২. চক্খুসুত্তৰণ্ণনা

৬১. দুতিযে চক্খূনীতি চক্খন্তীতি চক্খূনি, সমৰিসমং আচিক্খন্তানি ৰিয পৰত্তন্তীতি অত্থো. অথ ৰা চক্খনট্ঠেন চক্খূনি. কিমিদং চক্খনং নাম? অস্সাদনং, তথা হি ৰদন্তি ‘‘মধুং চক্খতি ব্যঞ্জনং চক্খতী’’তি ইমানি চ আরম্মণরসং অনুভৰন্তানি অস্সাদেন্তানি ৰিয হোন্তীতি চক্খনট্ঠেন চক্খূনি. তানি পন সঙ্খেপতো দ্ৰে চক্খূনি – ঞাণচক্খু, মংসচক্খু চাতি. তেসু মংসচক্খু হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. ঞাণচক্খু দিব্বচক্খু, পঞ্ঞাচক্খূতি ইধ দ্ৰিধা কত্ৰা ৰুত্তং.

তত্থ দিব্বচক্খূতি দিব্বসদিসত্তা দিব্বং. দেৰতানঞ্হি সুচরিতকম্মনিব্বত্তং পিত্তসেম্হরুহিরাদীহি অপলিবুদ্ধং উপক্কিলেসৰিমুত্ততায দূরেপি আরম্মণগ্গহণসমত্থং দিব্বং পসাদচক্খু হোতি. ইদঞ্চাপি ৰীরিযভাৰনাবলনিব্বত্তং ঞাণচক্খু তাদিসমেৰাতি দিব্বসদিসত্তা দিব্বং, দিব্বৰিহারৰসেন পটিলদ্ধত্তা অত্তনো চ দিব্বৰিহারসন্নিস্সিতত্তা আলোকপরিগ্গহেন মহাজুতিকত্তা. তিরোকুট্টাদিগতরূপদস্সনেন মহাগতিকত্তাপি দিব্বং. তং সব্বং সদ্দসত্থানুসারেন ৰেদিতব্বং. দস্সনট্ঠেন চক্খুকিচ্চকরণেন চক্খুমিৰাতিপি চক্খু, দিব্বঞ্চ তং চক্খু চাতি দিব্বচক্খু.

পজানাতীতি পঞ্ঞা. কিং পজানাতি? চত্তারি অরিযসচ্চানি ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তিআদিনা. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘পজানাতীতি খো, আৰুসো, তস্মা পঞ্ঞাতি ৰুচ্চতি. কিঞ্চ পজানাতি? ইদং দুক্খ’’ন্তিআদি (ম. নি. ১.৪৪৯).

অট্ঠকথাযং পন ‘‘পঞ্ঞাপনৰসেন পঞ্ঞা. কিন্তি পঞ্ঞাপেতি? অনিচ্চন্তি পঞ্ঞাপেতি, দুক্খন্তি পঞ্ঞাপেতি, অনত্তাতি পঞ্ঞাপেতী’’তি ৰুত্তং. সা পনাযং লক্খণাদিতো যথাসভাৰপটিৰেধলক্খণা, অক্খলিতপটিৰেধলক্খণা ৰা কুসলিস্সাসখিত্তউসুপটিৰেধো ৰিয, ৰিসযোভাসনরসা পদীপো ৰিয, অসম্মোহপচ্চুপট্ঠানা অরঞ্ঞগতসুদেসকো ৰিয. ৰিসেসতো পনেত্থ আসৰক্খযঞাণসঙ্খাতা পঞ্ঞা চতুসচ্চদস্সনট্ঠেন পঞ্ঞাচক্খূতি অধিপ্পেতা. যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদী’’তি (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৰ. ১৫).

এতেসু চ মংসচক্খু পরিত্তং, দিব্বচক্খু মহগ্গতং, ইতরং অপ্পমাণং. মংসচক্খু রূপং, ইতরানি অরূপানি. মংসচক্খু দিব্বচক্খু চ লোকিযানি সাসৰানি রূপৰিসযানি, ইতরং লোকুত্তরং অনাসৰং চতুসচ্চৰিসযং. মংসচক্খু অব্যাকতং, দিব্বচক্খু সিযা কুসলং সিযা অব্যাকতং, তথা পঞ্ঞাচক্খু. মংসচক্খু কামাৰচরং, দিব্বচক্খু রূপাৰচরং, ইতরং লোকুত্তরন্তি এৰমাদি ৰিভাগা ৰেদিতব্বা.

গাথাসু অনুত্তরন্তি পঞ্ঞাচক্খুং সন্ধায ৰুত্তং. তঞ্হি আসৰক্খযঞাণভাৰতো অনুত্তরং. অক্খাসি পুরিসুত্তমোতি পুরিসানং উত্তমো অগ্গো সম্মাসম্বুদ্ধো দেসেসি. উপ্পাদোতি মংসচক্খুস্স পৰত্তি. মগ্গোতি উপাযো, দিব্বচক্খুস্স কারণং. পকতিচক্খুমতো এৰ হি দিব্বচক্খু উপ্পজ্জতি, যস্মা কসিণালোকং ৰড্ঢেত্ৰা দিব্বচক্খুঞাণস্স উপ্পাদনং, সো চ কসিণমণ্ডলে উগ্গহনিমিত্তেন ৰিনা নত্থীতি. যতোতি যদা. ঞাণন্তি আসৰক্খযঞাণং. তেনেৰাহ ‘‘পঞ্ঞাচক্খু অনুত্তর’’ন্তি. যস্স চক্খুস্স পটিলাভাতি যস্স অরিযস্স পঞ্ঞাচক্খুস্স উপ্পত্তিযা ভাৰনায সব্বস্মা ৰট্টদুক্খতো পমুচ্চতি পরিমুচ্চতীতি.

দুতিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.