুব্বঙ্গমাতি কত্ৰা. তদুভযসমত্থতাযোগেন অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্স ধম্মকোসস্স অনুপালনসমত্থতায ধম্মভণ্ডাগারিকত্তসিদ্ধি.
অপরো নযো – ইতীতি ৰচনেন যোনিসোমনসিকারং দীপেতি. তেন ৰুচ্চমানানং আকারনিদস্সনাৰধারণত্থানং উপরি ৰক্খমানানং নানপ্পকারপ্পটিৰেধজোতকানং অৰিপরীতসদ্ধম্মৰিসযত্তা. ন হি অযোনিসো মনসিকরোতো নানপ্পকারপ্পটিৰেধো সম্ভৰতি. সুতন্তি ৰচনেন অৰিক্খেপং দীপেতি, নিদানপুচ্ছাৰসেন পকরণপ্পত্তস্স ৰক্খমানস্স সুত্তস্স সৰনং ন সমাধানমন্তরেন সম্ভৰতি ৰিক্খিত্তচিত্তস্স সৰনাভাৰতো. তথা হি ৰিক্খিত্তচিত্তো পুগ্গলো সব্বসম্পত্তিযা ৰুচ্চমানোপি ‘‘ন মযা সুতং, পুন ভণথা’’তি ৰদতি. যোনিসোমনসিকারেন চেত্থ অত্তসম্মাপণিধিং পুব্বেকতপুঞ্ঞতঞ্চ সাধেতি, সম্মা অপ্পণিহিতত্তস্স পুব্বে অকতপুঞ্ঞস্স ৰা তদভাৰতো. অৰিক্খেপেন সদ্ধম্মস্সৰনং সপ্পুরিসূপনিস্সযঞ্চ সাধেতি, অস্সুতৰতো সপ্পুরিসূপনিস্সযরহিতস্স চ তদভাৰতো. ন হি ৰিক্খিত্তচিত্তো সদ্ধম্মং সোতুং সক্কোতি, ন চ সপ্পুরিসে অনুপস্সযমানস্স সৰনং অত্থি.
অপরো নযো – ‘‘যস্স চিত্তসন্তানস্স নানাকারপ্পৰত্তিযা নানত্থব্যঞ্জনগ্গহণং হোতি, তস্স নানাকারনিদ্দেসো’’তি ৰুত্তং. যস্মা চ সো ভগৰতো ৰচনস্স অত্থব্যঞ্জনপ্পভেদপরিচ্ছেদৰসেন সকলসাসনসম্পতিওগাহনেন নিরৰসেসপরহিতপারিপূরিকারণভূতো এৰংভদ্দকো আকারো ন সম্মা অপ্পণিহিতত্তনো পুব্বে অকতপুঞ্ঞস্স ৰা হোতি, তস্মা ইতীতি ইমিনা ভদ্দকেন আকারেন পচ্ছিমচক্কদ্ৰযসম্পত্তিমত্তনো দীপেতি, সুতন্তি সৰনযোগেন পুরিমচক্কদ্ৰযসম্পত্তিং. ন হি অপ্পতিরূপে দেসে ৰসতো সপ্পুরিসূপনিস্সযরহিতস্স ৰা সৰনং অত্থি. ইচ্চস্স পচ্ছিমচক্কদ্ৰযসিদ্ধিযা আসযসুদ্ধি সিদ্ধা হোতি, সম্মা পণিহিতত্তো পুব্বে চ কতপুঞ্ঞো ৰিসুদ্ধাসযো হোতি, তদৰিসুদ্ধিহেতূনং কিলেসানং দূরীভাৰতো. তথা হি ৰুত্তং – ‘‘সম্মা পণিহিতং চিত্তং, সেয্যসো নং ততো করে’’তি (ধ. প. ৪৩) ‘‘কতপুঞ্ঞোসি ত্ৰং, আনন্দ, পধানমনুযুঞ্জ, খিপ্পং হোহিসি অনাসৰো’’তি (দী. নি. ২.২০৭) চ. পুরিমচক্কদ্ৰযসিদ্ধিযা পযোগসুদ্ধি. পতিরূপদেসৰাসেন হি সপ্পুরিসূপনিস্সযেন চ সাধূনং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনেনপি ৰিসুদ্ধপ্পযোগো হোতি. তায চ আসযসুদ্ধিযা অধিগমব্যত্তিসিদ্ধি, পুব্বে এৰ তণ্হাদিট্ঠিসংকিলেসানং ৰিসোধিতত্তা পযোগসুদ্ধিযা আগমব্যত্তিসিদ্ধি. সুপরিসুদ্ধকাযৰচীপযোগো হি ৰিপ্পটিসারাভাৰতো অৰিক্খিত্তচিত্তো পরিযত্তিযং ৰিসারদো হোতি. ইতি পযোগাসযসুদ্ধস্স আগমাধিগমসম্পন্নস্স ৰচনং অরুণুগ্গমনং ৰিয সূরিযস্স উদযতো, যোনিসোমনসিকারো ৰিয চ কুসলধম্মস্স, অরহতি ভগৰতো ৰচনস্স পুব্বঙ্গমং ভৰিতুন্তি ঠানে নিদানং ঠপেন্তো ইতি মে সুতন্তিআদিমাহ.
অপরো নযো – ইতীতি ইমিনা পুব্বে ৰুত্তনযেন নানপ্পকারপ্পটিৰেধদীপকেন অত্তনো অত্থপটিভানপটিসম্ভিদাসম্পত্তিসব্ভাৰং দীপেতি. সুতন্তি ইমিনা ইতিসদ্দসন্নিধানতো ৰক্খমানাপেক্খায ৰা সোতব্বভেদপ্পটিৰেধদীপকেন ধম্মনিরুত্তিপটিসম্ভিদাসম্পত্তিসব্ভাৰং দীপেতি. ইতীতি চ ইদং ৰুত্তনযেনেৰ যোনিসোমনসিকারদীপকং ৰচনং ভাসমানো ‘‘এতে মযা ধম্মা মনসানুপেক্খিতা দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধা’’তি দীপেতি. পরিযত্তিধম্মা হি ‘‘ইধ সীলং কথিতং, ইধ সমাধি, ইধ পঞ্ঞা, এত্তকা এত্থ অনুসন্ধিযো’’তিআদিনা নযেন মনসা অনুপেক্খিতা অনুস্সৰাকারপরিৰিতক্কসহিতায ধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিভূতায ঞাতপরিঞ্ঞাসঙ্খাতায ৰা দিট্ঠিযা তত্থ তত্থ ৰুত্তরূপারূপধম্মে ‘‘ইতি রূপং, এত্তকং রূপ’’ন্তিআদিনা নযেন সুট্ঠু ৰৰত্থপেত্ৰা পটিৰিদ্ধা অত্তনো পরেসঞ্চ হিতসুখাৰহা হোন্তীতি. সুত্তন্তি ইদং সৰনযোগপরিদীপকৰচনং ভাসমানো ‘‘বহূ মযা ধম্মা সুতা ধাতা ৰচসা পরিচিতা’’তি দীপেতি. সোতাৰধানপ্পটিবদ্ধা হি পরিযত্তিধম্মস্স সৰনধারণপরিচযা. তদুভযেনপি ধম্মস্স স্ৰাক্খাতভাৰেন অত্থব্যঞ্জনপারিপূরিং দীপেন্তো সৰনে আদরং জনেতি. অত্থব্যঞ্জনপরিপুণ্ণঞ্হি ধম্মং আদরেন অস্সুণন্তো মহতা হিতা পরিবাহিরো হোতীতি আদরং জনেত্ৰা সক্কচ্চং ধম্মো সোতব্বো.
ইতি মে সুতন্তি ইমিনা পন সকলেন ৰচনেন আযস্মা আনন্দো তথাগতপ্পৰেদিতং ধম্মৰিনযং অত্তনো অদহন্তো অসপ্পুরিসভূমিং অতিক্কমতি, সাৰকত্তং পটিজানন্তো সপ্পুরিসভূমিং ওক্কমতি. তথা অসদ্ধম্মা চিত্তং ৰুট্ঠাপেতি, সদ্ধম্মে চিত্তং পতিট্ঠাপেতি. ‘‘কেৰলং সুতমেৰেতং মযা, তস্সেৰ পন ভগৰতো ৰচন’’ন্তি দীপেন্তো অত্তানং পরিমোচেতি, সত্থারং অপদিসতি, জিনৰচনং অপ্পেতি, ধম্মনেত্তিং পতিট্ঠাপেতি.
অপিচ ইতি মে সুতন্তি অত্তনা উপ্পাদিতভাৰং অপ্পটিজানন্তো পুরিমস্সৰনং ৰিৰরন্তো সম্মুখা পটিগ্গহিতমিদং মযা তস্স ভগৰতো চতুৰেসারজ্জৰিসারদস্স দসবলধরস্স আসভট্ঠানট্ঠাযিনো সীহনাদনাদিনো সব্বসত্তুত্তমস্স ধম্মিস্সরস্স ধম্মরাজস্স ধম্মাধিপতিনো ধম্মদীপস্স ধম্মসরণস্স সদ্ধম্মৰরচক্কৰত্তিনো সম্মাসম্বুদ্ধস্স. ন এত্থ অত্থে ৰা ধম্মে ৰা পদে ৰা ব্যঞ্জনে ৰা কঙ্খা ৰা ৰিমতি ৰা কাতব্বাতি সব্বদেৰমনুস্সানং ইমস্মিং ধম্মৰিনযে অস্সদ্ধিযং ৰিনাসেতি, সদ্ধাসম্পদং উপ্পাদেতি. তেনেতং ৰুচ্চতি –
‘‘ৰিনাসযতি অস্সদ্ধং, সদ্ধং ৰড্ঢেতি সাসনে;
ইতি মে সুতমিচ্চেৰং, ৰদং গোতমসাৰকো’’তি.
এত্থাহ – ‘‘কস্মা পনেত্থ যথা অঞ্ঞেসু সুত্তেসু ‘এৰং মে সুতং, একং সমযং ভগৰা’তিআদিনা কালদেসে অপদিসিত্ৰাৰ নিদানং ভাসিতং, এৰং ন ভাসিত’’ন্তি? অপরে তাৰ আহু – ন পন থেরেন ভাসিতত্তা. ইদঞ্হি নিদানং ন আযস্মতা আনন্দেন পঠমং ভাসিতং খুজ্জুত্তরায পন ভগৰতা উপাসিকাসু বহুস্সুতভাৰেন এতদগ্গে ঠপিতায সেক্খপ্পটিসম্ভিদাপ্পত্তায অরিযসাৰিকায সামাৰতিপ্পমুখানং পঞ্চন্নং ইত্থিসতানং পঠমং ভাসিতং.
তত্রাযং অনুপুব্বীকথা – ইতো কির কপ্পসতসহস্সমত্থকে পদুমুত্তরো নাম সম্মাসম্বুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জিত্ৰা পৰত্তিতৰরধম্মচক্কো হংসৰতিযং ৰিহরতি. অথেকদিৰসং হংসৰতিযং একা কুলধীতা সত্থু ধম্মদেসনং সোতুং গচ্ছন্তীহি উপাসিকাহি সদ্ধিং আরামং গতা. সত্থারং একং উপাসিকং বহুস্সুতানং এতদগ্গে ঠপেন্তং দিস্ৰা অধিকারং কত্ৰা তং ঠানন্তরং পত্থেসি. সত্থাপি নং ব্যাকাসি ‘‘অনাগতে গোতমস্স নাম সম্মাসম্বুদ্ধস্স সাৰিকানং উপাসিকানং বহুস্সুতানং অগ্গা ভৰিস্সতী’’তি. তস্সা যাৰজীৰং কুসলং কত্ৰা দেৰলোকে নিব্বত্তিত্ৰা পুন মনুস্সেসূতি এৰং দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তিযা কপ্পসতসহস্সং অতিক্কন্তং. অথ ইমস্মিং ভদ্দকপ্পে অম্হাকং ভগৰতো কালে সা দেৰলোকতো চৰিত্ৰা ঘোসকসেট্ঠিস্স গেহে দাসিযা কুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিং গণ্হি, উত্তরাতিস্সা নামং অকংসু. সা জাতকালে খুজ্জা অহোসীতি খুজ্জুত্তরাত্ৰেৰ পঞ্ঞাযিত্থ. সা অপরভাগে ঘোসকসেট্ঠিনা রঞ্ঞো উতেনস্স সামাৰতিযা দিন্নকালে তস্সা পরিচারিকভাৰেন দিন্না রঞ্ঞো উতেনস্স অন্তেপুরে ৰসতি.
তেন চ সমযেন কোসম্বিযং ঘোসকসেট্ঠিকুক্কুটসেট্ঠিপাৰারিকসেট্ঠিনো ভগৰন্তং উদ্দিস্স তযো ৰিহারে কারেত্ৰা জনপদচারিকং চরন্তে তথাগতে কোসম্বিনগরং সম্পত্তে বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স ৰিহারে নিয্যাদেত্ৰা মহাদানানি পৰত্তেসুং, মাসমত্তং অতিক্কমি. অথ নেসং এতদহোসি – ‘‘বুদ্ধা নাম সব্বলোকানুকম্পকা, অঞ্ঞেসম্পি ওকাসং দস্সামা’’তি কোসম্বিনগরৰাসিনোপি জনস্স ওকাসং অকংসু. ততো পট্ঠায নাগরা ৰীথিসভাগেন গণসভাগেন মহাদানং দেন্তি. অথেকদিৰসং সত্থা ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো মালাকারজেট্ঠকস্স গেহে নিসীদি. তস্মিং খণে খুজ্জুত্তরা সামাৰতিযা পুপ্ফানি গহেতুং অট্ঠ কহাপণে আদায তং গেহং অগমাসি. মালাকারজেট্ঠকো তং দিস্ৰা ‘‘অম্ম উত্তরে, অজ্জ তুয্হং পুপ্ফানি দাতুং খণো নত্থি, অহং বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং পরিৰিসামি, ত্ৰম্পি পরিৰেসনায সহাযিকা হোহি, এৰং ইতো পরেসং ৰেয্যাৰচ্চকরণতো মুচ্চিস্সসী’’তি আহ. ততো খুজ্জুত্তরা বুদ্ধানং ভত্তগ্গে ৰেয্যাৰচ্চং অকাসি. সা সত্থারা উপনিসিন্নকথাৰসেন কথিতং সব্বমেৰ ধম্মং উগ্গণ্হি, অনুমোদনং পন সুত্ৰা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি.
সা অঞ্ঞেসু দিৰসেসু চত্তারোৰ কহাপণে দত্ৰা পুপ্ফানি গহেত্ৰা গচ্ছতি, তস্মিং পন দিৰসে দিট্ঠসচ্চভাৰেন পরসন্তকে চিত্তং অনুপ্পাদেত্ৰা অট্ঠপি কহাপণে দত্ৰা পচ্ছিং পূরেত্ৰা পুপ্ফানি গহেত্ৰা সামাৰতিযা সন্তিকং অগমাসি. অথ নং সা পুচ্ছি ‘‘অম্ম উত্তরে, ত্ৰং অঞ্ঞেসু দিৰসেসু ন বহূনি পুপ্ফানি আহরসি, অজ্জ পন বহুকানি, কিং নো রাজা উত্তরিতরং পসন্নো’’তি? সা মুসা ৰত্তুং অভব্বতায অতীতে অত্তনা কতং অনিগূহিত্ৰা সব্বং কথেসি. অথ ‘‘কস্মা অজ্জ বহূনি আহরসী’’তি চ ৰুত্তা ‘‘অজ্জাহং সম্মাসম্বুদ্ধস্স ধম্মং সুত্ৰা অমতং সচ্ছাকাসিং, তস্মা তুম্হে ন ৰঞ্চেমী’’তি আহ. তং সুত্ৰা ‘‘অরে দুট্ঠদাসি, এত্তকং কালং তযা গহিতে কহাপণে দেহী’’তি অতজ্জেত্ৰা পুব্বহেতুনা চোদিযমানা ‘‘অম্ম, তযা পীতং অমতং, অম্হেপি পাযেহী’’তি ৰত্ৰা ‘‘তেন হি মং ন্হাপেহী’’তি ৰুত্তে সোল়সহি গন্ধোদকঘটেহি ন্হাপেত্ৰা দ্ৰে মট্ঠসাটকে দাপেসি. সা একং নিৰাসেত্ৰা একং পারুপিত্ৰা আসনং পঞ্ঞাপেত্ৰা আসনে নিসীদিত্ৰা ৰিচিত্রবীজনিং আদায নীচাসনেসু নিসিন্নানি পঞ্চ মাতুগামসতানি আমন্তেত্ৰা সেখপ্পটিসম্ভিদাসু ঠত্ৰা সত্থারা দেসিতনিযামেনেৰ তাসং ধম্মং দেসেসি. দেসনাৰসানে তা সব্বা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসু. তা সব্বাপি খুজ্জুত্তরং ৰন্দিত্ৰা ‘‘অম্ম, অজ্জ পট্ঠায ত্ৰং কিলিট্ঠকম্মং মা করি, অম্হাকং মাতুট্ঠানে আচরিযট্ঠানে চ পতিট্ঠাহী’’তি গরুট্ঠানে ঠপযিংসু.
কস্মা পনেসা দাসী হুত্ৰা নিব্বত্তাতি? সা কির কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে বারাণসিযং সেট্ঠিধীতা হুত্ৰা নিব্বত্তা. একায খীণাসৰত্থেরিযা উপট্ঠাককুলং গতায ‘‘এতং মে অয্যে, পসাধনপেল়িকং দেথা’’তি ৰেয্যাৰচ্চং কারেসি. থেরীপি ‘‘অদেন্তিযা মযি আঘাতং উপ্পাদেত্ৰা নিরযে নিব্বত্তিস্সতি, দেন্তিযা পরেসং দাসী হুত্ৰা নিব্বত্তিস্সতি, নিরযসন্তাপতো দাসিভাৰো সেয্যো’’তি অনুদ্দযং পটিচ্চ তস্সা ৰচনং অকাসি. সা তেন কম্মেন পঞ্চ জাতিসতানি পরেসং দাসীযেৰ হুত্ৰা নিব্বত্তি.