(১.) ৰিভঙ্গৰারো

৫৩. ইদানি যা এতা পণ্ণত্তিৰারে কুসলত্তিকং নিস্সায হেতুপচ্চযাদিৰসেন একূনপঞ্ঞাসং আদিং কত্ৰা নযমত্তং দস্সেন্তেন অপরিমাণা পুচ্ছা দস্সিতা. তত্থ কুসলাকুসলাদীনং সহুপ্পত্তিযা অভাৰতো যা পুচ্ছা ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ অকুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা’’তি এৰং ৰিস্সজ্জনং ন লভন্তি. তা পহায যা ৰিস্সজ্জনং লভন্তি, তাযেৰ ৰিস্সজ্জেতুং অযং কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযাতিআদিনা নযেন পটিচ্চৰারস্স নিদ্দেসৰারো আরদ্ধো.

তত্থ সিযা – সচে ইমা হেতুপচ্চযাদিৰসেন একূনপঞ্ঞাসং পুচ্ছা সব্বসো ৰিস্সজ্জনং ন লভন্তি, অথ কস্মা দস্সিতা? ননু যা লভন্তি, তাযেৰ দস্সেতব্বাতি? আম, দস্সেতব্বা সিযুং. তথা দস্সিযমানা পন সব্বেসু তিকদুকপট্ঠানাদীসু একেকস্মিং তিকে, দুকে, দুকতিকে, তিকদুকে, তিকতিকে, দুকদুকে চ সঙ্খেপং অকত্ৰা দস্সেতব্বাযেৰ ভৰেয্যুং. কস্মা? যস্মা যা কুসলত্তিকে লভন্তি, ন তাযেৰ ৰেদনাত্তিকাদীসু. ধম্মানুলোমপচ্চনীযে চ তিকপট্ঠানে ৰিতক্কত্তিকপীতিত্তিকানং ৰিস্সজ্জনে সব্বাপেতা ৰিস্সজ্জনং লভন্তি, তস্মা উক্কট্ঠপরিচ্ছেদেন একেকস্মিং তিকে যত্তকাহি পুচ্ছাহি ভৰিতব্বং সব্বা কুসলত্তিকে দস্সিতা. এৰং দস্সিতাসু হি যা তত্থ ৰিস্সজ্জনং ন লভন্তি, তা পহায যা লভন্তি, তা ৰুচ্চমানা সক্কা সুখেন ৰিজানিতুন্তি সুখেন ৰিজাননত্থং সব্বাপি কুসলত্তিকে দস্সিতা. যা পনেত্থ ৰিস্সজ্জনং ন লভন্তি, তা পহায যা লভন্তি, তাযেৰ ৰিস্সজ্জিতাতি ৰেদিতব্বা.

তত্থ কুসলং ধম্মং পটিচ্চাতি চতুভূমককুসলধম্মেসু ৰেদনাক্খন্ধাদিভেদং একং ধম্মং পটিচ্চ পটিগন্ত্ৰা সহুপ্পত্তিসঙ্খাতেন সদিসভাৰেন পত্ৰা, তেন সদ্ধিং একতো উপ্পত্তিভাৰং উপগন্ত্ৰাতি অত্থো. কুসলো ধম্মোতি চতুভূমককুসলধম্মেসুযেৰ সঞ্ঞাক্খন্ধাদিভেদো একো ধম্মো. উপ্পজ্জতীতি উপ্পাদতো যাৰ নিরোধগমনা উদ্ধং পজ্জতি, নিব্বত্ততীতিপি অত্থো. অত্তানং লভতি, উপ্পাদাদযো তযোপি খণে পাপুণাতীতি ৰুত্তং হোতি. হেতুপচ্চযাতি কুসলহেতুনা হেতুপচ্চযভাৰং সাধেন্তেন.

এৰং ‘‘উপ্পজ্জেয্যা’’তি পুচ্ছায ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৰিস্সজ্জনং ৰত্ৰা ইদানি যং ধম্মং পটিচ্চ যো ধম্মো উপ্পজ্জতি, তং ধম্মং খন্ধৰসেন দস্সেতুং কুসলং একং খন্ধন্তিআদিমাহ. তত্থ একন্তি ৰেদনাদীসু চতূসু যংকিঞ্চি একং. তযো খন্ধাতি যো যো পচ্চযভাৰেন গহিতো, তং তং ঠপেত্ৰা অৰসেসা তযো খন্ধা. তযো খন্ধেতি ৰেদনাদীসু যো একো খন্ধো উপ্পজ্জতীতি গহিতো, তং ঠপেত্ৰা সেসে তযো. দ্ৰে খন্ধেতি ৰেদনাসঞ্ঞাদুকাদীসু ছসু দুকেসু যেকেচি দ্ৰে খন্ধে পটিচ্চ. দ্ৰে খন্ধাতি যে যে পচ্চযভাৰেন গহিতা, তে তে ঠপেত্ৰা অৰসেসা দ্ৰে খন্ধা কুসলহেতুনা হেতুপচ্চযভাৰং সাধেন্তেন উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো.

যস্মা পন একো খন্ধো একস্সেৰ দ্ৰিন্নংযেৰ ৰা, দ্ৰে ৰা পন একস্সেৰ পচ্চযো নাম নত্থি, তস্মা ‘‘একং খন্ধং পটিচ্চ একো খন্ধো, একং খন্ধং পটিচ্চ দ্ৰে খন্ধা, দ্ৰে খন্ধে পটিচ্চ একো খন্ধো’’তি ন ৰুত্তং. কুসলং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো ধম্মো উপ্পজ্জতীতিআদীসুপি ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. চিত্তসমুট্ঠানং রূপন্তি ইদং পটিচ্চত্থস্স সহজাতত্থত্তা যং কুসলেন সহজাতঞ্চেৰ হেতুপচ্চযঞ্চ লভতি, তং দস্সেতুং ৰুত্তং. পরতোপি এৰরূপেসু ঠানেসু অযমেৰ নযো.

ৰিপাকাব্যাকতং কিরিযাব্যাকতন্তি এত্থ হেতুপচ্চযাভাৰতো অহেতুকং, রূপেন সদ্ধিং অনুপ্পত্তিতো আরুপ্পৰিপাকঞ্চ ন গহেতব্বং. পটিসন্ধিক্খণেতি কটত্তারূপসঙ্খাতস্স অব্যাকতস্স অব্যাকতং পটিচ্চ উপ্পত্তিদস্সনত্থং ৰুত্তং. ৰিপাকাব্যাকতন্তি তস্মিং খণে ৰিজ্জমানাব্যাকতৰসেন ৰুত্তং. খন্ধে পটিচ্চ ৰত্থু, ৰত্থুং পটিচ্চ খন্ধাতি ইদং কটত্তারূপগ্গহণেন ৰত্থুম্হি গহিতেপি ৰত্থুং পটিচ্চ খন্ধানং উপ্পত্তিদস্সনত্থং ৰুত্তং.

একং মহাভূতন্তিআদি রূপাব্যাকতং পটিচ্চ রূপাব্যাকতস্স উপ্পত্তিদস্সনত্থং ৰুত্তং. একং খন্ধন্তিআদীসু ৰুত্তনযেনেৰ পনেত্থ অত্থযোজনা ৰেদিতব্বা. এৰং রূপাব্যাকতম্হি ভূতে পটিচ্চ ভূতানং উপ্পত্তিং ৰত্ৰা ইদানি ভূতে পটিচ্চ উপাদারূপানং উপ্পত্তিং দস্সেতুং মহাভূতে পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানন্তিআদি ৰুত্তং. এৰং সন্তে উপাদারূপন্তি এত্তকমেৰ ৰত্তব্বং, ইতরদ্ৰযং কস্মা ৰুত্তন্তি? মহাভূতেপি পটিচ্চ উপ্পত্তিদস্সনত্থং. যঞ্হি হেট্ঠা ‘‘চিত্তসমুট্ঠানঞ্চ রূপং কটত্তা চ রূপ’’ন্তি দস্সিতং, তং ন কেৰলং খন্ধেযেৰ চ পটিচ্চ উপ্পজ্জতি, মহাভূতেপি পন পটিচ্চ উপ্পজ্জতীতি দস্সনত্থমিদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তত্থ চিত্তসমুট্ঠানং পৰত্তেযেৰ, কটত্তারূপং পটিসন্ধিযম্পি. উপাদারূপন্তি তস্সেৰ উভযস্স ৰিসেসনং.

কুসলে খন্ধে চ মহাভূতে চ পটিচ্চাতি এত্থ চিত্তসমুট্ঠানাৰ মহাভূতা গহিতা. চিত্তসমুট্ঠানং রূপন্তি এত্থ পন ভূতরূপম্পি উপাদারূপম্পি গহিতং. ‘‘একং মহাভূতং পটিচ্চ তযো মহাভূতা’’তিআদিনা নযেন হি ভূতরূপম্পি খন্ধে চ মহাভূতে চ পটিচ্চ উপ্পজ্জতি. মহাভূতে পটিচ্চ উপাদারূপন্তি ৰুত্তনযেন উপাদারূপম্পি. অকুসলঞ্চ অব্যাকতঞ্চাতি পঞ্হাৰিস্সজ্জনেসুপি এসেৰ নযো. এৰং হেতুপচ্চযে নৰ পুচ্ছা ৰিস্সজ্জিতা. এতাযেৰ হি এত্থ লব্ভন্তি, সেসা চত্তালীস মোঘপুচ্ছাতি ন ৰিস্সজ্জিতা. ইমিনা উপাযেন আরম্মণপচ্চযাদীসুপি পুচ্ছাৰিস্সজ্জনানং অত্থো ৰেদিতব্বো. তত্থ তত্থ পন ৰিচারেতব্বযুত্তকমেৰ ৰিচারযিস্সাম.

৫৪. আরম্মণপচ্চযে তাৰ রূপস্স আরম্মণপচ্চযৰসেন অনুপ্পত্তিতো তাসু নৰসু রূপমিস্সকা পহায তিস্সোৰ পুচ্ছা ৰিস্সজ্জিতা. তেনেৰ চ কারণেন ‘‘ৰত্থুং পটিচ্চ খন্ধা’’তি ৰত্ৰা ‘‘খন্ধে পটিচ্চ ৰত্থূ’’তি ন ৰুত্তং. ন হি তং আরম্মণপচ্চযেন উপ্পজ্জতি.

৫৫. অধিপতিপচ্চযে ৰিপাকাব্যাকতন্তি লোকুত্তরমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. তেনেৰেত্থ ‘‘পটিসন্ধিক্খণে’’তি ন গহিতং. সেসং হেতুপচ্চযসদিসমেৰ.

৫৬. অনন্তরসমন্তরেসুপি রূপং ন লব্ভতীতি আরম্মণপচ্চযে ৰিয তিস্সোৰ পুচ্ছা.

৫৭. সহজাতপচ্চযে পটিসন্ধিক্খণেতি পঞ্চৰোকারে পটিসন্ধিৰসেন ৰুত্তং. হেট্ঠা পন পচ্চযৰিভঙ্গে ‘‘ওক্কন্তিক্খণে’’তি আগতং তম্পি ইমিনা সদ্ধিং অত্থতো একং, ব্যঞ্জনমত্তমেৰ হেত্থ নানন্তি. অপিচ ‘‘তিণ্ণং সন্নিপাতা গব্ভস্স অৰক্কন্তি হোতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৮) ৰচনতো ওক্কন্তীতি পঞ্চৰোকারপটিসন্ধিযাৰেতং নামং. পটিসন্ধীতি সব্বভৰসাধারণং. ইধ পন ‘‘কটত্তা চ রূপ’’ন্তিআদিৰচনতো পঞ্চৰোকারপটিসন্ধিযেৰ অধিপ্পেতা. সা হি রূপস্সপি অরূপস্সপি পচ্চযভাৰঞ্চেৰ পচ্চযুপ্পন্নভাৰঞ্চ সঙ্গণ্হাতি, তস্মা পরিপুণ্ণৰিস্সজ্জনা হোতীতি গহিতা. বাহিরং একং মহাভূতন্তি অনিন্দ্রিযবদ্ধেসু পথৰীপাসাণাদীসু মহাভূতং সন্ধায ৰুত্তং. পচ্চযৰিভঙ্গৰারস্মিঞ্হি চত্তারো মহাভূতাতি অজ্ঝত্তিকঞ্চ বাহিরঞ্চ একতো কত্ৰা গহিতং. সঙ্খেপদেসনা হি সা. অযং পন ৰিত্থারদেসনা, তস্মা সব্বং ৰিভজিত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘বাহিরং একং মহাভূত’’ন্তিআদিমাহ. অসঞ্ঞসত্তানং একং মহাভূতং পটিচ্চাতি দ্ৰিসন্ততিসমুট্ঠানভূতৰসেন ৰুত্তং. মহাভূতে পটিচ্চ কটত্তারূপন্তি ইদং পন কম্মসমুট্ঠানৰসেনেৰ ৰুত্তং. উপাদারূপন্তি উতুসমুট্ঠানৰসেনেৰ.

৫৮. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযে খন্ধে পটিচ্চ ৰত্থু, ৰত্থুং পটিচ্চ খন্ধাতি চতুন্নম্পি খন্ধানং একতো ৰত্থুনা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতং দস্সেতুং ৰুত্তং.

৫৯. নিস্সযপচ্চযে যস্মা পটিচ্চত্থো নাম সহজাতত্থো, তস্মা যা হেট্ঠা পচ্চযৰিভঙ্গৰারে চক্খাযতনাদীনং নিস্সযপচ্চযতা দস্সিতা, ন সা গহিতা. চক্খাযতনাদীনি হি পুরেজাতানি হুত্ৰা পচ্চযা হোন্তি, ইধ সহজাতমেৰ লব্ভতি. তেনেৰ ৰুত্তং – ‘‘নিস্সযপচ্চযো সহজাতপচ্চযসদিসো’’তি.

৬০. উপনিস্সযপচ্চযে রূপস্স উপনিস্সযপচ্চযাভাৰা তীণেৰ ৰিস্সজ্জনানি লব্ভন্তি, তেন ৰুত্তং ‘‘আরম্মণপচ্চযসদিস’’ন্তি. তত্থ কিঞ্চাপি ন সব্বে কুসলাকুসলাব্যাকতা আরম্মণূপনিস্সযং লভন্তি, যে পন লভন্তি, তেসং ৰসেনেতং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

৬১. পুরেজাতপচ্চযে ৰত্থুং পুরেজাতপচ্চযাতি ৰত্থুং পটিচ্চ ৰত্থুনা পুরেজাতপচ্চযতং সাধেন্তেন উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. ৰিপাকাব্যাকতং একং খন্ধন্তি এত্থ যং ৰিপাকাব্যাকতস্স ৰত্থু ওক্কন্তিক্খণে সহজাতপচ্চযো হোতি, তং পুরেজাতপচ্চযভাজনিযত্তা ইধ ন গহেতব্বং. যেপি কুসলাদযো আরুপ্পে পুরেজাতপচ্চযং ন লভন্তি, তেপি পুরেজাতপচ্চযভাজনিযতোযেৰ ইধ ন গহেতব্বা. আরম্মণং পন নিযমতো পুরেজাতপচ্চযভাৰং ন লভতি. রূপাযতনাদীনি হি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনংযেৰ পুরেজাতপচ্চযতং সাধেন্তি, মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা অতীতানাগতানিপি আরম্মণং হোন্তিযেৰ. তস্মা ইধ ন গহিতং. খন্ধৰসেন হি অযং দেসনা, ন ৰিঞ্ঞাণধাতুৰসেন. ‘‘ৰিপাকাব্যাকতং একং খন্ধ’’ন্তি দেসনায চ সব্বাপি ৰিঞ্ঞাণধাতুযো গহিতা, ন চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুআদযো এৰাতি.

পচ্ছাজাতো কুসলাকুসলানং পচ্চযো ন হোতি, অব্যাকতস্সপি উপত্থম্ভকোৰ ন জনকো, তস্মা ‘‘উপ্পজ্জতি পচ্ছাজাতপচ্চযা’’তি এৰং ৰত্তব্বো একধম্মোপি নত্থীতি পচ্ছাজাতপচ্চযৰসেন ৰিস্সজ্জনং ন কতং.

৬২. আসেৰনপচ্চযে কামং সব্বা কিরিযা আসেৰনপচ্চযং ন লভন্তি, লব্ভমানৰসেন পন ‘‘কিরিযাব্যাকত’’ন্তি ৰুত্তং. তস্মা জৰনকিরিযাৰেত্থ গহিতাতি ৰেদিতব্বা.

৬৩. কম্মপচ্চযে কুসলাকুসলেসু একক্খণিকো কম্মপচ্চযো ৰেদিতব্বো, তথা কিরিযাব্যাকতে. ৰিপাকাব্যাকতে পন নানাক্খণিকোপি, তথা পটিসন্ধিক্খণে মহাভূতানং. চিত্তসমুট্ঠানানং পন একক্খণিকো. কটত্তারূপানং নানাক্খণিকোৰ তথা অসঞ্ঞসত্তরূপানং. কটত্তারূপং পনেত্থ জীৰিতিন্দ্রিযং. সেসং ন একন্ততো কম্মসমুট্ঠানত্তা উপাদারূপন্তি ৰুত্তং. এৰং সন্তেপি ইধ কম্মসমুট্ঠানমেৰ অধিপ্পেতং.

৬৪. ৰিপাকপচ্চযে কুসলাকুসলং কিরিযঞ্চ ন লব্ভতীতি অব্যাকতৰসেনেৰ ৰিস্সজ্জনং কতং. চিত্তসমুট্ঠানন্তি ৰিপাকচিত্তসমুট্ঠানমেৰ. কটত্তারূপন্তি যথালাভৰসেন ইন্দ্রিযরূপঞ্চ ৰত্থুরূপঞ্চ. উপাদারূপন্তি তদৰসেসং তস্মিং সমযে ৰিজ্জমানকং উপাদারূপং.

৬৫. আহারপচ্চযে সব্বেসম্পি কুসলাদীনং খন্ধানং চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চ অরূপাহারৰসেন উপ্পত্তি ৰেদিতব্বা, তথা পটিসন্ধিক্খণে মহাভূতানং. চিত্তসমুট্ঠানন্তি ভৰঙ্গাদিচিত্তসমুট্ঠানং. আহারসমুট্ঠানন্তি কবল়ীকারাহারসমুট্ঠানং. চিত্তসমুট্ঠানন্তি কুসলাকুসলচিত্তসমুট্ঠানমেৰ. পচ্চযৰিভঙ্গৰারে আহারপটিপাটিযা পঠমং কবল়ীকারো আহারো দস্সিতো, ইধ পন কুসলং ধম্মন্তি পুচ্ছাৰসেন পঠমং অরূপাহারা দস্সিতাতি ৰেদিতব্বা.

৬৬. ইন্দ্রিযপচ্চযে পচ্চযৰিভঙ্গে ইন্দ্রিযপটিপাটিযা পঠমং চক্খুন্দ্রিযাদীনি দস্সিতানি, ইধ পন কুসলাদিপুচ্ছাৰসেন পঠমং অরূপিন্দ্রিযানং পচ্চযতা দস্সিতা. তত্থ কুসলাদীসু যথালাভৰসেন অরূপিন্দ্রিযা গহেতব্বা. অসঞ্ঞসত্তানং ভূতরূপেসুপি জীৰিতিন্দ্রিযন্তি.

৬৭. ঝানমগ্গপচ্চযেসু হেতুপচ্চযসদিসমেৰ ৰিস্সজ্জনং, তেনেৰেত্থ ‘‘হেতুপচ্চযসদিস’’ন্তি ৰুত্তং.

৬৮. সম্পযুত্তপচ্চযে ৰিস্সজ্জনং আরম্মণপচ্চযগতিকং, তেনেৰেত্থ ‘‘আরম্মণপচ্চযসদিস’’ন্তি ৰুত্তং.

৬৯. ৰিপ্পযুত্তপচ্চযে ৰত্থুং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযাতি ৰত্থুং পটিচ্চ ৰিপ্পযুত্তপচ্চযা, ৰত্থুনা ৰিপ্পযুত্তপচ্চযতং সাধেন্তেন উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. খন্ধে ৰিপ্পযুত্তপচ্চযাতি খন্ধে পটিচ্চ ৰিপ্পযুত্তপচ্চযা, খন্ধেহি ৰিপ্পযুত্তপচ্চযতং সাধেন্তেহি উপ্পজ্জতীতি অত্থো. খন্ধা ৰত্থুং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযাতি ৰত্থুং পটিচ্চ খন্ধা ৰিপ্পযুত্তপচ্চযা. ৰত্থুনা ৰিপ্পযুত্তপচ্চযতং সাধেন্তেন উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. চিত্তসমুট্ঠানরূপং খন্ধে ৰিপ্পযুত্তপচ্চযাতি খন্ধে পটিচ্চ ৰিপ্পযুত্তপচ্চযা চিত্তসমুট্ঠানং রূপং খন্ধেহি ৰিপ্পযুত্তপচ্চযতং সাধেন্তেহি উপ্পজ্জতীতি অত্থো. সেসৰিস্সজ্জনেসুপি ৰত্থুং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযাতিআদীসুপি ৰুত্তনযেনেৰত্থো ৰেদিতব্বো. ৰিপাকাব্যাকতে চেত্থ ৰত্থুগ্গহণেন চক্খাদীনি সঙ্গহিতব্বানি. একং মহাভূতন্তিআদি রূপাব্যাকতস্স পচ্চযভাৰং দস্সেতুং ৰুত্তং. চিত্তসমুট্ঠানন্তি অব্যাকতচিত্তসমুট্ঠানম্পি কুসলাকুসলচিত্তসমুট্ঠানম্পি.

৭০. অত্থিপচ্চযে সব্বং সহজাতপচ্চযগতিকং. তেনেৰেত্থ ‘‘সহজাতপচ্চযসদিস’’ন্তি ৰুত্তং.

৭১-৭২. নত্থিৰিগতা আরম্মণপচ্চযগতিকা, অৰিগতং সহজাতগতিকং. তেনেৰেত্থ ‘‘আরম্মণপচ্চযসদিসং, সহজাতপচ্চযসদিস’’ন্তি ৰুত্তং. ইমে তেৰীসতি পচ্চযাতি সঙ্খিপিত্ৰা দস্সিতানং ৰসেনেতং ৰুত্তং. ৰিত্থারেতব্বাতি যা পুচ্ছা ৰিস্সজ্জনং লভন্তি, তাসং ৰসেন ৰিত্থারেতব্বা. অযং হেতুপচ্চযং আদিং কত্ৰা একমূলকে পচ্চযানুলোমে পটিচ্চৰারস্স কুসলত্তিকৰিস্সজ্জনে অত্থৰণ্ণনা.