নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
খুদ্দকনিকাযে
ধম্মপদ-অট্ঠকথা
(পঠমো ভাগো)
গন্থারম্ভকথা
১. মহামোহতমোনদ্ধে, লোকে লোকন্তদস্সিনা;
যেন সদ্ধম্মপজ্জোতো, জালিতো জলিতিদ্ধিনা.
২. তস্স পাদে নমস্সিত্ৰা, সম্বুদ্ধস্স সিরীমতো;
সদ্ধম্মঞ্চস্স পূজেত্ৰা, কত্ৰা সঙ্ঘস্স চঞ্জলিং.
৩. তং তং কারণমাগম্ম, ধম্মাধম্মেসু কোৰিদো;
সম্পত্তসদ্ধম্মপদো, সত্থা ধম্মপদং সুভং.
৪. দেসেসি করুণাৰেগ-সমুস্সাহিতমানসো;
যং ৰে দেৰমনুস্সানং, পীতিপামোজ্জৰড্ঢনং.
৫. পরম্পরাভতা তস্স, নিপুণা অত্থৰণ্ণনা;
যা তম্বপণ্ণিদীপম্হি, দীপভাসায সণ্ঠিতা.
৬. ন সাধযতি সেসানং, সত্তানং হিতসম্পদং;
অপ্পেৰ নাম সাধেয্য, সব্বলোকস্স সা হিতং.
৭. ইতি আসীসমানেন, দন্তেন সমচারিনা;
কুমারকস্সপেনাহং, থেরেন থিরচেতসা.
৮. সদ্ধম্মট্ঠিতিকামেন, সক্কচ্চং অভিযাচিতো;
তং ভাসং অতিৰিত্থার-গতঞ্চ ৰচনক্কমং.
৯. পহাযারোপযিত্ৰান, তন্তিভাসং মনোরমং;
গাথানং ব্যঞ্জনপদং, যং তত্থ ন ৰিভাৰিতং.
১০. কেৰলং তং ৰিভাৰেত্ৰা, সেসং তমেৰ অত্থতো;
ভাসন্তরেন ভাসিস্সং, আৰহন্তো ৰিভাৰিনং;
মনসো পীতিপামোজ্জং, অত্থধম্মূপনিস্সিতন্তি.
১. যমকৰগ্গো
১. চক্খুপালত্থেরৰত্থু
১. ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা, মনোসেট্ঠা মনোমযা;
মনসা চে পদুট্ঠেন, ভাসতি ৰা করোতি ৰা;
ততো নং দুক্খমন্ৰেতি, চক্কংৰ ৰহতো পদ’’ন্তি. –
অযং ধম্মদেসনা কত্থ ভাসিতাতি? সাৰত্থিযং. কং আরব্ভাতি? চক্খুপালত্থেরং.
সাৰত্থিযং কির মহাসুৰণ্ণো নাম কুটুম্বিকো অহোসি অড্ঢো মহদ্ধনো মহাভোগো অপুত্তকো. সো একদিৰসং ন্হানতিত্থং ন্হত্ৰা নত্ৰা আগচ্ছন্তো অন্তরামগ্গে সম্পন্নপত্তসাখং একং ৰনপ্পতিং দিস্ৰা ‘‘অযং মহেসক্খায দেৰতায পরিগ্গহিতো ভৰিস্সতী’’তি তস্স হেট্ঠাভাগং সোধাপেত্ৰা পাকারপরিক্খেপং কারাপেত্ৰা ৰালুকং ওকিরাপেত্ৰা ধজপটাকং উস্সাপেত্ৰা ৰনপ্পতিং অলঙ্করিত্ৰা অঞ্জলিং করিত্ৰা ‘‘সচে পুত্তং ৰা ধীতরং ৰা লভেয্যং, তুম্হাকং মহাসক্কারং করিস্সামী’’তি পত্থনং কত্ৰা পক্কামি.
অথস্স ন চিরস্সেৰ ভরিযায কুচ্ছিযং গব্ভো পতিট্ঠাসি. সা গব্ভস্স পতিট্ঠিতভাৰং ঞত্ৰা তস্স আরোচেসি. সো তস্সা গব্ভস্স পরিহারমদাসি. সা দসমাসচ্চযেন পুত্তং ৰিজাযি. তং নামগ্গহণদিৰসে সেট্ঠি অত্তনা পালিতং ৰনপ্পতিং নিস্সায লদ্ধত্তা তস্স পালোতি নামং অকাসি. সা অপরভাগে অঞ্ঞম্পি পুত্তং লভি. তস্স চূল়পালোতি নামং কত্ৰা ইতরস্স মহাপালোতি নামং অকাসি. তে ৰযপ্পত্তে ঘরবন্ধনেন বন্ধিংসু. অপরভাগে মাতাপিতরো কালমকংসু. সব্বম্পি ৰিভৰং ইতরেযেৰ ৰিচারিংসু.
তস্মিং সমযে সত্থা পৰত্তিতৰরধম্মচক্কো অনুপুব্বেনাগন্ত্ৰা অনাথপিণ্ডিকেন মহাসেট্ঠিনা চতুপণ্ণাসকোটিধনং ৰিস্সজ্জেত্ৰা কারিতে জেতৰনমহাৰিহারে ৰিহরতি মহাজনং সগ্গমগ্গে চ মোক্খমগ্গে চ পতিট্ঠাপযমানো. তথাগতো হি মাতিপক্খতো অসীতিযা, পিতিপক্খতো অসীতিযাতি দ্ৰেঅসীতিঞাতিকুলসহস্সেহি কারিতে নিগ্রোধমহাৰিহারে একমেৰ ৰস্সাৰাসং ৰসি, অনাথপিণ্ডিকেন কারিতে জেতৰনমহাৰিহারে একূনৰীসতিৰস্সানি, ৰিসাখায সত্তৰীসতিকোটিধনপরিচ্চাগেন কারিতে পুব্বারামে ছব্বস্সানীতি দ্ৰিন্নং কুলানং গুণমহত্ততং পটিচ্চ সাৰত্থিং নিস্সায পঞ্চৰীসতিৰস্সানি ৰস্সাৰাসং ৰসি. অনাথপিণ্ডিকোপি ৰিসাখাপি মহাউপাসিকা নিবদ্ধং দিৰসস্স দ্ৰে ৰারে তথাগতস্স উপট্ঠানং গচ্ছন্তি, গচ্ছন্তা চ ‘‘দহরসামণেরা নো হত্থে ওলোকেস্সন্তী’’তি তুচ্ছহত্থা ন গতপুব্বা. পুরেভত্তং গচ্ছন্তা খাদনীযভোজনীযাদীনি গহেত্ৰাৰ গচ্ছন্তি, পচ্ছাভত্তং গচ্ছন্তা পঞ্চ ভেসজ্জানি অট্ঠ চ পানানি. নিৰেসনেসু পন তেসং দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং ভিক্খুসহস্সানং নিচ্চং পঞ্ঞত্তাসনানেৰ হোন্তি. অন্নপানভেসজ্জেসু যো যং ইচ্ছতি, তস্স তং যথিচ্ছিতমেৰ সম্পজ্জতি. তেসু অনাথপিণ্ডিকেন একদিৰসম্পি সত্থা পঞ্হং ন পুচ্ছিতপুব্বো. সো কির ‘‘তথাগতো বুদ্ধসুখুমালো খত্তিযসুখুমালো, ‘বহূপকারো মে, গহপতী’তি ময্হং ধম্মং দেসেন্তো কিলমেয্যা’’তি সত্থরি অধিমত্তসিনেহেন পঞ্হং ন পুচ্ছতি. সত্থা পন তস্মিং নিসিন্নমত্তেযেৰ ‘‘অযং সেট্ঠি মং অরক্খিতব্বট্ঠানে রক্খতি. অহঞ্হি কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি অলঙ্কতপটিযত্তং অত্তনো সীসং ছিন্দিত্ৰা অক্খীনি উপ্পাটেত্ৰা হদযমংসং উপ্পাটেত্ৰা পাণসমং পুত্তদারং পরিচ্চজিত্ৰা পারমিযো পূরেন্তো পরেসং ধম্মদেসনত্থমেৰ পূরেসিং. এস মং অরক্খিতব্বট্ঠানে রক্খতী’’তি একং ধম্মদেসনং কথেতিযেৰ.
তদা সাৰত্থিযং সত্ত মনুস্সকোটিযো ৰসন্তি. তেসু সত্থু ধম্মকথং সুত্ৰা পঞ্চকোটিমত্তা মনুস্সা অরিযসাৰকা জাতা, দ্ৰেকোটিমত্তা মনুস্সা পুথুজ্জনা. তেসু অরিযসাৰকানং দ্ৰেযেৰ কিচ্চানি অহেসুং – পুরেভত্তং দানং দেন্তি, পচ্ছাভত্তং গন্ধমালাদিহত্থা ৰত্থভেসজ্জপানকাদীনি গাহাপেত্ৰা ধম্মস্সৰনত্থায গচ্ছন্তি. অথেকদিৰসং মহাপালো অরিযসাৰকে গন্ধমালাদিহত্থে ৰিহারং গচ্ছন্তে দিস্ৰা ‘‘অযং মহাজনো কুহিং গচ্ছতী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ধম্মস্সৰনাযা’’তি সুত্ৰা ‘‘অহম্পি গমিস্সামী’’তি গন্ত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা পরিসপরিযন্তে নিসীদি.
বুদ্ধা চ নাম ধম্মং দেসেন্তা সরণসীলপব্বজ্জাদীনং উপনিস্সযং ওলোকেত্ৰা অজ্ঝাসযৰসেন ধম্মং দেসেন্তি, তস্মা তং দিৰসং সত্থা তস্স উপনিস্সযং ওলোকেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো অনুপুব্বিকথং কথেসি. সেয্যথিদং – দানকথং, সীলকথং, সগ্গকথং, কামানং আদীনৰং, ওকারং সংকিলেসং, নেক্খম্মে আনিসংসং পকাসেসি. তং সুত্ৰা মহাপালো কুটুম্বিকো চিন্তেসি – ‘‘পরলোকং গচ্ছন্তং পুত্তধীতরো ৰা ভাতরো ৰা ভোগা ৰা নানুগচ্ছন্তি, সরীরম্পি অত্তনা সদ্ধিং ন গচ্ছতি, কিং মে ঘরাৰাসেন পব্বজিস্সামী’’তি. সো দেসনাপরিযোসানে সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা পব্বজ্জং যাচি. অথ নং সত্থা – ‘‘অত্থি তে কোচি আপুচ্ছিতব্বযুত্তকো ঞাতী’’তি আহ. ‘‘কনিট্ঠভাতা মে অত্থি, ভন্তে’’তি. ‘‘তেন হি তং আপুচ্ছাহী’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা গেহং গন্ত্ৰা কনিট্ঠং পক্কোসাপেত্ৰা – ‘‘তাত, যং ময্হং ইমস্মিং গেহে সৰিঞ্ঞাণকম্পি অৰিঞ্ঞাণকম্পি ধনং কিঞ্চি অত্থি, সব্বং তং তৰ ভারো, পটিপজ্জাহি ন’’ন্তি. ‘‘তুম্হে পন কিং করিস্সথা’’তি আহ. ‘‘অহং সত্থু সন্তিকে পব্বজিস্সামী’’তি. ‘‘কিং কথেসি ভাতিক, ত্ৰং মে মাতরি মতায মাতা ৰিয, পিতরি মতে পিতা ৰিয লদ্ধো, গেহে তে মহাৰিভৰো, সক্কা গেহং অজ্ঝাৰসন্তেহেৰ পুঞ্ঞানি কাতুং, মা এৰং করিত্থা’’তি. ‘‘তাত, অহং সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৰা ঘরাৰাসে ৰসিতুং ন সক্কোমি. সত্থারা হি অতিসণ্হসুখুমং তিলক্খণং আরোপেত্ৰা আদিমজ্ঝপরিযোসানকল্যাণো ধম্মো দেসিতো, ন সক্কা সো অগারমজ্ঝে ৰসন্তেন পূরেতুং, পব্বজিস্সামি, তাতা’’তি. ‘‘ভাতিক, তরুণাযেৰ তাৰত্থ, মহল্লককালে পব্বজিস্সথা’’তি. ‘‘তাত, মহল্লকস্স হি অত্তনো হত্থপাদাপি অনস্সৰা হোন্তি, ন অত্তনো ৰসে ৰত্তন্তি, কিমঙ্গং পন ঞাতকা, স্ৰাহং তৰ কথং ন করোমি, সমণপটিপত্তিংযেৰ পূরেস্সামি’’.
‘‘জরাজজ্জরিতা হোন্তি, হত্থপাদা অনস্সৰা;
যস্স সো ৰিহতত্থামো, কথং ধম্মং চরিস্সতি’’. –
পব্বজিস্সামেৰাহং, তাতাতি তস্স ৰিরৰন্তস্সেৰ সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা পব্বজ্জং যাচিত্ৰা লদ্ধপব্বজ্জূপসম্পদো আচরিযুপজ্ঝাযানং সন্তিকে পঞ্চ ৰস্সানি ৰসিত্ৰা ৰুট্ঠৰস্সো পৰারেত্ৰা সত্থারমুপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা পুচ্ছি – ‘‘ভন্তে, ইমস্মিং সাসনে কতি ধুরানী’’তি? ‘‘গন্থধুরং, ৰিপস্সনাধুরন্তি দ্ৰেযেৰ ধুরানি ভিক্খূ’’তি. ‘‘কতমং পন, ভন্তে, গন্থধুরং, কতমং ৰিপস্সনাধুর’’ন্তি? ‘‘অত্তনো পঞ্ঞানুরূপেন একং ৰা দ্ৰে ৰা নিকাযে সকলং ৰা পন তেপিটকং বুদ্ধৰচনং উগ্গণ্হিত্ৰা তস্স ধারণং, কথনং, ৰাচনন্তি ইদং গন্থধুরং নাম, সল্লহুকৰুত্তিনো পন পন্তসেনাসনাভিরতস্স অত্তভাৰে খযৰযং পট্ঠপেত্ৰা সাতচ্চকিরিযৰসেন ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তগ্গহণন্তি ইদং ৰিপস্সনাধুরং নামা’’তি. ‘‘ভন্তে, অহং মহল্লককালে পব্বজিতো গন্থধুরং পূরেতুং ন সক্খিস্সামি, ৰিপস্সনাধুরং পন পূরেস্সামি, কম্মট্ঠানং মে কথেথা’’তি. অথস্স সত্থা যাৰ অরহত্তং কম্মট্ঠানং কথেসি.
সো সত্থারং ৰন্দিত্ৰা অত্তনা সহগামিনো ভিক্খূ পরিযেসন্তো সট্ঠি ভিক্খূ লভিত্ৰা তেহি সদ্ধিং নিক্খমিত্ৰা ৰীসযোজনসতমগ্গং গন্ত্ৰা একং মহন্তং পচ্চন্তগামং পত্ৰা তত্থ সপরিৰারো পিণ্ডায পাৰিসি. মনুস্সা ৰত্তসম্পন্নে ভিক্খূ দিস্ৰাৰ পসন্নচিত্তা আসনানি পঞ্ঞাপেত্ৰা নিসীদাপেত্ৰা পণীতেনাহারেন পরিৰিসিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, কুহিং অয্যা গচ্ছন্তী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘যথাফাসুকট্ঠানং উপাসকা’’তি ৰুত্তে পণ্ডিতা মনুস্সা ‘‘ৰস্সাৰাসং সেনাসনং পরিযেসন্তি ভদন্তা’’তি ঞত্ৰা, ‘‘ভন্তে, সচে অয্যা ইমং তেমাসং ইধ ৰসেয্যুং, মযং সরণেসু পতিট্ঠায সীলানি গণ্হেয্যামা’’তি আহংসু. তেপি ‘‘মযং ইমানি কুলানি নিস্সায ভৰনিস্সরণং করিস্সামা’’তি অধিৰাসেসুং.
মনুস্সা তেসং পটিঞ্ঞং গহেত্ৰা ৰিহারং পটিজগ্গিত্ৰা রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানানি সম্পাদেত্ৰা অদংসু. তে নিবদ্ধং তমেৰ গামং পিণ্ডায পৰিসন্তি. অথ নে একো ৰেজ্জো উপসঙ্কমিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, বহূনং ৰসনট্ঠানে অফাসুকম্পি নাম হোতি, তস্মিং উপ্পন্নে ময্হং কথেয্যাথ, ভেসজ্জং করিস্সামী’’তি পৰারেসি. থেরো ৰস্সূপনাযিকদিৰসে তে ভিক্খূ আমন্তেত্ৰা পুচ্ছি, ‘‘আৰুসো, ইমং তেমাসং কতিহি ইরিযাপথেহি ৰীতিনামেস্সথা’’তি? ‘‘চতূহি, ভন্তে’’তি. ‘‘কিং পনেতং, আৰুসো, পতিরূপং, ননু অপ্পমত্তেহি ভৰিতব্বং’’? ‘‘মযঞ্হি ধরমানকস্স বুদ্ধস্স সন্তিকা কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা আগতা, বুদ্ধা চ নাম ন সক্কা পমাদেন আরাধেতুং, কল্যাণজ্ঝাসযেন তে ৰো আরাধেতব্বা. পমত্তস্স চ নাম চত্তারো অপাযা সকগেহসদিসা, অপ্পমত্তা হোথাৰুসো’’তি. ‘‘কিং তুম্হে পন, ভন্তে’’তি? ‘‘অহং তীহি ইরিযাপথেহি ৰীতিনামেস্সামি, পিট্ঠিং ন পসারেস্সামি, আৰুসো’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে, অপ্পমত্তা হোথা’’তি.
অথ থেরস্স নিদ্দং অনোক্কমন্তস্স পঠমমাসে অতিক্কন্তে মজ্ঝিমমাসে সম্পত্তে অক্খিরোগো উপ্পজ্জি. ছিদ্দঘটতো উদকধারা ৰিয অক্খীহি অস্সুধারা পগ্ঘরন্তি. সো সব্বরত্তিং সমণধম্মং কত্ৰা অরুণুগ্গমনে গব্ভং পৰিসিত্ৰা নিসীদি. ভিক্খূ ভিক্খাচারৰেলায থেরস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা, ‘‘ভিক্খাচারৰেলা, ভন্তে’’তি আহংসু. ‘‘তেন হি, আৰুসো, গণ্হথ পত্তচীৰর’’ন্তি. অত্তনো পত্তচীৰরং গাহাপেত্ৰা নিক্খমি. ভিক্খূ তস্স অক্খীহি অস্সূনি পগ্ঘরন্তে দিস্ৰা, ‘‘কিমেতং, ভন্তে’’তি পুচ্ছিংসু. ‘‘অক্খীনি মে, আৰুসো, ৰাতা ৰিজ্ঝন্তী’’তি. ‘‘ননু, ভন্তে, ৰেজ্জেন পৰারিতম্হা, তস্স কথেমা’’তি. ‘‘সাধাৰুসো’’তি তে ৰেজ্জস্স কথযিংসু. সো তেলং পচিত্ৰা পেসেসি. থেরো নাসায তেলং আসিঞ্চন্তো নিসিন্নকোৰ আসিঞ্চিত্ৰা অন্তোগামং পাৰিসি. ৰেজ্জো তং দিস্ৰা আহ – ‘‘ভন্তে, অয্যস্স কির অক্খীনি ৰাতো ৰিজ্ঝতী’’তি? ‘‘আম, উপাসকা’’তি. ‘‘ভন্তে, মযা তেলং পচিত্ৰা পেসিতং, নাসায ৰো তেলং আসিত্ত’’ন্তি? ‘‘আম, উপাসকা’’তি. ‘‘ইদানি কীদিস’’ন্তি? ‘‘রুজ্জতেৰ উপাসকা’’তি. ৰেজ্জো ‘‘মযা একৰারেনেৰ ৰূপসমনসমত্থং তেলং পহিতং, কিং নু খো রোগো ন ৰূপসন্তো’’তি চিন্তেত্ৰা, ‘‘ভন্তে, নিসীদিত্ৰা ৰো তেলং আসিত্তং, নিপজ্জিত্ৰা’’তি পুচ্ছি. থেরো তুণ্হী অহোসি, পুনপ্পুনং পুচ্ছিযমানোপি ন কথেসি. সো ‘‘ৰিহারং গন্ত্ৰা থেরস্স ৰসনট্ঠানং ওলোকেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা – ‘‘তেন হি, ভন্তে, গচ্ছথা’’তি থেরং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ৰিহারং গন্ত্ৰা থেরস্স ৰসনট্ঠানং ওলোকেন্তো চঙ্কমননিসীদনট্ঠানমেৰ দিস্ৰা সযনট্ঠানং অদিস্ৰা, ‘‘ভন্তে, নিসিন্নেহি ৰো আসিত্তং, নিপন্নেহী’’তি পুচ্ছি. থেরো তুণ্হী অহোসি. ‘‘মা, ভন্তে, এৰং করিত্থ, সমণধম্মো নাম সরীরং যাপেন্তেন সক্কা কাতুং, নিপজ্জিত্ৰা আসিঞ্চথা’’তি পুনপ্পুনং যাচি. ‘‘গচ্ছ ত্ৰং তাৰাৰুসো, মন্তেত্ৰা জানিস্সামী’’তি ৰেজ্জং উয্যোজেসি. থেরস্স চ তত্থ নেৰ ঞাতী, ন সালোহিতা অত্থি, তেন সদ্ধিং মন্তেয্য? করজকাযেন পন সদ্ধিং মন্তেন্তো ‘‘ৰদেহি তাৰ, আৰুসো পালিত, ত্ৰং কিং অক্খীনি ওলোকেস্সসি, উদাহু বুদ্ধসাসনং? অনমতগ্গস্মিঞ্হি সংসারৰট্টে তৰ অক্খিকাণস্স গণনা নাম নত্থি, অনেকানি পন বুদ্ধসতানি বুদ্ধসহস্সানি অতীতানি. তেসু তে একবুদ্ধোপি ন পরিচিণ্ণো, ইদানি ইমং অন্তোৰস্সং তযো মাসে ন নিপজ্জিস্সামীতি তেমাসং নিবদ্ধৰীরিযং করিস্সামি. তস্মা তে চক্খূনি নস্সন্তু ৰা ভিজ্জন্তু ৰা, বুদ্ধসাসনমেৰ ধারেহি, মা চক্খূনী’’তি ভূতকাযং ওৰদন্তো ইমা গাথাযো অভাসি –
‘‘চক্খূনি হাযন্তু মমাযিতানি,
সোতানি হাযন্তু তথেৰ কাযো;
সব্বম্পিদং হাযতু দেহনিস্সিতং,
কিং কারণা পালিত ত্ৰং পমজ্জসি.
‘‘চক্খূনি জীরন্তু মমাযিতানি,
সোতানি জীরন্তু তথেৰ কাযো;
সব্বম্পিদং জীরতু দেহনিস্সিতং,
কিং কারণা পালিত ত্ৰং পমজ্জসি.
‘‘চক্খূনি ভিজ্জন্তু মমাযিতানি,
সোতানি ভিজ্জন্তু তথেৰ কাযো;
সব্বম্পিদং ভিজ্জতু দেহনিস্সিতং,
কিং কারণা পালিত ত্ৰং পমজ্জসী’’তি.
এৰং তীহি গাথাহি অত্তনো ওৰাদং দত্ৰা নিসিন্নকোৰ নত্থুকম্মং কত্ৰা গামং পিণ্ডায পাৰিসি. ৰেজ্জো তং দিস্ৰা ‘‘কিং, ভন্তে, নত্থুকম্মং কত’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘আম, উপাসকা’’তি. ‘‘কীদিসং, ভন্তে’’তি? ‘‘রুজ্জতেৰ উপাসকা’’তি. ‘‘নিসীদিত্ৰা ৰো, ভন্তে, নত্থুকম্মং কতং, নিপজ্জিত্ৰা’’তি. থেরো তুণ্হী অহোসি, পুনপ্পুনং পুচ্ছিযমানোপি ন কিঞ্চি কথেসি. অথ নং ৰেজ্জো, ‘‘ভন্তে, তুম্হে সপ্পাযং ন করোথ, অজ্জতো পট্ঠায ‘অসুকেন মে তেলং পক্ক’ন্তি মা ৰদিত্থ, অহম্পি ‘মযা ৰো তেলং পক্ক’ন্তি ন ৰক্খামী’’তি আহ. সো ৰেজ্জেন পচ্চক্খাতো ৰিহারং গন্ত্ৰা ত্ৰং ৰেজ্জেনাপি পচ্চক্খাতোসি, ইরিযাপথং মা ৰিস্সজ্জি সমণাতি.
‘‘পটিক্খিত্তো তিকিচ্ছায, ৰেজ্জেনাপি ৰিৰজ্জিতো;
নিযতো মচ্চুরাজস্স, কিং পালিত পমজ্জসী’’তি. –
ইমায গাথায অত্তানং ওৰদিত্ৰা সমণধম্মং অকাসি. অথস্স মজ্ঝিমযামে অতিক্কন্তে অপুব্বং অচরিমং অক্খীনি চেৰ কিলেসা চ ভিজ্জিংসু. সো সুক্খৰিপস্সকো অরহা হুত্ৰা গব্ভং পৰিসিত্ৰা নিসীদি.
ভিক্খূ ভিক্খাচারৰেলায আগন্ত্ৰা ‘‘ভিক্খাচারকালো, ভন্তে’’তি আহংসু. ‘‘কালো, আৰুসো’’তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘তেন হি গচ্ছথা’’তি. ‘‘কিং তুম্হে পন, ভন্তে’’তি? ‘‘অক্খীনি মে, আৰুসো, পরিহীনানী’’তি. তে তস্স অক্খীনি ওলোকেত্ৰা অস্সুপুণ্ণনেত্তা হুত্ৰা, ‘‘ভন্তে, মা চিন্তযিত্থ, মযং ৰো পটিজগ্গিস্সামা’’তি থেরং সমস্সাসেত্ৰা কত্তব্বযুত্তকং ৰত্তপটিৰত্তং কত্ৰা গামং পিণ্ডায পৰিসিংসু. মনুস্সা থেরং অদিস্ৰা, ‘‘ভন্তে, অম্হাকং অয্যো কুহি’’ন্তি পুচ্ছিত্ৰা তং পৰত্তিং সুত্ৰা যাগুং পেসেত্ৰা সযং পিণ্ডপাতমাদায গন্ত্ৰা থেরং ৰন্দিত্ৰা পাদমূলে পরিৰত্তমানা রোদিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, মযং ৰো পটিজগ্গিস্সাম, তুম্হে মা চিন্তযিত্থা’’তি সমস্সাসেত্ৰা পক্কমিংসু.
ততো পট্ঠায নিবদ্ধং যাগুভত্তং ৰিহারমেৰ পেসেন্তি. থেরোপি ইতরে সট্ঠি ভিক্খূ নিরন্তরং ওৰদতি. তে তস্সোৰাদে ঠত্ৰা উপকট্ঠায পৰারণায সব্বেৰ সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণিংসু. তে ৰুট্ঠৰস্সা চ পন সত্থারং দট্ঠুকামা হুত্ৰা থেরমাহংসু, ‘‘ভন্তে, সত্থারং দট্ঠুকামম্হা’’তি. থেরো তেসং ৰচনং সুত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘অহং দুব্বলো, অন্তরামগ্গে চ অমনুস্সপরিগ্গহিতা অটৰী অত্থি, মযি এতেহি সদ্ধিং গচ্ছন্তে সব্বে কিলমিস্সন্তি, ভিক্খম্পি লভিতুং ন সক্খিস্সন্তি, ইমে পুরেতরমেৰ পেসেস্সামী’’তি. অথ নে আহ – ‘‘আৰুসো, তুম্হে পুরতো গচ্ছথা’’তি. ‘‘তুম্হে পন ভন্তে’’তি? ‘‘অহং দুব্বলো, অন্তরামগ্গে চ অমনুস্সপরিগ্গহিতা অটৰী অত্থি, মযি তুম্হেহি সদ্ধিং গচ্ছন্তে সব্বে কিলমিস্সথ, তুম্হে পুরতো গচ্ছথা’’তি. ‘‘মা, ভন্তে, এৰং করিত্থ, মযং তুম্হেহি সদ্ধিংযেৰ গমিস্সামা’’তি. ‘‘মা ৰো, আৰুসো, এৰং রুচ্চিত্থ, এৰং সন্তে ময্হং অফাসুকং ভৰিস্সতি, ময্হং কনিট্ঠো পন তুম্হে দিস্ৰা পুচ্ছিস্সতি, অথস্স মম চক্খূনং পরিহীনভাৰং আরোচেয্যাথ, সো ময্হং সন্তিকং কঞ্চিদেৰ পহিণিস্সতি, তেন সদ্ধিং আগচ্ছিস্সামি, তুম্হে মম ৰচনেন দসবলঞ্চ অসীতিমহাথেরে চ ৰন্দথা’’তি তে উয্যোজেসি.
তে থেরং খমাপেত্ৰা অন্তোগামং পৰিসিংসু. মনুস্সা তে দিস্ৰা নিসীদাপেত্ৰা ভিক্খং দত্ৰা ‘‘কিং, ভন্তে, অয্যানং গমনাকারো পঞ্ঞাযতী’’তি? ‘‘আম, উপাসকা, সত্থারং দট্ঠুকামম্হা’’তি. তে পুনপ্পুনং যাচিত্ৰা তেসং গমনছন্দমেৰ ঞত্ৰা অনুগন্ত্ৰা পরিদেৰিত্ৰা নিৰত্তিংসু. তেপি অনুপুব্বেন জেতৰনং গন্ত্ৰা সত্থারঞ্চ অসীতিমহাথেরে চ থেরস্স ৰচনেন ৰন্দিত্ৰা পুনদিৰসে যত্থ থেরস্স কনিট্ঠো ৰসতি, তং ৰীথিং পিণ্ডায পৰিসিংসু. কুটুম্বিকো তে সঞ্জানিত্ৰা নিসীদাপেত্ৰা কতপটিসন্থারো ‘‘ভাতিকত্থেরো মে, ভন্তে, কুহি’’ন্তি পুচ্ছি. অথস্স তে তং পৰত্তিং আরোচেসুং. সো তং সুত্ৰাৰ তেসং পাদমূলে পরিৰত্তেন্তো রোদিত্ৰা পুচ্ছি – ‘‘ইদানি, ভন্তে, কিং কাতব্ব’’ন্তি? ‘‘থেরো ইতো কস্সচি আগমনং পচ্চাসীসতি, তস্স গতকালে তেন সদ্ধিং আগমিস্সতী’’তি. ‘‘অযং মে, ভন্তে, ভাগিনেয্যো পালিতো নাম, এতং পেসেথা’’তি. ‘‘এৰং পেসেতুং ন সক্কা, মগ্গে পরিপন্থো অত্থি, তং পব্বাজেত্ৰা পেসেতুং ৰট্টতী’’তি. ‘‘এৰং কত্ৰা পেসেথ, ভন্তে’’তি. অথ নং পব্বাজেত্ৰা অড্ঢমাসমত্তং পত্তচীৰরগ্গহণাদীনি সিক্খাপেত্ৰা মগ্গং আচিক্খিত্ৰা পহিণিংসু.
সো অনুপুব্বেন তং গামং পত্ৰা গামদ্ৰারে একং মহল্লকং দিস্ৰা, ‘‘ইমং গামং নিস্সায কোচি আরঞ্ঞকো ৰিহারো অত্থী’’তি পুচ্ছি. ‘‘অত্থি, ভন্তে’’তি. ‘‘কো নাম তত্থ ৰসতী’’তি? ‘‘পালিতত্থেরো নাম, ভন্তে’’তি. ‘‘মগ্গং মে আচিক্খথা’’তি. ‘‘কোসি ত্ৰং, ভন্তে’’তি? ‘‘থেরস্স ভাগিনেয্যোম্হী’’তি. অথ নং গহেত্ৰা ৰিহারং নেসি. সো থেরং ৰন্দিত্ৰা অড্ঢমাসমত্তং ৰত্তপটিৰত্তং কত্ৰা থেরং সম্মা পটিজগ্গিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, মাতুলকুটুম্বিকো মে তুম্হাকং আগমনং পচ্চাসীসতি, এথ, গচ্ছামা’’তি আহ. ‘‘তেন হি ইমং মে যট্ঠিকোটিং গণ্হাহী’’তি. সো যট্ঠিকোটিং গহেত্ৰা থেরেন সদ্ধিং অন্তোগামং পাৰিসি. মনুস্সা থেরং নিসীদাপেত্ৰা ‘‘কিং, ভন্তে, গমনাকারো ৰো পঞ্ঞাযতী’’তি পুচ্ছিংসু. ‘‘আম, উপাসকা, গন্ত্ৰা সত্থারং ৰন্দিস্সামী’’তি. তে নানপ্পকারেন যাচিত্ৰা অলভন্তা থেরং উয্যোজেত্ৰা উপড্ঢপথং গন্ত্ৰা রোদিত্ৰা নিৰত্তিংসু. সামণেরো থেরং যট্ঠিকোটিযা আদায গচ্ছন্তো অন্তরামগ্গে অটৰিযং কট্ঠনগরং নাম থেরেন উপনিস্সায ৰুট্ঠপুব্বং গামং সম্পাপুণি, সো গামতো নিক্খমিত্ৰা অরঞ্ঞে গীতং গাযিত্ৰা দারূনি উদ্ধরন্তিযা একিস্সা ইত্থিযা গীতসদ্দং সুত্ৰা সরে নিমিত্তং গণ্হি. ইত্থিসদ্দো ৰিয হি অঞ্ঞো সদ্দো পুরিসানং সকলসরীরং ফরিত্ৰা ঠাতুং সমত্থো নাম নত্থি. তেনাহ ভগৰা –
‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একসদ্দম্পি সমনুপস্সামি, যং এৰং পুরিসস্স চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠতি, যথযিদং, ভিক্খৰে, ইত্থিসদ্দো’’তি (অ. নি. ১.২).
সামণেরো তত্থ নিমিত্তং গহেত্ৰা যট্ঠিকোটিং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ‘‘তিট্ঠথ তাৰ, ভন্তে, কিচ্চং মে অত্থী’’তি তস্সা সন্তিকং গতো. সা তং দিস্ৰা তুণ্হী অহোসি. সো তায সদ্ধিং সীলৰিপত্তিং পাপুণি. থেরো চিন্তেসি – ‘‘ইদানেৰ একো গীতসদ্দো সুয্যিত্থ. সো চ খো ইত্থিযা সদ্দো ছিজ্জি, সামণেরোপি চিরাযতি, সো তায সদ্ধিং সীলৰিপত্তিং পত্তো ভৰিস্সতী’’তি. সোপি অত্তনো কিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৰা আগন্ত্ৰা ‘‘গচ্ছাম, ভন্তে’’তি আহ. অথ নং থেরো পুচ্ছি – ‘‘পাপোজাতোসি সামণেরা’’তি. সো তুণ্হী হুত্ৰা থেরেন পুনপ্পুনং পুট্ঠোপি ন কিঞ্চি কথেসি. অথ নং থেরো আহ – ‘‘তাদিসেন পাপেন মম যট্ঠিকোটিগ্গহণকিচ্চং নত্থী’’তি. সো সংৰেগপ্পত্তো কাসাযানি অপনেত্ৰা গিহিনিযামেন পরিদহিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, অহং পুব্বে সামণেরো, ইদানি পনম্হি গিহী জাতো, পব্বজন্তোপি চ স্ৰাহং ন সদ্ধায পব্বজিতো, মগ্গপরিপন্থভযেন পব্বজিতো, এথ গচ্ছামা’’তি আহ. ‘‘আৰুসো, গিহিপাপোপি সমণপাপোপি পাপোযেৰ, ত্ৰং সমণভাৰে ঠত্ৰাপি সীলমত্তং পূরেতুং নাসক্খি, গিহী হুত্ৰা কিং নাম কল্যাণং করিস্সসি, তাদিসেন পাপেন মম যট্ঠিকোটিগ্গহণকিচ্চং নত্থী’’তি আহ. ‘‘ভন্তে, অমনুস্সুপদ্দৰো মগ্গো, তুম্হে চ অন্ধা অপরিণাযকা, কথং ইধ ৰসিস্সথা’’তি? অথ নং থেরো, ‘‘আৰুসো, ত্ৰং মা এৰং চিন্তযি, ইধেৰ মে নিপজ্জিত্ৰা মরন্তস্সাপি অপরাপরং পরিৰত্তন্তস্সাপি তযা সদ্ধিং গমনং নাম নত্থী’’তি ৰত্ৰা ইমা গাথা অভাসি –
‘‘হন্দাহং হতচক্খুস্মি, কন্তারদ্ধানমাগতো;
সেয্যমানো ন গচ্ছামি, নত্থি বালে সহাযতা.
‘‘হন্দাহং হতচক্খুস্মি, কন্তারদ্ধানমাগতো;
মরিস্সামি নো গমিস্সামি, নত্থি বালে সহাযতা’’তি.
তং সুত্ৰা ইতরো সংৰেগজাতো ‘‘ভারিযং ৰত মে সাহসিকং অননুচ্ছৰিকং কম্মং কত’’ন্তি বাহা পগ্গয্হ কন্দন্তো ৰনসণ্ডং পক্খন্দিত্ৰা তথা পক্কন্তোৰ অহোসি. থেরস্সাপি সীলতেজেন সট্ঠিযোজনাযামং পঞ্ঞাসযোজনৰিত্থতং পন্নরসযোজনবহলং জযসুমনপুপ্ফৰণ্ণং নিসীদনুট্ঠহনকালেসু ওনমনুন্নমনপকতিকং সক্কস্স দেৰরঞ্ঞো পণ্ডুকম্বলসিলাসনং উণ্হাকারং দস্সেসি. সক্কো ‘‘কো নু খো মং ঠানা চাৰেতুকামো’’তি ওলোকেন্তো দিব্বেন চক্খুনা থেরং অদ্দস. তেনাহু পোরাণা –
‘‘সহস্সনেত্তো দেৰিন্দো, দিব্বচক্খুং ৰিসোধযি;
পাপগরহী অযং পালো, আজীৰং পরিসোধযি.
‘‘সহস্সনেত্তো দেৰিন্দো, দিব্বচক্খুং ৰিসোধযি;
ধম্মগরুকো অযং পালো, নিসিন্নো সাসনে রতো’’তি.
অথস্স এতদহোসি – ‘‘সচাহং এৰরূপস্স পাপগরহিনো ধম্মগরুকস্স অয্যস্স সন্তিকং ন গমিস্সামি, মুদ্ধা মে সত্তধা ফলেয্য, গমিস্সামি তস্স সন্তিক’’ন্তি. ততো –
‘‘সহস্সনেত্তো দেৰিন্দো, দেৰরজ্জসিরিন্ধরো;
তঙ্খণেন আগন্ত্ৰান, চক্খুপালমুপাগমি’’. –
উপগন্ত্ৰা চ পন থেরস্স অৰিদূরে পদসদ্দমকাসি. অথ নং থেরো পুচ্ছি – ‘‘কো এসো’’তি? ‘‘অহং, ভন্তে, অদ্ধিকো’’তি. ‘‘কুহিং যাসি উপাসকা’’তি? ‘‘সাৰত্থিযং, ভন্তে’’তি. ‘‘যাহি, আৰুসো’’তি. ‘‘অয্যো পন, ভন্তে, কুহিং গমিস্সতী’’তি? ‘‘অহম্পি তত্থেৰ গমিস্সামী’’তি. ‘‘তেন হি একতোৰ গচ্ছাম, ভন্তে’’তি. ‘‘অহং, আৰুসো, দুব্বলো, মযা সদ্ধিং গচ্ছন্তস্স তৰ পপঞ্চো ভৰিস্সতী’’তি. ‘‘ময্হং অচ্চাযিকং নত্থি, অহম্পি অয্যেন সদ্ধিং গচ্ছন্তো দসসু পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূসু একং লভিস্সামি, একতোৰ গচ্ছাম, ভন্তে’’তি. থেরো ‘‘এসো সপ্পুরিসো ভৰিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা – ‘‘তেন হি সদ্ধিং গমিস্সামি, যট্ঠিকোটিং গণ্হ উপাসকা’’তি আহ. সক্কো তথা কত্ৰা পথৰিং সঙ্খিপন্তো সাযন্হসমযে জেতৰনং সম্পাপেসি. থেরো সঙ্খপণৰাদিসদ্দং সুত্ৰা ‘‘কত্থেসো সদ্দো’’তি পুচ্ছি. ‘‘সাৰত্থিযং, ভন্তে’’তি? ‘‘পুব্বে মযং গমনকালে চিরেন গমিম্হা’’তি. ‘‘অহং উজুমগ্গং জানামি, ভন্তে’’তি. তস্মিং খণে থেরো ‘‘নাযং মনুস্সো, দেৰতা ভৰিস্সতী’’তি সল্লক্খেসি.
‘‘সহস্সনেত্তো দেৰিন্দো, দেৰরজ্জসিরিন্ধরো;
সঙ্খিপিত্ৰান তং মগ্গং, খিপ্পং সাৰত্থিমাগমী’’তি.
সো থেরং নেত্ৰা থেরস্সেৰত্থায কনিট্ঠকুটুম্বিকেন কারিতং পণ্ণসালং নেত্ৰা ফলকে নিসীদাপেত্ৰা পিযসহাযকৰণ্ণেন তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা, ‘‘সম্ম, চূল়পালা’’তি পক্কোসি. ‘‘কিং, সম্মা’’তি? ‘‘থেরস্সাগতভাৰং জানাসী’’তি? ‘‘ন জানামি, কিং পন থেরো আগতো’’তি? ‘‘আম, সম্ম, ইদানি অহং ৰিহারং গন্ত্ৰা থেরং তযা কারিতপণ্ণসালায নিসিন্নকং দিস্ৰা আগতোম্হী’’তি ৰত্ৰা পক্কামি. কুটুম্বিকোপি ৰিহারং গন্ত্ৰা থেরং দিস্ৰা পাদমূলে পরিৰত্তন্তো রোদিত্ৰা ‘‘ইদং দিস্ৰা অহং, ভন্তে, তুম্হাকং পব্বজিতুং নাদাসি’’ন্তিআদীনি ৰত্ৰা দ্ৰে দাসদারকে ভুজিস্সে কত্ৰা থেরস্স সন্তিকে পব্বাজেত্ৰা ‘‘অন্তোগামতো যাগুভত্তাদীনি আহরিত্ৰা থেরং উপট্ঠহথা’’তি পটিযাদেসি. সামণেরা ৰত্তপটিৰত্তং কত্ৰা থেরং উপট্ঠহিংসু.
অথেকদিৰসং দিসাৰাসিনো ভিক্খূ ‘‘সত্থারং পস্সিস্সামা’’তি জেতৰনং আগন্ত্ৰা তথাগতং ৰন্দিত্ৰা অসীতিমহাথেরে চ, ৰন্দিত্ৰা ৰিহারচারিকং চরন্তা চক্খুপালত্থেরস্স ৰসনট্ঠানং পত্ৰা ‘‘ইদম্পি পস্সিস্সামা’’তি সাযং তদভিমুখা অহেসুং. তস্মিং খণে মহামেঘো উট্ঠহি. তে ‘‘ইদানি অতিসাযন্হো, মেঘো চ উট্ঠিতো, পাতোৰ গন্ত্ৰা পস্সিস্সামা’’তি নিৰত্তিংসু. দেৰো পঠমযামং ৰস্সিত্ৰা মজ্ঝিমযামে ৰিগতো. থেরো আরদ্ধৰীরিযো আচিণ্ণচঙ্কমনো, তস্মা পচ্ছিমযামে চঙ্কমনং ওতরি. তদা চ পন নৰৰুট্ঠায ভূমিযা বহূ ইন্দগোপকা উট্ঠহিংসু. তে থেরে চঙ্কমন্তে যেভুয্যেন ৰিপজ্জিংসু. অন্তেৰাসিকা থেরস্স চঙ্কমনট্ঠানং কালস্সেৰ ন সম্মজ্জিংসু. ইতরে ভিক্খূ ‘‘থেরস্স ৰসনট্ঠানং পস্সিস্সামা’’তি আগন্ত্ৰা চঙ্কমনে মতপাণকে দিস্ৰা ‘‘কো ইমস্মিং চঙ্কমতী’’তি পুচ্ছিংসু. ‘‘অম্হাকং উপজ্ঝাযো, ভন্তে’’তি. তে উজ্ঝাযিংসু ‘‘পস্সথাৰুসো, সমণস্স কম্মং, সচক্খুককালে নিপজ্জিত্ৰা নিদ্দাযন্তো কিঞ্চি অকত্ৰা ইদানি চক্খুৰিকলকালে ‘চঙ্কমামী’তি এত্তকে পাণকে মারেসি ‘অত্থং করিস্সামী’তি অনত্থং করোতী’’তি.
অথ খো তে গন্ত্ৰা তথাগতস্স আরোচেসুং, ‘‘ভন্তে, চক্খুপালত্থেরো ‘চঙ্কমামী’তি বহূ পাণকে মারেসী’’তি. ‘‘কিং পন সো তুম্হেহি মারেন্তো দিট্ঠো’’তি? ‘‘ন দিট্ঠো, ভন্তে’’তি. ‘‘যথেৰ তুম্হে তং ন পস্সথ, তথেৰ সোপি তে পাণে ন পস্সতি. খীণাসৰানং মরণচেতনা নাম নত্থি, ভিক্খৰে’’তি. ‘‘ভন্তে, অরহত্তস্স উপনিস্সযে সতি কস্মা অন্ধো জাতো’’তি? ‘‘অত্তনো কতকম্মৰসেন, ভিক্খৰে’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, তেন কত’’ন্তি? তেন হি, ভিক্খৰে, সুণাথ –
অতীতে বারাণসিযং কাসিরঞ্ঞে রজ্জং কারেন্তে একো ৰেজ্জো গামনিগমেসু চরিত্ৰা ৰেজ্জকম্মং করোন্তো একং চক্খুদুব্বলং ইত্থিং দিস্ৰা পুচ্ছি – ‘‘কিং তে অফাসুক’’ন্তি? ‘‘অক্খীহি ন পস্সামী’’তি. ‘‘ভেসজ্জং তে করিস্সামী’’তি? ‘‘করোহি, সামী’’তি. ‘‘কিং মে দস্সসী’’তি? ‘‘সচে মে অক্খীনি পাকতিকানি কাতুং সক্খিস্সসি, অহং তে সদ্ধিং পুত্তধীতাহি দাসী ভৰিস্সামী’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি ভেসজ্জং সংৰিদহি, একভেসজ্জেনেৰ অক্খীনি পাকতিকানি অহেসুং. সা চিন্তেসি – ‘‘অহমেতস্স সপুত্তধীতা দাসী ভৰিস্সামী’’তি পটিজানিং, ‘‘ন খো পন মং সণ্হেন সম্মাচারেন সমুদাচরিস্সতি, ৰঞ্চেস্সামি ন’’ন্তি. সা ৰেজ্জেনাগন্ত্ৰা ‘‘কীদিসং, ভদ্দে’’তি পুট্ঠা ‘‘পুব্বে মে অক্খীনি থোকং রুজ্জিংসু, ইদানি পন অতিরেকতরং রুজ্জন্তী’’তি আহ. ৰেজ্জো ‘‘অযং মং ৰঞ্চেত্ৰা কিঞ্চি অদাতুকামা, ন মে এতায দিন্নায ভতিযা অত্থো, ইদানেৰ নং অন্ধং করিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা গেহং গন্ত্ৰা ভরিযায এতমত্থং আচিক্খি. সা তুণ্হী অহোসি. সো একং ভেসজ্জং যোজেত্ৰা তস্সা সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘ভদ্দে, ইমং ভেসজ্জং অঞ্জেহী’’তি অঞ্জাপেসি. অথস্সা দ্ৰে অক্খীনি দীপসিখা ৰিয ৰিজ্ঝাযিংসু. সো ৰেজ্জো চক্খুপালো অহোসি.
ভিক্খৰে, তদা মম পুত্তেন কতকম্মং পচ্ছতো পচ্ছতো অনুবন্ধি. পাপকম্মঞ্হি নামেতং ধুরং ৰহতো বলিবদ্দস্স পদং চক্কং ৰিয অনুগচ্ছতীতি ইদং ৰত্থুং কথেত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা পতিট্ঠাপিতমত্তিকং সাসনং রাজমুদ্দায লঞ্ছন্তো ৰিয ধম্মরাজা ইমং গাথমাহ –
১. ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা, মনোসেট্ঠা মনোমযা;
মনসা চে পদুট্ঠেন, ভাসতি ৰা করোতি ৰা;
ততো নং দুক্খমন্ৰেতি, চক্কংৰ ৰহতো পদ’’ন্তি.
তত্থ মনোতি কামাৰচরকুসলাদিভেদং সব্বম্পি চতুভূমিকচিত্তং. ইমস্মিং পন পদে তদা তস্স ৰেজ্জস্স উপ্পন্নচিত্তৰসেন নিযমিযমানং ৰৰত্থাপিযমানং পরিচ্ছিজ্জিযমানং দোমনস্সসহগতং পটিঘসম্পযুত্তচিত্তমেৰ লব্ভতি. পুব্বঙ্গমাতি তেন পঠমগামিনা হুত্ৰা সমন্নাগতা. ধম্মাতি গুণদেসনাপরিযত্তিনিস্সত্তনিজ্জীৰৰসেন চত্তারো ধম্মা নাম. তেসু –
‘‘ন হি ধম্মো অধম্মো চ, উভো সমৰিপাকিনো;
অধম্মো নিরযং নেতি, ধম্মো পাপেতি সুগ্গতি’’ন্তি. (থেরগা. ৩০৪; জা. ১.১৫.৩৮৬) –
অযং গুণধম্মো নাম. ‘‘ধম্মং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি আদিকল্যাণ’’ন্তি (ম. নি. ৩.৪২০) অযং দেসনাধম্মো নাম. ‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চে কুলপুত্তা ধম্মং পরিযাপুণন্তি সুত্তং গেয্য’’ন্তি (ম. নি. ১.২৩৯) অযং পরিযত্তিধম্মো নাম. ‘‘তস্মিং খো পন সমযে ধম্মা হোন্তি, খন্ধা হোন্তী’’তি (ধ. স. ১২১) অযং নিস্সত্তধম্মো নাম, নিজ্জীৰধম্মোতিপি এসো এৰ. তেসু ইমস্মিং ঠানে নিস্সত্তনিজ্জীৰধম্মো অধিপ্পেতো. সো অত্থতো তযো অরূপিনো খন্ধা ৰেদনাক্খন্ধো সঞ্ঞাক্খন্ধো সঙ্খারক্খন্ধোতি. এতে হি মনো পুব্বঙ্গমো এতেসন্তি মনোপুব্বঙ্গমা নাম.
কথং পনেতেহি সদ্ধিং একৰত্থুকো একারম্মণো অপুব্বং অচরিমং একক্খণে উপ্পজ্জমানো মনো পুব্বঙ্গমো নাম হোতীতি? উপ্পাদপচ্চযট্ঠেন. যথা হি বহূসু একতো গামঘাতাদীনি কম্মানি করোন্তেসু ‘‘কো এতেসং পুব্বঙ্গমো’’তি ৰুত্তে যো নেসং পচ্চযো হোতি, যং নিস্সায তে তং কম্মং করোন্তি, সো দত্তো ৰা মিত্তো ৰা তেসং পুব্বঙ্গমোতি ৰুচ্চতি, এৰংসম্পদমিদং ৰেদিতব্বং. ইতি উপ্পাদপচ্চযট্ঠেন মনো পুব্বঙ্গমো এতেসন্তি মনোপুব্বঙ্গমা. ন হি তে মনে অনুপ্পজ্জন্তে উপ্পজ্জিতুং সক্কোন্তি, মনো পন একচ্চেসু চেতসিকেসু অনুপজ্জন্তেসুপি উপ্পজ্জতিযেৰ. অধিপতিৰসেন পন মনো সেট্ঠো এতেসন্তি মনোসেট্ঠো. যথা হি চোরাদীনং চোরজেট্ঠকাদযো অধিপতিনো সেট্ঠা. তথা তেসম্পি মনো অধিপতি মনোৰ সেট্ঠা. যথা পন দারুআদীহি নিপ্ফন্নানি তানি তানি ভণ্ডানি দারুমযাদীনি নাম হোন্তি, তথা তেপি মনতো নিপ্ফন্নত্তা মনোমযা নাম.
পদুট্ঠেনাতি আগন্তুকেহি অভিজ্ঝাদীহি দোসেহি পদুট্ঠেন. পকতিমনো হি ভৰঙ্গচিত্তং, তং অপদুট্ঠং. যথা হি পসন্নং উদকং আগন্তুকেহি নীলাদীহি উপক্কিলিট্ঠং নীলোদকাদিভেদং হোতি, ন চ নৰং উদকং, নাপি পুরিমং পসন্নউদকমেৰ, তথা তম্পি আগন্তুকেহি অভিজ্ঝাদীহি দোসেহি পদুট্ঠং হোতি, ন চ নৰং চিত্তং, নাপি পুরিমং ভৰঙ্গচিত্তমেৰ, তেনাহ ভগৰা – ‘‘পভস্সরমিদং, ভিক্খৰে, চিত্তং, তঞ্চ খো আগন্তুকেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠ’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৯). এৰং মনসা চে পদুট্ঠেন, ভাসতি ৰা করোতি ৰা সো ভাসমানো চতুব্বিধং ৰচীদুচ্চরিতমেৰ ভাসতি, করোন্তো তিৰিধং কাযদুচ্চরিতমেৰ করোতি, অভাসন্তো অকরোন্তো তায অভিজ্ঝাদীহি পদুট্ঠমানসতায তিৰিধং মনোদুচ্চরিতং পূরেতি. এৰমস্স দস অকুসলকম্মপথা পারিপূরিং গচ্ছন্তি.
ততো নং দুক্খমন্ৰেতীতি ততো তিৰিধদুচ্চরিততো তং পুগ্গলং দুক্খং অন্ৰেতি, দুচ্চরিতানুভাৰেন চতূসু অপাযেসু, মনুস্সেসু ৰা তমত্তভাৰং গচ্ছন্তং কাযৰত্থুকম্পি ইতরম্পীতি ইমিনা পরিযাযেন কাযিকচেতসিকং ৰিপাকদুক্খং অনুগচ্ছতি. যথা কিং? চক্কংৰ ৰহতো পদন্তি ধুরে যুত্তস্স ধুরং ৰহতো বলিবদ্দস্স পদং চক্কং ৰিয. যথা হি সো একম্পি দিৰসং দ্ৰেপি পঞ্চপি দসপি অড্ঢমাসম্পি মাসম্পি ৰহন্তো চক্কং নিৰত্তেতুং জহিতুং ন সক্কোতি, অথ খ্ৰস্স পুরতো অভিক্কমন্তস্স যুগং গীৰং বাধতি, পচ্ছতো পটিক্কমন্তস্স চক্কং ঊরুমংসং পটিহনতি. ইমেহি দ্ৰীহি আকারেহি বাধন্তং চক্কং তস্স পদানুপদিকং হোতি; তথেৰ মনসা পদুট্ঠেন তীণি দুচ্চরিতানি পূরেত্ৰা ঠিতং পুগ্গলং নিরযাদীসু তত্থ তত্থ গতগতট্ঠানে দুচ্চরিতমূলকং কাযিকম্পি চেতসিকম্পি দুক্খমনুবন্ধতীতি.
গাথাপরিযোসানে তিংসসহস্সা ভিক্খূ সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণিংসু. সম্পত্তপরিভাযপি দেসনা সাত্থিকা সফলা অহোসীতি.
চক্খুপালত্থেরৰত্থু পঠমং
২. মট্ঠকুণ্ডলীৰত্থু
২. মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মাতি দুতিযগাথাপি সাৰত্থিযংযেৰ মট্ঠকুণ্ডলিং আরব্ভ ভাসিতা.
সাৰত্থিযং কির অদিন্নপুব্বকো নাম ব্রাহ্মণো অহোসি. তেন কস্সচি কিঞ্চি ন দিন্নপুব্বং, তেন তং ‘‘অদিন্নপুব্বকো’’ত্ৰেৰ সঞ্জানিংসু. তস্স একপুত্তকো অহোসি পিযো মনাপো. অথস্স পিলন্ধনং কারেতুকামো ‘‘সচে সুৰণ্ণকারে কারেস্সামি, ভত্তৰেতনং দাতব্বং ভৰিস্সতী’’তি সযমেৰ সুৰণ্ণং কোট্টেত্ৰা মট্ঠানি কুণ্ডলানি কত্ৰা অদাসি. তেনস্স পুত্তো মট্ঠকুণ্ডলীত্ৰেৰ পঞ্ঞাযিত্থ. তস্স সোল়সৰস্সিককালে পণ্ডুরোগো উদপাদি. তস্স মাতা পুত্তং ওলোকেত্ৰা, ‘‘ব্রাহ্মণ, পুত্তস্স তে রোগো উপ্পন্নো, তিকিচ্ছাপেহি ন’’ন্তি আহ. ‘‘ভোতি সচে ৰেজ্জং আনেস্সামি, ভত্তৰেতনং দাতব্বং ভৰিস্সতি; কিং ত্ৰং মম ধনচ্ছেদং ন ওলোকেস্সসী’’তি? ‘‘অথ নং কিং করিস্সসি, ব্রাহ্মণা’’তি? ‘‘যথা মে ধনচ্ছেদো ন হোতি, তথা করিস্সামী’’তি. সো ৰেজ্জানং সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘অসুকরোগস্স নাম তুম্হে কিং ভেসজ্জং করোথা’’তি পুচ্ছি. অথস্স তে যং ৰা তং ৰা রুক্খতচাদিং আচিক্খন্তি. সো তমাহরিত্ৰা পুত্তস্স ভেসজ্জং করোতি. তং করোন্তস্সেৰস্স রোগো বলৰা অহোসি, অতেকিচ্ছভাৰং উপাগমি. ব্রাহ্মণো তস্স দুব্বলভাৰং ঞত্ৰা একং ৰেজ্জং পক্কোসি. সো তং ওলোকেত্ৰাৰ ‘‘অম্হাকং একং কিচ্চং অত্থি, অঞ্ঞং ৰেজ্জং পক্কোসিত্ৰা তিকিচ্ছাপেহী’’তি তং পহায নিক্খমি. ব্রাহ্মণো তস্স মরণসমযং ঞত্ৰা ‘‘ইমস্স দস্সনত্থায আগতা অন্তোগেহে সাপতেয্যং পস্সিস্সন্তি, বহি নং করিস্সামী’’তি পুত্তং নীহরিত্ৰা বহিআল়িন্দে নিপজ্জাপেসি.
তং দিৰসং ভগৰা বলৰপচ্চূসসমযে মহাকরুণাসমাপত্তিতো ৰুট্ঠায পুব্ববুদ্ধেসু কতাধিকারানং উস্সন্নকুসলমূলানং ৰেনেয্যবন্ধৰানং দস্সনত্থং বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো দসসহস্সচক্কৰাল়েসু ঞাণজালং পত্থরি. মট্ঠকুণ্ডলী বহিআল়িন্দে নিপন্নাকারেনেৰ তস্স অন্তো পঞ্ঞাযি. সত্থা তং দিস্ৰা তস্স অন্তোগেহা নীহরিত্ৰা তত্থ নিপজ্জাপিতভাৰং ঞত্ৰা ‘‘অত্থি নু খো ময্হং এত্থ গতপচ্চযেন অত্থো’’তি উপধারেন্তো ইদং অদ্দস – অযং মাণৰো মযি চিত্তং পসাদেত্ৰা কালং কত্ৰা তাৰতিংসদেৰলোকে তিংসযোজনিকে কনকৰিমানে নিব্বত্তিস্সতি, অচ্ছরাসহস্সপরিৰারো ভৰিস্সতি, ব্রাহ্মণোপি তং ঝাপেত্ৰা রোদন্তো আল়াহনে ৰিচরিস্সতি. দেৰপুত্তো তিগাৰুতপ্পমাণং সট্ঠিসকটভারালঙ্কারপটিমণ্ডিতং অচ্ছরাসহস্সপরিৰারং অত্তভাৰং ওলোকেত্ৰা ‘‘কেন নু খো কম্মেন মযা অযং সিরিসম্পত্তি লদ্ধা’’তি ওলোকেত্ৰা মযি চিত্তপ্পসাদেন লদ্ধভাৰং ঞত্ৰা ‘‘অযং ব্রাহ্মণো ধনচ্ছেদভযেন মম ভেসজ্জমকত্ৰা ইদানি আল়াহনং গন্ত্ৰা রোদতি, ৰিপ্পকারপ্পত্তং নং করিস্সামী’’তি পিতরি রোদন্তে মট্ঠকুণ্ডলিৰণ্ণেন আগন্ত্ৰা আল়াহনস্সাৰিদূরে নিপজ্জিত্ৰা রোদিস্সতি. অথ নং ব্রাহ্মণো ‘‘কোসি ত্ৰ’’ন্তি পুচ্ছিস্সতি. ‘‘অহং তে পুত্তো মট্ঠকুণ্ডলী’’তি আচিক্খিস্সতি. ‘‘কুহিং নিব্বত্তোসী’’তি? ‘‘তাৰসিংসভৰনে’’তি. ‘‘কিং কম্মং কত্ৰা’’তি ৰুত্তে মযি চিত্তপ্পসাদেন নিব্বত্তভাৰং আচিক্খিস্সতি. ব্রাহ্মণো ‘‘তুম্হেসু চিত্তং পসাদেত্ৰা সগ্গে নিব্বত্তো নাম অত্থী’’তি মং পুচ্ছিস্সতি. অথস্সাহং ‘‘এত্তকানি সতানি ৰা সহস্সানি ৰা সতসহস্সানি ৰাতি ন সক্কা গণনা পরিচ্ছিন্দিতু’’ন্তি ৰত্ৰা ধম্মপদে গাথং ভাসিস্সামি. গাথাপরিযোসানে চতুরাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো ভৰিস্সতি, মট্ঠ কুণ্ডলী সোতাপন্নো ভৰিস্সতি. তথা অদিন্নপুব্বকো ব্রাহ্মণো. ইতি ইমং কুলপুত্তং নিস্সায মহাধম্মাভিসমযো ভৰিস্সতীতি দিস্ৰা পুনদিৰসে কতসরীরপটিজগ্গনো মহাভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো সাৰত্থিং পিণ্ডায পৰিসিত্ৰা অনুপুব্বেন ব্রাহ্মণস্স গেহদ্ৰারং গতো.
তস্মিং খণে মট্ঠকুণ্ডলী অন্তোগেহাভিমুখো নিপন্নো হোতি. অথস্স সত্থা অত্তনো অপস্সনভাৰং ঞত্ৰা একং রস্মিং ৰিস্সজ্জেসি. মাণৰো ‘‘কিং ওভাসো নামেসো’’তি পরিৰত্তেত্ৰা নিপন্নোৰ সত্থারং দিস্ৰা, ‘‘অন্ধবালপিতরং নিস্সায এৰরূপং বুদ্ধং উপসঙ্কমিত্ৰা কাযৰেয্যাৰটিকং ৰা কাতুং দানং ৰা দাতুং ধম্মং ৰা সোতুং নালত্থং, ইদানি মে হত্থাপি অনধিপতেয্যা, অঞ্ঞং কত্তব্বং নত্থী’’তি মনমেৰ পসাদেসি. সত্থা ‘‘অলং এত্তকেন চিত্তপ্পসাদেন ইমস্সা’’তি পক্কামি. সো তথাগতে চক্খুপথং ৰিজহন্তেযেৰ পসন্নমনো কালং কত্ৰা সুত্তপ্পবুদ্ধো ৰিয দেৰলোকে তিংসযোজনিকে কনকৰিমানে নিব্বত্তি.
ব্রাহ্মণোপিস্স সরীরং ঝাপেত্ৰা আল়াহনে রোদনপরাযণো অহোসি, দেৰসিকং আল়াহনং গন্ত্ৰা রোদতি – ‘‘কহং একপুত্তক, কহং একপুত্তকা’’তি. দেৰপুত্তোপি অত্তনো সম্পত্তিং ওলোকেত্ৰা, ‘‘কেন মে কম্মেন লদ্ধা’’তি উপধারেন্তো ‘‘সত্থরি মনোপসাদেনা’’তি ঞত্ৰা ‘‘অযং ব্রাহ্মণো মম অফাসুককালে ভেসজ্জমকারেত্ৰা ইদানি আল়াহনং গন্ত্ৰা রোদতি, ৰিপ্পকারপ্পত্তমেৰ নং কাতুং ৰট্টতী’’তি মট্ঠকুণ্ডলিৰণ্ণেন আগন্ত্ৰা আল়াহনস্সাৰিদূরে বাহা পগ্গয্হ রোদন্তো অট্ঠাসি. ব্রাহ্মণো তং দিস্ৰা ‘‘অহং তাৰ পুত্তসোকেন রোদামি, এস কিমত্থং রোদতি, পুচ্ছিস্সামি ন’’ন্তি পুচ্ছন্তো ইমং গাথমাহ –
‘‘অলঙ্কতো মট্ঠকুণ্ডলী,
মালধারী হরিচন্দনুস্সদো;
বাহা পগ্গয্হ কন্দসি,
ৰনমজ্ঝে কিং দুক্খিতো তুৰ’’ন্তি. (ৰি. ৰ. ১২০৭; পে. ৰ. ১৮৬);
সো মাণৰো আহ –
‘‘সোৰণ্ণমযো পভস্সরো,
উপ্পন্নো রথপঞ্জরো মম;
তস্স চক্কযুগং ন ৰিন্দামি,
তেন দুক্খেন জহামি জীৰিত’’ন্তি. (ৰ. ১২০৮; পে. ৰ. ১৮৭);
অথ নং ব্রাহ্মণো আহ –
‘‘সোৰণ্ণমযং মণিমযং,
লোহিতকমযং অথ রূপিযমযং;
আচিক্খ মে ভদ্দ মাণৰ,
চক্কযুগং পটিপাদযামি তে’’তি. (ৰি. ৰ. ১২০৯; পে. ৰ. ১৮৮);
তং সুত্ৰা মাণৰো ‘‘অযং ব্রাহ্মণো পুত্তস্স ভেসজ্জমকত্ৰা পুত্তপতিরূপকং মং দিস্ৰা রোদন্তো ‘সুৰণ্ণাদিমযং রথচক্কং করোমী’তি ৰদতি, হোতু নিগ্গণ্হিস্সামি ন’’ন্তি চিন্তেত্ৰা ‘‘কীৰ মহন্তং মে চক্কযুগং করিস্সসী’’তি ৰত্ৰা ‘‘যাৰ মহন্তং আকঙ্খসি, তাৰ মহন্তং করিস্সামী’’তি ৰুত্তে ‘‘চন্দিমসূরিযেহি মে অত্থো, তে মে দেহী’’তি যাচন্তো আহ –
‘‘সো মাণৰো তস্স পাৰদি,
চন্দসূরিযা উভযেত্থ দিস্সরে;
সোৰণ্ণমযো রথো মম,
তেন চক্কযুগেন সোভতী’’তি. (ৰি. ৰ. ১২১০; পে. ৰ. ১৮৯);
অথ নং ব্রাহ্মণো আহ –
‘‘বালো খো ত্ৰং অসি মাণৰ,
যো ত্ৰং পত্থযসে অপত্থিযং;
মঞ্ঞামি তুৰং মরিস্সসি,
ন হি ত্ৰং লচ্ছসি চন্দসূরিযে’’তি. (ৰি. ৰ. ১২১১; পে. ৰ. ১৯০);
অথ নং মাণৰো আহ –
‘‘কিং পন পঞ্ঞাযমানস্সত্থায রোদন্তো বালো হোতি, উদাহু অপঞ্ঞাযমানস্সত্থাযা’’তি ৰত্ৰা –
‘‘গমনাগমনম্পি দিস্সতি,
ৰণ্ণধাতু উভযত্থ ৰীথিযা;
পেতো কালকতো ন দিস্সতি,
কো নিধ কন্দতং বাল্যতরো’’তি. (ৰি. ৰ. ১২১২; পে. ৰ. ১৯১);
তং সুত্ৰা ব্রাহ্মণো ‘‘যুত্তং এস ৰদতী’’তি সল্লক্খেত্ৰা –
‘‘সচ্চং খো ৰদেসি মাণৰ,
অহমেৰ কন্দতং বাল্যতরো;
চন্দং ৰিয দারকো রুদং,
পেতং কালকতাভিপত্থযি’’ন্তি. (ৰি. ৰ. ১২১৩; পে. ৰ. ১৯২) –
ৰত্ৰা তস্স কথায নিস্সোকো হুত্ৰা মাণৰস্স থুতিং করোন্তো ইমা গাথা অভাসি –
‘‘আদিত্তং ৰত মং সন্তং, ঘতসিত্তংৰ পাৰকং;
ৰারিনা ৰিয ওসিঞ্চং, সব্বং নিব্বাপযে দরং.
‘‘অব্বহী ৰত মে সল্লং, সোকং হদযনিস্সিতং;
যো মে সোকপরেতস্স, পুত্তসোকং অপানুদি.
‘‘স্ৰাহং অব্বূল়্হসল্লোস্মি, সীতিভূতোস্মি নিব্বুতো;
ন সোচামি ন রোদামি, তৰ সুত্ৰান মাণৰা’’তি. (ৰি. ৰ. ১২১৪-১২১৬; পে. ৰ. ১৯৩-১৯৫);
অথ নং ‘‘কো নাম ত্ৰ’’ন্তি পুচ্ছন্তো –
‘‘দেৰতানুসি গন্ধব্বো, অদু সক্কো পুরিন্দদো;
কো ৰা ত্ৰং কস্স ৰা পুত্তো, কথং জানেমু তং ময’’ন্তি. (ৰি. ৰ. ১২১৭; পে. ৰ. ১৯৬) –
আহ. অথস্স মাণৰো –
‘‘যঞ্চ কন্দসি যঞ্চ রোদসি,