১. কপিলমচ্ছৰত্থু
মনুজস্সাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো কপিলমচ্ছং আরব্ভ কথেসি.
অতীতে কির কস্সপভগৰতো পরিনিব্বুতকালে দ্ৰে কুলভাতরো নিক্খমিত্ৰা সাৰকানং সন্তিকে পব্বজিংসু. তেসু জেট্ঠো সাগতো নাম অহোসি, কনিট্ঠো কপিলো নাম. মাতা পন নেসং সাধিনী নাম, কনিট্ঠভগিনী তাপনা নাম. তাপি ভিক্খুনীসু পব্বজিংসু. এৰং তেসু পব্বজিতেসু উভো ভাতরো আচরিযুপজ্ঝাযানং ৰত্তপটিৰত্তং কত্ৰা ৰিহরন্তা একদিৰসং, ‘‘ভন্তে, ইমস্মিং সাসনে কতি ধুরানী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘গন্থধুরং ৰিপস্সনাধুরঞ্চাতি দ্ৰে ধুরানী’’তি সুত্ৰা জেট্ঠো ‘‘ৰিপস্সনাধুরং পূরেস্সামী’’তি পঞ্চ ৰস্সানি আচরিযুপজ্ঝাযানং সন্তিকে ৰসিত্ৰা যাৰ অরহত্তা কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা ৰাযমন্তো অরহত্তং পাপুণি. কনিট্ঠো ‘‘অহং তাৰ তরুণো, ৰুড্ঢকালে ৰিপস্সনাধুরং পূরেস্সামী’’তি গন্থধুরং পট্ঠপেত্ৰা তীণি পিটকানি উগ্গণ্হি. তস্স পরিযত্তিং নিস্সায মহাপরিৰারো, পরিৰারং নিস্সায লাভো উদপাদি. সো বাহুসচ্চমদেন মত্তো লাভতণ্হায অভিভূতো অতিপণ্ডিতমানিতায পরেহি ৰুত্তং কপ্পিযম্পি ‘‘অকপ্পিয’’ন্তি ৰদেতি, অকপ্পিযম্পি ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৰদেতি, সাৰজ্জম্পি ‘‘অনৰজ্জ’’ন্তি, অনৰজ্জম্পি ‘‘সাৰজ্জ’’ন্তি. সো পেসলেহি ভিক্খূহি ‘‘মা, আৰুসো কপিল, এৰং অৰচা’’তি ৰত্ৰা ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ দস্সেত্ৰা ওৰদিযমানোপি ‘‘তুম্হে কিং জানাথ, রিত্তমুট্ঠিসদিসা’’তিআদীনি ৰত্ৰা খুংসেন্তো ৰম্ভেন্তো চরতি. অথস্স ভাতু সাগতত্থেরস্সাপি ভিক্খূ তমত্থং আরোচেসুং. সোপি নং উপসঙ্কমিত্ৰা, ‘‘আৰুসো কপিল, তুম্হাদিসানঞ্হি সম্মাপটিপত্তি সাসনস্স আযু নাম, তস্মা পটিপত্তিং পহায কপ্পিযাদীনি পটিবাহন্তো মা এৰং অৰচা’’তি ওৰদি. সো তস্সপি ৰচনং নাদিযি. এৰং সন্তেপি থেরো দ্ৰত্তিক্খত্তুং ওৰদিত্ৰা ওৰাদং অগণ্হন্তং ‘‘নাযং মম ৰচনং করোতী’’তি ঞত্ৰা ‘‘তেন, আৰুসো, পঞ্ঞাযিস্সসি সকেন কম্মেনা’’তি ৰত্ৰা পক্কামি. ততো পট্ঠায নং অঞ্ঞে পেসলা ভিক্খূ ছড্ডযিংসু.
সো দুরাচারো হুত্ৰা দুরাচারপরিৰুতো ৰিহরন্তো একদিৰসং উপোসথগ্গে ‘‘পাতিমোক্খং উদ্দিসিস্সামী’’তি বীজনিং আদায ধম্মাসনে নিসীদিত্ৰা ‘‘ৰত্ততি, আৰুসো, এত্থ সন্নিপতিতানং ভিক্খূনং পাতিমোক্খ’’ন্তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘কো অত্থো ইমস্স পটিৰচনেন দিন্নেনা’’তি তুণ্হীভূতে ভিক্খূ দিস্ৰা, ‘‘আৰুসো, ধম্মো ৰা ৰিনযো ৰা নত্থি, পাতিমোক্খেন সুতেন ৰা অসুতেন ৰা কো অত্থো’’তি ৰত্ৰা আসনা ৰুট্ঠহি. এৰং সো কস্সপস্স ভগৰতো পরিযত্তিসাসনং ওসক্কাপেসি. সাগতত্থেরোপি তদহেৰ পরিনিব্বাযি. কপিলো আযুপরিযোসানে অৰীচিম্হি মহানিরযে নিব্বত্তি. সাপিস্স মাতা চ ভগিনী চ তস্সেৰ দিট্ঠানুগতিং আপজ্জিত্ৰা পেসলে ভিক্খূ অক্কোসিত্ৰা পরিভাসিত্ৰা তত্থেৰ নিব্বত্তিংসু.
তস্মিং পন কালে পঞ্চসতা পুরিসা গামঘাতকাদীনি কত্ৰা চোরিকায জীৰন্তা জনপদমনুস্সেহি অনুবদ্ধা পলাযমানা অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা তত্থ কিঞ্চি পটিসরণং অপস্সন্তা অঞ্ঞতরং আরঞ্ঞিকং ভিক্খুং দিস্ৰা ৰন্দিত্ৰা ‘‘পটিসরণং নো, ভন্তে, হোথা’’তি ৰদিংসু. থেরো ‘‘তুম্হাকং সীলসদিসং পটিসরণং নাম নত্থি, সব্বেপি পঞ্চসীলানি সমাদিযথা’’তি আহ. তে ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা সীলানি সমাদিযিংসু. অথ নে থেরো ওৰদি – ‘‘ইদানি তুম্হে সীলৰন্তা, জীৰিতহেতুপি ৰো নেৰ সীলং অতিক্কমিতব্বং, ন মনোপদোসো কাতব্বো’’তি. তে ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিংসু. অথ নে জনপদমনুস্সা তং ঠানং পত্ৰা ইতো চিতো চ পরিযেসমানা তে চোরে দিস্ৰা সব্বে তে জীৰিতা ৰোরোপেসুং. তে কালং কত্ৰা দেৰলোকে নিব্বত্তিংসু, চোরজেট্ঠকো জেট্ঠকদেৰপুত্তো অহোসি.
তে অনুলোমপটিলোমৰসেন একং বুদ্ধন্তরং দেৰলোকে সংসরিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিনগরদ্ৰারে পঞ্চসতকুলিকে কেৰট্টগামে নিব্বত্তিংসু. জেট্ঠকদেৰপুত্তো কেৰট্টজেট্ঠকস্স গেহে পটিসন্ধিং গণ্হি, ইতরে ইতরেসু. এৰং তেসং একদিৰসেযেৰ পটিসন্ধিগহণঞ্চ মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমনঞ্চ অহোসি. কেৰট্টজেট্ঠকো ‘‘অত্থি নু খো ইমস্মিং গামে অঞ্ঞেপি দারকা অজ্জ জাতা’’তি পরিযেসাপেত্ৰা তেসং জাতভাৰং ঞত্ৰা ‘‘এতে মম পুত্তস্স সহাযকা ভৰিস্সন্তী’’তি সব্বেসং পোসাৰনিকং দাপেসি. তে সব্বেপি সহপংসুকীল়কা সহাযকা হুত্ৰা অনুপুব্বেন ৰযপ্পত্তা অহেসুং. তেসং কেৰট্টজেট্ঠকপুত্তোৰ যসতো চ তেজতো চ অগ্গপুরিসো অহোসি.
কপিলোপি একং বুদ্ধন্তরং নিরযে পচ্চিত্ৰা ৰিপাকাৰসেসেন তস্মিং কালে অচিরৰতিযা সুৰণ্ণৰণ্ণো দুগ্গন্ধমুখো মচ্ছো হুত্ৰা নিব্বত্তি. অথেকদিৰসং তে সহাযকা ‘‘মচ্ছে বন্ধিস্সামা’’তি জালাদীনি গহেত্ৰা নদিযা খিপিংসু. অথ নেসং অন্তোজালং সো মচ্ছো পাৰিসি. তং দিস্ৰা সব্বে কেৰট্টগামৰাসিনো উচ্চাসদ্দমকংসু – ‘‘পুত্তা নো পঠমং মচ্ছে বন্ধন্তা সুৰণ্ণমচ্ছং বন্ধিংসু, ইদানি নো রাজা বহুধনং দস্সতী’’তি. তেপি খো সহাযকা মচ্ছং নাৰায পক্খিপিত্ৰা নাৰং উক্খিপিত্ৰা রঞ্ঞো সন্তিকং অগমংসু. রঞ্ঞাপি তং দিস্ৰাৰ ‘‘কিং এত’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘মচ্ছো, দেৰা’’তি আহংসু. রাজা সুৰণ্ণৰণ্ণং মচ্ছং দিস্ৰা ‘‘সত্থা এতস্স সুৰণ্ণৰণ্ণকারণং জানিস্সতী’’তি মচ্ছং গাহাপেত্ৰা ভগৰতো সন্তিকং অগমাসি. মচ্ছেন মুখে ৰিৰটমত্তেযেৰ সকলজেতৰনং অতিৰিয দুগ্গন্ধং অহোসি. রাজা সত্থারং পুচ্ছি – ‘‘কস্মা, ভন্তে, মচ্ছো সুৰণ্ণৰণ্ণো জাতো, কস্মা চস্স মুখতো দুগ্গন্ধো ৰাযতী’’তি?
অযং, মহারাজ, কস্সপভগৰতো পাৰচনে কপিলো নাম ভিক্খু অহোসি বহুস্সুতো মহাপরিৰারো লাভতণ্হায অভিভূতো অত্তনো ৰচনং অগণ্হন্তানং অক্কোসকপরিভাসকো, তস্স চ ভগৰতো সাসনং ওসক্কাপেসি, সো তেন কম্মেন অৰীচিম্হি নিব্বত্তিত্ৰা ৰিপাকাৰসেসেন ইদানি মচ্ছো হুত্ৰা জাতো. যং পন সো দীঘরত্তং বুদ্ধৰচনং ৰাচেসি, বুদ্ধস্স চ গুণং কথেসি, তস্স নিস্সন্দেন ইমং সুৰণ্ণৰণ্ণং পটিলভি. যং ভিক্খূনং অক্কোসকপরিভাসকো অহোসি, তেনস্স মুখতো দুগ্গন্ধো ৰাযতি. ‘‘কথাপেমি নং, মহারাজা’’তি? ‘‘কথাপেথ, ভন্তে’’তি. অথ নং সত্থা পুচ্ছি – ‘‘ত্ৰংসি কপিলো’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, অহং কপিলো’’তি. ‘‘কুতো আগতোসী’’তি? ‘‘অৰীচিমহানিরযতো, ভন্তে’’তি. ‘‘জেট্ঠভাতিকো তে সাগতো কুহিং গতো’’তি? ‘‘পরিনিব্বুতো, ভন্তে’’তি. ‘‘মাতা পন তে সাধিনী কহ’’ন্তি? ‘‘মহানিরযে নিব্বত্তা, ভন্তে’’তি. ‘‘কনিট্ঠভগিনী চ তে তাপনা কহ’’ন্তি? ‘‘মহানিরযে নিব্বত্তা, ভন্তে’’তি. ‘‘ইদানি ত্ৰং কহং গমিস্সসী’’তি? ‘‘অৰীচিমহানিরযমেৰ, ভন্তে’’তি ৰত্ৰা ৰিপ্পটিসারাভিভূতো নাৰং সীসেন পহরিত্ৰা তাৰদেৰ কালং কত্ৰা নিরযে নিব্বত্তি. মহাজনো সংৰিগ্গো অহোসি লোমহট্ঠজাতো.
অথ ভগৰা তস্মিং খণে সন্নিপতিতায পরিসায চিত্তাচারং ওলোকেত্ৰা তঙ্খণানুরূপং ধম্মং দেসেতুং ‘‘ধম্মচরিযং ব্রহ্মচরিযং, এতদাহু ৰসুত্তম’’ন্তি সুত্তনিপাতে (সু. নি. ২৭৬) কপিলসুত্তং কথেত্ৰা ইমা গাথা অভাসি –
৩৩৪. ‘‘মনুজস্স পমত্তচারিনো, তণ্হা ৰড্ঢতি মালুৰা ৰিয;
সো প্লৰতী হুরা হুরং, ফলমিচ্ছংৰ ৰনস্মি ৰানরো.
৩৩৫. ‘‘যং এসা সহতে জম্মী, তণ্হা লোকে ৰিসত্তিকা;
সোকা তস্স পৰড্ঢন্তি, অভিৰট্ঠংৰ বীরণং.
৩৩৬. ‘‘যো চেতং সহতে জম্মিং, তণ্হং লোকে দুরচ্চযং;
সোকা তম্হা পপতন্তি, উদবিন্দুৰ পোক্খরা.
৩৩৭. ‘‘তং ৰো ৰদামি ভদ্দং ৰো, যাৰন্তেত্থ সমাগতা;
তণ্হায মূলং খণথ, উসীরত্থোৰ বীরণং;
মা ৰো নল়ংৰ সোতোৰ, মারো ভঞ্জি পুনপ্পুন’’ন্তি.
তত্থ পমত্তচারিনোতি সতিৰোস্সগ্গলক্খণেন পমাদেন পমত্তচারিস্স পুগ্গলস্স নেৰ ঝানং ন ৰিপস্সনা ন মগ্গফলানি ৰড্ঢন্তি. যথা পন রুক্খং সংসিব্বন্তী পরিযোনন্ধন্তী তস্স ৰিনাসায মালুৰালতা ৰড্ঢতি, এৰমস্স ছ দ্ৰারানি নিস্সায পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনতো তণ্হা ৰড্ঢতীতি অত্থো. সো প্লৰতী হুরা হুরন্তি সো তণ্হাৰসিকো পুগ্গলো ভৰে ভৰে উপ্লৰতি ধাৰতি. যথা কিং ৰিযাতি? ফলমিচ্ছংৰ ৰনস্মি ৰানরো, যথা রুক্খফলং ইচ্ছন্তো ৰানরো ৰনস্মিং ধাৰতি, তস্স তস্স রুক্খস্স সাখং গণ্হাতি, তং মুঞ্চিত্ৰা অঞ্ঞং গণ্হাতি, তম্পি মুঞ্চিত্ৰা অঞ্ঞং গণ্হাতি, ‘‘সাখং অলভিত্ৰা সন্নিসিন্নো’’তি ৰত্তব্বতং নাপজ্জতি, এৰমেৰ তণ্হাৰসিকো পুগ্গলো হুরা হুরং ধাৰন্তো ‘‘আরম্মণং অলভিত্ৰা তণ্হায অপৰত্তং পত্তো’’তি ৰত্তব্বতং নাপজ্জতি.
যন্তি যং পুগ্গলং এসা লামকভাৰেন জম্মী ৰিসাহারতায ৰিসপুপ্ফতায ৰিসফলতায ৰিসপরিভোগতায রূপাদীসু ৰিসত্ততায আসত্ততায ৰিসত্তিকাতি সঙ্খ্যং গতা ছদ্ৰারিকতণ্হা অভিভৰতি. যথা নাম ৰস্সানে পুনপ্পুনং ৰস্সন্তেন দেৰেন অভিৰট্ঠং বীরণতিণং ৰড্ঢতি, এৰং তস্স পুগ্গলস্স অন্তো ৰট্টমূলকা সোকা অভিৰড্ঢন্তীতি অত্থো.
দুরচ্চযন্তি যো পন পুগ্গলো এৰং ৰুত্তপ্পকারং অতিক্কমিতুং পজহিতুং দুক্করতায দুরচ্চযং তণ্হং সহতি অভিভৰতি, তম্হা পুগ্গলা ৰট্টমূলকা সোকা পপতন্তি. যথা নাম পোক্খরে পদুমপত্তে পতিতং উদকবিন্দু ন পতিট্ঠাতি, এৰং ন পতিট্ঠহন্তীতি অত্থো.
তং ৰো ৰদামীতি তেন কারণেন অহং তুম্হে ৰদামি. ভদ্দং ৰোতি ভদ্দং তুম্হাকং হোতু, মা অহং কপিলো ৰিয ৰিনাসং পাপুণথাতি অত্থো. মূলন্তি ইমিস্সা ছদ্ৰারিকতণ্হায অরহত্তমগ্গঞাণেন মূলং খণথ. কিং ৰিযাতি? উসীরত্থোৰ বীরণং, যথা উসীরেন অত্থিকো পুরিসো মহন্তেন কুদালেন বীরণং খণতি, এৰমস্সা মূলং খণথাতি অত্থো. মা ৰো নল়ংৰ সোতোৰ, মারো ভঞ্জি পুনপ্পুনন্তি মা তুম্হে নদীসোতে জাতং নল়ং মহাৰেগেন আগতো নদীসোতো ৰিয কিলেসমারো মরণমারো দেৰপুত্তমারো চ পুনপ্পুনং ভঞ্জতূতি অত্থো.
দেসনাৰসানে পঞ্চসতাপি কেৰট্টপুত্তা সংৰেগং আপজ্জিত্ৰা দুক্খস্সন্তকিরিযং পত্থযমানা সত্থু সন্তিকে পব্বজিত্ৰা ন চিরস্সেৰ দুক্খস্সন্তং কত্ৰা সত্থারা সদ্ধিং আনেঞ্জৰিহারসমাপত্তিধম্মপরিভোগেন একপরিভোগা অহেসুন্তি.
কপিলমচ্ছৰত্থু পঠমং.