৬. উগ্গসেনৰত্থু

মুঞ্চ পুরেতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো উগ্গসেনং আরব্ভ কথেসি.

পঞ্চসতা কির নটা সংৰচ্ছরে ৰা ছমাসে ৰা পত্তে রাজগহং গন্ত্ৰা রঞ্ঞো সত্তাহং সমজ্জং কত্ৰা বহুং হিরঞ্ঞসুৰণ্ণং লভন্তি, অন্তরন্তরে উক্খেপদাযানং পরিযন্তো নত্থি. মহাজনো মঞ্চাতিমঞ্চাদীসু ঠত্ৰা সমজ্জং ওলোকেসি. অথেকা লঙ্ঘিকধীতা ৰংসং অভিরুয্হ তস্স উপরি পরিৰত্তিত্ৰা তস্স পরিযন্তে আকাসে চঙ্কমমানা নচ্চতি চেৰ গাযতি চ. তস্মিং সমযে উগ্গসেনো নাম সেট্ঠিপুত্তো সহাযকেন সদ্ধিং মঞ্চাতিমঞ্চে ঠিতো তং ওলোকেত্ৰা তস্সা হত্থপাদৰিক্খেপাদীসু উপ্পন্নসিনেহো গেহং গন্ত্ৰা ‘‘তং লভন্তো জীৰিস্সামি, অলভন্তস্স মে ইধেৰ মরণ’’ন্তি আহারূপচ্ছেদং কত্ৰা মঞ্চকে নিপজ্জি. মাতাপিতূহি, ‘‘তাত, কিং তে রুজ্জতী’’তি পুচ্ছিতোপি ‘‘তং মে নটধীতরং লভন্তস্স জীৰিতং অত্থি, অলভন্তস্স মে ইধেৰ মরণ’’ন্তি ৰত্ৰা, ‘‘তাত, মা এৰং করি, অঞ্ঞং তে অম্হাকং কুলস্স চ ভোগানঞ্চ অনুরূপং কুমারিকং আনেস্সামা’’তি ৰুত্তেপি তথেৰ ৰত্ৰা নিপজ্জি. অথস্স পিতা বহুং যাচিত্ৰাপি তং সঞ্ঞাপেতুং অসক্কোন্তো তস্স সহাযং পক্কোসাপেত্ৰা কহাপণসহস্সং দত্ৰা ‘‘ইমে কহাপণে গহেত্ৰা অত্তনো ধীতরং ময্হং পুত্তস্স দেতূ’’তি পহিণি. সো ‘‘নাহং কহাপণে গহেত্ৰা দেমি, সচে পন সো ইমং অলভিত্ৰা জীৰিতুং ন সক্কোতি, তেন হি অম্হেহি সদ্ধিংযেৰ ৰিচরতু, দস্সামিস্স ধীতর’’ন্তি আহ. মাতাপিতরো পুত্তস্স তমত্থং আরোচেসুং. সো ‘‘অহং তেহি সদ্ধিং ৰিচরিস্সামী’’তি ৰত্ৰা যাচন্তানম্পি তেসং কথং অনাদিযিত্ৰা নিক্খমিত্ৰা নাটকস্স সন্তিকং অগমাসি. সো তস্স ধীতরং দত্ৰা তেন সদ্ধিংযেৰ গামনিগমরাজধানীসু সিপ্পং দস্সেন্তো ৰিচরি.

সাপি তেন সদ্ধিং সংৰাসমন্ৰায নচিরস্সেৰ পুত্তং লভিত্ৰা কীল়াপযমানা ‘‘সকটগোপকস্স পুত্ত, ভণ্ডহারকস্স পুত্ত, কিঞ্চি অজানকস্স পুত্তা’’তি ৰদতি. সোপি নেসং সকটপরিৰত্তকং কত্ৰা ঠিতট্ঠানে গোণানং তিণং আহরতি, সিপ্পদস্সনট্ঠানে লদ্ধভণ্ডকং উক্খিপিত্ৰা হরতি. তদেৰ কির সন্ধায সা ইত্থী পুত্তং কীল়াপযমানা তথা ৰদতি. সো অত্তানং আরব্ভ তস্সা গাযনভাৰং ঞত্ৰা তং পুচ্ছি – ‘‘মং সন্ধায কথেসী’’তি? ‘‘আম, তং সন্ধাযা’’তি. ‘‘এৰং সন্তে অহং পলাযিস্সামী’’তি. সা ‘‘কিং পন ময্হং তযা পলাযিতেন ৰা আগতেন ৰা’’তি পুনপ্পুনং তদেৰ গীতং গাযতি. সা কির অত্তনো রূপসম্পত্তিঞ্চেৰ ধনলাভঞ্চ নিস্সায তং কিস্মিঞ্চি ন মঞ্ঞতি. সো ‘‘কিং নু খো নিস্সায ইমিস্সা অযং মানো’’তি চিন্তেন্তো ‘‘সিপ্পং নিস্সাযা’’তি ঞত্ৰা ‘‘হোতু, সিপ্পং উগ্গণ্হিস্সামী’’তি সসুরং উপসঙ্কমিত্ৰা তস্স জাননকসিপ্পং উগ্গণ্হিত্ৰা গামনিগমাদীসু সিপ্পং দস্সেন্তো অনুপুব্বেন রাজগহং আগন্ত্ৰা ‘‘ইতো সত্তমে দিৰসে উগ্গসেনো সেট্ঠিপুত্তো নগরৰাসীনং সিপ্পং দস্সেস্সতী’’তি আরোচাপেসি.

নগরৰাসিনো মঞ্চাতিমঞ্চাদযো বন্ধাপেত্ৰা সত্তমে দিৰসে সন্নিপতিংসু. সোপি সট্ঠিহত্থং ৰংসং অভিরুয্হ তস্স মত্থকে অট্ঠাসি. তং দিৰসং সত্থা পচ্চূসকালে লোকং ৰোলোকেন্তো তং অত্তনো ঞাণজালস্স অন্তো পৰিট্ঠং দিস্ৰা ‘‘কিং নু খো ভৰিস্সতী’’তি আৰজ্জেন্তো ‘‘স্ৰে সেট্ঠিপুত্তো সিপ্পং দস্সেস্সামীতি ৰংসমত্থকে ঠস্সতি, তস্স দস্সনত্থং মহাজনো সন্নিপতিস্সতি. তত্র অহং চতুপ্পদিকং গাথং দেসেস্সামি, তং সুত্ৰা চতুরাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো ভৰিস্সতি, উগ্গসেনোপি অরহত্তে পতিট্ঠহিস্সতী’’তি অঞ্ঞাসি. সত্থা পুনদিৰসে কালং সল্লক্খেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো রাজগহং পিণ্ডায পাৰিসি. উগ্গসেনোপি সত্থরি অন্তোনগরং অপৰিট্ঠেযেৰ উন্নাদনত্থায মহাজনস্স অঙ্গুলিসঞ্ঞং দত্ৰা ৰংসমত্থকে পতিট্ঠায আকাসেযেৰ সত্ত ৰারে পরিৰত্তিত্ৰা ওরুয্হ ৰংসমত্থকে অট্ঠাসি. তস্মিং খণে সত্থা নগরং পৰিসন্তো যথা তং পরিসা ন ওলোকেতি, এৰং কত্ৰা অত্তানমেৰ ওলোকাপেসি. উগ্গসেনো পরিসং ওলোকেত্ৰা ‘‘ন মং পরিসা ওলোকেতী’’তি দোমনস্সপ্পত্তো ‘‘ইদং মযা সংৰচ্ছরে কত্তব্বং সিপ্পং, সত্থরি নগরং পৰিসন্তে পরিসা মং অনোলোকেত্ৰা সত্থারমেৰ ওলোকেতি, মোঘং ৰত মে সিপ্পদস্সনং জাত’’ন্তি চিন্তেসি.

সত্থা তস্স চিত্তং ঞত্ৰা মহামোগ্গল্লানং আমন্তেত্ৰা ‘‘গচ্ছ, মোগ্গল্লান, সেট্ঠিপুত্তং ৰদেহি ‘সিপ্পং কির দস্সেতূ’’’তি আহ. থেরো গন্ত্ৰা ৰংসস্স হেট্ঠা ঠিতো সেট্ঠিপুত্তং আমন্তেত্ৰা ইমং গাথমাহ –

‘‘ইঙ্ঘ পস্স নটপুত্ত, উগ্গসেন মহব্বল;

করোহি রঙ্গং পরিসায, হাসযস্সু মহাজন’’ন্তি.

সো থেরস্স কথং সুত্ৰা তুট্ঠমানসো হুত্ৰা ‘‘সত্থা মঞ্ঞে মম সিপ্পং পস্সিতুকামো’’তি ৰংসমত্থকে ঠিতকোৰ ইমং গাথমাহ –

‘‘ইঙ্ঘ পস্স মহাপঞ্ঞ, মোগ্গল্লান মহিদ্ধিক;

করোমি রঙ্গং পরিসায, হাসযামি মহাজন’’ন্তি.

এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা ৰংসমত্থকতো ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা আকাসেৰ চুদ্দসক্খত্তুং পরিৰত্তিত্ৰা ওরুয্হ ৰংসমত্থকেৰ অট্ঠাসি. অথ নং সত্থা, ‘‘উগ্গসেন, পণ্ডিতেন নাম অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নেসু খন্ধেসু আলযং পহায জাতিআদীহি মুচ্চিতুং ৰট্টতী’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

৩৪৮. ‘‘মুঞ্চ পুরে মুঞ্চ পচ্ছতো,

মজ্ঝে মুঞ্চ ভৰস্স পারগূ;

সব্বত্থ ৰিমুত্তমানসো,

ন পুনং জাতিজরং উপেহিসী’’তি.

তত্থ মুঞ্চ পুরেতি অতীতেসু খন্ধেসু আলযং নিকন্তিং অজ্ঝোসানং পত্থনং পরিযুট্ঠানং গাহং পরামাসং তণ্হং মুঞ্চ. পচ্ছতোতি অনাগতেসুপি খন্ধেসু আলযাদীনি মুঞ্চ. মজ্ঝেতি পচ্চুপ্পন্নেসুপি তানি মুঞ্চ. ভৰস্স পারগূতি এৰং সন্তে তিৰিধস্সাপি ভৰস্স অভিঞ্ঞাপরিঞ্ঞাপহানভাৰনাসচ্ছিকিরিযৰসেন পারগূ পারঙ্গতো হুত্ৰা খন্ধধাতুআযতনাদিভেদে সব্বসঙ্খতে ৰিমুত্তমানসো ৰিহরন্তো পুন জাতিজরামরণানি ন উপগচ্ছতীতি অত্থো.

দেসনাৰসানে চতুরাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসি. সেট্ঠিপুত্তোপি ৰংসমত্থকে ঠিতকোৰ সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পত্ৰা ৰংসতো ওরুয্হ সত্থু সন্তিকং আগন্ত্ৰা পঞ্চপতিট্ঠিতেন সত্থারং ৰন্দিত্ৰা পব্বজ্জং যাচি. অথ নং সত্থা দক্খিণহত্থং পসারেত্ৰা ‘‘এহি ভিক্খূ’’তি আহ. সো তাৰদেৰ অট্ঠপরিক্খারধরো সট্ঠিৰস্সিকত্থেরো ৰিয অহোসি. অথ নং ভিক্খূ, ‘‘আৰুসো উগ্গসেন, সট্ঠিহত্থস্স তে ৰংসস্স মত্থকতো ওতরন্তস্স ভযং নাম নাহোসী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘নত্থি মে, আৰুসো, ভয’’ন্তি ৰুত্তে সত্থু আরোচেসুং, ‘‘ভন্তে, উগ্গসেনো ‘ন ভাযামী’তি ৰদতি, অভূতং ৰত্ৰা অঞ্ঞং ব্যাকরোতী’’তি. সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, মম পুত্তেন উগ্গসেনেন সদিসা ছিন্নসংযোজনা ভিক্খূ ভাযন্তি, ন তসন্তী’’তি ৰত্ৰা ব্রাহ্মণৰগ্গে ইমং গাথমাহ –

‘‘সব্বসংযোজনং ছেত্ৰা, যো ৰে ন পরিতস্সতি;

সঙ্গাতিগং ৰিসংযুত্তং, তমহং ব্রূমি ব্রাহ্মণ’’ন্তি. (ধ. প. ৩৯৭; সু. নি. ৬২৬);

দেসনাৰসানে বহূনং ধম্মাভিসমযো অহোসি. পুনেকদিৰসং ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘কিং নু খো, আৰুসো, এৰং অরহত্তূপনিস্সযসম্পন্নস্স ভিক্খুনো নটধীতরং নিস্সায নটেহি সদ্ধিং ৰিচরণকারণং, কিং অরহত্তূপনিস্সযকারণ’’ন্তি? সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে, ‘‘ভিক্খৰে, উভযম্পেতং ইমিনা এৰ কত’’ন্তি ৰত্ৰা তমত্থং পকাসেতুং অতীতং আহরি.

অতীতে কির কস্সপদসবলস্স সুৰণ্ণচেতিযে করিযমানে বারাণসিৰাসিনো কুলপুত্তা বহুং খাদনীযভোজনীযং যানকেসু আরোপেত্ৰা ‘‘হত্থকম্মং করিস্সামা’’তি চেতিযট্ঠানং গচ্ছন্তা অন্তরামগ্গে একং থেরং পিণ্ডায পৰিসন্তং পস্সিংসু. অথেকা কুলধীতা থেরং ওলোকেত্ৰা সামিকং আহ – ‘‘সামি, অয্যো, পিণ্ডায পৰিসতি, যানকে চ নো বহুং খাদনীযং ভোজনীযং, পত্তমস্স আহর, ভিক্খং দস্সামা’’তি. সো তং পত্তং আহরিত্ৰা খাদনীযভোজনীযস্স পূরেত্ৰা থেরস্স হত্থে পতিট্ঠপেত্ৰা উভোপি পত্থনং করিংসু, ‘‘ভন্তে, তুম্হেহি দিট্ঠধম্মস্সেৰ ভাগিনো ভৰেয্যামা’’তি. সোপি থেরো খীণাসৰোৰ, তস্মা ওলোকেন্তো তেসং পত্থনায সমিজ্ঝনভাৰং ঞত্ৰা সিতং অকাসি. তং দিস্ৰা সা ইত্থী সামিকং আহ – ‘‘অম্হাকং, অয্যো, সিতং করোতি, একো নটকারকো ভৰিস্সতী’’তি. সামিকোপিস্সা ‘‘এৰং ভৰিস্সতি, ভদ্দে’’তি ৰত্ৰা পক্কামি. ইদং তেসং পুব্বকম্মং. তে তত্থ যাৰতাযুকং ঠত্ৰা দেৰলোকে নিব্বত্তিত্ৰা ততো চৰিত্ৰা সা ইত্থী নটগেহে নিব্বত্তি, পুরিসো সেট্ঠিগেহে. সো ‘‘এৰং, ভদ্দে, ভৰিস্সতী’’তি তস্সা পটিৰচনস্স দিন্নত্তা নটেহি সদ্ধিং ৰিচরি. খীণাসৰত্থেরস্স দিন্নপিণ্ডপাতং নিস্সায অরহত্তং পাপুণি. সাপি নটধীতা ‘‘যা মে সামিকস্স গতি, ময্হম্পি সা এৰ গতী’’তি পব্বজিত্ৰা অরহত্তে পতিট্ঠহীতি.

উগ্গসেনৰত্থু ছট্ঠং.