২৪. তণ্হাৰগ্গো
১. কপিলমচ্ছৰত্থু
মনুজস্সাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো কপিলমচ্ছং আরব্ভ কথেসি.
অতীতে কির কস্সপভগৰতো পরিনিব্বুতকালে দ্ৰে কুলভাতরো নিক্খমিত্ৰা সাৰকানং সন্তিকে পব্বজিংসু. তেসু জেট্ঠো সাগতো নাম অহোসি, কনিট্ঠো কপিলো নাম. মাতা পন নেসং সাধিনী নাম, কনিট্ঠভগিনী তাপনা নাম. তাপি ভিক্খুনীসু পব্বজিংসু. এৰং তেসু পব্বজিতেসু উভো ভাতরো আচরিযুপজ্ঝাযানং ৰত্তপটিৰত্তং কত্ৰা ৰিহরন্তা একদিৰসং, ‘‘ভন্তে, ইমস্মিং সাসনে কতি ধুরানী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘গন্থধুরং ৰিপস্সনাধুরঞ্চাতি দ্ৰে ধুরানী’’তি সুত্ৰা জেট্ঠো ‘‘ৰিপস্সনাধুরং পূরেস্সামী’’তি পঞ্চ ৰস্সানি আচরিযুপজ্ঝাযানং সন্তিকে ৰসিত্ৰা যাৰ অরহত্তা কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা ৰাযমন্তো অরহত্তং পাপুণি. কনিট্ঠো ‘‘অহং তাৰ তরুণো, ৰুড্ঢকালে ৰিপস্সনাধুরং পূরেস্সামী’’তি গন্থধুরং পট্ঠপেত্ৰা তীণি পিটকানি উগ্গণ্হি. তস্স পরিযত্তিং নিস্সায মহাপরিৰারো, পরিৰারং নিস্সায লাভো উদপাদি. সো বাহুসচ্চমদেন মত্তো লাভতণ্হায অভিভূতো অতিপণ্ডিতমানিতায পরেহি ৰুত্তং কপ্পিযম্পি ‘‘অকপ্পিয’’ন্তি ৰদেতি, অকপ্পিযম্পি ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৰদেতি, সাৰজ্জম্পি ‘‘অনৰজ্জ’’ন্তি, অনৰজ্জম্পি ‘‘সাৰজ্জ’’ন্তি. সো পেসলেহি ভিক্খূহি ‘‘মা, আৰুসো কপিল, এৰং অৰচা’’তি ৰত্ৰা ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ দস্সেত্ৰা ওৰদিযমানোপি ‘‘তুম্হে কিং জানাথ, রিত্তমুট্ঠিসদিসা’’তিআদীনি ৰত্ৰা খুংসেন্তো ৰম্ভেন্তো চরতি. অথস্স ভাতু সাগতত্থেরস্সাপি ভিক্খূ তমত্থং আরোচেসুং. সোপি নং উপসঙ্কমিত্ৰা, ‘‘আৰুসো কপিল, তুম্হাদিসানঞ্হি সম্মাপটিপত্তি সাসনস্স আযু নাম, তস্মা পটিপত্তিং পহায কপ্পিযাদীনি পটিবাহন্তো মা এৰং অৰচা’’তি ওৰদি. সো তস্সপি ৰচনং নাদিযি. এৰং সন্তেপি থেরো দ্ৰত্তিক্খত্তুং ওৰদিত্ৰা ওৰাদং অগণ্হন্তং ‘‘নাযং মম ৰচনং করোতী’’তি ঞত্ৰা ‘‘তেন, আৰুসো, পঞ্ঞাযিস্সসি সকেন কম্মেনা’’তি ৰত্ৰা পক্কামি. ততো পট্ঠায নং অঞ্ঞে পেসলা ভিক্খূ ছড্ডযিংসু.
সো দুরাচারো হুত্ৰা দুরাচারপরিৰুতো ৰিহরন্তো একদিৰসং উপোসথগ্গে ‘‘পাতিমোক্খং উদ্দিসিস্সামী’’তি বীজনিং আদায ধম্মাসনে নিসীদিত্ৰা ‘‘ৰত্ততি, আৰুসো, এত্থ সন্নিপতিতানং ভিক্খূনং পাতিমোক্খ’’ন্তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘কো অত্থো ইমস্স পটিৰচনেন দিন্নেনা’’তি তুণ্হীভূতে ভিক্খূ দিস্ৰা, ‘‘আৰুসো, ধম্মো ৰা ৰিনযো ৰা নত্থি, পাতিমোক্খেন সুতেন ৰা অসুতেন ৰা কো অত্থো’’তি ৰত্ৰা আসনা ৰুট্ঠহি. এৰং সো কস্সপস্স ভগৰতো পরিযত্তিসাসনং ওসক্কাপেসি. সাগতত্থেরোপি তদহেৰ পরিনিব্বাযি. কপিলো আযুপরিযোসানে অৰীচিম্হি মহানিরযে নিব্বত্তি. সাপিস্স মাতা চ ভগিনী চ তস্সেৰ দিট্ঠানুগতিং আপজ্জিত্ৰা পেসলে ভিক্খূ অক্কোসিত্ৰা পরিভাসিত্ৰা তত্থেৰ নিব্বত্তিংসু.
তস্মিং পন কালে পঞ্চসতা পুরিসা গামঘাতকাদীনি কত্ৰা চোরিকায জীৰন্তা জনপদমনুস্সেহি অনুবদ্ধা পলাযমানা অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা তত্থ কিঞ্চি পটিসরণং অপস্সন্তা অঞ্ঞতরং আরঞ্ঞিকং ভিক্খুং দিস্ৰা ৰন্দিত্ৰা ‘‘পটিসরণং নো, ভন্তে, হোথা’’তি ৰদিংসু. থেরো ‘‘তুম্হাকং সীলসদিসং পটিসরণং নাম নত্থি, সব্বেপি পঞ্চসীলানি সমাদিযথা’’তি আহ. তে ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা সীলানি সমাদিযিংসু. অথ নে থেরো ওৰদি – ‘‘ইদানি তুম্হে সীলৰন্তা, জীৰিতহেতুপি ৰো নেৰ সীলং অতিক্কমিতব্বং, ন মনোপদোসো কাতব্বো’’তি. তে ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিংসু. অথ নে জনপদমনুস্সা তং ঠানং পত্ৰা ইতো চিতো চ পরিযেসমানা তে চোরে দিস্ৰা সব্বে তে জীৰিতা ৰোরোপেসুং. তে কালং কত্ৰা দেৰলোকে নিব্বত্তিংসু, চোরজেট্ঠকো জেট্ঠকদেৰপুত্তো অহোসি.
তে অনুলোমপটিলোমৰসেন একং বুদ্ধন্তরং দেৰলোকে সংসরিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিনগরদ্ৰারে পঞ্চসতকুলিকে কেৰট্টগামে নিব্বত্তিংসু. জেট্ঠকদেৰপুত্তো কেৰট্টজেট্ঠকস্স গেহে পটিসন্ধিং গণ্হি, ইতরে ইতরেসু. এৰং তেসং একদিৰসেযেৰ পটিসন্ধিগহণঞ্চ মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমনঞ্চ অহোসি. কেৰট্টজেট্ঠকো ‘‘অত্থি নু খো ইমস্মিং গামে অঞ্ঞেপি দারকা অজ্জ জাতা’’তি পরিযেসাপেত্ৰা তেসং জাতভাৰং ঞত্ৰা ‘‘এতে মম পুত্তস্স সহাযকা ভৰিস্সন্তী’’তি সব্বেসং পোসাৰনিকং দাপেসি. তে সব্বেপি সহপংসুকীল়কা সহাযকা হুত্ৰা অনুপুব্বেন ৰযপ্পত্তা অহেসুং. তেসং কেৰট্টজেট্ঠকপুত্তোৰ যসতো চ তেজতো চ অগ্গপুরিসো অহোসি.
কপিলোপি একং বুদ্ধন্তরং নিরযে পচ্চিত্ৰা ৰিপাকাৰসেসেন তস্মিং কালে অচিরৰতিযা সুৰণ্ণৰণ্ণো দুগ্গন্ধমুখো মচ্ছো হুত্ৰা নিব্বত্তি. অথেকদিৰসং তে সহাযকা ‘‘মচ্ছে বন্ধিস্সামা’’তি জালাদীনি গহেত্ৰা নদিযা খিপিংসু. অথ নেসং অন্তোজালং সো মচ্ছো পাৰিসি. তং দিস্ৰা সব্বে কেৰট্টগামৰাসিনো উচ্চাসদ্দমকংসু – ‘‘পুত্তা নো পঠমং মচ্ছে বন্ধন্তা সুৰণ্ণমচ্ছং বন্ধিংসু, ইদানি নো রাজা বহুধনং দস্সতী’’তি. তেপি খো সহাযকা মচ্ছং নাৰায পক্খিপিত্ৰা নাৰং উক্খিপিত্ৰা রঞ্ঞো সন্তিকং অগমংসু. রঞ্ঞাপি তং দিস্ৰাৰ ‘‘কিং এত’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘মচ্ছো, দেৰা’’তি আহংসু. রাজা সুৰণ্ণৰণ্ণং মচ্ছং দিস্ৰা ‘‘সত্থা এতস্স সুৰণ্ণৰণ্ণকারণং জানিস্সতী’’তি মচ্ছং গাহাপেত্ৰা ভগৰতো সন্তিকং অগমাসি. মচ্ছেন মুখে ৰিৰটমত্তেযেৰ সকলজেতৰনং অতিৰিয দুগ্গন্ধং অহোসি. রাজা সত্থারং পুচ্ছি – ‘‘কস্মা, ভন্তে, মচ্ছো সুৰণ্ণৰণ্ণো জাতো, কস্মা চস্স মুখতো দুগ্গন্ধো ৰাযতী’’তি?
অযং, মহারাজ, কস্সপভগৰতো পাৰচনে কপিলো নাম ভিক্খু অহোসি বহুস্সুতো মহাপরিৰারো লাভতণ্হায অভিভূতো অত্তনো ৰচনং অগণ্হন্তানং অক্কোসকপরিভাসকো, তস্স চ ভগৰতো সাসনং ওসক্কাপেসি, সো তেন কম্মেন অৰীচিম্হি নিব্বত্তিত্ৰা ৰিপাকাৰসেসেন ইদানি মচ্ছো হুত্ৰা জাতো. যং পন সো দীঘরত্তং বুদ্ধৰচনং ৰাচেসি, বুদ্ধস্স চ গুণং কথেসি, তস্স নিস্সন্দেন ইমং সুৰণ্ণৰণ্ণং পটিলভি. যং ভিক্খূনং অক্কোসকপরিভাসকো অহোসি, তেনস্স মুখতো দুগ্গন্ধো ৰাযতি. ‘‘কথাপেমি নং, মহারাজা’’তি? ‘‘কথাপেথ, ভন্তে’’তি. অথ নং সত্থা পুচ্ছি – ‘‘ত্ৰংসি কপিলো’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, অহং কপিলো’’তি. ‘‘কুতো আগতোসী’’তি? ‘‘অৰীচিমহানিরযতো, ভন্তে’’তি. ‘‘জেট্ঠভাতিকো তে সাগতো কুহিং গতো’’তি? ‘‘পরিনিব্বুতো, ভন্তে’’তি. ‘‘মাতা পন তে সাধিনী কহ’’ন্তি? ‘‘মহানিরযে নিব্বত্তা, ভন্তে’’তি. ‘‘কনিট্ঠভগিনী চ তে তাপনা কহ’’ন্তি? ‘‘মহানিরযে নিব্বত্তা, ভন্তে’’তি. ‘‘ইদানি ত্ৰং কহং গমিস্সসী’’তি? ‘‘অৰীচিমহানিরযমেৰ, ভন্তে’’তি ৰত্ৰা ৰিপ্পটিসারাভিভূতো নাৰং সীসেন পহরিত্ৰা তাৰদেৰ কালং কত্ৰা নিরযে নিব্বত্তি. মহাজনো সংৰিগ্গো অহোসি লোমহট্ঠজাতো.
অথ ভগৰা তস্মিং খণে সন্নিপতিতায পরিসায চিত্তাচারং ওলোকেত্ৰা তঙ্খণানুরূপং ধম্মং দেসেতুং ‘‘ধম্মচরিযং ব্রহ্মচরিযং, এতদাহু ৰসুত্তম’’ন্তি সুত্তনিপাতে (সু. নি. ২৭৬) কপিলসুত্তং কথেত্ৰা ইমা গাথা অভাসি –
৩৩৪. ‘‘মনুজস্স পমত্তচারিনো, তণ্হা ৰড্ঢতি মালুৰা ৰিয;
সো প্লৰতী হুরা হুরং, ফলমিচ্ছংৰ ৰনস্মি ৰানরো.
৩৩৫. ‘‘যং এসা সহতে জম্মী, তণ্হা লোকে ৰিসত্তিকা;
সোকা তস্স পৰড্ঢন্তি, অভিৰট্ঠংৰ বীরণং.
৩৩৬. ‘‘যো চেতং সহতে জম্মিং, তণ্হং লোকে দুরচ্চযং;
সোকা তম্হা পপতন্তি, উদবিন্দুৰ পোক্খরা.
৩৩৭. ‘‘তং ৰো ৰদামি ভদ্দং ৰো, যাৰন্তেত্থ সমাগতা;
তণ্হায মূলং খণথ, উসীরত্থোৰ বীরণং;
মা ৰো নল়ংৰ সোতোৰ, মারো ভঞ্জি পুনপ্পুন’’ন্তি.
তত্থ পমত্তচারিনোতি সতিৰোস্সগ্গলক্খণেন পমাদেন পমত্তচারিস্স পুগ্গলস্স নেৰ ঝানং ন ৰিপস্সনা ন মগ্গফলানি ৰড্ঢন্তি. যথা পন রুক্খং সংসিব্বন্তী পরিযোনন্ধন্তী তস্স ৰিনাসায মালুৰালতা ৰড্ঢতি, এৰমস্স ছ দ্ৰারানি নিস্সায পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনতো তণ্হা ৰড্ঢতীতি অত্থো. সো প্লৰতী হুরা হুরন্তি সো তণ্হাৰসিকো পুগ্গলো ভৰে ভৰে উপ্লৰতি ধাৰতি. যথা কিং ৰিযাতি? ফলমিচ্ছংৰ ৰনস্মি ৰানরো, যথা রুক্খফলং ইচ্ছন্তো ৰানরো ৰনস্মিং ধাৰতি, তস্স তস্স রুক্খস্স সাখং গণ্হাতি, তং মুঞ্চিত্ৰা অঞ্ঞং গণ্হাতি, তম্পি মুঞ্চিত্ৰা অঞ্ঞং গণ্হাতি, ‘‘সাখং অলভিত্ৰা সন্নিসিন্নো’’তি ৰত্তব্বতং নাপজ্জতি, এৰমেৰ তণ্হাৰসিকো পুগ্গলো হুরা হুরং ধাৰন্তো ‘‘আরম্মণং অলভিত্ৰা তণ্হায অপৰত্তং পত্তো’’তি ৰত্তব্বতং নাপজ্জতি.
যন্তি যং পুগ্গলং এসা লামকভাৰেন জম্মী ৰিসাহারতায ৰিসপুপ্ফতায ৰিসফলতায ৰিসপরিভোগতায রূপাদীসু ৰিসত্ততায আসত্ততায ৰিসত্তিকাতি সঙ্খ্যং গতা ছদ্ৰারিকতণ্হা অভিভৰতি. যথা নাম ৰস্সানে পুনপ্পুনং ৰস্সন্তেন দেৰেন অভিৰট্ঠং বীরণতিণং ৰড্ঢতি, এৰং তস্স পুগ্গলস্স অন্তো ৰট্টমূলকা সোকা অভিৰড্ঢন্তীতি অত্থো.
দুরচ্চযন্তি যো পন পুগ্গলো এৰং ৰুত্তপ্পকারং অতিক্কমিতুং পজহিতুং দুক্করতায দুরচ্চযং তণ্হং সহতি অভিভৰতি, তম্হা পুগ্গলা ৰট্টমূলকা সোকা পপতন্তি. যথা নাম পোক্খরে পদুমপত্তে পতিতং উদকবিন্দু ন পতিট্ঠাতি, এৰং ন পতিট্ঠহন্তীতি অত্থো.
তং ৰো ৰদামীতি তেন কারণেন অহং তুম্হে ৰদামি. ভদ্দং ৰোতি ভদ্দং তুম্হাকং হোতু, মা অহং কপিলো ৰিয ৰিনাসং পাপুণথাতি অত্থো. মূলন্তি ইমিস্সা ছদ্ৰারিকতণ্হায অরহত্তমগ্গঞাণেন মূলং খণথ. কিং ৰিযাতি? উসীরত্থোৰ বীরণং, যথা উসীরেন অত্থিকো পুরিসো মহন্তেন কুদালেন বীরণং খণতি, এৰমস্সা মূলং খণথাতি অত্থো. মা ৰো নল়ংৰ সোতোৰ, মারো ভঞ্জি পুনপ্পুনন্তি মা তুম্হে নদীসোতে জাতং নল়ং মহাৰেগেন আগতো নদীসোতো ৰিয কিলেসমারো মরণমারো দেৰপুত্তমারো চ পুনপ্পুনং ভঞ্জতূতি অত্থো.
দেসনাৰসানে পঞ্চসতাপি কেৰট্টপুত্তা সংৰেগং আপজ্জিত্ৰা দুক্খস্সন্তকিরিযং পত্থযমানা সত্থু সন্তিকে পব্বজিত্ৰা ন চিরস্সেৰ দুক্খস্সন্তং কত্ৰা সত্থারা সদ্ধিং আনেঞ্জৰিহারসমাপত্তিধম্মপরিভোগেন একপরিভোগা অহেসুন্তি.
কপিলমচ্ছৰত্থু পঠমং.
২. সূকরপোতিকাৰত্থু
যথাপি মূলেতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো গূথসূকরপোতিকং আরব্ভ কথেসি.
একস্মিং কির সমযে সত্থা রাজগহং পিণ্ডায পৰিসন্তো একং সূকরপোতিকং দিস্ৰা সিতং পাত্ৰাকাসি. তস্স সিতং করোন্তস্স মুখৰিৰরনিগ্গতং দন্তোভাসমণ্ডলং দিস্ৰা আনন্দত্থেরো ‘‘কো নু খো, ভন্তে, হেতু সিতস্স পাতুকম্মাযা’’তি সিতকারণং পুচ্ছি. অথ নং সত্থা আহ – ‘‘পস্সসেতং, আনন্দ, সূকরপোতিক’’ন্তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. এসা ককুসন্ধস্স ভগৰতো সাসনে একায আসনসালায সামন্তা কুক্কুটী অহোসি. সা একস্স যোগাৰচরস্স ৰিপস্সনাকম্মট্ঠানং সজ্ঝাযন্তস্স ধম্মঘোসং সুত্ৰা ততো চুতা রাজকুলে নিব্বত্তিত্ৰা উব্বরী নাম রাজধীতা অহোসি. সা অপরভাগে সরীরৰলঞ্জট্ঠানং পৰিট্ঠা পুল়ৰকরাসিং দিস্ৰা তত্থ পুল়ৰকসঞ্ঞং উপ্পাদেত্ৰা পঠমং ঝানং পটিলভি. সা তত্থ যাৰতাযুকং ঠত্ৰা ততো চুতা ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তি. ততো চৰিত্ৰা পুন গতিৰসেন আলুলমানা ইদানি সূকরযোনিযং নিব্বত্তি, ইদং কারণং দিস্ৰা মযা সিতং পাতুকতন্তি. তং সুত্ৰা আনন্দত্থেরপ্পমুখা ভিক্খূ মহন্তং সংৰেগং পটিলভিংসু. সত্থা তেসং সংৰেগং উপ্পাদেত্ৰা ভৰতণ্হায আদীনৰং পকাসেন্তো অন্তরৰীথিযং ঠিতকোৰ ইমা গাথা অভাসি –
৩৩৮. ‘‘যথাপি মূলে অনুপদ্দৰে দল়্হে,
ছিন্নোপি রুক্খো পুনরেৰ রূহতি;
এৰম্পি তণ্হানুসযে অনূহতে,
নিব্বত্ততী দুক্খমিদং পুনপ্পুনং.
৩৩৯. ‘‘যস্স ছত্তিংসতি সোতা, মনাপসৰনা ভুসা;
মহাৰহন্তি দুদ্দিট্ঠিং, সঙ্কপ্পা রাগনিস্সিতা.
৩৪০. ‘‘সৰন্তি সব্বধি সোতা, লতা উপ্পজ্জ তিট্ঠতি;
তঞ্চ দিস্ৰা লতং জাতং, মূলং পঞ্ঞায ছিন্দথ.
৩৪১. ‘‘সরিতানি সিনেহিতানি চ,
সোমনস্সানি হোন্তি জন্তুনো;
তে সাতসিতা সুখেসিনো,
তে ৰে জাতিজরূপগা নরা.
৩৪২. ‘‘তসিণায পুরক্খতা পজা,
পরিসপ্পন্তি সসোৰ বন্ধিতো;
সংযোজনসঙ্গসত্তকা,
দুক্খমুপেন্তি পুনপ্পুনং চিরায.
৩৪৩. ‘‘তসিণায পুরক্খতা পজা,
পরিসপ্পন্তি সসোৰ বন্ধিতো;
তস্মা তসিণং ৰিনোদযে,
আকঙ্খন্ত ৰিরাগমত্তনো’’তি.
তত্থ মূলেতি যস্স রুক্খস্স চতূসু দিসাসু চতুধা হেট্ঠা চ উজুকমেৰ গতে পঞ্চৰিধমূলে ছেদনফালনপাচনৰিজ্ঝনাদীনং কেনচি উপদ্দৰেন অনুপদ্দৰে থিরপত্ততায দল়্হে সো রুক্খো উপরিচ্ছিন্নোপি সাখানং ৰসেন পুনদেৰ রূহতি, এৰমেৰ ছদ্ৰারিকায তণ্হায অনুসযে অরহত্তমগ্গঞাণেন অনুহতে অসমুচ্ছিন্নে তস্মিং তস্মিং ভৰে জাতিআদিভেদং ইদং দুক্খং পুনপ্পুনং নিব্বত্ততিযেৰাতি অত্থো.
যস্সাতি যস্স পুগ্গলস্স ‘‘ইতি অজ্ঝত্তিকস্সূপাদায অট্ঠারস তণ্হাৰিচরিতানি বাহিরস্সূপাদায অট্ঠারস তণ্হাৰিচরিতানী’’তি ইমেসং তণ্হাৰিচরিতানং ৰসেন ছত্তিংসতিযা সোতেহি সমন্নাগতা মনাপেসু রূপাদীসু আসৰতি পৰত্ততীতি মনাপসৰনা তণ্হা ভুসা বলৰতী হোতি, তং পুগ্গলং ৰিপন্নঞাণতায দুদ্দিট্ঠিং পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনতো মহন্তভাৰেন মহা হুত্ৰা ঝানং ৰা ৰিপস্সনং ৰা অনিস্সায রাগনিস্সিতা সঙ্কপ্পা ৰহন্তীতি অত্থো.
সৰন্তি সব্বধি সোতাতি ইমে তণ্হাসোতা চক্খুদ্ৰারাদীনং ৰসেন সব্বেসু রূপাদীসু আরম্মণেসু সৰনতো, সব্বাপি রূপতণ্হা…পে… ধম্মতণ্হাতি সব্বভৰেসু ৰা সৰনতো সব্বধি সৰন্তি নাম. লতাতি পলিৰেঠনট্ঠেন সংসিব্বনট্ঠেন চ লতা ৰিযাতি লতা. উপ্পজ্জ তিট্ঠতীতি ছহি দ্ৰারেহি উপ্পজ্জিত্ৰা রূপাদীসু আরম্মণেসু তিট্ঠতি. তঞ্চ দিস্ৰাতি তং পন তণ্হালতং ‘‘এত্থেসা তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতী’’তি জাতট্ঠানৰসেন দিস্ৰা. পঞ্ঞাযাতি সত্থেন ৰনে জাতং লতং ৰিয মগ্গপঞ্ঞায মূলে ছিন্দথাতি অত্থো.
সরিতানীতি অনুসটানি পযাতানি. সিনেহিতানীতি চীৰরাদীসু পৰত্তসিনেহৰসেন সিনেহিতানি চ, তণ্হাসিনেহমক্খিতানীতি অত্থো. সোমনস্সানীতি তণ্হাৰসিকস্স জন্তুনো এৰরূপানি সোমনস্সানি ভৰন্তি. তে সাতসিতাতি তে তণ্হাৰসিকা পুগ্গলা সাতনিস্সিতা সুখনিস্সিতা চ হুত্ৰা সুখেসিনো সুখপরিযেসিনো ভৰন্তি. তে ৰেতি যে এৰরূপা নরা, তে জাতিজরাব্যাধিমরণানি উপগচ্ছন্তিযেৰাতি জাতিজরূপগা নাম হোন্তি. পজাতি ইমে সত্তা তাসকরণেন তসিণাতি সঙ্খ্যং গতায তণ্হায পুরক্খতা পরিৰারিতা হুত্ৰা.
বন্ধিতোতি লুদ্দেন অরঞ্ঞে বদ্ধো সসো ৰিয পরিসপ্পন্তি ভাযন্তি. সংযোজনসঙ্গসত্তকাতি দসৰিধেন সংযোজনসঙ্গেন চেৰ সত্তৰিধেন রাগসঙ্গাদিনা চ সত্তা বদ্ধা তস্মিং ৰা লগ্গা হুত্ৰা. চিরাযাতি চিরং দীঘমদ্ধানং পুনপ্পুনং জাতিআদিকং দুক্খং উপগচ্ছন্তীতি অত্থো. তস্মাতি যস্মা তসিণায পুরক্খতা পলিৰেঠিতা সত্তা, তস্মা অত্তনো ৰিরাগং রাগাদিৰিগমং নিব্বানং পত্থেন্তো আকঙ্কমানো ভিক্খু অরহত্তমগ্গেনেতং তসিণং ৰিনোদযে পনুদিত্ৰা নীহরিত্ৰা ছড্ডেয্যাতি অত্থো.
দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসু.
সাপি খো সূকরপোতিকা ততো চৰিত্ৰা সুৰণ্ণভূমিযং রাজকুলে নিব্বত্তি, ততো চুতা বারাণসিযং, ততো চুতা সুপ্পারকপট্টনে অস্সৰাণিজগেহে নিব্বত্তি, ততো চুতা কাৰীরপট্টনে নাৰিকস্স গেহে নিব্বত্তি, ততো চুতা অনুরাধপুরে ইস্সরকুলগেহে নিব্বত্তি, ততো চুতা তস্সেৰ দক্খিণদিসায ভোক্কন্তগামে সুমনস্স নাম কুটুম্বিকস্স ধীতা নামেন সুমনা এৰ হুত্ৰা নিব্বত্তি. অথস্সা পিতা তস্মিং গামে ছড্ডিতে দীঘৰাপিরট্ঠং গন্ত্ৰা মহামুনিগামে নাম ৰসি. তত্থ নং দুট্ঠগামণিরঞ্ঞো অমচ্চো লকুণ্ডকঅতিম্বরো নাম কেনচিদেৰ করণীযেন গতো দিস্ৰা মহন্তং মঙ্গলং কত্ৰা আদায মহাপুণ্ণগামং গতো. অথ নং কোটিপব্বতমহাৰিহারৰাসী মহাঅনুরুদ্ধত্থেরো নাম তত্থ পিণ্ডায চরিত্ৰা তস্সা গেহদ্ৰারে ঠিতো দিস্ৰা ভিক্খূহি সদ্ধিং কথেসি, ‘‘আৰুসো, সূকরপোতিকা নাম লকুণ্ডকঅতিম্বরমহামত্তস্স ভরিযভাৰং পত্তা, অহো অচ্ছরিয’’ন্তি. সা তং কথং সুত্ৰা অতীতভৰে উগ্ঘাটেত্ৰা জাতিস্সরঞাণং পটিলভি. তঙ্খণঞ্ঞেৰ উপ্পন্নসংৰেগা সামিকং যাচিত্ৰা মহন্তেন ইস্সরিযেন পঞ্চবলকত্থেরীনং সন্তিকে পব্বজিত্ৰা তিস্সমহাৰিহারে মহাসতিপট্ঠানসুত্তকথং সুত্ৰা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. পচ্ছা দমিল়মদ্দনে কতে ঞাতীনং ৰসনট্ঠানং ভোক্কন্তগামমেৰ গন্ত্ৰা তত্থ ৰসন্তী কল্লমহাৰিহারে আসীৰিসোপমসুত্তন্তং সুত্ৰা অরহত্তং পাপুণি.
সা পরিনিব্বানদিৰসে ভিক্খুভিক্খুনীহি পুচ্ছিতা ভিক্খুনিসঙ্ঘস্স সব্বং ইমং পৰত্তিং নিরন্তরং কথেত্ৰা সন্নিপতিতস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স মজ্ঝে মণ্ডলারামৰাসিনা ধম্মপদভাণকমহাতিস্সত্থেরেন সদ্ধিং সংসন্দিত্ৰা ‘‘অহং পুব্বে মনুস্সযোনিযং নিব্বত্তিত্ৰা ততো চুতা কুক্কুটী হুত্ৰা তত্থ সেনস্স সন্তিকা সীসচ্ছেদং পত্ৰা রাজগহে নিব্বত্তা, পরিব্বাজিকাসু পব্বজিত্ৰা পঠমজ্ঝানভূমিযং নিব্বত্তিত্ৰা ততো চুতা সেট্ঠিকুলে নিব্বত্তা নচিরস্সেৰ চৰিত্ৰা সূকরযোনিং গন্ত্ৰা ততো চুতা সুৰণ্ণভূমিং, ততো চুতা বারাণসিং, ততো চুতা সুপ্পারকপট্টনং, ততো চুতা কাৰীরপট্টনং, ততো চুতা অনুরাধপুরং, ততো চুতা ভোক্কন্তগাম’’ন্তি এৰং সমৰিসমে তেরস অত্তভাৰে পত্ৰা ‘‘ইদানি উক্কণ্ঠিত্ৰা পব্বজিত্ৰা অরহত্তং পত্তা, সব্বেপি অপ্পমাদেন সম্পাদেথা’’তি ৰত্ৰা চতস্সো পরিসা সংৰেজেত্ৰা পরিনিব্বাযীতি.
সূকরপোতিকাৰত্থু দুতিযং.
৩. ৰিব্ভন্তভিক্খুৰত্থু
যো নিব্বনথোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো একং ৰিব্ভন্তকং ভিক্খুং আরব্ভ কথেসি.
একো কির মহাকস্সপত্থেরস্স সদ্ধিৰিহারিকো হুত্ৰা চত্তারি ঝানানি উপ্পাদেত্ৰাপি অত্তনো মাতুলস্স সুৰণ্ণকারস্স গেহে ৰিসভাগারম্মণং দিস্ৰা তত্থ পটিবদ্ধচিত্তো ৰিব্ভমি. অথ নং মনুস্সা অলসভাৰেন কম্মং কাতুং অনিচ্ছন্তং গেহা নীহরিংসু. সো পাপমিত্তসংসগ্গেন চোরকম্মেন জীৰিকং কপ্পেন্তো ৰিচরি. অথ নং একদিৰসং গহেত্ৰা পচ্ছাবাহং গাল়্হবন্ধনং বন্ধিত্ৰা চতুক্কে চতুক্কে কসাহি তাল়েন্তা আঘাতনং নযিংসু. থেরো পিণ্ডায চরিতুং পৰিসন্তো তং দক্খিণেন দ্ৰারেন নীহরিযমানং দিস্ৰা বন্ধনং সিথিলং কারেত্ৰা ‘‘পুব্বে তযা পরিচিতকম্মট্ঠানং পুন আৰজ্জেহী’’তি আহ. সো তেন ওৰাদেন সতুপ্পাদং লভিত্ৰা পুন চতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেসি. অথ নং ‘‘আঘাতনং নেত্ৰা ঘাতেস্সামা’’তি সূলে উত্তাসেসুং. সো ন ভাযতি ন সন্তসতি. অথস্স তস্মিং তস্মিং দিসাভাগে ঠিতা মনুস্সা অসিসত্তিতোমরাদীনি আৰুধানি উক্খিপিত্ৰাপি তং অসন্তসন্তমেৰ দিস্ৰা ‘‘পস্সথ, ভো, ইমং পুরিসং, অনেকসতানঞ্হি আৰুধহত্থানং পুরিসানং মজ্ঝে নেৰ ছম্ভতি ন ৰেধতি, অহো অচ্ছরিয’’ন্তি অচ্ছরিযব্ভুতজাতা মহানাদং নদিত্ৰা রঞ্ঞো তং পৰত্তিং আরোচেসুং. রাজা তং কারণং সুত্ৰা ‘‘ৰিস্সজ্জেথ ন’’ন্তি আহ. সত্থু সন্তিকম্পি গন্ত্ৰা তমত্থং আরোচযিংসু. সত্থা ওভাসং ফরিত্ৰা তস্স ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৩৪৪. ‘‘যো নিব্বনথো ৰনাধিমুত্তো,
ৰনমুত্তো ৰনমেৰ ধাৰতি;
তং পুগ্গলমেথ পস্সথ,
মুত্তো বন্ধনমেৰ ধাৰতী’’তি.
তস্সত্থো – যো পুগ্গলো গিহিভাৰে আলযসঙ্খাতং ৰনথং ছড্ডেত্ৰা পব্বজিততায নিব্বনথো দিব্বৰিহারসঙ্খাতে তপোৰনে অধিমুত্তো ঘরাৰাসবন্ধনসঙ্খাতা তণ্হাৰনা মুত্তো হুত্ৰা পুন ঘরাৰাসবন্ধনসঙ্খাতং তণ্হাৰনমেৰ ধাৰতি, এথ তং পুগ্গলং পস্সথ, এসো ঘরাৰাসবন্ধনতো মুত্তো ঘরাৰাসবন্ধনমেৰ ধাৰতীতি.
ইমং পন দেসনং সুত্ৰা সো রাজপুরিসানং অন্তরে সূলগ্গে নিসিন্নোৰ উদযব্বযং পট্ঠপেত্ৰা তিলক্খণং আরোপেত্ৰা সঙ্খারে সম্মসন্তো সোতাপত্তিফলং পত্ৰা সমাপত্তিসুখং অনুভৰন্তো ৰেহাসং উপ্পতিত্ৰা আকাসেনেৰ সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা সরাজিকায পরিসায মজ্ঝেযেৰ অরহত্তং পাপুণীতি.
ৰিব্ভন্তভিক্খুৰত্থু ততিযং.
৪. বন্ধনাগারৰত্থু
ন তং দল়্হন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো বন্ধনাগারং আরব্ভ কথেসি.
একস্মিং কির কালে বহূ সন্ধিচ্ছেদকপন্থঘাতকমনুস্সঘাতকে চোরে আনেত্ৰা কোসলরঞ্ঞো দস্সযিংসু. তে রাজা অন্দুবন্ধনরজ্জুবন্ধনসঙ্খলিকবন্ধনেহি বন্ধাপেসি. তিংসমত্তাপি খো জানপদা ভিক্খূ সত্থারং দট্ঠুকামা আগন্ত্ৰা দিস্ৰা ৰন্দিত্ৰা পুনদিৰসে সাৰত্থিং পিণ্ডায চরন্তা বন্ধনাগারং গন্ত্ৰা তে চোরে দিস্ৰা পিণ্ডপাতপটিক্কন্তা সাযন্হসমযে তথাগতং উপসঙ্কমিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, অজ্জ অম্হেহি পিণ্ডায চরন্তেহি বন্ধনাগারে বহূ চোরা অন্দুবন্ধনাদীহি বদ্ধা মহাদুক্খং অনুভৰন্তা দিট্ঠা, তে তানি বন্ধনানি ছিন্দিত্ৰা পলাযিতুং ন সক্কোন্তি, অত্থি নু খো, ভন্তে, তেহি বন্ধনেহি থিরতরং অঞ্ঞং বন্ধনং নামা’’তি পুচ্ছিংসু. সত্থা, ‘‘ভিক্খৰে, কিং বন্ধনানি নামেতানি, যং পনেতং ধনধঞ্ঞপুত্তদারাদীসু তণ্হাসঙ্খাতং কিলেসবন্ধনং, এতং এতেহি সতগুণেন সহস্সগুণেন সতসহস্সগুণেন থিরতরং, এৰং মহন্তম্পি পনেতং দুচ্ছিন্দনিযং বন্ধনং পোরাণকপণ্ডিতা ছিন্দিত্ৰা হিমৰন্তং পৰিসিত্ৰা পব্বজিংসূ’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি –
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো একস্মিং দুগ্গতগহপতিকুলে নিব্বত্তি. তস্স ৰযপ্পত্তস্স পিতা কালমকাসি. সো ভতিং কত্ৰা মাতরং পোসেসি. অথস্স মাতা অনিচ্ছমানস্সেৰ একং কুলধীতরং গেহে কত্ৰা অপরভাগে কালমকাসি. ভরিযাযপিস্স কুচ্ছিযং গব্ভো পতিট্ঠহি. সো গব্ভস্স পতিট্ঠিতভাৰং অজানন্তোৰ, ‘‘ভদ্দে, ত্ৰং ভতিং কত্ৰা জীৰ, অহং পব্বজিস্সামী’’তি আহ. ‘‘সামি, ননু গব্ভো মে পতিট্ঠিতো, মযি ৰিজাতায দারকং দিস্ৰা পব্বজিস্সসী’’তি আহ. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা তস্সা ৰিজাতকালে, ‘‘ভদ্দে, ত্ৰং সোত্থিনা ৰিজাতা, ইদানি অহং পব্বজিস্সামী’’তি আপুচ্ছি. অথ নং সা ‘‘পুত্তস্স তাৰ থনপানতো অপগমনকালং আগমেহী’’তি ৰত্ৰা পুন গব্ভং গণ্হি. সো চিন্তেসি – ‘‘ইমং সম্পটিচ্ছাপেত্ৰা গন্তুং ন সক্কা, ইমিস্সা অনাচিক্খিত্ৰাৰ পলাযিত্ৰা পব্বজিস্সামী’’তি. সো তস্সা অনাচিক্খিত্ৰাৰ রত্তিভাগে উট্ঠায পলাযি. অথ নং নগরগুত্তিকা অগ্গহেসুং. সো ‘‘অহং, সামি, মাতুপোসকো নাম, ৰিস্সজ্জেথ ম’’ন্তি অত্তানং ৰিস্সজ্জাপেত্ৰা একস্মিং ঠানে ৰসিত্ৰা ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা অভিঞ্ঞাসমাপত্তিযো লভিত্ৰা ঝানকীল়ায কীল়ন্তো ৰিহাসি. সো তত্থ ৰসন্তোযেৰ ‘‘এৰরূপম্পি নাম মে দুচ্ছিন্দনিযং পুত্তদারবন্ধনং কিলেসবন্ধনং ছিন্ন’’ন্তি ইমং উদানং উদানেসি.
সত্থা ইমং অতীতং আহরিত্ৰা তেন উদানিতং উদানং পকাসেন্তো ইমা গাথা অভাসি –
৩৪৫. ‘‘ন তং দল়্হং বন্ধনমাহু ধীরা,
যদাযসং দারুজপব্বজঞ্চ;
সারত্তরত্তা মণিকুণ্ডলেসু,
পুত্তেসু দারেসু চ যা অপেক্খা.
৩৪৬. ‘‘এতং দল়্হং বন্ধনমাহু ধীরা,
ওহারিনং সিথিলং দুপ্পমুঞ্চং;
এতম্পি ছেত্ৰান পরিব্বজন্তি,
অনপেক্খিনো কামসুখং পহাযা’’তি.
তত্থ ধীরাতি বুদ্ধাদযো পণ্ডিতপুরিসা যং সঙ্খলিকসঙ্খাতং অযসা নিব্বত্তং আযসং, অন্দুবন্ধনসঙ্খাতং দারুজং, যঞ্চ পব্বজতিণেহি ৰা অঞ্ঞেহি ৰা ৰাকাদীহি রজ্জুং কত্ৰা কতং রজ্জুবন্ধনং, তং অসিআদীহি ছিন্দিতুং সক্কুণেয্যভাৰেন থিরন্তি ন ৰদন্তীতি অত্থো. সারত্তরত্তাতি সারত্তা হুত্ৰা রত্তা, বহলতররাগরত্তাতি অত্থো. মণিকুণ্ডলেসূতি মণীসু চেৰ কুণ্ডলেসু চ, মণিৰিচিত্তেসু ৰা কুণ্ডলেসু. এতং দল়্হন্তি যে মণিকুণ্ডলেসু সারত্তরত্তা, তেসং সো রাগো চ যা পুত্তদারেসু অপেক্খা তণ্হা, এতং কিলেসমযং বন্ধনঞ্চ পণ্ডিতপুরিসা দল়্হন্তি ৰদন্তি. ওহারিনন্তি আকড্ঢিত্ৰা চতূসু অপাযেসু পাতনতো অৰহরতি হেট্ঠা হরতীতি ওহারিনং. সিথিলন্তি বন্ধনট্ঠানে ছৰিচম্মমংসানি ন ছিন্দতি, লোহিতং ন নীহরতি, বন্ধনভাৰম্পি অজানাপেত্ৰা থলপথজলপথাদীসু কম্মানি কাতুং দেতীতি সিথিলং. দুপ্পমুঞ্চন্তি লোভৰসেন হি একৰারম্পি উপ্পন্নং কিলেসবন্ধনং দট্ঠট্ঠানতো কচ্ছপো ৰিয দুম্মোচিযং হোতীতি দুপ্পমুঞ্চং. এতম্পি ছেত্ৰানাতি এতং দল়্হম্পি কিলেসবন্ধনং ঞাণখগ্গেন ছিন্দিত্ৰা অনপেক্খিনো হুত্ৰা কামসুখং পহায পরিব্বজন্তি, পক্কমন্তি পব্বজন্তীতি অত্থো.
দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
বন্ধনাগারৰত্থু চতুত্থং.
৫. খেমাথেরীৰত্থু
যে রাগরত্তাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো খেমং নাম রঞ্ঞো বিম্বিসারস্স অগ্গমহেসিং আরব্ভ কথেসি.
সা কির পদুমুত্তরপাদমূলে পত্থিতপত্থনা অতিৰিয অভিরূপা পাসাদিকা অহোসি. ‘‘সত্থা কির রূপস্স দোসং কথেতী’’তি সুত্ৰা পন সত্থু সন্তিকং গন্তুং ন ইচ্ছি. রাজা তস্সা রূপমদমত্তভাৰং ঞত্ৰা ৰেল়ুৰনৰণ্ণনাপটিসংযুত্তানি গীতানি কারেত্ৰা নটাদীনং দাপেসি. তেসং তানি গাযন্তানং সদ্দং সুত্ৰা তস্সা ৰেল়ুৰনং অদিট্ঠপুব্বং ৰিয অসুতপুব্বং ৰিয চ অহোসি. সা ‘‘কতরং উয্যানং সন্ধায গাযথা’’তি পুচ্ছিত্ৰা, ‘‘দেৰী, তুম্হাকং ৰেল়ুৰনুয্যানমেৰা’’তি ৰুত্তে উয্যানং গন্তুকামা অহোসি. সত্থা তস্সা আগমনং ঞত্ৰা পরিসমজ্ঝে নিসীদিত্ৰা ধম্মং দেসেন্তোৰ তালৰণ্টং আদায অত্তনো পস্সে ঠত্ৰা বীজমানং অভিরূপং ইত্থিং নিম্মিনি. খেমা, দেৰীপি পৰিসমানাৰ তং ইত্থিং দিস্ৰা চিন্তেসি – ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো রূপস্স দোসং কথেতীতি ৰদন্তি, অযঞ্চস্স সন্তিকে ইত্থী বীজযমানা ঠিতা, নাহং ইমিস্সা কলভাগম্পি উপেমি, ন মযা ঈদিসং ইত্থিরূপং দিট্ঠপুব্বং, সত্থারং অভূতেন অব্ভাচিক্খন্তি মঞ্ঞে’’তি চিন্তেত্ৰা তথাগতস্স কথাসদ্দম্পি অনিসামেত্ৰা তমেৰ ইত্থিং ওলোকযমানা অট্ঠাসি. সত্থা তস্সা তস্মিং রূপে উপ্পন্নবহুমানতং ঞত্ৰা তং রূপং পঠমৰযাদিৰসেন দস্সেত্ৰা হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ পরিযোসানে অট্ঠিমত্তাৰসানং কত্ৰা দস্সেসি. খেমা তং দিস্ৰা ‘‘এৰরূপম্পি নামেতং রূপং মুহুত্তেনেৰ খযৰযং সম্পত্তং, নত্থি ৰত ইমস্মিং রূপে সারো’’তি চিন্তেসি. সত্থা তস্সা চিত্তাচারং ওলোকেত্ৰা, ‘‘খেমে, ত্ৰং ‘ইমস্মিং রূপে সারো অত্থী’তি চিন্তেসি, পস্স দানিস্স অসারভাৰ’’ন্তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
‘‘আতুরং অসুচিং পূতিং, পস্স খেমে সমুস্সযং;
উগ্ঘরন্তং পগ্ঘরন্তং, বালানং অভিপত্থিত’’ন্তি. (অপ. থেরী ২.২.৩৫৪);
সা গাথাপরিযোসানে সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. অথ নং সত্থা, ‘‘খেমে, ইমে সত্তা রাগরত্তা দোসপদুট্ঠা মোহমূল়্হা অত্তনো তণ্হাসোতং সমতিক্কমিতুং ন সক্কোন্তি, তত্থেৰ লগ্গন্তী’’তি ৰত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৩৪৭. ‘‘যে রাগরত্তানুপতন্তি সোতং,
সযং কতং মক্কটকোৰ জালং;
এতম্পি ছেত্ৰান ৰজন্তি ধীরা,
অনপেক্খিনো সব্বদুক্খং পহাযা’’তি.
তত্থ মক্কটকোৰ জালন্তি যথা নাম মক্কটকো সুত্তজালং কত্ৰা মজ্ঝে ঠানে নাভিমণ্ডলে নিপন্নো পরিযন্তে পতিতং পটঙ্গং ৰা মক্খিকং ৰা ৰেগেন গন্ত্ৰা ৰিজ্ঝিত্ৰা তস্স রসং পিৰিত্ৰা পুন গন্ত্ৰা তস্মিংযেৰ ঠানে নিপজ্জতি, এৰমেৰ যে সত্তা রাগরত্তা দোসপদুট্ঠা মোহমূল়্হা সযংকতং তণ্হাসোতং অনুপতন্তি, তে তং সমতিক্কমিতুং ন সক্কোন্তি, এৰং দুরতিক্কমং. এতম্পি ছেত্ৰান ৰজন্তি ধীরাতি পণ্ডিতা এতং বন্ধনং ছেত্ৰা অনপেক্খিনো নিরালযা হুত্ৰা অরহত্তমগ্গেন সব্বদুক্খং পহায ৰজন্তি, গচ্ছন্তীতি অত্থো.
দেসনাৰসানে খেমা অরহত্তে পতিট্ঠহি, মহাজনস্সাপি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসি. সত্থা রাজানং আহ – ‘‘মহারাজ, খেমায পব্বজিতুং ৰা পরিনিব্বাযিতুং ৰা ৰট্টতী’’তি. ভন্তে, পব্বাজেথ নং, অলং পরিনিব্বানেনাতি. সা পব্বজিত্ৰা অগ্গসাৰিকা অহোসীতি.
খেমাথেরীৰত্থু পঞ্চমং.
৬. উগ্গসেনৰত্থু
মুঞ্চ পুরেতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো উগ্গসেনং আরব্ভ কথেসি.
পঞ্চসতা কির নটা সংৰচ্ছরে ৰা ছমাসে ৰা পত্তে রাজগহং গন্ত্ৰা রঞ্ঞো সত্তাহং সমজ্জং কত্ৰা বহুং হিরঞ্ঞসুৰণ্ণং লভন্তি, অন্তরন্তরে উক্খেপদাযানং পরিযন্তো নত্থি. মহাজনো মঞ্চাতিমঞ্চাদীসু ঠত্ৰা সমজ্জং ওলোকেসি. অথেকা লঙ্ঘিকধীতা ৰংসং অভিরুয্হ তস্স উপরি পরিৰত্তিত্ৰা তস্স পরিযন্তে আকাসে চঙ্কমমানা নচ্চতি চেৰ গাযতি চ. তস্মিং সমযে উগ্গসেনো নাম সেট্ঠিপুত্তো সহাযকেন সদ্ধিং মঞ্চাতিমঞ্চে ঠিতো তং ওলোকেত্ৰা তস্সা হত্থপাদৰিক্খেপাদীসু উপ্পন্নসিনেহো গেহং গন্ত্ৰা ‘‘তং লভন্তো জীৰিস্সামি, অলভন্তস্স মে ইধেৰ মরণ’’ন্তি আহারূপচ্ছেদং কত্ৰা মঞ্চকে নিপজ্জি. মাতাপিতূহি, ‘‘তাত, কিং তে রুজ্জতী’’তি পুচ্ছিতোপি ‘‘তং মে নটধীতরং লভন্তস্স জীৰিতং অত্থি, অলভন্তস্স মে ইধেৰ মরণ’’ন্তি ৰত্ৰা, ‘‘তাত, মা এৰং করি, অঞ্ঞং তে অম্হাকং কুলস্স চ ভোগানঞ্চ অনুরূপং কুমারিকং আনেস্সামা’’তি ৰুত্তেপি তথেৰ ৰত্ৰা নিপজ্জি. অথস্স পিতা বহুং যাচিত্ৰাপি তং সঞ্ঞাপেতুং অসক্কোন্তো তস্স সহাযং পক্কোসাপেত্ৰা কহাপণসহস্সং দত্ৰা ‘‘ইমে কহাপণে গহেত্ৰা অত্তনো ধীতরং ময্হং পুত্তস্স দেতূ’’তি পহিণি. সো ‘‘নাহং কহাপণে গহেত্ৰা দেমি, সচে পন সো ইমং অলভিত্ৰা জীৰিতুং ন সক্কোতি, তেন হি অম্হেহি সদ্ধিংযেৰ ৰিচরতু, দস্সামিস্স ধীতর’’ন্তি আহ. মাতাপিতরো পুত্তস্স তমত্থং আরোচেসুং. সো ‘‘অহং তেহি সদ্ধিং ৰিচরিস্সামী’’তি ৰত্ৰা যাচন্তানম্পি তেসং কথং অনাদিযিত্ৰা নিক্খমিত্ৰা নাটকস্স সন্তিকং অগমাসি. সো তস্স ধীতরং দত্ৰা তেন সদ্ধিংযেৰ গামনিগমরাজধানীসু সিপ্পং দস্সেন্তো ৰিচরি.
সাপি তেন সদ্ধিং সংৰাসমন্ৰায নচিরস্সেৰ পুত্তং লভিত্ৰা কীল়াপযমানা ‘‘সকটগোপকস্স পুত্ত, ভণ্ডহারকস্স পুত্ত, কিঞ্চি অজানকস্স পুত্তা’’তি ৰদতি. সোপি নেসং সকটপরিৰত্তকং কত্ৰা ঠিতট্ঠানে গোণানং তিণং আহরতি, সিপ্পদস্সনট্ঠানে লদ্ধভণ্ডকং উক্খিপিত্ৰা হরতি. তদেৰ কির সন্ধায সা ইত্থী পুত্তং কীল়াপযমানা তথা ৰদতি. সো অত্তানং আরব্ভ তস্সা গাযনভাৰং ঞত্ৰা তং পুচ্ছি – ‘‘মং সন্ধায কথেসী’’তি? ‘‘আম, তং সন্ধাযা’’তি. ‘‘এৰং সন্তে অহং পলাযিস্সামী’’তি. সা ‘‘কিং পন ময্হং তযা পলাযিতেন ৰা আগতেন ৰা’’তি পুনপ্পুনং তদেৰ গীতং গাযতি. সা কির অত্তনো রূপসম্পত্তিঞ্চেৰ ধনলাভঞ্চ নিস্সায তং কিস্মিঞ্চি ন মঞ্ঞতি. সো ‘‘কিং নু খো নিস্সায ইমিস্সা অযং মানো’’তি চিন্তেন্তো ‘‘সিপ্পং নিস্সাযা’’তি ঞত্ৰা ‘‘হোতু, সিপ্পং উগ্গণ্হিস্সামী’’তি সসুরং উপসঙ্কমিত্ৰা তস্স জাননকসিপ্পং উগ্গণ্হিত্ৰা গামনিগমাদীসু সিপ্পং দস্সেন্তো অনুপুব্বেন রাজগহং আগন্ত্ৰা ‘‘ইতো সত্তমে দিৰসে উগ্গসেনো সেট্ঠিপুত্তো নগরৰাসীনং সিপ্পং দস্সেস্সতী’’তি আরোচাপেসি.
নগরৰাসিনো মঞ্চাতিমঞ্চাদযো বন্ধাপেত্ৰা সত্তমে দিৰসে সন্নিপতিংসু. সোপি সট্ঠিহত্থং ৰংসং অভিরুয্হ তস্স মত্থকে অট্ঠাসি. তং দিৰসং সত্থা পচ্চূসকালে লোকং ৰোলোকেন্তো তং অত্তনো ঞাণজালস্স অন্তো পৰিট্ঠং দিস্ৰা ‘‘কিং নু খো ভৰিস্সতী’’তি আৰজ্জেন্তো ‘‘স্ৰে সেট্ঠিপুত্তো সিপ্পং দস্সেস্সামীতি ৰংসমত্থকে ঠস্সতি, তস্স দস্সনত্থং মহাজনো সন্নিপতিস্সতি. তত্র অহং চতুপ্পদিকং গাথং দেসেস্সামি, তং সুত্ৰা চতুরাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো ভৰিস্সতি, উগ্গসেনোপি অরহত্তে পতিট্ঠহিস্সতী’’তি অঞ্ঞাসি. সত্থা পুনদিৰসে কালং সল্লক্খেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো রাজগহং পিণ্ডায পাৰিসি. উগ্গসেনোপি সত্থরি অন্তোনগরং অপৰিট্ঠেযেৰ উন্নাদনত্থায মহাজনস্স অঙ্গুলিসঞ্ঞং দত্ৰা ৰংসমত্থকে পতিট্ঠায আকাসেযেৰ সত্ত ৰারে পরিৰত্তিত্ৰা ওরুয্হ ৰংসমত্থকে অট্ঠাসি. তস্মিং খণে সত্থা নগরং পৰিসন্তো যথা তং পরিসা ন ওলোকেতি, এৰং কত্ৰা অত্তানমেৰ ওলোকাপেসি. উগ্গসেনো পরিসং ওলোকেত্ৰা ‘‘ন মং পরিসা ওলোকেতী’’তি দোমনস্সপ্পত্তো ‘‘ইদং মযা সংৰচ্ছরে কত্তব্বং সিপ্পং, সত্থরি নগরং পৰিসন্তে পরিসা মং অনোলোকেত্ৰা সত্থারমেৰ ওলোকেতি, মোঘং ৰত মে সিপ্পদস্সনং জাত’’ন্তি চিন্তেসি.
সত্থা তস্স চিত্তং ঞত্ৰা মহামোগ্গল্লানং আমন্তেত্ৰা ‘‘গচ্ছ, মোগ্গল্লান, সেট্ঠিপুত্তং ৰদেহি ‘সিপ্পং কির দস্সেতূ’’’তি আহ. থেরো গন্ত্ৰা ৰংসস্স হেট্ঠা ঠিতো সেট্ঠিপুত্তং আমন্তেত্ৰা ইমং গাথমাহ –
‘‘ইঙ্ঘ পস্স নটপুত্ত, উগ্গসেন মহব্বল;
করোহি রঙ্গং পরিসায, হাসযস্সু মহাজন’’ন্তি.
সো থেরস্স কথং সুত্ৰা তুট্ঠমানসো হুত্ৰা ‘‘সত্থা মঞ্ঞে মম সিপ্পং পস্সিতুকামো’’তি ৰংসমত্থকে ঠিতকোৰ ইমং গাথমাহ –
‘‘ইঙ্ঘ পস্স মহাপঞ্ঞ, মোগ্গল্লান মহিদ্ধিক;
করোমি রঙ্গং পরিসায, হাসযামি মহাজন’’ন্তি.
এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা ৰংসমত্থকতো ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা আকাসেৰ চুদ্দসক্খত্তুং পরিৰত্তিত্ৰা ওরুয্হ ৰংসমত্থকেৰ অট্ঠাসি. অথ নং সত্থা, ‘‘উগ্গসেন, পণ্ডিতেন নাম অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নেসু খন্ধেসু আলযং পহায জাতিআদীহি মুচ্চিতুং ৰট্টতী’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
৩৪৮. ‘‘মুঞ্চ পুরে মুঞ্চ পচ্ছতো,
মজ্ঝে মুঞ্চ ভৰস্স পারগূ;
সব্বত্থ ৰিমুত্তমানসো,
ন পুনং জাতিজরং উপেহিসী’’তি.
তত্থ মুঞ্চ পুরেতি অতীতেসু খন্ধেসু আলযং নিকন্তিং অজ্ঝোসানং পত্থনং পরিযুট্ঠানং গাহং পরামাসং তণ্হং মুঞ্চ. পচ্ছতোতি অনাগতেসুপি খন্ধেসু আলযাদীনি মুঞ্চ. মজ্ঝেতি পচ্চুপ্পন্নেসুপি তানি মুঞ্চ. ভৰস্স পারগূতি এৰং সন্তে তিৰিধস্সাপি ভৰস্স অভিঞ্ঞাপরিঞ্ঞাপহানভাৰনাসচ্ছিকিরিযৰসেন পারগূ পারঙ্গতো হুত্ৰা খন্ধধাতুআযতনাদিভেদে সব্বসঙ্খতে ৰিমুত্তমানসো ৰিহরন্তো পুন জাতিজরামরণানি ন উপগচ্ছতীতি অত্থো.
দেসনাৰসানে চতুরাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসি. সেট্ঠিপুত্তোপি ৰংসমত্থকে ঠিতকোৰ সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পত্ৰা ৰংসতো ওরুয্হ সত্থু সন্তিকং আগন্ত্ৰা পঞ্চপতিট্ঠিতেন সত্থারং ৰন্দিত্ৰা পব্বজ্জং যাচি. অথ নং সত্থা দক্খিণহত্থং পসারেত্ৰা ‘‘এহি ভিক্খূ’’তি আহ. সো তাৰদেৰ অট্ঠপরিক্খারধরো সট্ঠিৰস্সিকত্থেরো ৰিয অহোসি. অথ নং ভিক্খূ, ‘‘আৰুসো উগ্গসেন, সট্ঠিহত্থস্স তে ৰংসস্স মত্থকতো ওতরন্তস্স ভযং নাম নাহোসী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘নত্থি মে, আৰুসো, ভয’’ন্তি ৰুত্তে সত্থু আরোচেসুং, ‘‘ভন্তে, উগ্গসেনো ‘ন ভাযামী’তি ৰদতি, অভূতং ৰত্ৰা অঞ্ঞং ব্যাকরোতী’’তি. সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, মম পুত্তেন উগ্গসেনেন সদিসা ছিন্নসংযোজনা ভিক্খূ ভাযন্তি, ন তসন্তী’’তি ৰত্ৰা ব্রাহ্মণৰগ্গে ইমং গাথমাহ –
‘‘সব্বসংযোজনং ছেত্ৰা, যো ৰে ন পরিতস্সতি;
সঙ্গাতিগং ৰিসংযুত্তং, তমহং ব্রূমি ব্রাহ্মণ’’ন্তি. (ধ. প. ৩৯৭; সু. নি. ৬২৬);
দেসনাৰসানে বহূনং ধম্মাভিসমযো অহোসি. পুনেকদিৰসং ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘কিং নু খো, আৰুসো, এৰং অরহত্তূপনিস্সযসম্পন্নস্স ভিক্খুনো নটধীতরং নিস্সায নটেহি সদ্ধিং ৰিচরণকারণং, কিং অরহত্তূপনিস্সযকারণ’’ন্তি? সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে, ‘‘ভিক্খৰে, উভযম্পেতং ইমিনা এৰ কত’’ন্তি ৰত্ৰা তমত্থং পকাসেতুং অতীতং আহরি.
অতীতে কির কস্সপদসবলস্স সুৰণ্ণচেতিযে করিযমানে বারাণসিৰাসিনো কুলপুত্তা বহুং খাদনীযভোজনীযং যানকেসু আরোপেত্ৰা ‘‘হত্থকম্মং করিস্সামা’’তি চেতিযট্ঠানং গচ্ছন্তা অন্তরামগ্গে একং থেরং পিণ্ডায পৰিসন্তং পস্সিংসু. অথেকা কুলধীতা থেরং ওলোকেত্ৰা সামিকং আহ – ‘‘সামি, অয্যো, পিণ্ডায পৰিসতি, যানকে চ নো বহুং খাদনীযং ভোজনীযং, পত্তমস্স আহর, ভিক্খং দস্সামা’’তি. সো তং পত্তং আহরিত্ৰা খাদনীযভোজনীযস্স পূরেত্ৰা থেরস্স হত্থে পতিট্ঠপেত্ৰা উভোপি পত্থনং করিংসু, ‘‘ভন্তে, তুম্হেহি দিট্ঠধম্মস্সেৰ ভাগিনো ভৰেয্যামা’’তি. সোপি থেরো খীণাসৰোৰ, তস্মা ওলোকেন্তো তেসং পত্থনায সমিজ্ঝনভাৰং ঞত্ৰা সিতং অকাসি. তং দিস্ৰা সা ইত্থী সামিকং আহ – ‘‘অম্হাকং, অয্যো, সিতং করোতি, একো নটকারকো ভৰিস্সতী’’তি. সামিকোপিস্সা ‘‘এৰং ভৰিস্সতি, ভদ্দে’’তি ৰত্ৰা পক্কামি. ইদং তেসং পুব্বকম্মং. তে তত্থ যাৰতাযুকং ঠত্ৰা দেৰলোকে নিব্বত্তিত্ৰা ততো চৰিত্ৰা সা ইত্থী নটগেহে নিব্বত্তি, পুরিসো সেট্ঠিগেহে. সো ‘‘এৰং, ভদ্দে, ভৰিস্সতী’’তি তস্সা পটিৰচনস্স দিন্নত্তা নটেহি সদ্ধিং ৰিচরি. খীণাসৰত্থেরস্স দিন্নপিণ্ডপাতং নিস্সায অরহত্তং পাপুণি. সাপি নটধীতা ‘‘যা মে সামিকস্স গতি, ময্হম্পি সা এৰ গতী’’তি পব্বজিত্ৰা অরহত্তে পতিট্ঠহীতি.
উগ্গসেনৰত্থু ছট্ঠং.
৭. চূল়ধনুগ্গহপণ্ডিতৰত্থু
ৰিতক্কমথিতস্সাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো চূল়ধনুগ্গহপণ্ডিতং আরব্ভ কথেসি.
একো কির দহরভিক্খু সলাকগ্গে অত্তনো পত্তসলাকং গহেত্ৰা সলাকযাগুং আদায আসনসালং গন্ত্ৰা পিৰি. তত্থ উদকং অলভিত্ৰা উদকত্থায একং ঘরং অগমাসি. তত্থ তং একা কুমারিকা দিস্ৰাৰ উপ্পন্নসিনেহা, ‘‘ভন্তে, পুন পানীযেন অত্থে সতি ইধেৰ আগচ্ছেয্যাথা’’তি আহ. সো ততো পট্ঠায যদা পানীযং ন লভতি, তদা তত্থেৰ গচ্ছতি. সাপিস্স পত্তং গহেত্ৰা পানীযং দেতি. এৰং গচ্ছন্তে কালে যাগুম্পি দত্ৰা পুনেকদিৰসং তত্থেৰ নিসীদাপেত্ৰা ভত্তং অদাসি. সন্তিকে চস্স নিসীদিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, ইমস্মিং গেহে ন কিঞ্চি নত্থি নাম, কেৰলং মযং ৰিচরণকমনুস্সমেৰ ন লভামা’’তি কথং সমুট্ঠাপেসি. সো কথিপাহেনেৰ তস্সা কথং সুত্ৰা উক্কণ্ঠি. অথ নং একদিৰসং আগন্তুকা ভিক্খূ দিস্ৰা ‘‘কস্মা ত্ৰং, আৰুসো, কিসো উপ্পণ্ডুপণ্ডুকজাতোসী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘উক্কণ্ঠিতোম্হি, আৰুসো’’তি ৰুত্তে আচরিযুপজ্ঝাযানং সন্তিকং নযিংসু. তেপি নং সত্থু সন্তিকং নেত্ৰা তমত্থং আরোচেসুং. সত্থা ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং, ভিক্খু, উক্কণ্ঠিতোসী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘সচ্চ’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘কস্মা ত্ৰং মাদিসস্স আরদ্ধৰীরিযস্স বুদ্ধস্স সাসনে পব্বজিত্ৰা ‘সোতাপন্নো’তি ৰা ‘সকদাগামী’তি ৰা অত্তানং অৰদাপেত্ৰা ‘উক্কণ্ঠিতো’তি ৰদাপেসি, ভারিযং তে কম্মং কত’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘কিং কারণা উক্কণ্ঠিতোসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘ভন্তে, একা মং ইত্থী এৰমাহা’’তি ৰুত্তে, ‘‘ভিক্খু, অনচ্ছরিযং এতং তস্সা কিরিযং. সা হি পুব্বে সকলজম্বুদীপে অগ্গধনুগ্গহপণ্ডিতং পহায তংমুহুত্তদিট্ঠকে একস্মিং সিনেহং উপ্পাদেত্ৰা তং জীৰিতক্খযং পাপেসী’’তি ৰত্ৰা তস্সত্থস্স পকাসনত্থং ভিক্খূহি যাচিতো –
অতীতে চূল়ধনুগ্গহপণ্ডিতকালে তক্কসিলাযং দিসাপামোক্খস্স আচরিযস্স সন্তিকে সিপ্পং উগ্গহেত্ৰা তেন তুট্ঠেন দিন্নং ধীতরং আদায বারাণসিং গচ্ছন্তস্স একস্মিং অটৰিমুখে একূনপঞ্ঞাসায কণ্ডেহি একূনপঞ্ঞাসচোরে মারেত্ৰা কণ্ডেসু খীণেসু চোরজেট্ঠকং গহেত্ৰা ভূমিযং পাতেত্ৰা, ‘‘ভদ্দে, অসিং আহরা’’তি ৰুত্তে তায তঙ্খণং দিট্ঠচোরে সিনেহং কত্ৰা চোরস্স হত্থে অসিথরুং ঠপেত্ৰা চোরেন ধনুগ্গহপণ্ডিতস্স মারিতভাৰং আৰিকত্ৰা চোরেন চ তং আদায গচ্ছন্তেন ‘‘মম্পি এসা অঞ্ঞং দিস্ৰা অত্তনো সামিকং ৰিয মারাপেস্সতি, কিং মে ইমাযা’’তি একং নদিং দিস্ৰা ওরিমতীরে তং ঠপেত্ৰা তস্সা ভণ্ডকং আদায ‘‘ত্ৰং ইধেৰ হোহি, যাৰাহং ভণ্ডিকং উত্তারেমী’’তি তত্থেৰ তং পহায গমনভাৰঞ্চ আৰিকত্ৰা –
‘‘সব্বং ভণ্ডং সমাদায, পারং তিণ্ণোসি ব্রাহ্মণ;
পচ্চাগচ্ছ লহুং খিপ্পং, মম্পি তারেহি দানিতো.
‘‘অসন্থুতং মং চিরসন্থুতেন,
নিমীনি ভোতী অদ্ধুৰং ধুৰেন;
মযাপি ভোতী নিমিনেয্য অঞ্ঞং,
ইতো অহং দূরতরং গমিস্সং.
‘‘কাযং এল়গলাগুম্বে, করোতি অহুহাসিযং;
নযীধ নচ্চং ৰা গীতং ৰা, তাল়ং ৰা সুসমাহিতং;
অনম্হিকালে সুসোণি, কিং নু জগ্ঘসি সোভনে.
‘‘সিঙ্গাল বাল দুম্মেধ, অপ্পপঞ্ঞোসি জম্বুক;
জীনো মচ্ছঞ্চ পেসিঞ্চ, কপণো ৰিয ঝাযসি.
‘‘সুদস্সং ৰজ্জমঞ্ঞেসং, অত্তনো পন দুদ্দসং;
জীনা পতিঞ্চ জারঞ্চ, মঞ্ঞে ত্ৰঞ্ঞেৰ ঝাযসি.
‘‘এৰমেতং মিগরাজ, যথা ভাসসি জম্বুক;
সা নূনাহং ইতো গন্ত্ৰা, ভত্তু হেস্সং ৰসানুগা.
‘‘যো হরে মত্তিকং থালং, কংসথালম্পি সো হরে;
কতঞ্চেৰ তযা পাপং, পুনপেৰং করিস্সসী’’তি. (জা. ১.৫.১২৮-১৩৪) –
ইমং পঞ্চকনিপাতে চূল়ধনুগ্গহজাতকং ৰিত্থারেত্ৰা ‘‘তদা চূল়ধনুগ্গহপণ্ডিতো ত্ৰং অহোসি, সা ইত্থী এতরহি অযং কুমারিকা, সিঙ্গালরূপেন আগন্ত্ৰা তস্সা নিগ্গহকারকো সক্কো দেৰরাজা অহমেৰা’’তি ৰত্ৰা ‘‘এৰং সা ইত্থী তংমুহুত্তদিট্ঠকে একস্মিং সিনেহেন সকলজম্বুদীপে অগ্গপণ্ডিতং জীৰিতা ৰোরোপেসি, তং ইত্থিং আরব্ভ উপ্পন্নং তৰ তণ্হং ছিন্দিত্ৰা ৰিহরাহি ভিক্খূ’’তি তং ওৰদিত্ৰা উত্তরিম্পি ধম্মং দেসেন্তো ইমা দ্ৰে গাথা অভাসি –
৩৪৯. ‘‘ৰিতক্কমথিতস্স জন্তুনো,
তিব্বরাগস্স সুভানুপস্সিনো;
ভিয্যো তণ্হা পৰড্ঢতি,
এস খো দল়্হং করোতি বন্ধনং.
৩৫০. ‘‘ৰিতক্কূপসমে চ যো রতো,
অসুভং ভাৰযতে সদা সতো;
এস খো ব্যন্তি কাহিতি,
এস ছেচ্ছতি মারবন্ধন’’ন্তি.
তত্থ ৰিতক্কমথিতস্সাতি কামৰিতক্কাদীহি ৰিতক্কেহি নিম্মথিতস্স. তিব্বরাগস্সাতি বহলরাগস্স. সুভানুপস্সিনোতি ইট্ঠারম্মণে সুভনিমিত্তগাহাদিৰসেন ৰিস্সট্ঠমানসতায সুভন্তি অনুপস্সন্তস্স. তণ্হাতি এৰরূপস্স ঝানাদীসু একম্পি ন ৰড্ঢতি, অথ খো ছদ্ৰারিকা তণ্হাযেৰ ভিয্যো ৰড্ঢতি. এস খোতি এসো পুগ্গলো তণ্হাবন্ধনং দল়্হং সুথিরং করোতি. ৰিতক্কূপসমেতি মিচ্ছাৰিতক্কাদীনং ৰূপসমসঙ্খাতে দসসু অসুভেসু পঠমজ্ঝানে. সদা সতোতি যো এত্থ অভিরতো হুত্ৰা নিচ্চং উপট্ঠিতসতিতায সতো তং অসুভঝানং ভাৰেতি. ব্যন্তি কাহিতীতি এস ভিক্খু তীসু ভৰেসু উপ্পজ্জনকং তণ্হং ৰিগতন্তং করিস্সতি. মারবন্ধনন্তি এসো তেভূমকৰট্টসঙ্খাতং মারবন্ধনম্পি ছিন্দিস্সতীতি অত্থো.