২৫. ভিক্খুৰগ্গো
১. পঞ্চভিক্খুৰত্থু
চক্খুনা সংৰরোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো পঞ্চ ভিক্খূ আরব্ভ কথেসি.
তেসু কির একেকো চক্খুদ্ৰারাদীসু পঞ্চসু দ্ৰারেসু একেকমেৰ রক্খি. অথেকদিৰসং সন্নিপতিত্ৰা ‘‘অহং দুরক্খং রক্খামি, অহং দুরক্খং রক্খামী’’তি ৰিৰদিত্ৰা ‘‘সত্থারং পুচ্ছিত্ৰা ইমমত্থং জানিস্সামা’’তি সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, মযং চক্খুদ্ৰারাদীনি রক্খন্তা অত্তনো অত্তনো রক্খনদ্ৰারমেৰ দুরক্খন্তি মঞ্ঞাম, কো নু খো অম্হেসু দুরক্খং রক্খতী’’তি পুচ্ছিংসু. সত্থা একং ভিক্খুম্পি অনোসাদেত্ৰা, ‘‘ভিক্খৰে, সব্বানি পেতানি দুরক্খানেৰ, অপি চ খো পন তুম্হে ন ইদানেৰ পঞ্চসু ঠানেসু অসংৰুতা, পুব্বেপি অসংৰুতা, অসংৰুতত্তাযেৰ চ পণ্ডিতানং ওৰাদে অৰত্তিত্ৰা জীৰিতক্খযং পাপুণিত্থা’’তি ৰত্ৰা ‘‘কদা, ভন্তে’’তি তেহি যাচিতো অতীতে তক্কসিলজাতকস্স ৰত্থুং ৰিত্থারেত্ৰা রক্খসীনং ৰসেন রাজকুলে জীৰিতক্খযং পত্তে পত্তাভিসেকেন মহাসত্তেন সেতচ্ছত্তস্স হেট্ঠা রাজাসনে নিসিন্নেন অত্তনো সিরিসম্পত্তিং ওলোকেত্ৰা ‘‘ৰীরিযং নামেতং সত্তেহি কত্তব্বমেৰা’’তি উদানৰসেন উদানিতং –
‘‘কুসলূপদেসে ধিতিযা দল়্হায চ,
অনিৰত্তিতত্তাভযভীরুতায চ;
ন রক্খসীনং ৰসমাগমিম্হসে,
স সোত্থিভাৰো মহতা ভযেন মে’’তি. (জা. ১.১.১৩২) –
ইমং গাথং দস্সেত্ৰা ‘‘তদাপি তুম্হেৰ পঞ্চ জনা তক্কসিলাযং রজ্জগহণত্থায নিক্খন্তং মহাসত্তং আৰুধহত্থা পরিৰারেত্ৰা মগ্গং গচ্ছন্তা অন্তরামগ্গে রক্খসীহি চক্খুদ্ৰারাদিৰসেন উপনীতেসু রূপারম্মণাদীসু অসংৰুতা পণ্ডিতস্স ওৰাদে অৰত্তিত্ৰা ওলীযন্তা রক্খসীহি খাদিতা জীৰিতক্খযং পাপুণিত্থ. তেসু পন আরম্মণেসু সুসংৰুতো পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধন্তিং দেৰৰণ্ণিং যক্খিনিং অনাদিযিত্ৰা সোত্থিনা তক্কসিলং গন্ত্ৰা রজ্জং পত্তো রাজা অহমেৰা’’তি জাতকং সমোধানেত্ৰা, ‘‘ভিক্খৰে, ভিক্খুনা নাম সব্বানি দ্ৰারানি সংৰরিতব্বানি. এতানি হি সংৰরন্তো এৰ সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি ৰত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমা গাথা অভাসি –
৩৬০. ‘‘চক্খুনা সংৰরো সাধু, সাধু সোতেন সংৰরো;
ঘানেন সংৰরো সাধু, সাধু জিৰ্হায সংৰরো.
৩৬১. ‘‘কাযেন সংৰরো সাধু, সাধু ৰাচায সংৰরো;
মনসা সংৰরো সাধু, সাধু সব্বত্থ সংৰরো;
সব্বত্থ সংৰুতো ভিক্খু, সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি.
তত্থ চক্খুনাতি যদা হি ভিক্খুনো চক্খুদ্ৰারে রূপারম্মণং আপাথমাগচ্ছতি, তদা ইট্ঠারম্মণে অরজ্জন্তস্স অনিট্ঠারম্মণে অদুস্সন্তস্স অসমপেক্খনেন মোহং অনুপ্পাদেন্তস্স তস্মিং দ্ৰারে সংৰরো থকনং পিদহনং গুত্তি কতা নাম হোতি. তস্স সো এৰরূপো চক্খুনা সংৰরো সাধু. এস নযো সোতদ্ৰারাদীসুপি. চক্খুদ্ৰারাদীসুযেৰ পন সংৰরো ৰা অসংৰরো ৰা নুপ্পজ্জতি, পরতো পন জৰনৰীথিযং এস লব্ভতি. তদা হি অসংৰরো উপ্পজ্জন্তো অস্সদ্ধা অক্খন্তি কোসজ্জং মুট্ঠসচ্চং অঞ্ঞাণন্তি অকুসলৰীথিযং অযং পঞ্চৰিধো লব্ভতি. সংৰরো উপ্পজ্জন্তো সদ্ধা খন্তি ৰীরিযং সতি ঞাণন্তি কুসলৰীথিযং অযং পঞ্চৰিধো লব্ভতি.
কাযেন সংৰরোতি এত্থ পন পসাদকাযোপি চোপনকাযোপি লব্ভতি. উভযম্পি পনেতং কাযদ্ৰারমেৰ. তত্থ পসাদদ্ৰারে সংৰরাসংৰরো কথিতোৰ. চোপনদ্ৰারেপি তংৰত্থুকা পাণাতিপাতঅদিন্নাদানকামেসুমিচ্ছাচারা. তেহি পন সদ্ধিং অকুসলৰীথিযং উপ্পজ্জন্তেহি তং দ্ৰারং অসংৰুতং হোতি, কুসলৰীথিযং উপ্পজ্জন্তেহি পাণাতিপাতাৰেরমণিআদীহি সংৰুতং. সাধু ৰাচাযাতি এত্থাপি চোপনৰাচাপি ৰাচা. তায সদ্ধিং উপ্পজ্জন্তেহি মুসাৰাদাদীহি তং দ্ৰারং অসংৰুতং হোতি, মুসাৰাদাৰেরমণিআদীহি সংৰুতং. মনসা সংৰরোতি এত্থাপি জৰনমনতো অঞ্ঞেন মনেন সদ্ধিং অভিজ্ঝাদযো নত্থি. মনোদ্ৰারে পন জৰনক্খণে উপ্পজ্জমানেহি অভিজ্ঝাদীহি তং দ্ৰারং অসংৰুতং হোতি, অনভিজ্ঝাদীহি সংৰুতং হোতি. সাধু সব্বত্থাতি তেসু চক্খুদ্ৰারাদীসু সব্বেসুপি সংৰরো সাধু. এত্তাৰতা হি অট্ঠ সংৰরদ্ৰারানি অট্ঠ চ অসংৰরদ্ৰারানি কথিতানি. তেসু অট্ঠসু অসংৰরদ্ৰারেসু ঠিতো ভিক্খু সকলৰট্টমূলকদুক্খতো ন মুচ্চতি, সংৰরদ্ৰারেসু পন ঠিতো সব্বস্মাপি ৰট্টমূলকদুক্খা মুচ্চতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘সব্বত্থ সংৰুতো ভিক্খু, সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি.
দেসনাৰসানে তে পঞ্চ ভিক্খূ সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসু, সম্পত্তানম্পি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.
পঞ্চভিক্খুৰত্থু পঠমং.
২. হংসঘাতকভিক্খুৰত্থু
হত্থসংযতোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো একং হংসঘাতকং ভিক্খুং আরব্ভ কথেসি.
সাৰত্থিৰাসিনো কির দ্ৰে সহাযকা ভিক্খূসু পব্বজিত্ৰা লদ্ধূপসম্পদা যেভুয্যেন একতো ৰিচরন্তি. তে একদিৰসং অচিরৰতিং গন্ত্ৰা ন্হত্ৰা আতপে তপ্পমানা সারণীযকথং কথেন্তা অট্ঠংসু. তস্মিং খণে দ্ৰে হংসা আকাসেন গচ্ছন্তি. অথেকো দহরভিক্খু সক্খরং গহেত্ৰা ‘‘একস্স হংসপোতকস্স অক্খিং পহরিস্সামী’’তি আহ, ইতরো ‘‘ন সক্খিস্সামী’’তি আহ. তিট্ঠতু ইমস্মিং পস্সে অক্খি, পরপস্সে অক্খিং পহরিস্সামীতি. ইদম্পি ন সক্খিস্সসিযেৰাতি. ‘‘তেন হি উপধারেহী’’তি দুতিযং সক্খরং গহেত্ৰা হংসস্স পচ্ছাভাগে খিপি, হংসো সক্খরসদ্দং সুত্ৰা নিৰত্তিত্ৰা ওলোকেসি. অথ নং ইতরং ৰট্টসক্খরং গহেত্ৰা পরপস্সে অক্খিম্হি পহরিত্ৰা ওরিমক্খিনা নিক্খামেসি. হংসো ৰিরৰন্তো পরিৰত্তিত্ৰা তেসং পাদমূলেযেৰ পতি. তত্থ তত্থ ঠিতা ভিক্খূ দিস্ৰা, ‘‘আৰুসো, বুদ্ধসাসনে পব্বজিত্ৰা অননুচ্ছৰিকং ৰো কতং পাণাতিপাতং করোন্তেহী’’তি ৰত্ৰা তে আদায গন্ত্ৰা তথাগতস্স দস্সেসুং.
সত্থা ‘‘সচ্চং কির তযা ভিক্খু পাণাতিপাতো কতো’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘সচ্চং, ভন্তে’’তি ৰুত্তে ‘‘ভিক্খু কস্মা এৰরূপে নিয্যানিকসাসনে পব্বজিত্ৰা এৰমকাসি, পোরাণকপণ্ডিতা অনুপ্পন্নে বুদ্ধে অগারমজ্ঝে ৰসমানা অপ্পমত্তকেসুপি ঠানেসু কুক্কুচ্চং করিংসু, ত্ৰং পন এৰরূপে বুদ্ধসাসনে পব্বজিত্ৰা কুক্কুচ্চমত্তম্পি ন অকাসী’’তি ৰত্ৰা তেহি যাচিতো অতীতং আহরি.
অতীতে কুরুরট্ঠে ইন্দপত্তনগরে ধনঞ্চযে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো তস্স অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিং গহেত্ৰা অনুপুব্বেন ৰিঞ্ঞুতং পত্তো তক্কসিলাযং সিপ্পানি উগ্গহেত্ৰা পিতরা উপরজ্জে পতিট্ঠাপিতো অপরভাগে পিতু অচ্চযেন রজ্জং পত্ৰা দস রাজধম্মে অকোপেন্তো কুরুধম্মে ৰত্তিত্থ. কুরুধম্মো নাম পঞ্চসীলানি, তানি বোধিসত্তো পরিসুদ্ধানি কত্ৰা রক্খি. যথা চ বোধিসত্তো, এৰমস্স মাতা অগ্গমহেসী কনিট্ঠভাতা উপরাজা পুরোহিতো ব্রাহ্মণো রজ্জুগাহকো অমচ্চো সারথি সেট্ঠি দোণমাপকো মহামত্তো দোৰারিকো নগরসোভিনী ৰণ্ণদাসীতি এৰমেতেসু একাদসসু জনেসু কুরুধম্মং রক্খন্তেসু কলিঙ্গরট্ঠে দন্তপুরনগরে কলিঙ্গে রজ্জং কারেন্তে তস্মিং রট্ঠে দেৰো ন ৰস্সি. মহাসত্তস্স পন অঞ্জনসন্নিভো নাম মঙ্গলহত্থী মহাপুঞ্ঞো হোতি. রট্ঠৰাসিনো ‘‘তস্মিং আনীতে দেৰো ৰস্সিস্সতী’’তি সঞ্ঞায রঞ্ঞো আরোচযিংসু. রাজা তস্স হত্থিস্স আনযনত্থায ব্রাহ্মণে পহিণি. তে গন্ত্ৰা মহাসত্তং হত্থিং যাচিংসু. সত্থা তেসং যাচনকারণং দস্সেতুং আহ –
‘‘তৰ সদ্ধঞ্চ সীলঞ্চ, ৰিদিত্ৰান জনাধিপ;
ৰণ্ণং অঞ্জনৰণ্ণেন, কলিঙ্গস্মিং নিমিম্হসে’’তি. (জা. ১.৩.৭৬) –
ইমং তিকনিপাতে জাতকং কথেসি. হত্থিম্হি পন আনীতেপি দেৰে অৰস্সন্তে ‘‘সো রাজা কুরুধম্মং রক্খতি, তেনস্স রট্ঠে দেৰো ৰস্সতী’’তি সঞ্ঞায ‘‘যং সো কুরুধম্মং রক্খতি, তং সুৰণ্ণপট্টে লিখিত্ৰা আনেথা’’তি পুন কালিঙ্গো ব্রাহ্মণে চ অমচ্চে চ পেসেসি. তেসু গন্ত্ৰা যাচন্তেসু রাজানং আদিং কত্ৰা সব্বেপি তে অত্তনো অত্তনো সীলেসু কিঞ্চি কুক্কুচ্চমত্তং কত্ৰা ‘‘অপরিসুদ্ধং নো সীল’’ন্তি পটিক্খিপিত্ৰাপি ‘‘ন এত্তাৰতা সীলভেদো হোতী’’তি তেহি পুনপ্পুনং যাচিতা অত্তনো অত্তনো সীলানি কথযিংসু. কালিঙ্গো সুৰণ্ণপট্টে লিখাপেত্ৰা আভতং কুরুধম্মং দিস্ৰাৰ সমাদায সাধুকং পূরেসি. তস্স রট্ঠে দেৰো পাৰস্সি, রট্ঠং খেমং সুভিক্খং অহোসি. সত্থা ইমং অতীতং আহরিত্ৰা –
‘‘গণিকা উপ্পলৰণ্ণা, পুণ্ণো দোৰারিকো তদা;
রজ্জুগাহো চ কচ্চানো, দোণমাপকো চ কোলিতো.
‘‘সারিপুত্তো তদা সেট্ঠী, অনুরুদ্ধো চ সারথী;
ব্রাহ্মণো কস্সপো থেরো, উপরাজানন্দপণ্ডিতো.
‘‘মহেসী রাহুলমাতা, মাযাদেৰী জনেত্তিকা;
কুরুরাজা বোধিসত্তো, এৰং ধারেথ জাতক’’ন্তি. –
জাতকং সমোধানেত্ৰা ‘‘ভিক্খু এৰং পুব্বেপি পণ্ডিতা অপ্পমত্তকেপি কুক্কুচ্চে উপ্পন্নে অত্তনো সীলভেদে আসঙ্কং করিংসু, ত্ৰং পন মাদিসস্স বুদ্ধস্স সাসনে পব্বজিত্ৰা পাণাতিপাতং করোন্তো অতিভারিযং কম্মমকাসি, ভিক্খুনা নাম হত্থেহি পাদেহি ৰাচায চ সংযতেন ভৰিতব্ব’’ন্তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
৩৬২. ‘‘হত্থসংযতো পাদসংযতো,
ৰাচাসংযতো সংযতুত্তমো;
অজ্ঝত্তরতো সমাহিতো,
একো সন্তুসিতো তমাহু ভিক্খু’’ন্তি.
তত্থ হত্থসংযতোতি হত্থকীল়াপনাদীনং ৰা হত্থেন পরেসং পহরণাদীনং ৰা অভাৰেন হত্থসংযতো. দুতিযপদেপি এসেৰ নযো. ৰাচায পন মুসাৰাদাদীনং অকরণতো ৰাচায সংযতো. সংযতুত্তমোতি সংযতত্তভাৰো, কাযচলনসীসুক্খিপনভমুকৰিকারাদীনং অকারকোতি অত্থো. অজ্ঝত্তরতোতি গোচরজ্ঝত্তসঙ্খাতায কম্মট্ঠানভাৰনায রতো. সমাহিতোতি সুট্ঠু ঠপিতো. একো সন্তুসিতোতি একৰিহারী হুত্ৰা সুট্ঠু তুসিতো ৰিপস্সনাচারতো পট্ঠায অত্তনো অধিগমেন তুট্ঠমানসো. পুথুজ্জনকল্যাণকঞ্হি আদিং কত্ৰা সব্বেপি সেখা অত্তনো অধিগমেন সন্তুস্সন্তীতি সন্তুসিতা, অরহা পন একন্তসন্তুসিতোৰ. তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং.
দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
হংসঘাতকভিক্খুৰত্থু দুতিযং.
৩. কোকালিকৰত্থু
যো মুখসংযতোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো কোকালিকং আরব্ভ কথেসি. ৰত্থু ‘‘অথ খো কোকালিকো ভিক্খু যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমী’’তি সুত্তে (সং. নি. ১.১৮১; সু. নি. কোকালিকসুত্ত; অ. নি. ১০.৮৯) আগতমেৰ. অত্থোপিস্স অট্ঠকথায ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.
কোকালিকে পন পদুমনিরযে উপ্পন্নে ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘অহো কোকালিকো ভিক্খু অত্তনো মুখং নিস্সায ৰিনাসং পত্তো, দ্ৰে অগ্গসাৰকে অক্কোসন্তস্সেৰ হিস্স পথৰী ৰিৰরং অদাসী’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ, পুব্বেপি কোকালিকো ভিক্খু অত্তনো মুখমেৰ নিস্সায নট্ঠো’’তি ৰত্ৰা তমত্থং সোতুকামেহি ভিক্খূহি যাচিতো তস্স পকাসনত্থং অতীতং আহরি.
অতীতে হিমৰন্তপদেসে একস্মিং সরে কচ্ছপো ৰসতি. দ্ৰে হংসপোতকা গোচরায চরন্তা তেন সদ্ধিং ৰিস্সাসং কত্ৰা দল়্হৰিস্সাসিকা হুত্ৰা একদিৰসং কচ্ছপং পুচ্ছিংসু – ‘‘সম্ম, অম্হাকং হিমৰন্তে চিত্তকূটপব্বততলে কঞ্চনগুহায ৰসনট্ঠানং, রমণিযো পদেসো, গচ্ছিস্সসি অম্হেহি সদ্ধি’’ন্তি. ‘‘সম্ম, অহং কথং গমিস্সামী’’তি? ‘‘মযং তং নেস্সাম, সচে মুখং রক্খিতুং সক্খিস্সসী’’তি. ‘‘রক্খিস্সামি, সম্মা গহেত্ৰা মং গচ্ছথা’’তি. তে ‘‘সাধূ’’তি ৰত্ৰা একং দণ্ডকং কচ্ছপেন ডংসাপেত্ৰা সযং তস্স উভো কোটিযো ডংসিত্ৰা আকাসং পক্খন্দিংসু. তং তথা হংসেহি নীযমানং গামদারকা দিস্ৰা ‘‘দ্ৰে হংসা কচ্ছপং দণ্ডেন হরন্তী’’তি আহংসু. কচ্ছপো ‘‘যদি মং সহাযকা নেন্তি, তুম্হাকং এত্থ কিং হোতি দুট্ঠচেটকা’’তি ৰত্তুকামো হংসানং সীঘৰেগতায বারাণসিনগরে রাজনিৰেসনস্স উপরিভাগং সম্পত্তকালে দট্ঠট্ঠানতো দণ্ডকং ৰিস্সজ্জেত্ৰা আকাসঙ্গণে পতিত্ৰা দ্ৰেধা ভিজ্জি. সত্থা ইমং অতীতং আহরিত্ৰা –
‘‘অৰধী ৰত অত্তানং, কচ্ছপো ব্যাহরং গিরং;
সুগ্গহীতস্মিং কট্ঠস্মিং, ৰাচায সকিযাৰধী.
‘‘এতম্পি দিস্ৰা নরৰীরিযসেট্ঠ,
ৰাচং পমুঞ্চে কুসলং নাতিৰেলং;
পস্সসি বহুভাণেন, কচ্ছপং ব্যসনং গত’’ন্তি. (জা. ১.২.১২৯-১৩০);
ইমং দুকনিপাতে বহুভাণিজাতকং ৰিত্থারেত্ৰা, ‘‘ভিক্খৰে, ভিক্খুনা নাম মুখসংযতেন সমচারিনা অনুদ্ধতেন নিব্বুতচিত্তেন ভৰিতব্ব’’ন্তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
৩৬৩. ‘‘যো মুখসংযতো ভিক্খু, মন্তভাণী অনুদ্ধতো;
অত্থং ধম্মঞ্চ দীপেতি, মধুরং তস্স ভাসিত’’ন্তি.
তত্থ মুখসংযতোতি দাসচণ্ডালাদযোপি ‘‘ত্ৰং দুজ্জাতো, ত্ৰং দুস্সীলো’’তিআদীনং অৰচনতায মুখেন সংযতো. মন্তভাণীতি মন্তা ৰুচ্চতি পঞ্ঞা, তায ভণনসীলো. অনুদ্ধতোতি নিব্বুতচিত্তো. অত্থং ধম্মঞ্চ দীপেতীতি ভাসিতত্থঞ্চেৰ দেসনাধম্মঞ্চ কথেতি. মধুরন্তি এৰরূপস্স ভিক্খুনো ভাসিতং মধুরং নাম. যো পন অত্থমেৰ সম্পাদেতি, ন পাল়িং, পাল়িংযেৰ সম্পাদেতি, ন অত্থং, উভযং ৰা পন ন সম্পাদেতি, তস্স ভাসিতং মধুরং নাম ন হোতীতি.
দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
কোকালিকৰত্থু ততিযং.
৪. ধম্মারামত্থেরৰত্থু
ধম্মারামোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো ধম্মারামত্থেরং আরব্ভ কথেসি.
সত্থারা কির ‘‘ইতো মে চতুমাসচ্চযেন পরিনিব্বানং ভৰিস্সতী’’তি আরোচিতে অনেকসহস্সা ভিক্খূ সত্থারং পরিৰারেত্ৰা ৰিচরিংসু. তত্থ পুথুজ্জনা ভিক্খূ অস্সূনি সন্ধারেতুং নাসক্খিংসু, খীণাসৰানং ধম্মসংৰেগো উপ্পজ্জি. সব্বেপি ‘‘কিং নু খো করিস্সামা’’তি ৰগ্গবন্ধনেন ৰিচরন্তি. একো পন ধম্মারামো নাম ভিক্খু ভিক্খূনং সন্তিকং ন উপসঙ্কমতি. ভিক্খূহি ‘‘কিং, আৰুসো’’তি ৰুচ্চমানো পটিৰচনম্পি অদত্ৰা ‘‘সত্থা কির চতুমাসচ্চযেন পরিনিব্বাযিস্সতি, অহঞ্চম্হি অৰীতরাগো, সত্থরি ধরমানেযেৰ ৰাযমিত্ৰা অরহত্তং পাপুণিস্সামী’’তি এককোৰ ৰিহরন্তো সত্থারা দেসিতং ধম্মং আৰজ্জেতি চিন্তেতি অনুস্সরতি. ভিক্খূ তথাগতস্স আরোচেসুং – ‘‘ভন্তে, ধম্মারামস্স তুম্হেসু সিনেহমত্তম্পি নত্থি, ‘সত্থা কির পরিনিব্বাযিস্সতি, কিং নু খো করিস্সামা’তি অম্হেহি সদ্ধিং সম্মন্তনমত্তম্পি ন করোতী’’তি. সত্থা তং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং এৰং করোসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘সচ্চং, ভন্তে’’তি. ‘‘কিং কারণা’’তি? তুম্হে কির চতুমাসচ্চযেন পরিনিব্বাযিস্সথ, অহঞ্চম্হি অৰীতরাগো, তুম্হেসু ধরন্তেসুযেৰ ৰাযমিত্ৰা অরহত্তং পাপুণিস্সামীতি তুম্হেহি দেসিতং ধম্মং আৰজ্জামি চিন্তেমি অনুস্সরামীতি.
সত্থা ‘‘সাধু সাধূ’’তি তস্স সাধুকারং দত্ৰা, ‘‘ভিক্খৰে, অঞ্ঞেনাপি মযি সিনেহৰন্তেন ভিক্খুনা নাম ধম্মারামসদিসেনেৰ ভৰিতব্বং. ন হি ময্হং মালাগন্ধাদীহি পূজং করোন্তা মম পূজং করোন্তি নাম, ধম্মানুধম্মং পটিপজ্জন্তাযেৰ পন মং পূজেন্তি নামা’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
৩৬৪. ‘‘ধম্মারামো ধম্মরতো, ধম্মং অনুৰিচিন্তযং;
ধম্মং অনুস্সরং ভিক্খু, সদ্ধম্মা ন পরিহাযতী’’তি.
তত্থ নিৰাসনট্ঠেন সমথৰিপস্সনাধম্মো আরামো অস্সাতি ধম্মারামো. তস্মিংযেৰ ধম্মে রতোতি ধম্মরতো. তস্সেৰ ধম্মস্স পুনপ্পুনং ৰিচিন্তনতায ধম্মং অনুৰিচিন্তযং, তং ধম্মং আৰজ্জেন্তো মনসিকরোন্তোতি অত্থো. অনুস্সরন্তি তমেৰ ধম্মং অনুস্সরন্তো. সদ্ধম্মাতি এৰরূপো ভিক্খু সত্ততিংসভেদা বোধিপক্খিযধম্মা নৰৰিধলোকুত্তরধম্মা চ ন পরিহাযতীতি অত্থো.
দেসনাৰসানে সো ভিক্খু অরহত্তে পতিট্ঠহি, সম্পত্তানম্পি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.
ধম্মারামত্থেরৰত্থু চতুত্থং.
৫. ৰিপক্খসেৰকভিক্খুৰত্থু
সলাভন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো অঞ্ঞতরং ৰিপক্খসেৰকং ভিক্খুং আরব্ভ কথেসি.
তস্স কিরেকো দেৰদত্তপক্খিকো ভিক্খু সহাযো অহোসি. সো তং ভিক্খূহি সদ্ধিং পিণ্ডায চরিত্ৰা কতভত্তকিচ্চং আগচ্ছন্তং দিস্ৰা ‘‘কুহিং গতোসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘অসুকট্ঠানং নাম পিণ্ডায চরিতু’’ন্তি. ‘‘লদ্ধো তে পিণ্ডপাতো’’তি? ‘‘আম, লদ্ধো’’তি. ‘‘ইধ অম্হাকং মহালাভসক্কারো, কতিপাহং ইধেৰ হোহী’’তি. সো তস্স ৰচনেন কতিপাহং তত্থ ৰসিত্ৰা সকট্ঠানমেৰ অগমাসি. অথ নং ভিক্খূ ‘‘অযং, ভন্তে, দেৰদত্তস্স উপ্পন্নলাভসক্কারং পরিভুঞ্জতি, দেৰদত্তস্স পক্খিকো এসো’’তি তথাগতস্স আরোচেসুং. সত্থা তং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং এৰমকাসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, ভন্তে, অহং তত্থ একং দহরং নিস্সায কতিপাহং ৰসিং, ন চ পন দেৰদত্তস্স লদ্ধিং রোচেমী’’তি. অথ নং ভগৰা ‘‘কিঞ্চাপি ত্ৰং লদ্ধিং ন রোচেসি, দিট্ঠদিট্ঠকানংযেৰ পন লদ্ধিং রোচেন্তো ৰিয ৰিচরসি. ন ত্ৰং ইদানেৰ এৰং করোসি, পুব্বেপি এৰরূপোযেৰা’’তি ৰত্ৰা ‘‘ইদানি তাৰ, ভন্তে, অম্হেহি সামং দিট্ঠো, পুব্বে পনেস কেসং লদ্ধিং রোচেন্তো ৰিয ৰিচরি, আচিক্খথ নো’’তি ভিক্খূহি যাচিতো অতীতং আহরিত্ৰা –
‘‘পুরাণচোরান ৰচো নিসম্ম,
মহিল়ামুখো পোথযমন্ৰচারী;
সুসঞ্ঞতানঞ্হি ৰচো নিসম্ম,
গজুত্তমো সব্বগুণেসু অট্ঠা’’তি. (জা. ১.১.২৬) –
ইমং মহিল়ামুখজাতকং ৰিত্থারেত্ৰা, ‘‘ভিক্খৰে, ভিক্খুনা নাম সকলাভেনেৰ সন্তুট্ঠেন ভৰিতব্বং, পরলাভং পত্থেতুং ন ৰট্টতি. পরলাভং পত্থেন্তস্স হি ঝানৰিপস্সনামগ্গফলেসু একধম্মোপি নুপ্পজ্জতি, সকলাভসন্তুট্ঠস্সেৰ পন ঝানাদীনি উপ্পজ্জন্তী’’তি ৰত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমা গাথা অভাসি –
৩৬৫. ‘‘সলাভং নাতিমঞ্ঞেয্য, নাঞ্ঞেসং পিহযং চরে;
অঞ্ঞেসং পিহযং ভিক্খু, সমাধিং নাধিগচ্ছতি.
৩৬৬. ‘‘অপ্পলাভোপি চে ভিক্খু, সলাভং নাতিমঞ্ঞতি;
তং ৰে দেৰা পসংসন্তি, সুদ্ধাজীৰিং অতন্দিত’’ন্তি.
তত্থ সলাভন্তি অত্তনো উপ্পজ্জনকলাভং. সপদানচারঞ্হি পরিৰজ্জেত্ৰা অনেসনায জীৰিকং কপ্পেন্তো সলাভং অতিমঞ্ঞতি হীল়েতি জিগুচ্ছতি নাম. তস্মা এৰং অকরণেন সলাভং নাতিমঞ্ঞেয্য. অঞ্ঞেসং পিহযন্তি অঞ্ঞেসং লাভং পত্থেন্তো ন চরেয্যাতি অত্থো. সমাধিং নাধিগচ্ছতীতি অঞ্ঞেসঞ্হি লাভং পিহযন্তো তেসং চীৰরাদিকরণে উস্সুক্কং আপন্নো ভিক্খু অপ্পনাসমাধিং ৰা উপচারসমাধিং ৰা নাধিগচ্ছতি. সলাভং নাতিমঞ্ঞতীতি অপ্পলাভোপি সমানো উচ্চনীচকুলে পটিপাটিযা সপদানং চরন্তো ভিক্খু সলাভং নাতিমঞ্ঞতি নাম. তং ৰেতি তং এৰরূপং ভিক্খুং সারজীৰিততায সুদ্ধাজীৰিং জঙ্ঘবলং নিস্সায জীৰিতকপ্পনেন অকুসীততায অতন্দিতং দেৰা পসংসন্তি থোমেন্তীতি অত্থো.
দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
ৰিপক্খসেৰকভিক্খুৰত্থু পঞ্চমং.
৬. পঞ্চগ্গদাযকব্রাহ্মণৰত্থু
সব্বসোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো পঞ্চগ্গদাযকং নাম ব্রাহ্মণং আরব্ভ কথেসি.
সো কির সস্সে খেত্তে ঠিতকালেযেৰ খেত্তগ্গং নাম দেতি, খলকালে খলগ্গং নাম দেতি, খলভণ্ডকালে খলভণ্ডগ্গং নাম দেতি, উক্খলিককালে কুম্ভগ্গং নাম দেতি, পাতিযং ৰড্ঢিতকালে পাতগ্গং নাম দেতীতি ইমানি পঞ্চ অগ্গদানানি দেতি, সম্পত্তস্স অদত্ৰা নাম ন ভুঞ্জতি. তেনস্স পঞ্চগ্গদাযকোত্ৰেৰ নামং অহোসি. সত্থা তস্স চ ব্রাহ্মণিযা চস্স তিণ্ণং ফলানং উপনিস্সযং দিস্ৰা ব্রাহ্মণস্স ভোজনৰেলাযং গন্ত্ৰা দ্ৰারে অট্ঠাসি. সোপি দ্ৰারপমুখে অন্তোগেহাভিমুখো নিসীদিত্ৰা ভুঞ্জতি, সত্থারং দ্ৰারে ঠিতং ন পস্সতি. ব্রাহ্মণী পন তং পরিৰিসমানা সত্থারং দিস্ৰা চিন্তেসি – ‘‘অযং ব্রাহ্মণো পঞ্চসু ঠানেসু অগ্গং দত্ৰা ভুঞ্জতি, ইদানি চ সমণো গোতমো আগন্ত্ৰা দ্ৰারে ঠিতো. সচে ব্রাহ্মণো এতং দিস্ৰা অত্তনো ভত্তং হরিত্ৰা দস্সতি, পুনপাহং পচিতুং ন সক্খিস্সামী’’তি. সা ‘‘এৰং অযং সমণং গোতমং ন পস্সিস্সতী’’তি সত্থু পিট্ঠিং দত্ৰা তস্স পচ্ছতো তং পটিচ্ছাদেন্তী ওনমিত্ৰা পুণ্ণচন্দং পাণিনা পটিচ্ছাদেন্তী ৰিয অট্ঠাসি. তথা ঠিতা এৰ চ পন ‘‘গতো নু খো নো’’তি সত্থারং অড্ঢক্খিকেন ওলোকেসি. সত্থা তত্থেৰ অট্ঠাসি. ব্রাহ্মণস্স পন সৰনভযেন ‘‘অতিচ্ছথা’’তি ন ৰদেতি, ওসক্কিত্ৰা পন সণিকমেৰ ‘‘অতিচ্ছথা’’তি আহ. সত্থা ‘‘ন গমিস্সামী’’তি সীসং চালেসি. লোকগরুনা বুদ্ধেন ‘‘ন গমিস্সামী’’তি সীসে চালিতে সা সন্ধারেতুং অসক্কোন্তী মহাহসিতং হসি. তস্মিং খণে সত্থা গেহাভিমুখং ওভাসং মুঞ্চি. ব্রাহ্মণোপি পিট্ঠিং দত্ৰা নিসিন্নোযেৰ ব্রাহ্মণিযা হসিতসদ্দং সুত্ৰা ছব্বণ্ণানঞ্চ রস্মীনং ওভাসং ওলোকেত্ৰা সত্থারং অদ্দস. বুদ্ধা হি নাম গামে ৰা অরঞ্ঞে ৰা হেতুসম্পন্নানং অত্তানং অদস্সেত্ৰা ন পক্কমন্তি. ব্রাহ্মণোপি সত্থারং দিস্ৰা, ‘‘ভোতি নাসিতোম্হি তযা, রাজপুত্তং আগন্ত্ৰা দ্ৰারে ঠিতং ময্হং অনাচিক্খন্তিযা ভারিযং তে কম্মং কত’’ন্তি ৰত্ৰা অড্ঢভুত্তং ভোজনপাতিং আদায সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা, ‘‘ভো গোতম, অহং পঞ্চসু ঠানেসু অগ্গং দত্ৰাৰ ভুঞ্জামি, ইতো চ মে মজ্ঝে ভিন্দিত্ৰা একোৰ ভত্তকোট্ঠাসো ভুত্তো, একো কোট্ঠাসো অৰসিট্ঠো, পটিগ্গণ্হিস্সসি মে ইদং ভত্ত’’ন্তি. সত্থা ‘‘ন মে তৰ উচ্ছিট্ঠভত্তেন অত্থো’’তি অৰত্ৰা, ‘‘ব্রাহ্মণ, অগ্গম্পি ময্হমেৰ অনুচ্ছৰিকং, মজ্ঝে ভিন্দিত্ৰা অড্ঢভুত্তভত্তম্পি, চরিমকভত্তপিণ্ডোপি ময্হমেৰ অনুচ্ছৰিকো. মযঞ্হি, ব্রাহ্মণ, পরদত্তূপজীৰিপেতসদিসা’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
‘‘যদগ্গতো মজ্ঝতো সেসতো ৰা,
পিণ্ডং লভেথ পরদত্তূপজীৰী;
নালং থুতুং নোপি নিপচ্চৰাদী,
তং ৰাপি ধীরা মুনি ৰেদযন্তী’’তি. (সু. নি. ২১৯);
ব্রাহ্মণো তং সুত্ৰাৰ পসন্নচিত্তো হুত্ৰা ‘‘অহো অচ্ছরিযং, দীপসামিকো নাম রাজপুত্তো ‘ন মে তৰ উচ্ছিট্ঠভত্তেন অত্থো’তি অৰত্ৰা এৰং ৰক্খতী’’তি দ্ৰারে ঠিতকোৰ সত্থারং পঞ্হং পুচ্ছি – ‘‘ভো গোতম, তুম্হে অত্তনো সাৰকে ভিক্খূতি ৰদথ, কিত্তাৰতা ভিক্খু নাম হোতী’’তি. সত্থা ‘‘কথংরূপা নু খো ইমস্স ধম্মদেসনা সপ্পাযা’’তি উপধারেন্তো ‘‘ইমে দ্ৰেপি জনা কস্সপবুদ্ধকালে ‘নামরূপ’ন্তি ৰদন্তানং কথং সুণিংসু, নামরূপং অৰিস্সজ্জিত্ৰাৰ নেসং ধম্মং দেসেতুং ৰট্টতী’’তি, ‘‘ব্রাহ্মণ, নামে চ রূপে চ অরজ্জন্তো অসজ্জন্তো অসোচন্তো ভিক্খু নাম হোতী’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
৩৬৭. ‘‘সব্বসো নামরূপস্মিং, যস্স নত্থি মমাযিতং;
অসতা চ ন সোচতি, স ৰে ভিক্খূতি ৰুচ্চতী’’তি.
তত্থ সব্বসোতি সব্বস্মিম্পি ৰেদনাদীনং চতুন্নং, রূপক্খন্ধস্স চাতি পঞ্চন্নং খন্ধানং ৰসেন পৰত্তে নামরূপে. মমাযিতন্তি যস্স অহন্তি ৰা মমন্তি ৰা গাহো নত্থি. অসতা চ ন সোচতীতি তস্মিঞ্চ নামরূপে খযৰযং পত্তে ‘‘মম রূপং খীণং…পে… মম ৰিঞ্ঞাণং খীণ’’ন্তি ন সোচতি ন ৰিহঞ্ঞতি, ‘‘খযৰযধম্মং মে খীণ’’ন্তি পস্সতি. স ৰেতি সো এৰরূপো ৰিজ্জমানেপি নামরূপে মমাযিতরহিতোপি অসতাপি তেন অসোচন্তো ভিক্খূতি ৰুচ্চতীতি অত্থো.
দেসনাৰসানে উভোপি জযম্পতিকা অনাগামিফলে পতিট্ঠহিংসু, সম্পত্তানম্পি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.
পঞ্চগ্গদাযকব্রাহ্মণৰত্থু ছট্ঠং.
৭. সম্বহুলভিক্খুৰত্থু
মেত্তাৰিহারীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো সম্বহুলে ভিক্খূ আরব্ভ কথেসি.
একস্মিঞ্হি সমযে আযস্মন্তে মহাকচ্চানে অৰন্তিজনপদে কুররঘরং নিস্সায পৰত্তপব্বতে ৰিহরন্তে সোণো নাম কোটিকণ্ণো উপাসকো থেরস্স ধম্মকথায পসীদিত্ৰা থেরস্স সন্তিকে পব্বজিতুকামো থেরেন ‘‘দুক্করং খো, সোণ, যাৰজীৰং একভত্তং একসেয্যং ব্রহ্মচরিয’’ন্তি ৰত্ৰা দ্ৰে ৰারে পটিক্খিত্তোপি পব্বজ্জায অতিৰিয উস্সাহজাতো ততিযৰারে থেরং যাচিত্ৰা পব্বজিত্ৰা অপ্পভিক্খুকত্তা দক্খিণাপথে তিণ্ণং ৰস্সানং অচ্চযেন লদ্ধূপসম্পদো সত্থারং সম্মুখা দট্ঠুকামো হুত্ৰা উপজ্ঝাযং আপুচ্ছিত্ৰা তেন দিন্নং সাসনং গহেত্ৰা অনুপুব্বেন জেতৰনং গন্ত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা কতপটিসন্থারো সত্থারা একগন্ধকুটিযংযেৰ অনুঞ্ঞাতসেনাসনো বহুদেৰ রত্তিং অজ্ঝোকাসে ৰীথিনামেত্ৰা রত্তিভাগে গন্ধকুটিং পৰিসিত্ৰা অত্তনো পত্তসেনাসনে তং রত্তিভাগং ৰীতিনামেত্ৰা পচ্চূসসমযে সত্থারা অজ্ঝিট্ঠো সোল়স অট্ঠকৰগ্গিকানি (সু. নি. ৭৭২ আদযো) সব্বানেৰ সরভঞ্ঞেন অভণি. অথস্স ভগৰা সরভঞ্ঞপরিযোসানে অব্ভানুমোদেন্তো – ‘‘সাধু সাধু, ভিক্খূ’’তি সাধুকারং অদাসি. সত্থারা দিন্নসাধুকারং সুত্ৰা ভূমট্ঠকদেৰা নাগা সুপণ্ণাতি এৰং যাৰ ব্রহ্মলোকা একসাধুকারমেৰ অহোসি.
তস্মিং খণে জেতৰনতো ৰীসযোজনসতমত্থকে কুররঘরনগরে থেরস্স মাতু মহাউপাসিকায গেহে অধিৰত্থা দেৰতাপি মহন্তেন সদ্দেন সাধুকারমদাসি. অথ নং উপাসিকা আহ – ‘‘কো এস সাধুকারং দেতী’’তি? অহং, ভগিনীতি. কোসি ত্ৰন্তি? তৰ গেহে অধিৰত্থা, দেৰতাতি. ত্ৰং ইতো পুব্বে ময্হং সাধুকারং অদত্ৰা অজ্জ কস্মা দেসীতি? নাহং তুয্হং সাধুকারং দম্মীতি. অথ কস্স তে সাধুকারো দিন্নোতি? তৰ পুত্তস্স কোটিকণ্ণস্স সোণত্থেরস্সাতি. কিং মে পুত্তেন কতন্তি? পুত্তো তে অজ্জ সত্থারা সদ্ধিং একগন্ধকুটিযং ৰসিত্ৰা ধম্মং দেসেসি, সত্থা তৰ পুত্তস্স ধম্মং সুত্ৰা পসন্নো সাধুকারমদাসি. তেনস্স মযাপি সাধুকারো দিন্নো. সম্মাসম্বুদ্ধস্স হি সাধুকারং সম্পটিচ্ছিত্ৰা ভূমট্ঠকদেৰে আদিং কত্ৰা যাৰ ব্রহ্মলোকা একসাধুকারমেৰ জাতন্তি. কিং পন, সামি, মম পুত্তেন সত্থু ধম্মো কথিতো, সত্থারা মম পুত্তস্স কথিতোতি? তৰ পুত্তেন সত্থু কথিতোতি. এৰং দেৰতায কথেন্তিযাৰ উপাসিকায পঞ্চৰণ্ণা পীতি উপ্পজ্জিত্ৰা সকলসরীরং ফরি.
অথস্সা এতদহোসি – ‘‘সচে মে পুত্তো সত্থারা সদ্ধিং একগন্ধকুটিযং ৰসিত্ৰা সত্থু ধম্মং কথেতুং সক্খি, ময্হম্পি কথেতুং সক্খিস্সতিযেৰ. পুত্তস্স আগতকালে ধম্মস্সৰনং কারেত্ৰা ধম্মকথং সুণিস্সামী’’তি. সোণত্থেরোপি খো সত্থারা সাধুকারে দিন্নে ‘‘অযং মে উপজ্ঝাযেন দিন্নসাসনং আরোচেতুং কালো’’তি ভগৰন্তং পচ্চন্তিমেসু জনপদেসু ৰিনযধরপঞ্চমেন গণেন উপসম্পদং আদিং কত্ৰা (মহাৰ. ২৫৯) পঞ্চ ৰরে যাচিত্ৰা কতিপাহং সত্থু সন্তিকেযেৰ ৰসিত্ৰা ‘‘উপজ্ঝাযং পস্সিস্সামী’’তি সত্থারং আপুচ্ছিত্ৰা জেতৰনা নিক্খমিত্ৰা অনুপুব্বেন উপজ্ঝাযস্স সন্তিকং অগমাসি.
থেরো পুনদিৰসে তং আদায পিণ্ডায চরন্তো মাতু উপাসিকায গেহদ্ৰারং অগমাসি. সাপি পুত্তং দিস্ৰা তুট্ঠমানসা ৰন্দিত্ৰা সক্কচ্চং পরিৰিসিত্ৰা পুচ্ছি – ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং, তাত, সত্থারা সদ্ধিং একগন্ধকুটিযং ৰসিত্ৰা সত্থু ধম্মকথং কথেসী’’তি. ‘‘উপাসিকে, তুয্হং কেন ইদং কথিত’’ন্তি? ‘‘তাত, ইমস্মিং গেহে অধিৰত্থা দেৰতা মহন্তেন সদ্দেন সাধুকারং দত্ৰা মযা ‘কো এসো’তি ৰুত্তে ‘অহ’ন্তি ৰত্ৰা এৰঞ্চ এৰঞ্চ কথেসি. তং সুত্ৰা ময্হং এতদহোসি – ‘সচে মে পুত্তো সত্থু ধম্মকথং কথেসি, ময্হম্পি কথেতুং সক্খিস্সতী’তি. অথ নং আহ – ‘তাত, যতো তযা সত্থু সম্মুখা ধম্মো কথিতো, ময্হম্পি কথেতুং সক্খিস্সসি এৰ. অসুকদিৰসে নাম ধম্মস্সৰনং কারেত্ৰা তৰ ধম্মং সুণিস্সামি, তাতা’’’তি. সো অধিৰাসেসি. উপাসিকা ভিক্খুসঙ্ঘস্স দানং দত্ৰা পূজং কত্ৰা ‘‘পুত্তস্স মে ধম্মকথং সুণিস্সামী’’তি একমেৰ দাসিং গেহরক্খিকং ঠপেত্ৰা সব্বং পরিজনং আদায অন্তোনগরে ধম্মস্সৰনত্থায কারিতে মণ্ডপে অলঙ্কতধম্মাসনং অভিরুয্হ ধম্মং দেসেন্তস্স পুত্তস্স ধম্মকথং সোতুং অগমাসি.
তস্মিং পন কালে নৰসতা চোরা তস্সা উপাসিকায গেহে ওতারং ওলোকেন্তা ৰিচরন্তি. তস্সা পন গেহং সত্তহি পাকারেহি পরিক্খিত্তং সত্তদ্ৰারকোট্ঠকযুত্তং, তত্থ তেসু তেসু ঠানেসু চণ্ডসুনখে বন্ধিত্ৰা ঠপযিংসু. অন্তোগেহে ছদনস্স উদকপাতট্ঠানে পন পরিখং খণিত্ৰা তিপুনা পূরযিংসু. তং দিৰা আতপেন ৰিলীনং পক্কুথিতং ৰিয তিট্ঠতি, রত্তিং কঠিনং কক্খল়ং হুত্ৰা তিট্ঠতি. তস্সানন্তরা মহন্তানি অযসঙ্ঘাটকানি নিরন্তরং ভূমিযং ওদহিংসু. ইতি ইমঞ্চারক্খং উপাসিকায চ অন্তোগেহে ঠিতভাৰং পটিচ্চ তে চোরা ওকাসং অলভন্তা তং দিৰসং তস্সা গতভাৰং ঞত্ৰা উমঙ্গং ভিন্দিত্ৰা তিপুপরিখায চ অযসঙ্ঘাটকানঞ্চ হেট্ঠাভাগেনেৰ গেহং পৰিসিত্ৰা চোরজেট্ঠকং তস্সা সন্তিকং পহিণিংসু ‘‘সচে সা অম্হাকং ইধ পৰিট্ঠভাৰং সুত্ৰা নিৰত্তিত্ৰা গেহাভিমুখী আগচ্ছতি, অসিনা নং পহরিত্ৰা মারেথা’’তি. সো গন্ত্ৰা তস্সা সন্তিকে অট্ঠাসি.
চোরাপি অন্তোগেহে দীপং জালেত্ৰা কহাপণগব্ভদ্ৰারং ৰিৰরিংসু. সা দাসী চোরে দিস্ৰা উপাসিকায সন্তিকং গন্ত্ৰা, ‘‘অয্যে, বহূ চোরা গেহং পৰিসিত্ৰা কহাপণগব্ভদ্ৰারং ৰিৰরিংসূ’’তি আরোচেসি. ‘‘চোরা অত্তনা দিট্ঠকহাপণে হরন্তু, অহং মম পুত্তস্স ধম্মকথং সুণামি, মা মে ধম্মস্স অন্তরাযং করি, গেহং গচ্ছা’’তি তং পহিণি. চোরাপি কহাপণগব্ভং তুচ্ছং কত্ৰা রজতগব্ভং ৰিৰরিংসু. সা পুনপি গন্ত্ৰা তমত্থং আরোচেসি. উপাসিকাপি ‘‘চোরা অত্তনা ইচ্ছিতং হরন্তু, মা মে অন্তরাযং করী’’তি পুন তং পহিণি. চোরা রজতগব্ভম্পি তুচ্ছং কত্ৰা সুৰণ্ণগব্ভং ৰিৰরিংসু. সা পুনপি গন্ত্ৰা উপাসিকায তমত্থং আরোচেসি. অথ নং উপাসিকা আমন্তেত্ৰা, ‘‘ভোতি জে ত্ৰং অনেকৰারং মম সন্তিকং আগতা, ‘চোরা যথারুচিতং হরন্তু, অহং মম পুত্তস্স ধম্মকথং সুণামি, মা মে অন্তরাযং করী’তি মযা ৰুত্তাপি মম কথং অনাদিযিত্ৰা পুনপ্পুনং আগচ্ছসিযেৰ. সচে ইদানি ত্ৰং আগচ্ছিস্সসি, জানিস্সামি তে কত্তব্বং, গেহমেৰ গচ্ছা’’তি পহিণি.
চোরজেট্ঠকো তস্সা কথং সুত্ৰা ‘‘এৰরূপায ইত্থিযা সন্তকং হরন্তানং অসনি পতিত্ৰা মত্থকং ভিন্দেয্যা’’তি চোরানং সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘সীঘং উপাসিকায সন্তকং পটিপাকতিকং করোথা’’তি আহ. তে কহাপণেহি কহাপণগব্ভং, রজতসুৰণ্ণেহি রজতসুৰণ্ণগব্ভে পুন পূরযিংসু. ধম্মতা কিরেসা, যং ধম্মো ধম্মচারিনং রক্খতি. তেনেৰাহ –
‘‘ধম্মো হৰে রক্খতি ধম্মচারিং,
ধম্মো সুচিণ্ণো সুখমাৰহাতি;
এসানিসংসো ধম্মে সুচিণ্ণে,
ন দুগ্গতিং গচ্ছতি ধম্মচারী’’তি. (থেরগা. ৩০৩; জা. ১.১০.১০২);
চোরাপি গন্ত্ৰা ধম্মস্সৰনট্ঠানে অট্ঠংসু. থেরোপি ধম্মং কথেত্ৰা ৰিভাতায রত্তিযা আসনা ওতরি. তস্মিং খণে চোরজেট্ঠকো উপাসিকায পাদমূলে নিপজ্জিত্ৰা ‘‘খমাহি মে, অয্যে’’তি আহ. ‘‘কিং ইদং, তাতা’’তি? ‘‘অহঞ্হি তুম্হেসু আঘাতং কত্ৰা তুম্হে মারেতুকামো অট্ঠাসি’’ন্তি. ‘‘তেন হি তে, তাত, খমামী’’তি. সেসচোরাপি তথেৰ ৰত্ৰা, ‘‘তাতা, খমামী’’তি ৰুত্তে আহংসু – ‘‘অয্যে, সচে নো খমথ, পুত্তস্স ৰো সন্তিকে অম্হাকং পব্বজ্জং দাপেথা’’তি. সা পুত্তং ৰন্দিত্ৰা আহ – ‘‘তাত, ইমে চোরা মম গুণেসু তুম্হাকঞ্চ ধম্মকথায পসন্না পব্বজ্জং যাচন্তি, পব্বাজেথ নে’’তি. থেরো ‘‘সাধূ’’তি ৰত্ৰা তেহি নিৰত্থৰত্থানং দসানি ছিন্দাপেত্ৰা তম্বমত্তিকায রজাপেত্ৰা তে পব্বাজেত্ৰা সীলেসু পতিট্ঠাপেসি. উপসম্পন্নকালে চ নেসং একেকস্স ৰিসুং ৰিসুং কম্মট্ঠানমদাসি. তে নৰসতা ভিক্খূ ৰিসুং ৰিসুং নৰসতকম্মট্ঠানানি গহেত্ৰা একং পব্বতং অভিরুয্হ তস্স তস্স রুক্খস্স ছাযায নিসীদিত্ৰা সমণধম্মং করিংসু.
সত্থা ৰীসযোজনসতমত্থকে জেতৰনমহাৰিহারে নিসিন্নোৰ তে ভিক্খূ ওলোকেত্ৰা তেসং চরিযৰসেন ধম্মদেসনং ৰৰত্থাপেত্ৰা ওভাসং ফরিত্ৰা সম্মুখে নিসীদিত্ৰা কথেন্তো ৰিয ইমা গাথা অভাসি –
৩৬৮. ‘‘মেত্তাৰিহারী যো ভিক্খু, পসন্নো বুদ্ধসাসনে;
অধিগচ্ছে পদং সন্তং, সঙ্খারূপসমং সুখং.
৩৬৯. ‘‘সিঞ্চ ভিক্খু ইমং নাৰং, সিত্তা তে লহুমেস্সতি;
ছেত্ৰা রাগঞ্চ দোসঞ্চ, ততো নিব্বানমেহিসি.
৩৭০. ‘‘পঞ্চ ছিন্দে পঞ্চ জহে, পঞ্চ চুত্তরি ভাৰযে;
পঞ্চসঙ্গাতিগো ভিক্খু, ওঘতিণ্ণোতি ৰুচ্চতি.
৩৭১. ‘‘ঝায ভিক্খু মা পমাদো,
মা তে কামগুণে রমেস্সু চিত্তং;
মা লোহগুল়ং গিলী পমত্তো,
মা কন্দী দুক্খমিদন্তি দয্হমানো.
৩৭২. ‘‘নত্থি ঝানং অপঞ্ঞস্স, পঞ্ঞা নত্থি অঝাযতো;
যম্হি ঝানঞ্চ পঞ্ঞা চ, স ৰে নিব্বানসন্তিকে.
৩৭৩. ‘‘সুঞ্ঞাগারং পৰিট্ঠস্স, সন্তচিত্তস্স ভিক্খুনো;
অমানুসী রতী হোতি, সম্মা ধম্মং ৰিপস্সতো.
৩৭৪. ‘‘যতো যতো সম্মসতি, খন্ধানং উদযব্বযং;
লভতী পীতিপামোজ্জং, অমতং তং ৰিজানতং.
৩৭৫. ‘‘তত্রাযমাদি ভৰতি, ইধ পঞ্ঞস্স ভিক্খুনো;
ইন্দ্রিযগুত্তি সন্তুট্ঠি, পাতিমোক্খে চ সংৰরো.
৩৭৬. ‘‘মিত্তে ভজস্সু কল্যাণে, সুদ্ধাজীৰে অতন্দিতে;
পটিসন্থারৰুত্যস্স, আচারকুসলো সিযা;
ততো পামোজ্জবহুলো, দুক্খস্সন্তং করিস্সতী’’তি.
তত্থ মেত্তাৰিহারীতি মেত্তাকম্মট্ঠানে কম্মং করোন্তোপি মেত্তাৰসেন তিকচতুক্কজ্ঝানে নিব্বত্তেত্ৰা ঠিতোপি মেত্তাৰিহারীযেৰ নাম. পসন্নোতি যো পন বুদ্ধসাসনে পসন্নো হোতি, পসাদং রোচেতিযেৰাতি অত্থো. পদং সন্তন্তি নিব্বানস্সেতং নামং. এৰরূপো হি ভিক্খু সন্তং কোট্ঠাসং সব্বসঙ্খারানং উপসন্ততায সঙ্খারূপসমং, পরমসুখতায সুখন্তি লদ্ধনামং নিব্বানং অধিগচ্ছতি, ৰিন্দতিযেৰাতি অত্থো.
সিঞ্চ ভিক্খু ইমং নাৰন্তি ভিক্খু ইমং অত্তভাৰসঙ্খাতং নাৰং মিচ্ছাৰিতক্কোদকং ছড্ডেন্তো সিঞ্চ. সিত্তা তে লহুমেস্সতীতি যথা হি মহাসমুদ্দে উদকস্সেৰ ভরিতা নাৰা ছিদ্দানি পিদহিত্ৰা উদকস্স সিত্ততায সিত্তা সল্লহুকা হুত্ৰা মহাসমুদ্দে অনোসীদিত্ৰা সীঘং সুপট্টনং গচ্ছতি, এৰং তৰাপি অযং মিচ্ছাৰিতক্কোদকভরিতা অত্তভাৰনাৰা চক্খুদ্ৰারাদিছিদ্দানি সংৰরেন পিদহিত্ৰা উপ্পন্নস্স মিচ্ছাৰিতক্কোদকস্স সিত্ততায সিত্তা সল্লহুকা সংসারৰট্টে অনোসীদিত্ৰা সীঘং নিব্বানং গমিস্সতি. ছেত্ৰাতি রাগদোসবন্ধনানি ছিন্দ. এতানি হি ছিন্দিত্ৰা অরহত্তপ্পত্তো ততো অপরভাগে অনুপাদিসেসনিব্বানমেৰ এহিসি, গমিস্সসীতি অত্থো.
পঞ্চ ছিন্দেতি হেট্ঠাঅপাযসম্পাপকানি পঞ্চোরম্ভাগিযসংযোজনানি পাদে বদ্ধরজ্জুং পুরিসো সত্থেন ৰিয হেট্ঠামগ্গত্তযেন ছিন্দেয্য. পঞ্চ জহেতি উপরিদেৰলোকসম্পাপকানি পঞ্চুদ্ধম্ভাগিযসংযোজনানি পুরিসো গীৰায বদ্ধরজ্জুকং ৰিয অরহত্তমগ্গেন জহেয্য পজহেয্য, ছিন্দেয্যাতি অত্থো. পঞ্চ চুত্তরি ভাৰযেতি উদ্ধম্ভাগিযসংযোজনানং পহানত্থায সদ্ধাদীনি পঞ্চিন্দ্রিযানি উত্তরি ভাৰেয্য. পঞ্চসঙ্গাতিগোতি এৰং সন্তে পঞ্চন্নং রাগদোসমোহমানদিট্ঠিসঙ্গানং অতিক্কমনেন পঞ্চসঙ্গাতিগো ভিক্খু ওঘতিণ্ণোতি ৰুচ্চতি, চত্তারো ওঘে তিণ্ণোযেৰাতি ৰুচ্চতীতি অত্থো.
ঝায ভিক্খূতি ভিক্খু ত্ৰং দ্ৰিন্নং ঝানানং ৰসেন ঝায চেৰ, কাযকম্মাদীসু চ অপ্পমত্তৰিহারিতায মা পমজ্জি. রমেস্সূতি পঞ্চৰিধে চ কামগুণে তে চিত্তং মা রমেস্সু. মা লোহগুল়ন্তি সতিৰোস্সগ্গলক্খণেন হি পমাদেন পমত্তা নিরযে তত্তং লোহগুল়ং গিলন্তি, তেন তং ৰদামি ‘‘মা পমত্তো হুত্ৰা লোহগুল়ং গিলি, মা নিরযে ডয্হমানো ‘দুক্খমিদ’ন্তি কন্দী’’তি অত্থো.
নত্থি ঝানন্তি ঝানুপ্পাদিকায ৰাযামপঞ্ঞায অপঞ্ঞস্স ঝানং নাম নত্থি. পঞ্ঞা নত্থীতি অঝাযন্তস্স ‘‘সমাহিতো ভিক্খু যথাভূতং জানাতি পস্সতী’’তি ৰুত্তলক্খণা পঞ্ঞা নত্থি. যম্হি ঝানঞ্চ পঞ্ঞা চাতি যম্হি পুগ্গলে ইদং উভযম্পি অত্থি, সো নিব্বানস্স সন্তিকে ঠিতোযেৰাতি অত্থো.
সুঞ্ঞাগারং পৰিট্ঠস্সাতি কিস্মিঞ্চিদেৰ ৰিৰিত্তোকাসে কম্মট্ঠানং অৰিজহিত্ৰা কম্মট্ঠানমনসিকারেন নিসিন্নস্স. সন্তচিত্তস্সাতি নিব্বুতচিত্তস্স. সম্মাতি হেতুনা কারণেন ধম্মং ৰিপস্সন্তস্স ৰিপস্সনাসঙ্খাতা অমানুসী রতি অট্ঠসমাপত্তিসঙ্খাতা দিব্বাপি রতি হোতি উপ্পজ্জতীতি অত্থো.
যতো যতো সম্মসতীতি অট্ঠতিংসায আরম্মণেসু কম্মং করোন্তো যেন যেনাকারেন, পুরেভত্তাদীসু ৰা কালেসু যস্মিং যস্মিং অত্তনা অভিরুচিতে কালে, অভিরুচিতে ৰা কম্মট্ঠানে কম্মং করোন্তো সম্মসতি. উদযব্বযন্তি পঞ্চন্নং খন্ধানং পঞ্চৰীসতিযা লক্খণেহি উদযং, পঞ্চৰীসতিযা এৰ চ লক্খণেহি ৰযং. পীতিপামোজ্জন্তি এৰং খন্ধানং উদযব্বযং সম্মসন্তো ধম্মপীতিং ধম্মপামোজ্জঞ্চ লভতি. অমতন্তি তং সপ্পচ্চযে নামরূপে পাকটে হুত্ৰা উপট্ঠহন্তে উপ্পন্নং পীতিপামোজ্জং অমতনিব্বানসম্পাপকত্তা ৰিজানতং পণ্ডিতানং অমতমেৰাতি অত্থো.
তত্রাযমাদি ভৰতীতি তত্র অযং আদি, ইদং পুব্বট্ঠানং হোতি. ইধ পঞ্ঞস্সাতি ইমস্মিং সাসনে পণ্ডিতভিক্খুনো. ইদানি ‘‘তং আদী’’তি ৰুত্তং পুব্বট্ঠানং দস্সেন্তো ইন্দ্রিযগুত্তীতিআদিমাহ. চতুপারিসুদ্ধিসীলঞ্হি পুব্বট্ঠানং নাম. তত্থ ইন্দ্রিযগুত্তীতি ইন্দ্রিযসংৰরো. সন্তুট্ঠীতি চতুপচ্চযসন্তোসো. তেন আজীৰপারিসুদ্ধি চেৰ পচ্চযসন্নিস্সিতঞ্চ সীলং কথিতং. পাতিমোক্খেতি পাতিমোক্খসঙ্খাতে জেট্ঠকসীলে পরিপূরকারিতা কথিতা.
মিত্তে ভজস্সু কল্যাণেতি ৰিস্সট্ঠকম্মন্তে অপতিরূপসহাযে ৰজ্জেত্ৰা সাধুজীৰিতায সুদ্ধাজীৰে জঙ্ঘবলং নিস্সায জীৰিককপ্পনায অকুসীতে অতন্দিতে কল্যাণমিত্তে ভজস্সু, সেৰস্সূতি অত্থো. পটিসন্থারৰুত্যস্সাতি আমিসপটিসন্থারেন চ ধম্মপটিসন্থারেন চ সম্পন্নৰুত্তিতায পটিসন্থারৰুত্তি অস্স, পটিসন্থারস্স কারকা ভৰেয্যাতি অত্থো. আচারকুসলোতি সীলম্পি আচারো, ৰত্তপটিৰত্তম্পি আচারো. তত্থ কুসলো সিযা, ছেকো ভৰেয্যাতি অত্থো. ততো পামোজ্জবহুলোতি ততো পটিসন্থারৰুত্তিতো চ আচারকোসল্লতো চ উপ্পন্নেন ধম্মপামোজ্জেন পামোজ্জবহুলো হুত্ৰা তং সকলস্সাপি ৰট্টদুক্খস্স অন্তং করিস্সতীতি অত্থো.
এৰং সত্থারা দেসিতাসু ইমাসু গাথাসু একমেকিস্সায গাথায পরিযোসানে একমেকং ভিক্খুসতং নিসিন্ননিসিন্নট্ঠানেযেৰ সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পত্ৰা ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা সব্বেপি তে ভিক্খূ আকাসেনেৰ ৰীসযোজনসতিকং কন্তারং অতিক্কমিত্ৰা তথাগতস্স সুৰণ্ণৰণ্ণং সরীরং ৰণ্ণেন্তা থোমেন্তা পাদে ৰন্দিংসূতি.
সম্বহুলভিক্খুৰত্থু সত্তমং.
৮. পঞ্চসতভিক্খুৰত্থু
ৰস্সিকা ৰিয পুপ্ফানীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো পঞ্চসতে ভিক্খূ আরব্ভ কথেসি.
তে কির সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা অরঞ্ঞে সমণধম্মং করোন্তা পাতোৰ পুপ্ফিতানি ৰস্সিকপুপ্ফানি সাযং ৰণ্টতো মুচ্চন্তানি দিস্ৰা ‘‘পুপ্ফানং ৰণ্টেহি মুচ্চনতো মযং পঠমতরং রাগাদীহি মুচ্চিস্সামা’’তি ৰাযমিংসু. সত্থা তে ভিক্খূ ওলোকেত্ৰা, ‘‘ভিক্খৰে, ভিক্খুনা নাম ৰণ্টতো মুচ্চনপুপ্ফেন ৰিয দুক্খতো মুচ্চিতুং ৰাযমিতব্বমেৰা’’তি ৰত্ৰা গন্ধকুটিযং নিসিন্নোৰ আলোকং ফরিত্ৰা ইমং গাথমাহ –
৩৭৭. ‘‘ৰস্সিকা ৰিয পুপ্ফানি, মদ্দৰানি পমুঞ্চতি;
এৰং রাগঞ্চ দোসঞ্চ, ৰিপ্পমুঞ্চেথ ভিক্খৰো’’তি.
তত্থ ৰস্সিকাতি সুমনা. মদ্দৰানীতি মিলাতানি. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা ৰস্সিকা হিয্যো পুপ্ফিতপুপ্ফানি পুনদিৰসে পুরাণভূতানি মুঞ্চতি, ৰণ্টতো ৰিস্সজ্জেতি, এৰং তুম্হেপি রাগাদযো দোসে ৰিপ্পমুঞ্চেথাতি.
দেসনাৰসানে সব্বেপি তে ভিক্খূ অরহত্তে পতিট্ঠহিংসূতি.
পঞ্চসতভিক্খুৰত্থু অট্ঠমং.
৯. সন্তকাযত্থেরৰত্থু
সন্তকাযোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো সন্তকাযত্থেরং নাম আরব্ভ কথেসি.
তস্স কির হত্থপাদকুক্কুচ্চং নাম নাহোসি, কাযৰিজম্ভনরহিতো সন্তঅত্তভাৰোৰ অহোসি. সো কির সীহযোনিতো আগতো থেরো. সীহা কির একদিৰসং গোচরং গহেত্ৰা রজতসুৰণ্ণমণিপৰাল়গুহানং অঞ্ঞতরং পৰিসিত্ৰা মনোসিলাতলে হরিতালচুণ্ণেসু সত্তাহং নিপজ্জিত্ৰা সত্তমে দিৰসে উট্ঠায নিপন্নট্ঠানং ওলোকেত্ৰা সচে নঙ্গুট্ঠস্স ৰা কণ্ণানং ৰা হত্থপাদানং ৰা চলিতত্তা মনোসিলাহরিতালচুণ্ণানং ৰিপ্পকিণ্ণতং পস্সন্তি, ‘‘ন তে ইদং জাতিযা ৰা গোত্তস্স ৰা পতিরূপ’’ন্তি পুন সত্তাহং নিরাহারা নিপজ্জন্তি, চুণ্ণানং পন ৰিপ্পকিণ্ণভাৰে অসতি ‘‘ইদং তে জাতিগোত্তানং অনুচ্ছৰিক’’ন্তি আসযা নিক্খমিত্ৰা ৰিজম্ভিত্ৰা দিসা অনুৰিলোকেত্ৰা তিক্খত্তুং সীহনাদং নদিত্ৰা গোচরায পক্কমন্তি. এৰরূপায সীহযোনিযা আগতো অযং ভিক্খু. তস্স কাযসমাচারং দিস্ৰা ভিক্খূ সত্থু আরোচেসুং – ‘‘ন নো, ভন্তে, সন্তকাযত্থেরসদিসো ভিক্খু দিট্ঠপুব্বো. ইমস্স হি নিসিন্নট্ঠানে হত্থচলনং ৰা পাদচলনং ৰা কাযৰিজম্ভিতা ৰা নত্থী’’তি. তং সুত্ৰা সত্থা, ‘‘ভিক্খৰে, ভিক্খুনা নাম সন্তকাযত্থেরেন ৰিয কাযাদীহি উপসন্তেনেৰ ভৰিতব্ব’’ন্তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –