(২.) সঙ্খ্যাৰারো

৭৩. ইদানি যে এত্থ হেতুপচ্চযাদীসু একেকস্মিং পচ্চযে ৰিস্সজ্জনৰারা লদ্ধা, তে গণনৰসেন দস্সেতুং হেতুযা নৰাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ হেতুযা নৰাতি হেতুপচ্চযে নৰ পুচ্ছাৰিস্সজ্জনৰারা হোন্তি. সেয্যথিদং – কুসলেন কুসলং, কুসলেন অব্যাকতং, কুসলেন কুসলাব্যাকতং; অকুসলেন অকুসলং, অকুসলেন অব্যাকতং, অকুসলেন অকুসলাব্যাকতং, অব্যাকতেন অব্যাকতং, কুসলাব্যাকতেন অব্যাকতং, অকুসলাব্যাকতেন অব্যাকতন্তি.

আরম্মণে তীণীতি কুসলেন কুসলং, অকুসলেন অকুসলং, অব্যাকতেন অব্যাকতং. অধিপতিযা নৰাতি হেতুযা ৰুত্তসদিসাৰ. দ্ৰাদসসু হি পচ্চযেসু নৰ নৰাতি ৰুত্তং. সব্বেসুপি পুচ্ছাৰিস্সজ্জনানি হেতুপচ্চযসদিসানেৰ. ৰিভঙ্গে পন অত্থি ৰিসেসো. দসসু পচ্চযেসু তীণি তীণীতি ৰুত্তং. সব্বেসুপি পুচ্ছাৰিস্সজ্জনানি আরম্মণসদিসানেৰ. ৰিভঙ্গে পন অত্থি ৰিসেসো. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযস্মিঞ্হি অব্যাকতপদস্স ৰিস্সজ্জনে রূপম্পি লব্ভতি, তথা পুরেজাতপচ্চযে. আসেৰনপচ্চযে ৰিপাকানি চেৰ ৰীথিচিত্তানি চ ন লব্ভন্তি. ৰিপাকে একন্তি অব্যাকতমেৰ. এৰমেত্থ সঙ্খেপতো নৰ তীণি একন্তি, তিৰিধোৰ ৰারপরিচ্ছেদো. ৰিত্থারতো দ্ৰাদস নৰকা, দস তিকা, একং এককন্তি সব্বেসুপি তেৰীসতিযা পচ্চযেসু একূনচত্তালীসাধিকং ৰারসতং হোতি, একূনচত্তালীসাধিকঞ্চ পুচ্ছাসতং. একূনচত্তালীসাধিকং পুচ্ছাৰিস্সজ্জনসতন্তিপি তস্সেৰ নামং.

৭৪. এৰং হেতুপচ্চযাদিকে একমূলকে গণনং দস্সেত্ৰা ইতো পরেসু দুমূলকাদীসু ৰিত্থারদেসনং সঙ্খিপিত্ৰা একমূলকে দস্সিতায দেসনায লব্ভমানগণনঞ্ঞেৰ আদায ৰারপরিচ্ছেদং দস্সেতুং দুমূলকে তাৰ হেতুপচ্চযা আরম্মণে তীণীতিআদিমাহ. তত্রিদং লক্খণং – বহুগণনোপি পচ্চযো অবহুগণনেন সদ্ধিং যুত্তো তেন সমানগণনোৰ হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘হেতুপচ্চযা আরম্মণে তীণী’’তি. হেতুআরম্মণদুকে আরম্মণে ৰুত্তানি তীণেৰ ৰিস্সজ্জনানি লব্ভন্তীতি অত্থো. সমানগণনো পন সমানগণনেন সদ্ধিং যুত্তো অপরিহীনগণনোৰ হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘হেতুপচ্চযা অধিপতিযা নৰা’’তি. হেতাধিপতিদুকে নৰেৰ ৰিস্সজ্জনানি লব্ভন্তীতি অত্থো. ৰিপাকে একন্তি হেতুৰিপাকদুকে ৰিপাকে ৰুত্তং একমেৰ ৰিস্সজ্জনং লব্ভতীতি এৰং তাৰ দুমূলকে ৰারপরিচ্ছেদো ৰেদিতব্বো.

৭৫. তিমূলকাদীসুপি ইদমেৰ লক্খণং. তেনেৰাহ – হেতুপচ্চযা আরম্মণপচ্চযা অধিপতিযা তীণীতি. হেতারম্মণাধিপতি তিকে আরম্মণে ৰুত্তানি তীণেৰ ৰিস্সজ্জনানি লব্ভন্তীতি অত্থো. এৰং সব্বত্থ নযো নেতব্বো.

৭৬-৭৯. দ্ৰাদসমূলকে পন ৰিপাকপচ্চযো ন লব্ভতি, তস্মা আসেৰনপচ্চযা কম্মে তীণীতি ৰত্ৰা ৰিপাকং অপরামসিত্ৰা আহারে তীণীতি ৰুত্তং. তেরসমূলকাদীসুপি এসেৰ নযো. তে পন সঙ্খিপিত্ৰা তেৰীসতিমূলকোৰেত্থ দস্সিতো. সো দুৰিধো হোতি – সাসেৰনো ৰা সৰিপাকো ৰা. তত্থ পঠমং সাসেৰনো দস্সিতো, সো তীণেৰ ৰিস্সজ্জনানি লভতি. তেন ৰুত্তং ‘‘আসেৰনপচ্চযা অৰিগতে তীণী’’তি. সৰিপাকো পন আসেৰনং ন লভতি, তস্মা তং পহায ৰিপাকৰসেন গণনায দস্সনত্থং অনন্তরাযেৰ ‘‘হেতুপচ্চযা…পে… ৰিপাকপচ্চযা আহারে এক’’ন্তি একং নযং দস্সেত্ৰা পচ্ছা তেৰীসতিমূলকোৰ দস্সিতো. এতেসু পন দ্ৰীসু তেৰীসতিমূলকেসু কিঞ্চাপি একস্মিং ৰিপাকপচ্চযো নত্থি, একস্মিং আসেৰনপচ্চযো, পচ্ছাজাতপচ্চযো পন উভযত্থাপি. রুল়্হীসদ্দেন পনেতে তেৰীসতিমূলকাত্ৰেৰ ৰেদিতব্বা. তেসু সাসেৰনে আসেৰনস্স ৰসেন সব্বত্থ তীণেৰ ৰিস্সজ্জনানি, সৰিপাকে ৰিপাকপচ্চযস্স ৰসেন একমেৰাতি অযং হেতুপচ্চযং আদিং কত্ৰা একমূলকাদীসু গণনা.

যং পনেতং হেতুমূলকানন্তরং ‘‘আরম্মণে ঠিতেন সব্বত্থ তীণেৰ পঞ্হা’’তি ৰুত্তং, তং আরম্মণপচ্চযং আদিং কত্ৰা একমূলকেপি দুমূলকাদীসুপি সব্বত্থ আরম্মণপদে চেৰ আরম্মণেন সদ্ধিং সেসপচ্চযযোজনাসু চ যত্থ নৰহি ভৰিতব্বং, তত্থ তযোৰ পঞ্হা হোন্তীতি দস্সনত্থং ৰুত্তং. ৰিপাকপদে পন ৰিপাকপদেন সদ্ধিং সেসপচ্চযযোজনাসু চ একোৰ পঞ্হো হোতীতি. ইতি যং হেট্ঠা অৰোচুম্হ ‘‘বহুগণনোপি পচ্চযো অবহুগণনেন সদ্ধিং যুত্তো তেন সমানগণনো হোতী’’তি, তং সুৰুত্তমেৰ.

৮০-৮৫. ইদানি যে আরম্মণাদীনং পচ্চযানং ৰসেন একমূলকাদযো দস্সেতব্বা, তেসু একমূলকো তাৰ হেতুএকমূলকেনেৰ সদিসোতি একস্মিম্পি পচ্চযে ন দস্সিতো. আরম্মণপচ্চযৰসেন পন দুমূলকে গণনং দস্সেতুং আরম্মণপচ্চযা হেতুযা তীণি, অধিপতিযা তীণি…পে… অৰিগতে তীণীতি ৰুত্তং. এত্থ চ ‘‘আরম্মণপচ্চযা অধিপতিযা তীণি…পে… অৰিগতে তীণী’’তি ৰত্তব্বে যে হেতুপচ্চযাদযো পচ্চযা বহুগণনা, তেসং ঊনতরগণনেহি চ সমানগণনেহি চ সদ্ধিং সংসন্দনে যা গণনা লব্ভতি, তং দস্সেতুং আরম্মণপচ্চযস্স পুরিমভাগে ঠিতম্পি হেতুপচ্চযং পচ্ছিমভাগেৰ ঠপেত্ৰা ‘‘আরম্মণপচ্চযা হেতুযা তীণী’’তি ৰুত্তং. তেনেতং আৰি করোতি – আরম্মণপচ্চযো যেন যেন বহুতরগণনেন ৰা সমানগণনেন ৰা পচ্চযেন সদ্ধিং দুকতিকাদিভেদং গচ্ছতি, সব্বত্থ তীণেৰ পঞ্হাৰিস্সজ্জনানি ৰেদিতব্বানি. ৰিপাকপচ্চযেন পন সদ্ধিং সংসন্দনে একমেৰ লব্ভতি, তং ৰিপাকপচ্চযাদিকায গণনায আৰি ভৰিস্সতীতি ইধ ন দস্সিতং. যা চেসা দুমূলকে গণনা দস্সিতা, তিমূলকাদীসুপি এসাৰ গণনাতি আরম্মণপচ্চযৰসেন তিমূলকাদযো ন ৰিত্থারিতা.

ইদানি অধিপতিপচ্চযাদিৰসেন দুমূলকাদীসু গণনং দস্সেতুং অধিপতিপচ্চযা হেতুযা নৰাতিআদি ৰুত্তং. তত্থাপি ৰুত্তনযেনেৰ পচ্চযসন্নিৰেসো ৰেদিতব্বো. যথা চ অধিপতিপচ্চযা হেতুযা নৰ, এৰং সেসেসুপি হেতুনা সমানগণনাসু নৰেৰ. ইতি যো যো পচ্চযো আদিম্হি তিট্ঠতি, তেন তেন সদ্ধিং সমানগণনানং সংসন্দনে আদিম্হি ঠিতস্স ৰসেন গণনা হোতি. তেন পন সদ্ধিং ঊনতরগণনানং সংসন্দনে ঊনতরগণনানংযেৰ ৰসেন গণনা হোতীতি ৰেদিতব্বো. যথা চ আরম্মণপচ্চযৰসেন এৰং অধিপতিপচ্চযৰসেনাপি ততো পরেসং অনন্তরাদীনং ৰসেনাপি তিমূলকাদযো ন ৰিত্থারিতা. তস্মা দুমূলকে দস্সিতগণনাৰসেনেৰ সব্বত্থ সাধেতব্বা. তেনেৰ ৰুত্তং ‘‘একেকং পচ্চযং মূলকং কাতুন সজ্ঝাযমগ্গেন গণেতব্বা’’তি.

পচ্চযানুলোমৰণ্ণনা.