৫. পঞ্চমৰগ্গো

১. অগ্গপ্পসাদসুত্তৰণ্ণনা

৯০. পঞ্চমৰগ্গস্স পঠমে অগ্গপ্পসাদাতি এত্থ অযং অগ্গসদ্দো আদিকোটিকোট্ঠাসসেট্ঠেসু দিস্সতি. তথা হেস ‘‘অজ্জতগ্গে, সম্ম দোৰারিক, আৰরামি দ্ৰারং নিগণ্ঠানং নিগণ্ঠীনং (ম. নি. ২.৭০). অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি (দী. নি. ১.২৫০; পারা. ১৫) চ আদীসু আদিম্হি দিস্সতি. ‘‘তেনেৰ অঙ্গুলগ্গেন তং অঙ্গুলগ্গং পরামসেয্য (কথা. ৪৪১). উচ্ছগ্গং ৰেল়গ্গ’’ন্তি চ আদীসু কোটিযং. ‘‘অম্বিলগ্গং ৰা মধুরগ্গং ৰা তিত্তকগ্গং ৰা (সং. নি. ৫.৩৭৪). অনুজানামি, ভিক্খৰে, ৰিহারগ্গেন ৰা পরিৰেণগ্গেন ৰা ভাজেতু’’ন্তি (চূল়ৰ. ৩১৮) চ আদীসু কোট্ঠাসে. ‘‘অযং ইমেসং চতুন্নং পুগ্গলানং অগ্গো চ সেট্ঠো চ উত্তমো চ পৰরো চ (অ. নি. ৪.৯৫). অগ্গোহমস্মি লোকস্সা’’তি চ আদীসু (দী. নি. ২.৩১; ম. নি. ৩.২০৭) সেট্ঠে. স্ৰাযমিধাপি সেট্ঠেযেৰ দট্ঠব্বো. তস্মা অগ্গেসু সেট্ঠেসু পসাদা, অগ্গভূতা সেট্ঠভূতা ৰা পসাদা অগ্গপ্পসাদাতি অত্থো.

পুরিমস্মিঞ্চ অত্থে অগ্গসদ্দেন বুদ্ধাদিরতনত্তযং ৰুচ্চতি. তেসু ভগৰা তাৰ অসদিসট্ঠেন, গুণৰিসিট্ঠট্ঠেন, অসমসমট্ঠেন চ অগ্গো. সো হি মহাভিনীহারং দসন্নং পারমীনং পৰিচযঞ্চ আদিং কত্ৰা তেহি বোধিসম্ভারগুণেহি চেৰ বুদ্ধগুণেহি চ সেসজনেহি অসদিসোতি অসদিসট্ঠেন অগ্গো. যে চস্স গুণা মহাকরুণাদযো, তে সেসসত্তানং গুণেহি ৰিসিট্ঠাতি গুণৰিসিট্ঠট্ঠেনপি সব্বসত্তুত্তমতায অগ্গো. যে পন পুরিমকা সম্মাসম্বুদ্ধা সব্বসত্তেহি অসমা, তেহি সদ্ধিং অযমেৰ রূপকাযগুণেহি চেৰ ধম্মকাযগুণেহি চ সমোতি অসমসমট্ঠেনপি অগ্গো. তথা দুল্লভপাতুভাৰতো অচ্ছরিযমনুস্সভাৰতো বহুজনহিতসুখাৰহতো অদুতিযঅসহাযাদিভাৰতো চ ভগৰা লোকে অগ্গোতি ৰুচ্চতি. যথাহ –

‘‘একপুগ্গলস্স, ভিক্খৰে, পাতুভাৰো দুল্লভো লোকস্মিং, কতমস্স একপুগ্গলস্স? তথাগতস্স অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স.

‘‘একপুগ্গলো, ভিক্খৰে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি অচ্ছরিযমনুস্সো.

‘‘একপুগ্গলো, ভিক্খৰে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি বহুজন…পে… সম্মাসম্বুদ্ধো.

‘‘একপুগ্গলো, ভিক্খৰে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি, অদুতিযো অসহাযো অপ্পটিমো অপ্পটিসমো অপ্পটিভাগো অপ্পটিপুগ্গলো অসমো অসমসমো দ্ৰিপদানং অগ্গো. কতমো একপুগ্গলো? তথাগতো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি (অ. নি. ১.১৭০-১৭২, ১৭৪).

ধম্মসঙ্ঘাপি অঞ্ঞধম্মসঙ্ঘেহি অসদিসট্ঠেন ৰিসিট্ঠগুণতায দুল্লভপাতুভাৰাদিনা চ অগ্গা. তথা হি তেসং স্ৰাক্খাততাদিসুপ্পটিপন্নতাদিগুণৰিসেসেহি অঞ্ঞধম্মসঙ্ঘা সদিসা অপ্পতরনিহীনা ৰা নত্থি, কুতো সেট্ঠা. সযমেৰ চ পন তেহি ৰিসিট্ঠগুণতায সেট্ঠা. তথা দুল্লভুপ্পাদঅচ্ছরিযভাৰবহুজনহিতসুখাৰহা অদুতিযঅসহাযাদিসভাৰা চ তে. যদগ্গেন হি ভগৰা দুল্লভপাতুভাৰো, তদগ্গেন ধম্মসঙ্ঘাপীতি. অচ্ছরিযাদিভাৰেপি এসেৰ নযো. এৰং অগ্গেসু সেট্ঠেসু উত্তমেসু পৰরেসু গুণৰিসিট্ঠেসু পসাদাতি অগ্গপ্পসাদা.

দুতিযস্মিং পন অত্থে যথাৰুত্তেসু অগ্গেসু বুদ্ধাদীসু উপ্পত্তিযা অগ্গভূতা পসাদা অগ্গপ্পসাদা. যে পন অরিযমগ্গেন আগতা অৰেচ্চপ্পসাদা, তে একন্তেনেৰ অগ্গভূতা পসাদাতি অগ্গপ্পসাদা. যথাহ ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতী’’তিআদি (সং. নি. ৫.১০২৭). অগ্গৰিপাকত্তাপি চেতে অগ্গপ্পসাদা. ৰুত্তঞ্হি ‘‘অগ্গে খো পন পসন্নানং অগ্গো ৰিপাকো’’তি.

যাৰতাতি যত্তকা. সত্তাতি পাণিনো. অপদাতি অপাদকা. দ্ৰিপদাতি দ্ৰিপাদকা. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. ৰা-সদ্দো সমুচ্চযত্থো, ন ৰিকপ্পত্থো. যথা ‘‘অনুপ্পন্নো ৰা কামাসৰো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো ৰা কামাসৰো পৰড্ঢতী’’তি (ম. নি. ১.১৭) এত্থ অনুপ্পন্নো চ উপ্পন্নো চাতি অত্থো. যথা চ ‘‘ভূতানং ৰা সত্তানং ঠিতিযা সম্ভৰেসীনং ৰা অনুগ্গহাযা’’তি (ম. নি. ১.৪০২; সং. নি. ২.১২) এত্থ ভূতানঞ্চ সম্ভৰেসীনঞ্চাতি অত্থো. যথা চ ‘‘অগ্গিতো ৰা উদকতো ৰা মিথুভেদতো ৰা’’তি (দী. নি. ২.১৫২; উদা. ৭৬; মহাৰ. ২৮৬) এত্থ অগ্গিতো চ উদকতো চ মিথুভেদতো চাতি অত্থো, এৰং ‘‘অপদা ৰা…পে… অগ্গমক্খাযতী’’তি এত্থাপি অপদা চ দ্ৰিপদা চাতি সম্পিণ্ডনৰসেন অত্থো দট্ঠব্বো. তেন ৰুত্তং ‘‘ৰা-সদ্দো সমুচ্চযত্থো, ন ৰিকপ্পত্থো’’তি.

রূপিনোতি রূপৰন্তো. ন রূপিনোতি অরূপিনো. সঞ্ঞিনোতি সঞ্ঞাৰন্তো. ন সঞ্ঞিনোতি অসঞ্ঞিনো. নেৰসঞ্ঞিনাসঞ্ঞিনো নাম ভৰগ্গপরিযাপন্না. এত্তাৰতা চ কামভৰো, রূপভৰো, অরূপভৰো, একৰোকারভৰো, চতুৰোকারভৰো, পঞ্চৰোকারভৰো, সঞ্ঞীভৰো, অসঞ্ঞীভৰো, নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীভৰোতি নৰৰিধেপি ভৰে সত্তে অনৰসেসতো পরিযাদিযিত্ৰা দস্সেসি ধম্মরাজা. এত্থ হি রূপিগ্গহণেন কামভৰো রূপভৰো পঞ্চৰোকারভৰো একৰোকারভৰো চ দস্সিতো, অরূপিগ্গহণেন অরূপভৰো চতুৰোকারভৰো চ দস্সিতো. সঞ্ঞীভৰাদযো পন সরূপেনেৰ দস্সিতা. অপদাদিগ্গহণেন কামভৰপঞ্চৰোকারভৰসঞ্ঞীভৰানং একদেসো দস্সিতোতি.

কস্মা পনেত্থ যথা অদুতিযসুত্তে ‘‘দ্ৰিপদানং অগ্গো’’তি দ্ৰিপদানং গহণমেৰ অকত্ৰা অপদাদিগ্গহণং কতন্তি? ৰুচ্চতে – অদুতিযসুত্তে তাৰ সেট্ঠতরৰসেন দ্ৰিপদগ্গহণমেৰ কতং. ইমস্মিঞ্হি লোকে সেট্ঠো নাম উপ্পজ্জমানো অপদচতুপ্পদবহুপ্পদেসু ন উপ্পজ্জতি, দ্ৰিপদেসুযেৰ উপ্পজ্জতি. কতরেসু দ্ৰিপদেসু? মনুস্সেসু চেৰ দেৰেসু চ. মনুস্সেসু উপ্পজ্জমানো সকললোকং ৰসে ৰত্তেতুং সমত্থো বুদ্ধো হুত্ৰা উপ্পজ্জতি. অঙ্গুত্তরট্ঠকথাযং পন ‘‘তিসহস্সিমহাসহস্সিলোকধাতুং ৰসে ৰত্তেতুং সমত্থো’’তি (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.১৭৪) ৰুত্তং. দেৰেসু উপ্পজ্জমানো দসসহস্সিলোকধাতুং ৰসে ৰত্তনকো মহাব্রহ্মা হুত্ৰা উপ্পজ্জতি, সো তস্স কপ্পিযকারকো ৰা আরামিকো ৰা সম্পজ্জতি. ইতি ততোপি সেট্ঠতরৰসেনেস ‘‘দ্ৰিপদানং অগ্গো’’তি তত্থ ৰুত্তো, ইধ পন অনৰসেসপরিযাদানৰসেন এৰং ৰুত্তং. যাৰত্তকা হি সত্তা অত্তভাৰপরিযাপন্না অপদা ৰা…পে… নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিনো ৰা, তথাগতো তেসং অগ্গমক্খাযতীতি. নিদ্ধারণে চেতং সামিৰচনং, মকারো পদসন্ধিকরো. অগ্গো অক্খাযতীতি পদৰিভাগো.

অগ্গো ৰিপাকো হোতীতি অগ্গে সম্মাসম্বুদ্ধে পসন্নানং যো পসাদো, সো অগ্গো সেট্ঠো উত্তমো কোটিভূতো ৰা, তস্মা তস্স ৰিপাকোপি অগ্গো সেট্ঠো উত্তমো কোটিভূতো উল়ারতমো পণীততমো হোতি. সো পন পসাদো দুৰিধো লোকিযলোকুত্তরভেদতো. তেসু লোকিযস্স তাৰ –

‘‘যে কেচি বুদ্ধং সরণং গতাসে, ন তে গমিস্সন্তি অপাযভূমিং;

পহায মানুসং দেহং, দেৰকাযং পরিপূরেস্সন্তি. (দী. নি. ২.৩৩২; সং. নি. ১.৩৭);

‘‘বুদ্ধোতি কিত্তযন্তস্স, কাযে ভৰতি যা পীতি;

ৰরমেৰ হি সা পীতি, কসিণেনপি জম্বুদীপস্স.

‘‘সতং হত্থী সতং অস্সা, সতং অস্সতরী রথা;

সতং কঞ্ঞাসহস্সানি, আমুক্কমণিকুণ্ডলা;

একস্স পদৰীতিহারস্স, কলং নাগ্ঘন্তি সোল়সিং’’. (সং. নি. ১.২৪২; চূল়ৰ. ৩০৫);

‘‘সাধু খো, দেৰানমিন্দ, বুদ্ধং সরণগমনং হোতি, বুদ্ধং সরণগমনহেতু খো, দেৰানমিন্দ, এৰমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তি. তে অঞ্ঞে দেৰে দসহি ঠানেহি অধিগণ্হন্তি – দিব্বেন আযুনা, দিব্বেন ৰণ্ণেন, দিব্বেন সুখেন, দিব্বেন যসেন, দিব্বেন আধিপতেয্যেন, দিব্বেহি রূপেহি, দিব্বেহি সদ্দেহি, দিব্বেহি গন্ধেহি, দিব্বেহি রসেহি, দিব্বেহি ফোট্ঠব্বেহী’’তি (সং. নি. ৪.৩৪১) –

এৰমাদীনং সুত্তপদানং ৰসেন পসাদস্স ফলৰিসেসযোগো ৰেদিতব্বো. তস্মা সো অপাযদুক্খৰিনিৰত্তনেন সদ্ধিং সম্পত্তিভৰেসু সুখৰিপাকদাযকোতি দট্ঠব্বো. লোকুত্তরো পন সামঞ্ঞফলৰিপাকদাযকো ৰট্টদুক্খৰিনিৰত্তকো চ. সব্বোপি চাযং পসাদো পরম্পরায ৰট্টদুক্খং ৰিনিৰত্তেতিযেৰ. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘যস্মিং, ভিক্খৰে, সমযে অরিযসাৰকো অত্তনো সদ্ধং অনুস্সরতি, নেৰস্স তস্মিং সমযে রাগপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপরিযুট্ঠিতং, ন মোহপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, উজুগতমেৰস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি. উজুগতচিত্তস্স পামোজ্জং জাযতি, পমুদিতস্স পীতি জাযতি…পে… নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি (অ. নি. ৬.১০; ২৬).

ধম্মাতি সভাৰধম্মা. সঙ্খতাতি সমেচ্চ সম্ভুয্য পচ্চযেহি কতাতি সঙ্খতা, সপ্পচ্চযধম্মা. হেতূহি পচ্চযেহি চ ন কেহিচি কতাতি অসঙ্খতা, অপ্পচ্চযনিব্বানং. সঙ্খতানং পটিযোগিভাৰেন ‘‘অসঙ্খতা’’তি পুথুৰচনং. ৰিরাগো তেসং অগ্গমক্খাযতীতি তেসং সঙ্খতাসঙ্খতধম্মানং যো ৰিরাগসঙ্খাতো অসঙ্খতধম্মো, সো সভাৰেনেৰ সণ্হসুখুমভাৰতো সন্ততরপণীততরভাৰতো গম্ভীরাদিভাৰতো মদনিম্মদনাদিভাৰতো চ অগ্গং সেট্ঠং উত্তমং পৰরন্তি ৰুচ্চতি. যদিদন্তি নিপাতো, যো অযন্তি অত্থো. মদনিম্মদনোতিআদীনি সব্বানি নিব্বানৰেৰচনানিযেৰ. তথা হি তং আগম্ম মানমদপুরিসমদাদিকো সব্বো মদো নিম্মদীযতি পমদ্দীযতি, কামপিপাসাদিকা সব্বা পিপাসা ৰিনীযতি, কামালযাদিকা সব্বেপি আলযা সমুগ্ঘাতীযন্তি, সব্বেপি কম্মৰট্টকিলেসৰট্টৰিপাকৰট্টা উপচ্ছিজ্জন্তি, অট্ঠসতভেদা সব্বাপি তণ্হা খীযতি, সব্বেপি কিলেসা ৰিরজ্জন্তি, সব্বং দুক্খং নিরুজ্ঝতি, তস্মা মদনিম্মদনো…পে… নিরোধোতি ৰুচ্চতি. যা পনেসা তণ্হা ভৰেন ভৰং, ফলেন কম্মং ৰিনতি সংসিব্বতীতি কত্ৰা ৰানন্তি ৰুচ্চতি. তং ৰানং এত্থ নত্থি, এতস্মিং ৰা অধিগতে অরিযপুগ্গলস্স ন হোতীতি নিব্বানং.

অগ্গো ৰিপাকো হোতীতি এত্থাপি –

‘‘যে কেচি ধম্মং সরণং গতাসে…পে…. (দী. নি. ২.৩৩২; সং. নি. ১.৩৭);

‘‘ধম্মোতি কিত্তযন্তস্স, কাযে ভৰতি যা পীতি…পে….

‘‘সাধু খো, দেৰানমিন্দ, ধম্মং সরণগমনং হোতি. ধম্মং সরণগমনহেতু খো, দেৰানমিন্দ, এৰমিধেকচ্চে…পে… দিব্বেহি ফোট্ঠব্বেহী’’তি (সং. নি. ৪.৩৪১) –

এৰমাদীনং সুত্তপদানং ৰসেন ধম্মে পসাদস্স ফলৰিসেসযোগো ৰেদিতব্বো. এৰমেত্থ অসঙ্খতধম্মৰসেনেৰ অগ্গভাৰো আগতো, সব্বসঙ্খতনিস্সরণদস্সনত্থং অরিযমগ্গৰসেনপি অযমত্থো লব্ভতেৰ. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, ধম্মা সঙ্খতা, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তি (অ. নি. ৪.৩৪).

‘‘মগ্গানট্ঠঙ্গিকো সেট্ঠো’’তি চ. (ধ. প. ২৭৩).

সঙ্ঘা ৰা গণা ৰাতি জনসমূহসঙ্খাতা যাৰতা লোকে সঙ্ঘা ৰা গণা ৰা. তথাগতসাৰকসঙ্ঘোতি অট্ঠঅরিযপুগ্গলসমূহসঙ্খাতো দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতো তথাগতস্স সাৰকসঙ্ঘো. তেসং অগ্গমক্খাযতীতি অত্তনো সীলসমাধিপঞ্ঞাৰিমুত্তিআদিগুণৰিসেসেন তেসং সঙ্ঘানং অগ্গো সেট্ঠো উত্তমো পৰরোতি ৰুচ্চতি. যদিদন্তি যানি ইমানি. চত্তারি পুরিসযুগানীতি যুগল়ৰসেন পঠমমগ্গট্ঠো পঠমফলট্ঠোতি ইদমেকং যুগল়ং, যাৰ চতুত্থমগ্গট্ঠো চতুত্থফলট্ঠোতি ইদমেকং যুগল়ন্তি এৰং চত্তারি পুরিসযুগানি. অট্ঠ পুরিসপুগ্গলাতি পুরিসপুগ্গলৰসেন একো পঠমমগ্গট্ঠো একো পঠমফলট্ঠোতি ইমিনা নযেন অট্ঠ পুরিসপুগ্গলা. এত্থ চ পুরিসোতি ৰা পুগ্গলোতি ৰা একত্থানি এতানি পদানি, ৰেনেয্যৰসেন পনেৰং ৰুত্তং. এস ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘোতি যানিমানি যুগৰসেন চত্তারি পুরিসযুগানি, পাটেক্কতো অট্ঠ পুরিসপুগ্গলা, এস ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো.

আহুনেয্যোতিআদীসু আনেত্ৰা হুনিতব্বন্তি আহুনং, দূরতোপি আগন্ত্ৰা সীলৰন্তেসু দাতব্বন্তি অত্থো. চতুন্নং পচ্চযানমেতং অধিৰচনং. মহপ্ফলভাৰকরণতো তং আহুনং পটিগ্গহেতুং যুত্তোতি আহুনেয্যো. অথ ৰা দূরতোপি আগন্ত্ৰা সব্বং সাপতেয্যম্পি এত্থ হুনিতব্বং, সক্কাদীনম্পি আহৰনং অরহতীতি ৰা আহৰনীযো. যো চাযং ব্রাহ্মণানং আহৰনীযো নাম অগ্গি, যত্থ হুতং মহপ্ফলন্তি তেসং লদ্ধি, সো চে হুতস্স মহপ্ফলতায আহৰনীযো, সঙ্ঘোৰ আহৰনীযো. সঙ্ঘে হুতঞ্হি মহপ্ফলং হোতি. যথাহ –

‘‘যো চ ৰস্সসতং জন্তু, অগ্গিং পরিচরে ৰনে;

একঞ্চ ভাৰিতত্তানং, মুহুত্তমপি পূজযে;

সা এৰ পূজনা সেয্যো, যঞ্চে ৰস্সসতং হুত’’ন্তি. (ধ. প. ১০৭);

তযিদং নিকাযন্তরে ‘‘আহৰনীযো’’তি পদং ইধ ‘‘আহুনেয্যো’’তি ইমিনা পদেন অত্থতো একং, ব্যঞ্জনতো পন কিঞ্চিমত্তমেৰ নানং, তস্মা এৰমত্থৰণ্ণনা কতা.

পাহুনেয্যোতি এত্থ পন পাহুনং ৰুচ্চতি দিসাৰিদিসতো আগতানং পিযমনাপানং ঞাতিমিত্তানং অত্থায সক্কারেন পটিযত্তং আগন্তুকদানং, তম্পি ঠপেত্ৰা তে তথারূপে পাহুনকে সঙ্ঘস্সেৰ দাতুং যুত্তং. তথা হেস একবুদ্ধন্তরেপি দিস্সতি অব্বোকিণ্ণঞ্চ. অযং পনেত্থ পদত্থো – ‘‘পিযমনাপত্তকরেহি ধম্মেহি সমন্নাগতো’’তি এৰং পাহুনমস্স দাতুং যুত্তং, পাহুনঞ্চ পটিগ্গহেতুং যুত্তোতি পাহুনেয্যো. যেসং পন পাহৰনীযোতি পাল়ি, তেসং যস্মা সঙ্ঘো পুব্বকারং অরহতি, তস্মা সঙ্ঘো সব্বপঠমং আনেত্ৰা এত্থ হুনিতব্বন্তি পাহৰনীযো, সব্বপ্পকারেন ৰা আহৰনং অরহতীতি পাহৰনীযো. স্ৰাযমিধ তেনেৰ অত্থেন পাহুনেয্যোতি ৰুচ্চতি.

‘‘দক্খিণা’’তি পরলোকং সদ্দহিত্ৰা দাতব্বদানং, তং দক্খিণং অরহতি দক্খিণায ৰা হিতো মহপ্ফলভাৰকরণেন ৰিসোধনতোতি দক্খিণেয্যো. উভো হত্থে সিরসি পতিট্ঠপেত্ৰা সব্বলোকেন করিযমানং অঞ্জলিকম্মং অরহতীতি অঞ্জলিকরণীযো. অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সাতি সব্বলোকস্স অসদিসং পুঞ্ঞৰিরূহনট্ঠানং. যথা হি রত্তসালীনং ৰা যৰানং ৰা ৰিরূহনট্ঠানং ‘‘রত্তসালিক্খেত্তং যৰক্খেত্ত’’ন্তি ৰুচ্চতি, এৰং সঙ্ঘো সদেৰকস্স লোকস্স পুঞ্ঞৰিরূহনট্ঠানং. সঙ্ঘং নিস্সায হি লোকস্স নানপ্পকারহিতসুখনিব্বত্তকানি পুঞ্ঞানি ৰিরূহন্তি, তস্মা সঙ্ঘো অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্স. ইধাপি –

‘‘যে কেচি সঙ্ঘং সরণং গতাসে…পে…. (দী. নি. ২.৩৩২; সং. নি. ১.৩৭);

‘‘সঙ্ঘোতি কিত্তযন্তস্স, কাযে ভৰতি যা পীতি…পে…’’.

‘‘সাধু খো, দেৰানমিন্দ, সঙ্ঘং সরণগমনং হোতি, সঙ্ঘং সরণগমনহেতু খো দেৰানমিন্দ…পে… দিব্বেহি ফোট্ঠব্বেহী’’তি (সং. নি. ৪.৩৪১) –

আদীনং সুত্তপদানং ৰসেন সঙ্ঘে পসাদস্স ফলৰিসেসযোগো, তেনস্স অগ্গতা অগ্গৰিপাকতা চ ৰেদিতব্বা. তথা অনুত্তরিযপটিলাভো সত্তমভৰাদিতো পট্ঠায ৰট্টদুক্খসমুচ্ছেদো অনুত্তরসুখাধিগমোতি এৰমাদিউল়ারফলনিপ্ফাদনৰসেন অগ্গৰিপাকতা ৰেদিতব্বা.

গাথাসু অগ্গতোতি অগ্গে রতনত্তযে, অগ্গভাৰতো ৰা পসন্নানং. অগ্গং ধম্মন্তি অগ্গসভাৰং বুদ্ধসুবুদ্ধতং ধম্মসুধম্মতং সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিং রতনত্তযস্স অনঞ্ঞসাধারণং উত্তমসভাৰং, দসবলাদিস্ৰাক্খাততাদিসুপ্পটিপন্নতাদিগুণসভাৰং ৰা ৰিজানতং ৰিজানন্তানং. এৰং সাধারণতো অগ্গপ্পসাদৰত্থুং দস্সেত্ৰা ইদানি অসাধারণতো তং ৰিভাগেন দস্সেতুং ‘‘অগ্গে বুদ্ধে’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পসন্নানন্তি অৰেচ্চপ্পসাদেন ইতরপ্পসাদেন চ পসন্নানং অধিমুত্তানং. ৰিরাগূপসমেতি ৰিরাগে উপসমে চ, সব্বস্স রাগস্স সব্বেসং কিলেসানং অচ্চন্তৰিরাগহেতুভূতে অচ্চন্তউপসমহেতুভূতে চাতি অত্থো. সুখেতি ৰট্টদুক্খক্খযভাৰেন সঙ্খারূপসমসুখভাৰেন চ সুখে.

অগ্গস্মিং দানং দদতন্তি অগ্গে রতনত্তযে দানং দেন্তানং দেয্যধম্মং পরিচ্চজন্তানং. তত্থ ধরমানং ভগৰন্তং চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহন্তা পূজেন্তা সক্করোন্তা পরিনিব্বুতঞ্চ ভগৰন্তং উদ্দিস্স ধাতুচেতিযাদিকে উপট্ঠহন্তা পূজেন্তা সক্করোন্তা বুদ্ধে দানং দদন্তি নাম. ‘‘ধম্মং পূজেস্সামা’’তি ধম্মধরে পুগ্গলে চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহন্তা পূজেন্তা সক্করোন্তা ধম্মঞ্চ চিরট্ঠিতিকং করোন্তা ধম্মে দানং দদন্তি নাম. তথা অরিযসঙ্ঘং চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহন্তা পূজেন্তা সক্করোন্তা তং উদ্দিস্স ইতরস্মিম্পি তথা পটিপজ্জন্তা সঙ্ঘে দানং দদন্তি নাম. অগ্গং পুঞ্ঞং পৰড্ঢতীতি এৰং রতনত্তযে পসন্নেন চেতসা উল়ারং পরিচ্চাগং উল়ারঞ্চ পূজাসক্কারং পৰত্তেন্তানং দিৰসে দিৰসে অগ্গং উল়ারং কুসলং উপচীযতি. ইদানি তস্স পুঞ্ঞস্স অগ্গৰিপাকতায অগ্গভাৰং দস্সেতুং ‘‘অগ্গং আযূ’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অগ্গং আযূতি দিব্বং ৰা মানুসং ৰা অগ্গং উল়ারতমং আযু. পৰড্ঢতীতি উপরূপরি ব্রূহতি. ৰণ্ণোতি রূপসম্পদা. যসোতি পরিৰারসম্পদা. কিত্তীতি থুতিঘোসো. সুখন্তি কাযিকং চেতসিকঞ্চ সুখং. বলন্তি কাযবলং ঞাণবলঞ্চ.

অগ্গস্স দাতাতি অগ্গস্স রতনত্তযস্স দাতা, অথ ৰা অগ্গস্স দেয্যধম্মস্স দানং উল়ারং কত্ৰা তত্থ পুঞ্ঞং পৰত্তেতা. অগ্গধম্মসমাহিতোতি অগ্গেন পসাদধম্মেন দানাদিধম্মেন চ সমাহিতো সমন্নাগতো অচলপ্পসাদযুত্তো, তস্স ৰা ৰিপাকভূতেহি বহুজনস্স পিযমনাপতাদিধম্মেহি যুত্তো. অগ্গপ্পত্তো পমোদতীতি যত্থ যত্থ সত্তনিকাযে উপ্পন্নো, তত্থ তত্থ অগ্গভাৰং সেট্ঠভাৰং অধিগতো, অগ্গভাৰং ৰা লোকুত্তরমগ্গফলং অধিগতো পমোদতি অভিরমতি পরিতুস্সতীতি.

পঠমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. জীৰিকসুত্তৰণ্ণনা

৯১. দুতিযং অট্ঠুপ্পত্তিৰসেন দেসিতং. একস্মিঞ্হি সমযে ভগৰতি কপিলৰত্থুস্মিং নিগ্রোধারামে ৰিহরন্তে ভিক্খূ আগন্তুকভিক্খূনং সেনাসনানি পঞ্ঞাপেন্তা পত্তচীৰরানি পটিসামেন্তা সামণেরা চ লাভভাজনীযট্ঠানে সম্পত্তসম্পত্তানং লাভং গণ্হন্তা উচ্চাসদ্দা মহাসদ্দা অহেসুং. তং সুত্ৰা ভগৰা ভিক্খূ পণামেসি. তে কির সব্বেৰ নৰা অধুনাগতা ইমং ধম্মৰিনযং. তং ঞত্ৰা মহাব্রহ্মা আগন্ত্ৰা ‘‘অভিনন্দতু, ভন্তে, ভগৰা ভিক্খুসঙ্ঘ’’ন্তি (ম. নি. ২.১৫৮) তেসং পণামিতভিক্খূনং অনুগ্গণ্হনং যাচি. ভগৰা তস্স ওকাসং অকাসি. অথ মহাব্রহ্মা ‘‘কতাৰকাসো খোম্হি ভগৰতা’’তি ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামি. অথ ভগৰা ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘো আগচ্ছতূ’’তি আনন্দত্থেরস্স আকারং দস্সেসি. অথ তে ভিক্খূ আনন্দত্থেরেন পক্কোসিতা ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা সারজ্জমানরূপা একমন্তং নিসীদিংসু. ভগৰা তেসং সপ্পাযদেসনং ৰীমংসন্তো ‘‘ইমে আমিসহেতু পণামিতা, পিণ্ডিযালোপধম্মদেসনা নেসং সপ্পাযা’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘অন্তমিদং, ভিক্খৰে’’তি ইমং দেসনং দেসেসি.

তত্রাযং অন্তসদ্দো ‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, একে সমণব্রাহ্মণা পুব্বন্তকপ্পিকা পুব্বন্তানুদিট্ঠিনো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৯) কোট্ঠাসে আগতো. ‘‘অন্তমকাসি দুক্খস্স, অন্তৰা অযং লোকো পরিৰটুমো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৫৫) পরিচ্ছেদে. ‘‘হরিতন্তং ৰা পথন্তং ৰা সেলন্তং ৰা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩০৪) মরিযাদাযং. ‘‘অন্তং অন্তগুণ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৭৭; খু. পা. ৩.দ্ৰত্তিংসাকার) সরীরাৰযৰে ‘‘চরন্তি লোকে পরিৰারছন্না, অন্তো অসুদ্ধা বহি সোভমানা’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১২২; মহানি. ১৯১) চিত্তে. ‘‘অপ্পেকচ্চানি উপ্পলানি ৰা পদুমানি ৰা পুণ্ডরীকানি ৰা উদকে জাতানি উদকে সংৰড্ঢানি উদকানুগ্গতানি অন্তো নিমুগ্গপোসীনী’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৬৯; সং. নি. ১.১৭২; মহাৰ. ৯) অব্ভন্তরে.

‘‘মিগানং কোট্ঠুকো অন্তো, পক্খীনং পন ৰাযসো;

এরণ্ডো অন্তো রুক্খানং, তযো অন্তা সমাগতা’’তি. (জা. ১.৩.১৩৫) –

আদীসু লামকে. ইধাপি লামকে এৰ দট্ঠব্বো. তস্মা অন্তমিদং ভিক্খৰে জীৰিকানন্তি ভিক্খৰে ইদং জীৰিকানং অন্তং পচ্ছিমং লামকং, সব্বনিহীনং জীৰিতন্তি অত্থো. যদিদং পিণ্ডোল্যন্তি যং ইদং পিণ্ডপরিযেসনেন ভিক্খাচরিযায জীৰিকং কপ্পেন্তস্স জীৰিতং. অযং পনেত্থ পদত্থো – পিণ্ডায উলতীতি পিণ্ডোলো, তস্স কম্মং পিণ্ডোল্যং, পিণ্ডপরিযেসনেন জীৰিকাতি অত্থো.

অভিসাপোতি অক্কোসো. কুপিতা হি মনুস্সা অত্তনো পচ্চত্থিকং ‘‘পিলোতিকখণ্ডং নিৰাসেত্ৰা কপালহত্থো পিণ্ডং পরিযেসমানো চরেয্যাসী’’তি অক্কোসন্তি. অথ ৰা ‘‘কিং তুয্হং অকাতব্বং অত্থি, যো ত্ৰং এৰং বলৰীরিযূপপন্নোপি হিরোত্তপ্পং পহায কপণো পিণ্ডোলো ৰিচরসি পত্তপাণী’’তি এৰম্পি অক্কোসন্তিযেৰ. তঞ্চ খো এতন্তি তং এতং অভিসপম্পি সমানং পিণ্ডোল্যং. কুলপুত্তা উপেন্তি অত্থৰসিকাতি মম সাসনে জাতিকুলপুত্তা চ আচারকুলপুত্তা চ অত্থৰসিকা কারণৰসিকা হুত্ৰা কারণৰসং পটিচ্চ উপেন্তি উপগচ্ছন্তি.

রাজাভিনীতাতিআদীসু যে রঞ্ঞো সন্তকং খাদিত্ৰা রঞ্ঞা বন্ধনাগারে বন্ধাপিতা পলাযিত্ৰা পব্বজন্তি, তে রঞ্ঞা বন্ধনং অভিনীতত্তা রাজাভিনীতা নাম. যে পন চোরেহি অটৰিযং গহেত্ৰা একচ্চেসু মারিযমানেসু একচ্চে ‘‘মযং সামি তুম্হেহি ৰিস্সট্ঠা গেহং অনজ্ঝাৰসিত্ৰা পব্বজিস্সাম, তত্থ তত্থ যং যং বুদ্ধপূজাদিপুঞ্ঞং করিস্সাম, ততো ততো তুম্হাকং পত্তিং দস্সামা’’তি তেহি ৰিস্সট্ঠা পব্বজন্তি, তে চোরাভিনীতা নাম চোরেহি মারেতব্বতং অভিনীতত্তা. যে পন ইণং গহেত্ৰা পটিদাতুং অসক্কোন্তা পলাযিত্ৰা পব্বজন্তি, তে ইণট্টা নাম. তঞ্চ খো এতং পিণ্ডোল্যং কুলপুত্তা মম সাসনে নেৰ রাজাভিনীতা…পে… ন আজীৰিকাপকতা উপেন্তি, অপিচ খো ‘‘ওতিণ্ণম্হা জাতিযা…পে… পঞ্ঞাযেথা’’তি উপেন্তীতি পদসম্বন্ধো.

তত্থ ওতিণ্ণম্হাতি ওতিণ্ণা অম্হা. জাতিযাতিআদীসু তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে খন্ধানং পঠমাভিনিব্বত্তি জাতি, পরিপাকো জরা, ভেদো মরণং. ঞাতিরোগভোগসীলদিট্ঠিব্যসনেহি ফুট্ঠস্স সন্তাপো অন্তো নিজ্ঝানং সোকো, তেহি ফুট্ঠস্স ৰচীৰিপ্পলাপো পরিদেৰো. অনিট্ঠফোট্ঠব্বপটিহতকাযস্স কাযপীল়নং দুক্খং, আঘাতৰত্থূসু উপহতচিত্তস্স চেতোপীল়নং দোমনস্সং. ঞাতিব্যসনাদীহি এৰ ফুট্ঠস্স পরিদেৰেনপি অধিৰাসেতুং অসমত্থস্স চিত্তসন্তাপসমুট্ঠিতো ভুসো আযাসো উপাযাসো. এতেহি জাতিআদীহি ওতিণ্ণা দুক্খোতিণ্ণা, তেহি জাতিআদিদুক্খেহি অন্তো অনুপৰিট্ঠা. দুক্খপরেতাতি তেহি দুক্খদুক্খৰত্থূহি অভিভূতা. জাতিআদযো হি দুক্খস্স ৰত্থুভাৰতো দুক্খা, দুক্খভাৰতো চ সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা দুক্খাতি. অপ্পেৰ নাম…পে… পঞ্ঞাযেথাতি ইমস্স সকলস্স ৰট্টদুক্খরাসিস্স পরিচ্ছেদকরণং ওসানকিরিযা অপি নাম পঞ্ঞাযেয্য.

সো চ হোতি অভিজ্ঝালূতি ইদং যো কুলপুত্তো ‘‘দুক্খস্সন্তং করিস্সামী’’তি পুব্বে চিত্তং উপ্পাদেত্ৰা পব্বজিতো অপরভাগে তং পব্বজ্জং তথারূপং কাতুং ন সক্কোতি, তং দস্সেতুং ৰুত্তং. তত্থ অভিজ্ঝালূতি পরভণ্ডানং অভিজ্ঝাযিতা. তিব্বসারাগোতি বলৰরাগো. ব্যাপন্নচিত্তোতি ব্যাপাদেন পূতিভূতত্তা ৰিপন্নচিত্তো. পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পোতি তিখিণসিঙ্গো ৰিয চণ্ডগোণো পরেসং উপঘাতৰসেন দুট্ঠচিত্তো. মুট্ঠস্সতীতি ভত্তনিক্খিত্তকাকো ৰিয, মংসনিক্খিত্তসুনখো ৰিয চ নট্ঠস্সতি, ইধ কতং এত্থ ন সরতি. অসম্পজানোতি নিপ্পঞ্ঞো খন্ধাদিপরিচ্ছেদরহিতো. অসমাহিতোতি চণ্ডসোতে বদ্ধনাৰা ৰিয অসণ্ঠিতো. ৰিব্ভন্তচিত্তোতি পন্থারুল়্হমিগো ৰিয ভন্তমনো. পাকতিন্দ্রিযোতি যথা গিহী সংৰরাভাৰেন পরিগ্গহপরিজনে ওলোকেন্তি অসংৰুতিন্দ্রিযা, এৰং অসংৰুতিন্দ্রিযো হোতি.

ছৰালাতন্তি ছৰানং দড্ঢট্ঠানে অলাতং. উভতোপদিত্তং মজ্ঝে গূথগতন্তি পমাণেন অট্ঠঙ্গুলমত্তং উভতো দ্ৰীসু কোটীসু আদিত্তং মজ্ঝে গূথমক্খিতং. নেৰ গামেতি সচে হি তং যুগনঙ্গলগোপানসিপক্খপাসকাদীনং অত্থায উপনেতুং সক্কা অস্স গামে কট্ঠত্থং ফরেয্য. সচে খেত্তকুটিযা কট্ঠত্থরমঞ্চকাদীনং অত্থায উপনেতুং সক্কা অস্স, অরঞ্ঞে কট্ঠত্থং ফরেয্য. যস্মা পন উভযত্থাপি ন সক্কা, তস্মা এৰং ৰুত্তং. তথূপমাহন্তি তথূপমং ছৰালাতসদিসং অহং ইমং যথাৰুত্তপুগ্গলং ৰদামি. গিহিভোগা চ পরিহীনোতি যো অগারে ৰসন্তেহি গিহীহি দাযজ্জে ভাজিযমানে অঞ্ঞথা চ ভোগো লদ্ধব্বো অস্স, ততো চ পরিহীনো. সামঞ্ঞত্থঞ্চাতি আচরিযুপজ্ঝাযানং ওৰাদে ঠত্ৰা পরিযত্তিপটিৰেধৰসেন পত্তব্বং সামঞ্ঞত্থঞ্চ ন পরিপূরেতি. ইমং পন উপমং সত্থা ন দুস্সীলস্স ৰসেন আহরি, পরিসুদ্ধসীলস্স পন অলসস্স অভিজ্ঝাদীহি দোসেহি দূসিতচিত্তস্স পুগ্গলস্স ৰসেন আহরীতি ৰেদিতব্বং.

গাথাসু গিহিভোগাতি কামসুখসম্ভোগতো. পরিহীনোতি জীনো. সামঞ্ঞত্থন্তি পটিৰেধবাহুসচ্চঞ্চেৰ পরিযত্তিবাহুসচ্চঞ্চ. তাদিসো হি অসুতং সোতুং সুতং পরিযোদাপেতুং ন সক্কোতি অলসভাৰতো. দুট্ঠু ভগোতি দুব্ভগো, অলক্খিকো কাল়কণ্ণিপুরিসো. পরিধংসমানোতি ৰিনস্সমানো. পকিরেতীতি ৰিকিরেতি ৰিদ্ধংসেতি. সব্বমেতং ভাৰিনো সামঞ্ঞত্থস্স অনুপ্পাদনমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. ছৰালাতংৰ নস্সতীতি সো তাদিসো পুগ্গলো যথাৰুত্তং ছৰালাতং ৰিয কস্সচি অনুপযুজ্জমানো এৰ নস্সতি উভতো পরিভট্ঠভাৰতো. এৰং ‘‘কাযৰাচাহি অকতৰীতিক্কমোপি চিত্তং অৰিসোধেন্তো নস্সতি, পগেৰ কতৰীতিক্কমো দুস্সীলো’’তি তস্স অপাযদুক্খভাগিভাৰদস্সনেন দুস্সীলে আদীনৰং দস্সেত্ৰা ততো সত্তে ৰিৰেচেতুকামো ‘‘কাসাৰকণ্ঠা’’তিআদিনা গাথাদ্ৰযমাহ. তস্সত্থো হেট্ঠা ৰুত্তো এৰ.

দুতিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. সঙ্ঘাটিকণ্ণসুত্তৰণ্ণনা

৯২. ততিযে সঙ্ঘাটিকণ্ণেতি চীৰরকোটিযং. গহেত্ৰাতি পরামসিত্ৰা. অনুবন্ধো অস্সাতি অনুগতো ভৰেয্য. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো ভিক্খু অত্তনো হত্থেন মযা পারুতস্স সুগতমহাচীৰরস্স কণ্ণে পরামসন্তো ৰিয মং অনুগচ্ছেয্য, এৰং ময্হং আসন্নতরো হুত্ৰা ৰিহরেয্যা’’তি. পাদে পাদং নিক্খিপন্তোতি গচ্ছন্তস্স মম পাদে পাদং নিক্খিত্তট্ঠানে পাদুদ্ধারণানন্তরং অত্তনো পাদং নিক্খিপন্তো. উভযেনাপি ‘‘ঠানগমনাদীসু অৰিজহন্তো সব্বকালং ময্হং সমীপে এৰ ৰিহরেয্য চেপী’’তি দস্সেতি. সো আরকাৰ ময্হং, অহঞ্চ তস্সাতি সো ভিক্খু মযা ৰুত্তং পটিপদং অপূরেন্তো মম দূরেযেৰ, অহঞ্চ তস্স দূরেযেৰ. এতেন মংসচক্খুনা তথাগতদস্সনং রূপকাযসমোধানঞ্চ অকারণং, ঞাণচক্খুনাৰ দস্সনং ধম্মকাযসমোধানমেৰ চ পমাণন্তি দস্সেতি. তেনেৰাহ ‘‘ধম্মঞ্হি সো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন পস্সতি, ধম্মং অপস্সন্তো ন মং পস্সতী’’তি. তত্থ ধম্মো নাম নৰৰিধো লোকুত্তরধম্মো. সো চ অভিজ্ঝাদীহি দূসিতচিত্তেন ন সক্কা পস্সিতুং, তস্মা ধম্মস্স অদস্সনতো ধম্মকাযঞ্চ ন পস্সতীতি. তথা হি ৰুত্তং –

‘‘কিং তে, ৰক্কলি, ইমিনা পূতিকাযেন দিট্ঠেন? যো খো, ৰক্কলি, ধম্মং পস্সতি সো মং পস্সতি; যো মং পস্সতি, সো ধম্মং পস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৮৭).

‘‘ধম্মভূতো ব্রহ্মভূতো’’তি (ম. নি. ১.২০৩; পটি. ম. ৩.৫) চ.

‘‘ধম্মকাযো ইতিপি, ব্রহ্মকাযো ইতিপী’’তি (দী. নি. ৩.১১৮) চ আদি.

যোজনসতেতি যোজনসতে পদেসে, যোজনসতমত্থকেতি অত্থো. সেসং ৰুত্তৰিপরিযাযেন ৰেদিতব্বং. অরিযমগ্গাধিগমৰসেন চস্স অনভিজ্ঝালুআদিভাৰো দট্ঠব্বো.

গাথাসু মহিচ্ছোতি কামেসু তিব্বসারাগতায মহাইচ্ছো. ৰিঘাতৰাতি পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পতায সত্তেসু আঘাতৰসেন মহিচ্ছতায ইচ্ছিতালাভেন চ ৰিঘাতৰা. এজানুগোতি এজাসঙ্খাতায তণ্হায দাসো ৰিয হুত্ৰা তং অনুগচ্ছন্তো. রাগাদিকিলেসপরিল়াহাভিভৰেন অনিব্বুতো. রূপাদিৰিসযানং অভিকঙ্খনেন গিদ্ধো. পস্স যাৰঞ্চ আরকাতি অনেজস্স নিব্বুতস্স ৰীতগেধস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স ওকাসৰসেন সমীপেপি সমানো মহিচ্ছো ৰিঘাতৰা এজানুগো অনিব্বুতো গিদ্ধো বালপুথুজ্জনো ধম্মসভাৰতো যত্তকং দূরে, তস্স সো দূরভাৰো পস্স, ৰত্তুম্পি ন সুকরন্তি অত্থো. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘নভঞ্চ দূরে পথৰী চ দূরে,

পারং সমুদ্দস্স তথাহু দূরে;

ততো হৰে দূরতরং ৰদন্তি,

সতঞ্চ ধম্মো অসতঞ্চ রাজা’’তি. (অ. নি. ৪.৪৭; জা. ২.২১.৪১৪);

ধম্মমভিঞ্ঞাযাতি চতুসচ্চধম্মং অভিঞ্ঞায অঞ্ঞায ঞাততীরণপরিঞ্ঞাহি যথারহং পুব্বভাগে জানিত্ৰা. ধম্মমঞ্ঞাযাতি তমেৰ ধম্মং অপরভাগে মগ্গঞাণেন পরিঞ্ঞাদিৰসেন যথামরিযাদং জানিত্ৰা. পণ্ডিতোতি পটিৰেধবাহুসচ্চেন পণ্ডিতো. রহদোৰ নিৰাতে চাতি নিৰাতট্ঠানে রহদো ৰিয অনেজো কিলেসচলনরহিতো উপসম্মতি, যথা সো রহদো নিৰাতট্ঠানে ৰাতেন অনব্ভাহতো সন্নিসিন্নোৰ হোতি, এৰং অযম্পি সব্বথাপি পটিপ্পস্সদ্ধকিলেসো কিলেসচলনরহিতো অরহত্তফলসমাধিনা ৰূপসম্মতি, সব্বকালং উপসন্তসভাৰোৰ হোতি. অনেজোতি সো এৰং অনেজাদিসভাৰো অরহা অনেজাদিসভাৰস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স ওকাসতো দূরেপি সমানো ধম্মসভাৰতো অদূরে সন্তিকে এৰাতি.

ততিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. অগ্গিসুত্তৰণ্ণনা

৯৩. চতুত্থে অনুদহনট্ঠেন অগ্গি, রাগো এৰ অগ্গি রাগগ্গি. রাগো হি উপ্পজ্জমানো সত্তে অনুদহতি ঝাপেতি, তস্মা ‘‘অগ্গী’’তি ৰুচ্চতি. ইতরেসুপি দ্ৰীসু এসেৰ নযো. তত্থ যথা অগ্গি যদেৰ ইন্ধনং নিস্সায উপ্পজ্জতি, তং নিদহতি, মহাপরিল়াহো চ হোতি, এৰমিমেপি রাগাদযো যস্মিং সন্তানে সযং উপ্পন্না, তং নিদহন্তি, মহাপরিল়াহা চ হোন্তি দুন্নিব্বাপযা. তেসু রাগপরিল়াহেন সন্তত্তহদযানং ইচ্ছিতালাভদুক্খেন মরণপ্পত্তানং সত্তানং পমাণং নত্থি. অযং তাৰ রাগস্স অনুদহনতা. দোসস্স পন অনুদহনতায ৰিসেসতো মনোপদোসিকা দেৰা, মোহস্স অনুদহনতায খিড্ডাপদোসিকা দেৰা চ নিদস্সনং. মোহৰসেন হি তেসং সতিসম্মোসো হোতি, তস্মা খিড্ডাৰসেন আহারৰেলং অতিৰত্তেন্তা কালং করোন্তি. অযং তাৰ রাগাদীনং দিট্ঠধম্মিকো অনুদহনভাৰো. সম্পরাযিকো পন নিরযাদীসু নিব্বত্তাপনৰসেন ঘোরতরো দুরধিৰাসো চ. অযঞ্চ অত্থো আদিত্তপরিযাযেন ৰিভাৰেতব্বো.

গাথাসু কামেসু মুচ্ছিতেতি ৰত্থুকামেসু পাতব্যতাৰসেন মুচ্ছং বাল্যং পমাদং মিচ্ছাচারং আপন্নে. ব্যাপন্নেতি ব্যাপন্নচিত্তে দহতীতি সম্বন্ধো. নরে পাণাতিপাতিনোতি ইদং দোসগ্গিস্স. অরিযধম্মে অকোৰিদেতি যে খন্ধাযতনাদীসু সব্বেন সব্বং উগ্গহপরিপুচ্ছায মনসিকাররহিতা অরিযধম্মস্স অকুসলা, তে সম্মোহেন অভিভূতা ৰিসেসেন সম্মূল়্হা নামাতি ৰুত্তা. এতে অগ্গী অজানন্তাতি ‘‘এতে রাগগ্গিআদযো ইধ চেৰ সম্পরাযে চ অনুদহন্তী’’তি অজানন্তা পরিঞ্ঞাভিসমযৰসেন পহানাভিসমযৰসেন চ অপ্পটিৰিজ্ঝন্তা. সক্কাযাভিরতাতি সক্কাযে উপাদানক্খন্ধপঞ্চকে তণ্হাদিট্ঠিমাননন্দনাভিরতা. ৰড্ঢযন্তীতি পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনেন ৰড্ঢযন্তি আচিনন্তি. নিরযন্তি অট্ঠৰিধং মহানিরযং, সোল়সৰিধং উস্সদনিরযন্তি সব্বম্পি নিরযং. তিরচ্ছানঞ্চ যোনিযোতি তিরচ্ছানযোনিযো চ. অসুরন্তি অসুরকাযং পেত্তিৰিসযঞ্চ ৰড্ঢযন্তীতি সম্বন্ধো.

এত্তাৰতা রাগগ্গিআদীনং ইধ চেৰ সম্পরাযে চ অনুদহনভাৰদস্সনমুখেন ৰট্টং দস্সেত্ৰা ইদানি নেসং নিব্বাপনেন ৰিৰট্টং দস্সেতুং ‘‘যে চ রত্তিন্দিৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যুত্তাতি ভাৰনানুযোগৰসেন যুত্তা. কত্থ? সম্মাসম্বুদ্ধসাসনে. তেন অঞ্ঞসাসনে রাগগ্গিআদীনং নিব্বাপনাভাৰং দস্সেতি. তথা হি অনঞ্ঞসাধারণং তেসং নিব্বাপনৰিধিং অসুভকম্মট্ঠানং সঙ্খেপেনেৰ দস্সেন্তো –

‘‘তে নিব্বাপেন্তি রাগগ্গিং, নিচ্চং অসুভসঞ্ঞিনো;

দোসগ্গিং পন মেত্তায, নিব্বাপেন্তি নরুত্তমা;

মোহগ্গিং পন পঞ্ঞায, যাযং নিব্বেধগামিনী’’তি. –

আহ. তত্থ অসুভসঞ্ঞিনোতি দ্ৰত্তিংসাকারৰসেন চেৰ উদ্ধুমাতকাদিৰসেন চ অসুভভাৰনানুযোগেন অসুভসঞ্ঞিনো. মেত্তাযাতি ‘‘সো মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতী’’তি (অ. নি. ৩.৬৪, ৬৬) ৰুত্তায মেত্তাভাৰনায. এত্থ চ অসুভজ্ঝানঞ্চ পাদকং কত্ৰা নিব্বত্তিতঅনাগামিমগ্গেন রাগগ্গিদোসগ্গীনং নিব্বাপনং ৰেদিতব্বং. পঞ্ঞাযাতি ৰিপস্সনাপঞ্ঞাসহিতায মগ্গপঞ্ঞায. তেনেৰাহ ‘‘যাযং নিব্বেধগামিনী’’তি. সা হি কিলেসক্খন্ধং ৰিনিৰিজ্ঝন্তী গচ্ছতি পৰত্ততীতি নিব্বেধগামিনীতি ৰুচ্চতি. অসেসং পরিনিব্বন্তীতি অরহত্তমগ্গেন অসেসং রাগগ্গিআদিং নিব্বাপেত্ৰা সউপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা ঠিতা পঞ্ঞাৰেপুল্লপ্পত্তিযা নিপকা পুব্বেৰ সম্মপ্পধানেন সব্বসো কোসজ্জস্স সুপ্পহীনত্তা ফলসমাপত্তিসমাপজ্জনেন অকিলাসুভাৰেন চ রত্তিন্দিৰমতন্দিতা চরিমকচিত্তনিরোধেন অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা অসেসং পরিনিব্বন্তি. ততো চ অসেসং নিস্সেসং ৰট্টদুক্খং অচ্চগুং অতিক্কমংসু.

এৰং যে রাগগ্গিআদিকে নিব্বাপেন্তি, তেসং অনুপাদিসেসনিব্বানেন নিব্বুতিং দস্সেত্ৰা ইদানি পটিৰিদ্ধগুণেহি থোমেন্তো ওসানগাথমাহ. তত্থ অরিযদ্দসাতি অরিযেহি বুদ্ধাদীহি পস্সিতব্বং কিলেসেহি ৰা আরকত্তা অরিযং নিব্বানং, অরিযং চতুসচ্চমেৰ ৰা দিট্ঠৰন্তোতি অরিযদ্দসা. ৰেদস্স মগ্গঞাণস্স, তেন ৰা ৰেদেন সংসারস্স পরিযোসানং গতাতি ৰেদগুনো. সম্মদঞ্ঞাযাতি সম্মদেৰ সব্বং আজানিতব্বং কুসলাদিং খন্ধাদিঞ্চ জানিত্ৰা. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

চতুত্থসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. উপপরিক্খসুত্তৰণ্ণনা

৯৪. পঞ্চমে তথা তথাতি তেন তেন পকারেন. উপপরিক্খেয্যাতি ৰীমংসেয্য পরিতুলেয্য সম্মসেয্য ৰা. যথা যথাস্স উপপরিক্খতোতি যথা যথা অস্স ভিক্খুনো উপপরিক্খন্তস্স. বহিদ্ধা চস্স ৰিঞ্ঞাণং অৰিক্খিত্তং অৰিসটন্তি বহিদ্ধা রূপাদিআরম্মণে উপ্পজ্জনকৰিক্খেপাভাৰতো অৰিক্খিত্তং সমাহিতং, ততো এৰ অৰিসটং সিযা. ইদং ৰুত্তং হোতি – ভিক্খৰে, যেন যেন পকারেন ইমস্স আরদ্ধৰিপস্সকস্স ভিক্খুনো উপপরিক্খতো সঙ্খারে সম্মসন্তস্স পুব্বে সমাহিতাকারসল্লক্খণৰসেন সমথনিমিত্তং গহেত্ৰা সক্কচ্চং নিরন্তরং সম্মসনঞাণং পৰত্তেন্তস্স অত্তনো ৰিপস্সনাচিত্তং কম্মট্ঠানতো বহিদ্ধা রূপাদিআরম্মণে উপ্পজ্জনকং ন সিযা, অচ্চারদ্ধৰীরিযতায উদ্ধচ্চপক্খিযং ন সিযা, তেন তেন পকারেন ভিক্খু উপপরিক্খেয্য পরিতুলেয্যাতি. অজ্ঝত্তং অসণ্ঠিতন্তি যস্মা ৰীরিযে মন্দং ৰহন্তে সমাধিস্স বলৰভাৰতো কোসজ্জাভিভৰেন অজ্ঝত্তং গোচরজ্ঝত্তসঙ্খাতে কম্মট্ঠানারম্মণে সঙ্কোচৰসেন ঠিতত্তা সণ্ঠিতং নাম হোতি, ৰীরিযসমতায পন যোজিতায অসণ্ঠিতং হোতি ৰীথিং পটিপন্নং. তস্মা যথা যথাস্স উপপরিক্খতো ৰিঞ্ঞাণং অজ্ঝত্তং অসণ্ঠিতং অস্স, ৰীথিপটিপন্নং সিযা, তথা তথা উপপরিক্খেয্য. অনুপাদায ন পরিতস্সেয্যাতি যথা যথাস্স উপপরিক্খতো ‘‘এতং মম, এসো মে অত্তা’’তি তণ্হাদিট্ঠিগ্গাহৰসেন রূপাদীসু কঞ্চি সঙ্খারং অগ্গহেত্ৰা ততো এৰ তণ্হাদিট্ঠিগ্গাহৰসেন ন পরিতস্সেয্য, তথা তথা উপপরিক্খেয্যাতি সম্বন্ধো. কথং পন উপপরিক্খতো তিৰিধম্পেতং সিযাতি? উদ্ধচ্চপক্খিযে কোসজ্জপক্খিযে চ ধম্মে ৰজ্জেন্তো ৰীরিযসমতং যোজেত্ৰা পুব্বেৰ ৰিপস্সনুপক্কিলেসেহি চিত্তং ৰিসোধেত্ৰা যথা সম্মদেৰ ৰিপস্সনাঞাণং ৰিপস্সনাৰীথিং পটিপজ্জতি, তথা সম্মসতো.

ইতি ভগৰা চতুসচ্চকম্মট্ঠানিকস্স ভিক্খুনো অনুক্কমেন পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিযা আরদ্ধায অচ্চারদ্ধৰীরিযঅতিসিথিলৰীরিযৰিপস্সনুপক্কিলেসেহি চিত্তস্স ৰিসোধনূপাযং দস্সেত্ৰা ইদানি তথা ৰিসোধিতে ৰিপস্সনাঞাণে ন চিরস্সেৰ ৰিপস্সনং মগ্গেন ঘটেত্ৰা সকলৰট্টদুক্খসমতিক্কমায সংৰত্তন্তীতি দস্সেন্তো ‘‘বহিদ্ধা, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণে’’তিআদিমাহ, তং ৰুত্তনযমেৰ. যং পন ৰুত্তং – ‘‘আযতিং জাতিজরামরণদুক্খসমুদযসম্ভৰো ন হোতী’’তি, তস্সত্থো – এৰং ৰিপস্সনং মগ্গেন ঘটেত্ৰা মগ্গপটিপাটিযা অগ্গমগ্গেন অনৰসেসতো কিলেসেসু খীণেসু আযতিং অনাগতে জাতিজরামরণসকলৰট্টদুক্খসমুদযসঙ্খাতো সম্ভৰো উপ্পাদো চ ন হোতি, জাতিসঙ্খাতো ৰা দুক্খসমুদযো জরামরণসঙ্খাতো দুক্খসম্ভৰো চ ন হোতি.

গাথাযং সত্তসঙ্গপ্পহীনস্সাতি তণ্হাসঙ্গো, দিট্ঠিসঙ্গো, মানসঙ্গো, কোধসঙ্গো, অৰিজ্জাসঙ্গো, কিলেসসঙ্গো, দুচ্চরিতসঙ্গোতি ইমেসং সত্তন্নং সঙ্গানং পহীনত্তা সত্তসঙ্গপ্পহীনস্স. কেচি পন ‘‘সত্তানুসযা এৰ সত্ত সঙ্গা’’তি ৰদন্তি. নেত্তিচ্ছিন্নস্সাতি ছিন্নভৰনেত্তিকস্স. ৰিক্খীণো জাতিসংসারোতি পুনপ্পুনং জাযনৰসেন পৰত্তিযা জাতিহেতুকত্তা চ জাতিভূতো সংসারোতি জাতিসংসারো, সো ভৰনেত্তিযা ছিন্নত্তা ৰিক্খীণো পরিক্খীণো, ততো এৰ নত্থি তস্স পুনব্ভৰোতি.

পঞ্চমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. কামূপপত্তিসুত্তৰণ্ণনা

৯৫. ছট্ঠে কামূপপত্তিযোতি কামপটিলাভা কামপটিসেৰনা ৰা. পচ্চুপট্ঠিতকামাতি নিবদ্ধকামা নিবদ্ধারম্মণা যথা তং মনুস্সা. মনুস্সা হি নিবদ্ধৰত্থুস্মিং ৰসং ৰত্তেন্তি. যত্থ পটিবদ্ধচিত্তা হোন্তি, সতম্পি সহস্সম্পি দত্ৰা তমেৰ মাতুগামং আনেত্ৰা নিবদ্ধভোগং ভুঞ্জন্তি. একচ্চে চ দেৰা. চাতুমহারাজিকতো পট্ঠায হি চতুদেৰলোকৰাসিনো নিবদ্ধৰত্থুস্মিংযেৰ ৰসং ৰত্তেন্তি. পঞ্চসিখৰত্থু চেত্থ নিদস্সনং. তথা একচ্চে আপাযিকে নেরযিকে ঠপেত্ৰা সেসঅপাযসত্তাপি নিবদ্ধৰত্থুস্মিংযেৰ ৰসং ৰত্তেন্তি. মচ্ছা হি অত্তনো মচ্ছিযা, কচ্ছপো কচ্ছপিযাতি এৰং সব্বেপি তিরচ্ছানা পেতা ৰিনিপাতিকা চ. তস্মা নেরযিকে ঠপেত্ৰা সেসঅপাযসত্তে উপাদায যাৰ তুসিতকাযা ইমে সত্তা পচ্চুপট্ঠিতকামা নাম, নিম্মানরতিনোতি সযং নিম্মিতে নিম্মানে রতি এতেসন্তি নিম্মানরতিনো. তে হি নীলপীতাদিৰসেন যাদিসং যাদিসং রূপং ইচ্ছন্তি, তাদিসং তাদিসং নিম্মিনিত্ৰা রমন্তি আযস্মতো অনুরুদ্ধস্স পুরতো মনাপকাযিকা দেৰতা ৰিয. পরনিম্মিতৰসৰত্তিনোতি পরেহি নিম্মিতে কামে ৰসং ৰত্তেন্তীতি পরনিম্মিতৰসৰত্তিনো. তেসঞ্হি মনং ঞত্ৰা পরে যথারুচিতং কামভোগং নিম্মিনন্তি, তে তত্থ ৰসং ৰত্তেন্তি. কথং তে পরস্স মনং জানন্তীতি? পকতিসেৰনাৰসেন. যথা হি কুসলো সূদো রঞ্ঞো ভুঞ্জন্তস্স যং যং রুচ্চতি, তং তং জানাতি, এৰং পকতিযা অভিরুচিতারম্মণং ঞত্ৰা তাদিসেযেৰ নিম্মিনন্তি, তে তত্থ ৰসং ৰত্তেন্তি, মেথুনসেৰনাদিৰসেন কামে পরিভুঞ্জন্তি. কেচি পন ‘‘হসিতমত্তেন ওলোকিতমত্তেন আলিঙ্গিতমত্তেন হত্থগ্গহণমত্তেন চ তেসং কামকিচ্চং ইজ্ঝতী’’তি ৰদন্তি, তং অট্ঠকথাযং ‘‘এতং পন নত্থী’’তি পটিক্খিত্তং. ন হি কাযেন অফুসন্তস্স ফোট্ঠব্বং কামকিচ্চং সাধেতি. ছন্নম্পি কামাৰচরদেৰানং কামা পাকতিকা এৰ. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘ছ এতে কামাৰচরা, সব্বকামসমিদ্ধিনো;

সব্বেসং একসঙ্খাতং, আযু ভৰতি কিত্তক’’ন্তি. (ৰিভ. ১০২৩);

গাথাসু যে চঞ্ঞেতি যে যথাৰুত্তদেৰেহি অঞ্ঞে চ কামভোগিনো মনুস্সা চেৰ একচ্চে অপাযূপগা চ সব্বে তে. ইত্থভাৰঞ্ঞথাভাৰন্তি ইমং যথাপটিলদ্ধত্তভাৰঞ্চেৰ, উপপত্তিভৰন্তরসঙ্খাতং ইতো অঞ্ঞথাভাৰঞ্চাতি দ্ৰিপ্পভেদং সংসারং নাতিৰত্তরে ন অতিক্কমন্তি. সব্বে পরিচ্চজে কামেতি দিব্বাদিভেদে সব্বেপি কামে ৰত্থুকামে চ কিলেসকামে চ পরিচ্চজেয্য. কিলেসকামে অনাগামিমগ্গেন পজহন্তোযেৰ হি ৰত্থুকামে পরিচ্চজতি নাম. পিযরূপসাতগধিতন্তি পিযরূপেসু রূপাদীসু সুখৰেদনস্সাদেন গধিতং গিদ্ধং. ছেত্ৰা সোতং দুরচ্চযন্তি অঞ্ঞেহি দুরচ্চযং দুরতিক্কমং তণ্হাসোতং অরহত্তমগ্গেন সমুচ্ছিন্দিত্ৰা. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰাতি.

ছট্ঠসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. কামযোগসুত্তৰণ্ণনা

৯৬. সত্তমে কামযোগযুত্তোতি পঞ্চকামগুণিকো রাগো কামযোগো, তেন যুত্তো কামযোগযুত্তো, অসমুচ্ছিন্নকামরাগস্সেতং অধিৰচনং. রূপারূপভৰেসু ছন্দরাগো ভৰযোগো, তথা ঝাননিকন্তি সস্সতদিট্ঠিসহগতো চ রাগো, তেন যুত্তো ভৰযোগযুত্তো, অপ্পহীনভৰরাগোতি অত্থো. আগামীতি ব্রহ্মলোকে ঠিতোপি পটিসন্ধিগ্গহণৰসেন ইমং মনুস্সলোকং আগমনসীলো. তেনেৰাহ ‘‘আগন্তা ইত্থত্ত’’ন্তি. মনুস্সত্তভাৰসঙ্খাতং ইত্থভাৰং আগমনধম্মো, মনুস্সেসু উপপজ্জনসীলোতি অত্থো. কামঞ্চেত্থ কামযোগো ইত্থত্তং আগমনস্স কারণং. যো পন কামযোগযুত্তো, সো একন্তেন ভৰযোগযুত্তোপি হোতীতি দস্সনত্থং ‘‘কামযোগযুত্তো, ভিক্খৰে, ভৰযোগযুত্তো’’তি উভযম্পি একজ্ঝং কত্ৰা ৰুত্তং.

কামযোগৰিসংযুত্তোতি এত্থ অসুভজ্ঝানম্পি কামযোগৰিসংযোগো, তং পাদকং কত্ৰা অধিগতো অনাগামিমগ্গো একন্তেনেৰ কামযোগৰিসংযোগো নাম, তস্মা ততিযমগ্গফলে ঠিতো অরিযপুগ্গলো ‘‘কামযোগৰিসংযুত্তো’’তি ৰুত্তো. যস্মা পন রূপারূপভৰেসু ছন্দরাগো অনাগামিমগ্গেন ন পহীযতি, তস্মা সো অপ্পহীনভৰযোগত্তা ‘‘ভৰযোগযুত্তো’’তি ৰুত্তো. অনাগামীতি কামলোকং পটিসন্ধিগ্গহণৰসেন অনাগমনতো অনাগামী. কামযোগৰিসংযোগৰসেনেৰ হি সদ্ধিং অনৰসেসওরম্ভাগিযসংযোজনসমুগ্ঘাতেন অজ্ঝত্তসংযোজনাভাৰসিদ্ধিতো ইত্থত্তং অনাগন্ত্ৰা হোতি, তত্থ পরিনিব্বাযী অনাৰত্তিধম্মো. যস্স পন অনৰসেসং ভৰযোগো পহীনো, তস্স অৰিজ্জাযোগাদিঅৰসিট্ঠকিলেসাপি তদেকট্ঠভাৰতো পহীনা এৰ হোন্তীতি, সো পরিক্খীণভৰসংযোজনো ‘‘অরহং খীণাসৰো’’তি ৰুচ্চতি. তেন ৰুত্তং ‘‘কামযোগৰিসংযুত্তো, ভিক্খৰে, ভৰযোগৰিসংযুত্তো অরহং হোতি খীণাসৰো’’তি. এত্থ চ কামযোগৰিসংযোগো অনাগামী চতুত্থজ্ঝানস্স সুখদুক্খসোমনস্সদোমনস্সপ্পহানং ৰিয, ততিযমগ্গস্স দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাসীলব্বতপরামাসসংযোজনপরিক্খযো ৰিয চ চতুত্থমগ্গস্স ৰণ্ণভণনত্থং ৰুত্তোতি দট্ঠব্বং. পঠমপদেন সোতাপন্নসকদাগামীহি সদ্ধিং সব্বো পুথুজ্জনো গহিতো, দুতিযপদেন পন সব্বো অনাগামী, ততিযপদেন অরহাতি অরহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেসি.

গাথাসু উভযন্তি উভযেন, কামযোগেন, ভৰযোগেন চ সংযুত্তাতি অত্থো. সত্তা গচ্ছন্তি সংসারন্তি পুথুজ্জনা সোতাপন্না সকদাগামিনোতি ইমে তিৰিধা সত্তা কামযোগভৰযোগানং অপ্পহীনত্তা গচ্ছন্তি সংসারন্তি. ততো এৰ জাতিমরণগামিনো হোন্তি. এত্থ একবীজী, কোলংকোলো, সত্তক্খত্তুপরমোতি তীসু সোতাপন্নেসু সব্বমুদু সত্তক্খত্তুপরমো, সো অট্ঠমং ভৰং ন নিব্বত্তেতি, অত্তনো পরিচ্ছিন্নজাতিৰসেন পন সংসরতি, তথা ইতরেপি. সকদাগামীসুপি যো ইধ সকদাগামিমগ্গং পত্ৰা দেৰলোকে উপ্পজ্জিত্ৰা পুন ইধ নিব্বত্ততি, সো অত্তনো পরিচ্ছিন্নজাতিৰসেনেৰ সংসরতি. যে পন সকদাগামিনো ৰোমিস্সকনযেন ৰিনা তত্থ তত্থ দেৰেসুযেৰ মনুস্সেসুযেৰ ৰা নিব্বত্তন্তি, তে উপরিমগ্গাধিগমায যাৰ ইন্দ্রিযপরিপাকা পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনতো সংসরন্তিযেৰ. পুথুজ্জনে পন ৰত্তব্বমেৰ নত্থি সব্বভৰসংযোজনানং অপরিক্খীণত্তা. তেন ৰুত্তং –

‘‘কামযোগেন সংযুত্তা, ভৰযোগেন চূভযং;

সত্তা গচ্ছন্তি সংসারং, জাতিমরণগামিনো’’তি.

কামে পহন্ত্ৰানাতি কামরাগসঙ্খাতে কিলেসকামে অনাগামিমগ্গেন পজহিত্ৰা. ছিন্নসংসযাতি সমুচ্ছিন্নকঙ্খা, তঞ্চ খো সোতাপত্তিমগ্গেনেৰ. ৰণ্ণভণনত্থং পন চতুত্থমগ্গস্স এৰং ৰুত্তং. অরহন্তো হি ইধ ‘‘ছিন্নসংসযা’’তি অধিপ্পেতা. তেনেৰাহ ‘‘খীণমানপুনব্ভৰা’’তি. সব্বসো খীণো নৰৰিধোপি মানো আযতিং পুনব্ভৰো চ এতেসন্তি খীণমানপুনব্ভৰা. মানগ্গহণেন চেত্থ তদেকট্ঠতায লক্খণৰসেন ৰা সব্বো চতুত্থমগ্গৰজ্ঝো কিলেসো গহিতোতি. খীণমানতায চ সউপাদিসেসা নিব্বানধাতু ৰুত্তা হোতি, খীণপুনব্ভৰতায অনুপাদিসেসা. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

সত্তমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. কল্যাণসীলসুত্তৰণ্ণনা

৯৭. অট্ঠমে কল্যাণসীলোতি সুন্দরসীলো, পসত্থসীলো, পরিপুণ্ণসীলো. তত্থ সীলপারিপূরী দ্ৰীহি কারণেহি হোতি সম্মদেৰ সীলৰিপত্তিযা আদীনৰদস্সনেন, সীলসম্পত্তিযা চ আনিসংসদস্সনেন. ইধ পন সব্বপরিবন্ধৰিপ্পমুত্তস্স সব্বাকারপরিপুণ্ণস্স মগ্গসীলস্স ফলসীলস্স চ ৰসেন কল্যাণতা ৰেদিতব্বা. কল্যাণধম্মোতি সব্বে বোধিপক্খিযধম্মা অধিপ্পেতা, তস্মা কল্যাণা সতিপট্ঠানাদিবোধিপক্খিযধম্মা এতস্সাতি কল্যাণধম্মো. কল্যাণপঞ্ঞোতি চ মগ্গফলপঞ্ঞাৰসেনেৰ কল্যাণপঞ্ঞো. লোকুত্তরা এৰ হি সীলাদিধম্মা একন্তকল্যাণা নাম অকুপ্পসভাৰত্তা. কেচি পন ‘‘চতুপারিসুদ্ধিসীলৰসেন কল্যাণসীলো, ৰিপস্সনামগ্গধম্মৰসেন কল্যাণধম্মো, মগ্গফলপঞ্ঞাৰসেন কল্যাণপঞ্ঞো’’তি ৰদন্তি. অসেক্খা এৰ তে সীলধম্মপঞ্ঞাতি একে. অপরে পন ভণন্তি – সোতাপন্নসকদাগামীনং মগ্গফলসীলং কল্যাণসীলং নাম, তস্মা ‘‘কল্যাণসীলো’’তি ইমিনা সোতাপন্নো সকদাগামী চ গহিতা হোন্তি. তে হি সীলেসু পরিপূরকারিনো নাম. অনাগামিমগ্গফলধম্মা অগ্গমগ্গধম্মা চ কল্যাণধম্মা নাম. তত্থ হি বোধিপক্খিযধম্মা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি. তস্মা ‘‘কল্যাণধম্মো’’তি ইমিনা ততিযমগ্গট্ঠতো পট্ঠায তযো অরিযা গহিতা হোন্তি. পঞ্ঞাকিচ্চস্স মত্থকপ্পত্তিযা অগ্গফলে পঞ্ঞা কল্যাণপঞ্ঞা নাম, তস্মা পঞ্ঞাৰেপুল্লপ্পত্তো অরহা ‘‘কল্যাণপঞ্ঞো’’তি ৰুত্তো. এৰমেৰ পুগ্গলা গহিতা হোন্তীতি. কিং ইমিনা পপঞ্চেন? অগ্গমগ্গফলধম্মা ইধ কল্যাণসীলাদযো ৰুত্তাতি অযমম্হাকং খন্তি. ধম্মৰিভাগেন হি অযং পুগ্গলৰিভাগো, ন ধম্মৰিভাগোতি.

কেৰলীতি এত্থ কেৰলং ৰুচ্চতি কেনচি অৰোমিস্সকতায সব্বসঙ্খতৰিৰিত্তং নিব্বানং, তস্স অধিগতত্তা অরহা কেৰলী. অথ ৰা পহানভাৰনাপারিপূরিযা পরিযোসানঅনৰজ্জধম্মপারিপূরিযা চ কল্যাণকট্ঠেন অব্যাসেকসুখতায চ কেৰলং অরহত্তং, তদধিগমেন কেৰলী খীণাসৰো. মগ্গব্রহ্মচরিযৰাসং ৰসিত্ৰা পরিযোসাপেত্ৰা ঠিতোতি ৰুসিতৰা. উত্তমেহি অগ্গভূতেহি ৰা অসেক্খধম্মেহি সমন্নাগতত্তা ‘‘উত্তমপুরিসো’’তি ৰুচ্চতি.

সীলৰাতি এত্থ কেনট্ঠেন সীলং? সীলনট্ঠেন সীলং. কিমিদং সীলনং নাম? সমাধানং, সুসীল্যৰসেন কাযকম্মাদীনং অৰিপ্পকিণ্ণতাতি অত্থো. অথ ৰা উপধারণং, ঝানাদিকুসলধম্মানং পতিট্ঠানৰসেন আধারভাৰোতি অত্থো. তস্মা সীলতি, সীলেতীতি ৰা সীলং. অযং তাৰ সদ্দলক্খণনযেন সীলট্ঠো. অপরে পন ‘‘সিরট্ঠো সীলট্ঠো, সীতলট্ঠো সীলট্ঠো, সিৰট্ঠো সীলট্ঠো’’তি নিরুত্তিনযেন অত্থং ৰণ্ণযন্তি. তযিদং পারিপূরিতো অতিসযতো ৰা সীলং অস্স অত্থীতি সীলৰা, চতুপারিসুদ্ধিসীলৰসেন সীলসম্পন্নোতি অত্থো. তত্থ যং জেট্ঠকসীলং, তং ৰিত্থারেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো’’তিআদি ৰুত্তন্তি একচ্চানং আচরিযানং অধিপ্পাযো.

অপরেন পন ভণন্তি – উভযত্থাপি পাতিমোক্খসংৰরো ভগৰতা ৰুত্তো. পাতিমোক্খসংৰরো এৰ হি সীলং, ইতরেসু ইন্দ্রিযসংৰরো ছদ্ৰাররক্খণমত্তমেৰ, আজীৰপারিসুদ্ধি ধম্মেন পচ্চযুপ্পাদনমত্তমেৰ, পচ্চযসন্নিস্সিতং পটিলদ্ধপচ্চযে ‘‘ইদমত্থ’’ন্তি পচ্চৰেক্খিত্ৰা পরিভুঞ্জনমত্তমেৰ. নিপ্পরিযাযেন পাতিমোক্খসংৰরোৰ সীলং. যস্স সো ভিন্নো, সো সীসচ্ছিন্নো পুরিসো ৰিয হত্থপাদে ‘‘সেসানি রক্খিস্সতী’’তি ন ৰত্তব্বো. যস্স পন সো অরোগো, অচ্ছিন্নসীসো ৰিয পুরিসো, তানি পুন পাকতিকানি কত্ৰা রক্খিতুং সক্কোতি. তস্মা সীলৰাতি ইমিনা পাতিমোক্খসীলমেৰ উদ্দিসিত্ৰা তং ৰিত্থারেতুং ‘‘পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো’’তিআদি ৰুত্তন্তি.

তত্থ পাতিমোক্খন্তি সিক্খাপদসীলং. তঞ্হি যো নং পাতি রক্খতি, তং মোক্খেতি মোচেতি আপাযিকাদীহি দুক্খেহীতি পাতিমোক্খং. সংৰরণং সংৰরো, কাযৰাচাহি অৰীতিক্কমো. পাতিমোক্খমেৰ সংৰরো পাতিমোক্খসংৰরো, তেন সংৰুতো পিহিতকাযৰাচোতি পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো. ইদমস্স তস্মিং সীলে পতিট্ঠিতভাৰপরিদীপনং. ৰিহরতীতি তদনুরূপৰিহারসমঙ্গিভাৰপরিদীপনং. আচারগোচরসম্পন্নোতি হেট্ঠা পাতিমোক্খসংৰরস্স, উপরি ৰিসেসানুযোগস্স চ উপকারকধম্মপরিদীপনং. অণুমত্তেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সাৰীতি পাতিমোক্খসীলতো অচৰনধম্মতাপরিদীপনং. সমাদাযাতি সিক্খাপদানং অনৰসেসতো আদানপরিদীপনং. সিক্খতীতি সিক্খায সমঙ্গিভাৰপরিদীপনং. সিক্খাপদেসূতি সিক্খিতব্বধম্মপরিদীপনং.

অপরো নযো – কিলেসানং বলৰভাৰতো পাপকিরিযায সুকরভাৰতো পুঞ্ঞকিরিযায চ দুক্করভাৰতো বহুক্খত্তুং অপাযেসু পতনসীলোতি পাতী, পুথুজ্জনো. অনিচ্চতায ৰা ভৰাদীসু কম্মৰেগক্খিত্তো ঘটিযন্তং ৰিয অনৰট্ঠানেন পরিব্ভমনতো গমনসীলোতি পাতী, মরণৰসেন ৰা তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে অত্তভাৰস্স পাতনসীলোতি পাতী, সত্তসন্তানো, চিত্তমেৰ ৰা. তং পাতিনং সংসারদুক্খতো মোক্খেতীতি পাতিমোক্খো. চিত্তস্স হি ৰিমোক্খেন সত্তো ৰিমুত্তো. ‘‘চিত্তৰোদানা ৰিসুজ্ঝন্তী’’তি (সং. নি. ৩.১০০) ‘‘অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুত্ত’’ন্তি (ম. নি. ২.২০৬) চ ৰুত্তং. অথ ৰা অৰিজ্জাদিনা হেতুনা সংসারে পততি গচ্ছতি পৰত্ততীতি পাতি. ‘‘অৰিজ্জানীৰরণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৰতং সংসরত’’ন্তি (সং. নি. ২.১২৪; ৫.৫২০) হি ৰুত্তং. তস্স পাতিনো সত্তস্স তণ্হাদিসংকিলেসত্তযতো মোক্খো এতেনাতি পাতিমোক্খো. ‘‘কণ্ঠেকালো’’তিআদীনং ৰিযস্স সমাসসিদ্ধি ৰেদিতব্বা.

অথ ৰা পাতেতি ৰিনিপাতেতি দুক্খেতি পাতি, চিত্তং. ৰুত্তঞ্হি ‘‘চিত্তেন নীযতি লোকো, চিত্তেন পরিকস্সতী’’তি (সং. নি. ১.৬২). তস্স পাতিনো মোক্খো এতেনাতি পাতিমোক্খো. পততি ৰা এতেন অপাযদুক্খে সংসারদুক্খে চাতি পাতি, তণ্হাদিসংকিলেসো. ৰুত্তঞ্হি ‘‘তণ্হা জনেতি পুরিসং (সং. নি. ১.৫৬-৫৭), তণ্হাদুতিযো পুরিসো’’তি (ইতিৰু. ১৫, ১০৫; চূল়নি. পারাযনানুগীতিগাথানিদ্দেস ১০৭) চ আদি. ততো পাতিতো মোক্খোতি পাতিমোক্খো. অথ ৰা পততি এত্থাতি পাতি, ছ অজ্ঝত্তিকানি বাহিরানি চ আযতনানি. ৰুত্তঞ্হি ‘‘ছসু লোকো সমুপ্পন্নো, ছসু কুব্বতি সন্থৰ’’ন্তি (সং. নি. ১.৭০). ততো ছঅজ্ঝত্তিকবাহিরাযতনসঙ্খাততো পাতিতো মোক্খোতি পাতিমোক্খো. অথ ৰা পাতো ৰিনিপাতো অস্স অত্থীতি পাতী, সংসারো. ততো মোক্খোতি পাতিমোক্খো. অথ ৰা সব্বলোকাধিপতিভাৰতো ধম্মিস্সরো ভগৰা পতীতি ৰুচ্চতি, মুচ্চতি এতেনাতি মোক্খো, পতিনো মোক্খো তেন পঞ্ঞত্তত্তাতি পতিমোক্খো, পতিমোক্খো এৰ পাতিমোক্খো. সব্বগুণানং ৰা মূলভাৰতো উত্তমট্ঠেন পতি চ সো যথাৰুত্তট্ঠেন মোক্খো চাতি পতিমোক্খো, পতিমোক্খো এৰ পাতিমোক্খো. তথা হি ৰুত্তং ‘‘পাতিমোক্খন্তি মুখমেতং পমুখমেত’’ন্তি (মহাৰ. ১৩৫) ৰিত্থারো.

অথ ৰা পইতি পকারে, অতীতি অচ্চন্তত্থে নিপাতো. তস্মা পকারেহি অচ্চন্তং মোক্খেতীতি পাতিমোক্খো. ইদঞ্হি সীলং সযং তদঙ্গৰসেন, সমাধিসহিতং পঞ্ঞাসহিতঞ্চ ৰিক্খম্ভনৰসেন সমুচ্ছেদৰসেন চ অচ্চন্তং মোক্খেতি মোচেতীতি পাতিমোক্খং. পতি পতি মোক্খোতি ৰা পতিমোক্খো, তম্হা তম্হা ৰীতিক্কমিতব্বদোসতো পতি পচ্চেকং মোক্খোতি অত্থো. পতিমোক্খো এৰ পাতিমোক্খো. মোক্খোতি ৰা নিব্বানং, তস্স মোক্খস্স পটিবিম্বভূতন্তি পতিমোক্খং. পাতিমোক্খসীলসংৰরো হি সূরিযস্স অরুণুগ্গমনং ৰিয নিব্বানস্স উদযভূতো তপ্পটিভাগো ৰিয হোতি যথারহং কিলেসনিব্বাপনতোতি পতিমোক্খং, পতিমোক্খং এৰ পাতিমোক্খং. অথ ৰা মোক্খং পতি ৰত্ততি মোক্খাভিমুখন্তি পতিমোক্খং, পতিমোক্খমেৰ পাতিমোক্খন্তি এৰং তাৰেত্থ পাতিমোক্খসদ্দস্স অত্থো ৰেদিতব্বো.

সংৰরতি পিদহতি এতেনাতি সংৰরো, পাতিমোক্খমেৰ সংৰরোতি পাতিমোক্খসংৰরো. অত্থতো পন ততো ততো ৰীতিক্কমিতব্বতো ৰিরতিযো চেতনা ৰা, তেন পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতো সমন্নাগতো পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতোতি ৰুত্তো. ৰুত্তঞ্হেতং ৰিভঙ্গে –

‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতো হোতি সমুপেতো উপগতো সমুপগতো সম্পন্নো সমন্নাগতো. তেন ৰুচ্চতি পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো’’তি (ৰিভ. ৫১১).

ৰিহরতীতি ইরিযাপথৰিহারেন ৰিহরতি, ইরিযতি, ৰত্ততি. আচারগোচরসম্পন্নোতি ৰেল়ুদানাদিমিচ্ছাজীৰস্স কাযপাগব্ভিযাদীনঞ্চ অকরণেন, সব্বসো অনাচারং ৰজ্জেত্ৰা ‘‘কাযিকো অৰীতিক্কমো, ৰাচসিকো অৰীতিক্কমো’’তি এৰং ৰুত্তভিক্খুসারুপ্পআচারসম্পত্তিযা ৰেসিযাদিঅগোচরং ৰজ্জেত্ৰা পিণ্ডপাতাদিঅত্থং উপসঙ্কমিতুং যুত্তট্ঠানসঙ্খাতগোচরেন চ সম্পন্নত্তা আচারগোচরসম্পন্নো. অপিচ যো ভিক্খু সত্থরি সগারৰো সপ্পতিস্সো সব্রহ্মচারীসু সগারৰো সপ্পতিস্সো হিরোত্তপ্পসম্পন্নো সুনিৰত্থো সুপারুতো পাসাদিকেন অভিক্কন্তেন পটিক্কন্তেন আলোকিতেন ৰিলোকিতেন সমিঞ্জিতেন পসারিতেন ওক্খিত্তচক্খু ইরিযাপথসম্পন্নো ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ জাগরিযানুযুত্তো সতিসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো অপ্পিচ্ছো সন্তুট্ঠো পৰিৰিত্তো অসংসট্ঠো আভিসমাচারিকেসু সক্কচ্চকারী গরুচিত্তীকারবহুলো ৰিহরতি, অযং ৰুচ্চতি আচারসম্পন্নো.

গোচরো পন – উপনিস্সযগোচরো, আরক্খগোচরো, উপনিবন্ধগোচরোতি তিৰিধো. তত্থ দসকথাৰত্থুগুণসমন্নাগতো ৰুত্তলক্খণো কল্যাণমিত্তো যং নিস্সায অসুতং সুণাতি, সুতং পরিযোদপেতি, কঙ্খং ৰিতরতি, দিট্ঠিং উজুকং করোতি, চিত্তং পসাদেতি, যস্স চ অনুসিক্খন্তো সদ্ধায ৰড্ঢতি, সীলেন, সুতেন, চাগেন, পঞ্ঞায ৰড্ঢতি, অযং উপনিস্সযগোচরো. যো ভিক্খু অন্তরঘরং পৰিট্ঠো ৰীথিং পটিপন্নো ওক্খিত্তচক্খু যুগমত্তদস্সাৰী সংৰুতো গচ্ছতি, ন হত্থিং ওলোকেন্তো, ন অস্সং, ন রথং, ন পত্তিং, ন ইত্থিং, ন পুরিসং ওলোকেন্তো, ন উদ্ধং ওলোকেন্তো, ন অধো ওলোকেন্তো, ন দিসাৰিদিসা পেক্খমানো গচ্ছতি, অযং আরক্খগোচরো. উপনিবন্ধগোচরো পন চত্তারো সতিপট্ঠানা, যত্থ ভিক্খু অত্তনো চিত্তং উপনিবন্ধতি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘কো চ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো গোচরো সকো পেত্তিকো ৰিসযো? যদিদং – চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তি (সং. নি. ৫.৩৭২).

ইতি যথাৰুত্তায আচারসম্পত্তিযা ইমায চ গোচরসম্পত্তিযা সমন্নাগতত্তা আচারগোচরসম্পন্নো.

অণুমত্তেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সাৰীতি অপ্পমত্তকেসু অণুপ্পমাণেসু অসঞ্চিচ্চ আপন্নসেখিযঅকুসলচিত্তুপ্পাদাদিভেদেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সনসীলো. যো হি ভিক্খু পরমাণুমত্তং ৰজ্জং অট্ঠসট্ঠিযোজনসতসহস্সুব্বেধসিনেরুপব্বতরাজসদিসং কত্ৰা পস্সতি, যোপি ভিক্খু সব্বলহুকং দুব্ভাসিতমত্তং পারাজিকসদিসং কত্ৰা পস্সতি, অযং অণুমত্তেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সাৰী নাম. সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসূতি যং কিঞ্চি সিক্খাপদেসু সিক্খিতব্বং, তং সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং অনৰসেসং সমাদিযিত্ৰা সিক্খতি ৰত্ততি, পূরেতীতি অত্থো. ইতি কল্যাণসীলোতি ইমিনা পকারেন কল্যাণসীলো সমানো. পুগ্গলাধিট্ঠানৰসেন হি নিদ্দিট্ঠং সীলং ‘‘এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু কল্যাণসীলো হোতী’’তি ৰুত্তপুগ্গলাধিট্ঠানৰসেনেৰ নিগমেত্ৰা ‘‘কল্যাণধম্মো’’তি এত্থ ৰুত্তধম্মে নিদ্দিসিতুকামেন ‘‘তেসং ধম্মানং ইদং সীলং অধিট্ঠান’’ন্তি দস্সেতুং পুন ‘‘ইতি কল্যাণসীলো’’তি ৰুত্তং. সত্তন্নং বোধিপক্খিযানন্তিআদি সব্বং হেট্ঠা ৰুত্তত্থমেৰ. পুন কল্যাণসীলোতিআদি নিগমনং.

গাথাসু দুক্কটন্তি দুট্ঠু কতং, দুচ্চরিতন্তি অত্থো. হিরিমনন্তি হিরিমন্তং হিরিসম্পন্নং, সব্বসো পাপপৰত্তিযা জিগুচ্ছনসভাৰন্তি অত্থো. হিরিমনন্তি ৰা হিরিসহিতচিত্তং. হিরিগ্গহণেনেৰ চেত্থ ওত্তপ্পম্পি গহিতন্তি ৰেদিতব্বং. হিরোত্তপ্পগ্গহণেন চ সব্বসো দুচ্চরিতাভাৰস্স হেতুং দস্সেন্তো কল্যাণসীলতং হেতুতো ৰিভাৰেতি. সম্বোধীতি অরিযঞাণং, তং গচ্ছন্তি ভজন্তীতি সম্বোধিগামিনো, বোধিপক্খিকাতি অত্থো. অনুস্সদন্তি রাগুস্সদাদিরহিতং. ‘‘তথাৰিধ’’ন্তিপি পঠন্তি. ‘‘বোধিপক্খিকানং ধম্মানং ভাৰনানুযোগমনুযুত্তো’’তি যথা যথা পুব্বে ৰুত্তং, তথাৰিধং তাদিসন্তি অত্থো. দুক্খস্সাতি ৰট্টদুক্খস্স, ৰট্টদুক্খহেতুনো ৰা. ইধেৰ খযমত্তনোতি আসৰক্খযাধিগমেন অত্তনো ৰট্টদুক্খহেতুনো সমুদযপক্খিযস্স কিলেসগণস্স ইধেৰ ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে খযং অনুপ্পাদং পজানাতি, ৰট্টদুক্খস্সেৰ ৰা ইধেৰ চরিমকচিত্তনিরোধেন খযং খীণভাৰং পজানাতি. তেহি ধম্মেহি সম্পন্নন্তি তেহি যথাৰুত্তসীলাদিধম্মেহি সমন্নাগতং. অসিতন্তি তণ্হাদিট্ঠিনিস্সযানং পহীনত্তা অসিতং, কত্থচি অনিস্সিতং. সব্বলোকস্সাতি সব্বস্মিং সত্তলোকে. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

অট্ঠমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. দানসুত্তৰণ্ণনা

৯৮. নৰমে দানন্তি দাতব্বং, সৰত্থুকা ৰা চেতনা দানং, সম্পত্তিপরিচ্চাগস্সেতং অধিৰচনং. আমিসদানন্তি চত্তারো পচ্চযা দেয্যভাৰৰসেন আমিসদানং নাম. তে হি তণ্হাদীহি আমসিতব্বতো আমিসন্তি ৰুচ্চন্তি. তেসং ৰা পরিচ্চাগচেতনা আমিসদানং. ধম্মদানন্তি ইধেকচ্চো ‘‘ইমে ধম্মা কুসলা, ইমে ধম্মা অকুসলা, ইমে ধম্মা সাৰজ্জা, ইমে ধম্মা অনৰজ্জা, ইমে ৰিঞ্ঞুগরহিতা, ইমে ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থা; ইমে সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তি, ইমে হিতায সুখায সংৰত্তন্তী’’তি কুসলাকুসলকম্মপথে ৰিভজন্তো কম্মকম্মৰিপাকে ইধলোকপরলোকে পচ্চক্খতো দস্সেন্তো ৰিয পাকটং করোন্তো অকুসলেহি ধম্মেহি নিৰত্তাপেন্তো, কুসলেসু ধম্মেসু পতিট্ঠাপেন্তো, ধম্মং দেসেতি, ইদং ধম্মদানং. যো পন ‘‘ইমে ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যা, ইমে পরিঞ্ঞেয্যা, ইমে পহাতব্বা, ইমে সচ্ছিকাতব্বা, ইমে ভাৰেতব্বা’’তি সচ্চানি ৰিভাৰেন্তো অমতাধিগমায পটিপত্তিধম্মং দেসেতি, ইদং সিখাপ্পত্তং ধম্মদানং নাম. এতদগ্গন্তি এতং অগ্গং. যদিদন্তি যং ইদং ধম্মদানং ৰুত্তং, এতং ইমেসু দ্ৰীসু দানেসু অগ্গং সেট্ঠং উত্তমং. ৰিৰট্টগামিধম্মদানঞ্হি নিস্সায সব্বানত্থতো পরিমুচ্চতি, সকলং ৰট্টদুক্খং অতিক্কমতি. লোকিযং পন ধম্মদানং সব্বেসং দানানং নিদানং সব্বসম্পত্তীনং মূলং. তেনাহ –

‘‘সব্বদানং ধম্মদানং জিনাতি, সব্বরসং ধম্মরসো জিনাতি;

সব্বরতিং ধম্মরতী জিনাতি, তণ্হক্খযো সব্বদুক্খং জিনাতী’’তি. (ধ. প. ৩৫৪) –

অভযদানমেত্থ ধম্মদানেনেৰ সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং.

সাধারণভোগিতাধিপ্পাযেন অত্তনা পরিভুঞ্জিতব্বতো চতুপচ্চযতো সযমেৰ অভুঞ্জিত্ৰা পরেসং সংৰিভজনং আমিসসংৰিভাগো. সাধারণভোগিতাধিপ্পাযেনেৰ অত্তনা ৰিদিতস্স অধিগতস্স ধম্মস্স অপ্পোস্সুক্কো অহুত্ৰা পরেসং উপদেসো ধম্মসংৰিভাগো. চতূহি পচ্চযেহি চতূহি চ সঙ্গহৰত্থূহি পরেসং অনুগ্গণ্হনং অনুকম্পনং আমিসানুগ্গহো. ৰুত্তনযেনেৰ ধম্মেন পরেসং অনুগ্গণ্হনং অনুকম্পনং ধম্মানুগ্গহো. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

গাথাসু যমাহু দানং পরমন্তি যং দানং চিত্তখেত্তদেয্যধম্মানং উল়ারভাৰেন পরমং উত্তমং, ভোগসম্পত্তিআদীনং ৰা পূরণতো ফলনতো, পরস্স ৰা লোভমচ্ছরিযাদিকস্স পটিপক্খস্স মদ্দনতো হিংসনতো ‘‘পরম’’ন্তি বুদ্ধা ভগৰন্তো আহু. অনুত্তরন্তি যং দানং চেতনাদিসম্পত্তিযা সাতিসযপৰত্তিযা অগ্গভাৰেন অগ্গৰিপাকত্তা চ উত্তররহিতং অনুত্তরভাৰসাধনং চাতি আহু. যং সংৰিভাগন্তি এত্থাপি ‘‘পরমং অনুত্তর’’ন্তি পদদ্ৰযং আনেত্ৰা যোজেতব্বং. অৰণ্ণযীতি কিত্তযি, ‘‘ভোজনং, ভিক্খৰে, দদমানো দাযকো পটিগ্গাহকানং পঞ্চ ঠানানি দেতী’’তিআদিনা (অ. নি. ৫.৩৭), ‘‘এৰং চে, ভিক্খৰে, সত্তা জানেয্যুং দানসংৰিভাগস্স ৰিপাক’’ন্তিআদিনা (ইতিৰু. ২৬) চ পসংসযি. যথা পন দানং সংৰিভাগো চ পরমং অনুত্তরঞ্চ হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘অগ্গম্হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অগ্গম্হীতি সীলাদিগুণৰিসেসযোগেন সেট্ঠে অনুত্তরে পুঞ্ঞক্খেত্তে সম্মাসম্বুদ্ধে অরিযসঙ্ঘে চ. পসন্নচিত্তোতি কম্মফলসদ্ধায রতনত্তযসদ্ধায চ চিত্তং পসাদেন্তো ওকপ্পেন্তো. চিত্তসম্পত্তিযা হি খেত্তসম্পত্তিযা চ পরিত্তেপি দেয্যধম্মে দানং মহানুভাৰং হোতি মহাজুতিকং মহাৰিপ্ফারং. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘নত্থি চিত্তে পসন্নম্হি, অপ্পকা নাম দক্খিণা;

তথাগতে ৰা সম্বুদ্ধে, অথ ৰা তস্স সাৰকে’’তি. (ৰি. ৰ. ৮০৪; নেত্তি. ৯৫);

ৰিঞ্ঞূতি সপ্পঞ্ঞো. পজানন্তি সম্মদেৰ দানফলং দানানিসংসং পজানন্তো. কো ন যজেথ কালেতি যুত্তপ্পত্তকালে কো নাম দানং ন দদেয্য? সদ্ধা, দেয্যধম্মো, পটিগ্গাহকাতি ইমেসং তিণ্ণং সম্মুখিভূতকালেযেৰ হি দানং সম্ভৰতি, ন অঞ্ঞথা, পটিগ্গাহকানং ৰা দাতুং যুত্তকালে.

এৰং পঠমগাথায আমিসদানসংৰিভাগানুগ্গহে দস্সেত্ৰা ইদানি ধম্মদানসংৰিভাগানুগ্গহে দস্সেতুং ‘‘যে চেৰ ভাসন্তী’’তি দুতিযগাথমাহ. তত্থ উভযন্তি ‘‘ভাসন্তি সুণন্তী’’তি ৰুত্তা দেসকা পটিগ্গাহকাতি উভযং. অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো – যে সুগতস্স ভগৰতো সাসনে সদ্ধম্মে পসন্নচিত্তা ৰিমুত্তাযতনসীসে ঠত্ৰা দেসেন্তি পটিগ্গণ্হন্তি চ, তেসং দেসকপটিগ্গাহকানং সো ধম্মদানধম্মসংৰিভাগধম্মানুগ্গহসঙ্খাতো অত্থো. পরমত্থসাধনতো পরমো. তণ্হাসংকিলেসাদিসব্বসংকিলেসমলৰিসোধনেন ৰিসুজ্ঝতি. কীদিসানং? যে অপ্পমত্তা সুগতস্স সাসনে. যে চ –

‘‘সব্বপাপস্স অকরণং, কুসলস্স উপসম্পদা;

সচিত্তপরিযোদপনং, এতং বুদ্ধান সাসন’’ন্তি. (দী. নি. ২.৯০; ধ. প. ১৮৩) –

সঙ্খেপতো এৰং পকাসিতে সম্মাসম্বুদ্ধস্স সাসনে ওৰাদে অনুসিট্ঠিযং অপ্পমত্তা অধিসীলসিক্খাদযো সক্কচ্চং সম্পাদেন্তি. তেসং ৰিসুজ্ঝতি, অরহত্তফলৰিসুদ্ধিযা অতিৰিয ৰোদাযতীতি.

নৰমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. তেৰিজ্জসুত্তৰণ্ণনা

৯৯. দসমে ধম্মেনাতি ঞাযেন, সম্মাপটিপত্তিসঙ্খাতেন হেতুনা কারণেন. যায হি পটিপদায তেৰিজ্জো হোতি, সা পটিপদা ইধ ধম্মোতি ৰেদিতব্বা. কা পন সা পটিপদাতি? চরণসম্পদা চ ৰিজ্জাসম্পদা চ. তেৰিজ্জন্তি পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণাদীহি তীহি ৰিজ্জাহি সমন্নাগতং. ব্রাহ্মণন্তি বাহিতপাপব্রাহ্মণং. পঞ্ঞাপেমীতি ‘‘ব্রাহ্মণো’’তি জানাপেমি পতিট্ঠপেমি. নাঞ্ঞং লপিতলাপনমত্তেনাতি অঞ্ঞং জাতিমত্তব্রাহ্মণং অট্ঠকাদীহি লপিতমত্তৰিপ্পলপনমত্তেন ব্রাহ্মণং ন পঞ্ঞাপেমীতি. অথ ৰা লপিতলাপনমত্তেনাতি মন্তানং অজ্ঝেনঅজ্ঝাপনমত্তেন. উভযথাপি যং পন ব্রাহ্মণা সামৰেদাদিৰেদত্তযঅজ্ঝেনেন তেৰিজ্জং ব্রাহ্মণং ৰদন্তি, তং পটিক্খিপতি. ভগৰতা হি ‘‘পরমত্থতো অতেৰিজ্জং ব্রাহ্মণংযেৰ চেতে ভোৰাদিনো অৰিজ্জানিৰুতা ‘তেৰিজ্জো ব্রাহ্মণো’তি ৰদন্তি, এৰং পন তেৰিজ্জো ব্রাহ্মণো হোতী’’তি দস্সনত্থং তথা বুজ্ঝনকানং পুগ্গলানং অজ্ঝাসযেন অযং দেসনা আরদ্ধা.

তত্থ যস্মা ৰিজ্জাসম্পন্নো চরণসম্পন্নোযেৰ হোতি চরণসম্পদায ৰিনা ৰিজ্জাসম্পত্তিযা অভাৰতো, তস্মা চরণসম্পদং অন্তোগধং কত্ৰা ৰিজ্জাসীসেনেৰ ব্রাহ্মণং পঞ্ঞাপেতুকামো ‘‘ধম্মেনাহং, ভিক্খৰে, তেৰিজ্জং ব্রাহ্মণং পঞ্ঞাপেমী’’তি দেসনং সমুট্ঠাপেত্ৰা ‘‘কথঞ্চাহং, ভিক্খৰে, ধম্মেন তেৰিজ্জং ব্রাহ্মণং পঞ্ঞাপেমী’’তি কথেতুকম্যতায পুচ্ছং কত্ৰা পুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায ৰিজ্জত্তযং ৰিভজন্তো ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ’’তিআদিমাহ.

তত্থ অনেকৰিহিতন্তি অনেকৰিধং, অনেকেহি ৰা পকারেহি পৰত্তিতং, সংৰণ্ণিতন্তি অত্থো. পুব্বেনিৰাসন্তি সমনন্তরাতীতভৰং আদিং কত্ৰা তত্থ তত্থ নিৰুত্থক্খন্ধসন্তানং. নিৰুত্থন্তি অজ্ঝাৰুত্থং অনুভূতং, অত্তনো সন্তানে উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধং, নিৰুত্থধম্মং ৰা নিৰুত্থং, গোচরনিৰাসেন নিৰুত্থং, অত্তনো ৰিঞ্ঞাণেন ৰিঞ্ঞাতং পরৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতম্পি ৰা ছিন্নৰটুমকানুস্সরণাদীসু. অনুস্সরতীতি ‘‘একম্পি জাতিং দ্ৰেপি জাতিযো’’তি এৰং জাতিপটিপাটিৰসেন অনুগন্ত্ৰা সরতি, অনুদেৰ ৰা সরতি, চিত্তে অভিনিন্নামিতে পরিকম্মসমনন্তরং সরতি.

সেয্যথিদন্তি আরদ্ধপ্পকারদস্সনত্থে নিপাতো. তেনেৰ য্ৰাযং পুব্বেনিৰাসো আরদ্ধো হোতি, তস্স পকারং দস্সেন্তো ‘‘একম্পি জাতি’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ একম্পি জাতিন্তি একম্পি পটিসন্ধিমূলকং চুতিপরিযোসানং একভৰপরিযাপন্নং খন্ধসন্তানং. এস নযো দ্ৰেপি জাতিযোতিআদীসু. অনেকেপি সংৰট্টকপ্পেতিআদীসু পন পরিহাযমানো কপ্পো সংৰট্টকপ্পো, ৰড্ঢমানো ৰিৰট্টকপ্পো. তত্থ সংৰট্টেন সংৰট্টট্ঠাযী গহিতো হোতি তম্মূলকত্তা, ৰিৰট্টেন চ ৰিৰট্টট্ঠাযী. এৰঞ্হি সতি যানি তানি ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, কপ্পস্স অসঙ্খ্যেয্যানি. কতমানি চত্তারি? সংৰট্টো, সংৰট্টট্ঠাযী, ৰিৰট্টো, ৰিৰট্টট্ঠাযী’’তি (অ. নি. ৪.১৫৬) ৰুত্তানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি, তানি পরিগ্গহিতানি হোন্তি.

তত্থ তযো সংৰট্টা – তেজোসংৰট্টো, আপোসংৰট্টো, ৰাযোসংৰট্টোতি. তিস্সো সংৰট্টসীমা – আভস্সরা, সুভকিণ্হা, ৰেহপ্ফলাতি. যদা কপ্পো তেজেন সংৰট্টতি, আভস্সরতো হেট্ঠা অগ্গিনা ডয্হতি. যদা উদকেন সংৰট্টতি, সুভকিণ্হতো হেট্ঠা উদকেন ৰিলীযতি. যদা ৰাতেন সংৰট্টতি, ৰেহপ্ফলতো হেট্ঠা ৰাতেন ৰিদ্ধংসিযতি. ৰিত্থারতো পন কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়ং একতো ৰিনস্সতি. ইতি এৰরূপো অযং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরন্তো ভিক্খু অনেকেপি সংৰট্টকপ্পে অনেকেপি ৰিৰট্টকপ্পে অনেকেপি সংৰট্টৰিৰট্টকপ্পে অনুস্সরতি. কথং? অমুত্রাসিন্তিআদিনা নযেন.

তত্থ অমুত্রাসিন্তি অমুম্হি সংৰট্টকপ্পে অমুম্হি ভৰে ৰা যোনিযা ৰা গতিযা ৰা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা ৰা সত্তাৰাসে ৰা সত্তনিকাযে ৰা অহমহোসিং. এৰংনামোতি তিস্সো ৰা ফুস্সো ৰা. এৰংগোত্তোতি গোতমো ৰা কস্সপো ৰা. এৰংৰণ্ণোতি ওদাতো ৰা সামো ৰা. এৰমাহারোতি সালিমংসোদনাহারো ৰা পৰত্তফলভোজনো ৰা. এৰংসুখদুক্খপ্পটিসংৰেদীতি অনেকপ্পকারানং কাযিকচেতসিকানং সামিসনিরামিসাদিপ্পভেদানং ৰা সুখদুক্খানং পটিসংৰেদী. এৰমাযুপরিযন্তোতি এৰং ৰস্সসতপরিমাণাযুপরিযন্তো ৰা চতুরাসীতিকপ্পসতসহস্সপরিমাণাযুপরিযন্তো ৰা. সো ততো চুতো অমুত্র উদপাদিন্তি সোহং ততো ভৰতো যোনিতো গতিতো ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিতো সত্তাৰাসতো সত্তনিকাযতো ৰা চুতো পুন অমুকস্মিং নাম ভৰে যোনিযা গতিযা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা সত্তাৰাসে সত্তনিকাযে ৰা উদপাদিং. তত্রাপাসিন্তি অথ তত্রপি ভৰে যোনিযা গতিযা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা সত্তাৰাসে সত্তনিকাযে ৰা পুন অহোসিং. এৰংনামোতিআদি ৰুত্তনযমেৰ.

অথ ৰা যস্মা ‘‘অমুত্রাসি’’ন্তি ইদং অনুপুব্বেন আরোহন্তস্স অত্তনো অভিনীহারানুরূপং যথাবলং সরণং, ‘‘সো ততো চুতো’’তি পটিনিৰত্তন্তস্স পচ্চৰেক্খণং, তস্মা ‘‘ইধূপপন্নো’’তি ইমিস্সা ইধূপপত্তিযা অনন্তরং ‘‘অমুত্র উদপাদি’’ন্তি ৰুত্তং. তত্রাপাসিন্তি তত্রপি ভৰে…পে… সত্তনিকাযে ৰা আসিং. এৰংনামোতি দত্তো ৰা মিত্তো ৰা, এৰংগোত্তোতি ৰাসেট্ঠো ৰা কস্সপো ৰা. এৰংৰণ্ণোতি কাল়ো ৰা ওদাতো ৰা. এৰমাহারোতি সুধাহারো ৰা সালিওদনাদিআহারো ৰা. এৰংসুখদুক্খপ্পটিসংৰেদীতি দিব্বসুখপ্পটিসংৰেদী ৰা মানুসসুখদুক্খপ্পটিসংৰেদী ৰা. এৰমাযুপরিযন্তোতি এৰং তংতংপরমাযুপরিযন্তো. সো ততো চুতোতি সোহং ততো ভৰাদিতো চুতো. ইধূপপন্নোতি ইধ ইমস্মিং চরিমভৰে মনুস্সো হুত্ৰা উপপন্নো নিব্বত্তো.

ইতীতি এৰং. সাকারং সউদ্দেসন্তি নামগোত্তাদিৰসেন সউদ্দেসং, ৰণ্ণাদিৰসেন সাকারং. নামগোত্তেন হি সত্তা ‘‘তিস্সো গোতমো’’তি উদ্দিসীযন্তি, ৰণ্ণাদীহি ‘‘সামো ওদাতো’’তি নানত্ততো পঞ্ঞাযন্তি. তস্মা নামগোত্তং উদ্দেসো, ইতরে আকারা. অযমস্স পঠমা ৰিজ্জা অধিগতাতি অযং ইমিনা ভিক্খুনা পঠমং অধিগমৰসেন পঠমা, ৰিদিতকরণট্ঠেন ৰিজ্জা অধিগতা সচ্ছিকতা হোতি. কিং পনাযং ৰিদিতং করোতি? পুব্বেনিৰাসং. অৰিজ্জাতি তস্সেৰ পুব্বেনিৰাসস্স অৰিদিতকরণট্ঠেন তস্স পটিচ্ছাদকমোহো ৰুচ্চতি. তমোতি স্ৰেৰ মোহো পটিচ্ছাদকট্ঠেন তমোতি ৰুচ্চতি. আলোকোতি সা এৰ ৰিজ্জা ওভাসকরণট্ঠেন আলোকো. এত্থ চ ৰিজ্জা অধিগতাতি অযং অত্থো, সেসং পসংসাৰচনং. যোজনা পনেত্থ – অযং খো তেন ভিক্খুনা ৰিজ্জা অধিগতা, তস্স অধিগতৰিজ্জস্স অৰিজ্জা ৰিহতা, ৰিনট্ঠাতি অত্থো. কস্মা? যস্মা ৰিজ্জা উপ্পন্নাতি. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো.

যথা তন্তি এত্থ যথাতি ওপম্মত্থে, তন্তি নিপাতমত্তং. সতিযা অৰিপ্পৰাসেন অপ্পমত্তস্স. ৰীরিযাতাপেন আতাপিনো. কাযে চ জীৰিতে চ অনপেক্খতায পহিতত্তস্স পেসিতচিত্তস্সাতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতো অৰিজ্জা ৰিহঞ্ঞেয্য, ৰিজ্জা উপ্পজ্জেয্য, তমো ৰিহঞ্ঞেয্য, আলোকো উপ্পজ্জেয্য; এৰমেৰ তস্স ভিক্খুনো অৰিজ্জা ৰিহতা, ৰিজ্জা উপ্পন্না, তমো ৰিহতো, আলোকো উপ্পন্নো, তস্স পধানানুযোগস্স অনুরূপমেৰ ফলং লভিত্ৰা ৰিহরতীতি.

দিব্বেন চক্খুনাতি এত্থ যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. ৰিসুদ্ধেনাতি চুতূপপাতদস্সনেন দিট্ঠিৰিসুদ্ধিহেতুভাৰতো ৰিসুদ্ধং. যো হি চুতিমত্তমেৰ পস্সতি ন উপপাতং, সো উচ্ছেদদিট্ঠিং গণ্হাতি. যো উপপাতমত্তমেৰ পস্সতি ন চুতিং, সো নৰসত্তপাতুভাৰদিট্ঠিং গণ্হাতি. যো পন তদুভযং পস্সতি, সো যস্মা দুৰিধম্পি তং দিট্ঠিগতং অতিৰত্ততি, তস্মাস্স তং দস্সনং দিট্ঠিৰিসুদ্ধিহেতু হোতি, তদুভযম্পাযং বুদ্ধপুত্তো পস্সতি. তেন ৰুত্তং ‘‘চুতূপপাতদস্সনেন দিট্ঠিৰিসুদ্ধিহেতুভাৰতো ৰিসুদ্ধ’’ন্তি. একাদসউপক্কিলেসৰিরহতো ৰা ৰিসুদ্ধং. যথাহ ‘‘ৰিচিকিচ্ছা চিত্তস্স উপক্কিলেসোতি – ইতি ৰিদিত্ৰা ৰিচিকিচ্ছং চিত্তস্স উপক্কিলেসং পজহিং, অমনসিকারো…পে… থিনমিদ্ধং, ছম্ভিতত্তং, উপ্পিল্লং, দুট্ঠুল্লং, অচ্চারদ্ধৰীরিযং, অতিলীনৰীরিযং, অভিজপ্পা, নানত্তসঞ্ঞা, অতিনিজ্ঝাযিতত্তং রূপানং চিত্তস্স উপক্কিলেসো’’তি (ম. নি. ৩.২৪২) এৰং ৰুত্তেহি একাদসহি উপক্কিলেসেহি অনুপক্কিলিট্ঠত্তা ৰিসুদ্ধং. মনুস্সূপচারং অতিক্কমিত্ৰা রূপদস্সনেন অতিক্কন্তমানুসকং, মংসচক্খুং ৰা অতিক্কন্তত্তা অতিক্কন্তমানুসকং. তেন দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন. সত্তে পস্সতীতি মনুস্সমংসচক্খুনা ৰিয সত্তে পস্সতি দক্খতি আলোকেতি.

চৰমানে উপপজ্জমানেতি এত্থ চুতিক্খণে উপপত্তিক্খণে ৰা দিব্বচক্খুনাপি দট্ঠুং ন সক্কা. যে পন আসন্নচুতিকা ইদানি চৰিস্সন্তি, তে চৰমানা. যে চ গহিতপটিসন্ধিকা সম্পতিনিব্বত্তা ৰা, তে উপপজ্জমানাতি অধিপ্পেতা. তে এৰরূপে চৰমানে উপপজ্জমানে চ পস্সতীতি দস্সেতি. হীনেতি মোহনিস্সন্দযুত্তত্তা হীনানং জাতিকুলভোগাদীনং ৰসেন হীল়িতে পরিভূতে. পণীতেতি অমোহনিস্সন্দযুত্তত্তা তব্বিপরীতে. সুৰণ্ণেতি অদোসনিস্সন্দযুত্তত্তা ইট্ঠকন্তমনাপৰণ্ণযুত্তে. দুব্বণ্ণেতি দোসনিস্সন্দযুত্তত্তা অনিট্ঠঅকন্তামনাপৰণ্ণযুত্তে. অভিরূপে ৰিরূপেতিপি অত্থো. সুগতেতি সুগতিগতে, অলোভনিস্সন্দযুত্তত্তা ৰা অড্ঢে মহদ্ধনে. দুগ্গতেতি দুগ্গতিগতে, লোভনিস্সন্দযুত্তত্তা ৰা দলিদ্দে অপ্পন্নপানভোজনে. যথাকম্মূপগেতি যং যং কম্মং উপচিতং, তেন তেন উপগতে. তত্থ পুরিমেহি ‘‘চৰমানে’’তিআদীহি দিব্বচক্খুকিচ্চং ৰুত্তং, ইমিনা পন পদেন যথাকম্মূপগঞাণকিচ্চং.

তস্স চ ঞাণস্স অযং উপ্পত্তিক্কমো – ইধ ভিক্খু হেট্ঠা নিরযাভিমুখং আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা নেরযিকে সত্তে পস্সতি মহন্তং দুক্খং অনুভৰমানে, ইদং দস্সনং দিব্বচক্খুঞাণকিচ্চমেৰ. সো চ এৰং মনসি করোতি ‘‘কিং নু খো কম্মং কত্ৰা ইমে সত্তা এতং দুক্খং অনুভৰন্তী’’তি, অথস্স ‘‘ইদং নাম কত্ৰা’’তি তংকম্মারম্মণং ঞাণং উপ্পজ্জতি. তথা উপরি দেৰলোকাভিমুখং আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা নন্দনৰনমিস্সকৰনফারুসকৰনাদীসু সত্তে পস্সতি দিব্বসম্পত্তিং অনুভৰমানে, ইদম্পি দস্সনং দিব্বচক্খুঞাণকিচ্চমেৰ. সো এৰং মনসি করোতি ‘‘কিং নু খো কম্মং কত্ৰা ইমে সত্তা এতং সম্পত্তিং অনুভৰন্তী’’তি? অথস্স ‘‘ইদং নাম কত্ৰা’’তি তংকম্মারম্মণং ঞাণং উপ্পজ্জতি, ইদং যথাকম্মূপগঞাণং নাম. ইমস্স ৰিসুং পরিকম্মং নাম নত্থি. যথা চিমস্স, এৰং অনাগতংসঞাণস্সপি. দিব্বচক্খুপাদকানেৰ হি ইমানি দিব্বচক্খুনা সহেৰ ইজ্ঝন্তি. কাযদুচ্চরিতেনাতিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ. ইধ ৰিজ্জাতি দিব্বচক্খুঞাণৰিজ্জা. অৰিজ্জাতি সত্তানং চুতিপটিসন্ধিচ্ছাদিকা অৰিজ্জা. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

ততিযৰারে ৰিজ্জাতি অরহত্তমগ্গঞাণৰিজ্জা. অৰিজ্জাতি চতুসচ্চপ্পটিচ্ছাদিকা অৰিজ্জা. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. এৰং খোতিআদি নিগমনং.