১. পচ্চযানুলোমং

(১.) ৰিভঙ্গৰারো

৫৩. ইদানি যা এতা পণ্ণত্তিৰারে কুসলত্তিকং নিস্সায হেতুপচ্চযাদিৰসেন একূনপঞ্ঞাসং আদিং কত্ৰা নযমত্তং দস্সেন্তেন অপরিমাণা পুচ্ছা দস্সিতা. তত্থ কুসলাকুসলাদীনং সহুপ্পত্তিযা অভাৰতো যা পুচ্ছা ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ অকুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা’’তি এৰং ৰিস্সজ্জনং ন লভন্তি. তা পহায যা ৰিস্সজ্জনং লভন্তি, তাযেৰ ৰিস্সজ্জেতুং অযং কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযাতিআদিনা নযেন পটিচ্চৰারস্স নিদ্দেসৰারো আরদ্ধো.

তত্থ সিযা – সচে ইমা হেতুপচ্চযাদিৰসেন একূনপঞ্ঞাসং পুচ্ছা সব্বসো ৰিস্সজ্জনং ন লভন্তি, অথ কস্মা দস্সিতা? ননু যা লভন্তি, তাযেৰ দস্সেতব্বাতি? আম, দস্সেতব্বা সিযুং. তথা দস্সিযমানা পন সব্বেসু তিকদুকপট্ঠানাদীসু একেকস্মিং তিকে, দুকে, দুকতিকে, তিকদুকে, তিকতিকে, দুকদুকে চ সঙ্খেপং অকত্ৰা দস্সেতব্বাযেৰ ভৰেয্যুং. কস্মা? যস্মা যা কুসলত্তিকে লভন্তি, ন তাযেৰ ৰেদনাত্তিকাদীসু. ধম্মানুলোমপচ্চনীযে চ তিকপট্ঠানে ৰিতক্কত্তিকপীতিত্তিকানং ৰিস্সজ্জনে সব্বাপেতা ৰিস্সজ্জনং লভন্তি, তস্মা উক্কট্ঠপরিচ্ছেদেন একেকস্মিং তিকে যত্তকাহি পুচ্ছাহি ভৰিতব্বং সব্বা কুসলত্তিকে দস্সিতা. এৰং দস্সিতাসু হি যা তত্থ ৰিস্সজ্জনং ন লভন্তি, তা পহায যা লভন্তি, তা ৰুচ্চমানা সক্কা সুখেন ৰিজানিতুন্তি সুখেন ৰিজাননত্থং সব্বাপি কুসলত্তিকে দস্সিতা. যা পনেত্থ ৰিস্সজ্জনং ন লভন্তি, তা পহায যা লভন্তি, তাযেৰ ৰিস্সজ্জিতাতি ৰেদিতব্বা.

তত্থ কুসলং ধম্মং পটিচ্চাতি চতুভূমককুসলধম্মেসু ৰেদনাক্খন্ধাদিভেদং একং ধম্মং পটিচ্চ পটিগন্ত্ৰা সহুপ্পত্তিসঙ্খাতেন সদিসভাৰেন পত্ৰা, তেন সদ্ধিং একতো উপ্পত্তিভাৰং উপগন্ত্ৰাতি অত্থো. কুসলো ধম্মোতি চতুভূমককুসলধম্মেসুযেৰ সঞ্ঞাক্খন্ধাদিভেদো একো ধম্মো. উপ্পজ্জতীতি উপ্পাদতো যাৰ নিরোধগমনা উদ্ধং পজ্জতি, নিব্বত্ততীতিপি অত্থো. অত্তানং লভতি, উপ্পাদাদযো তযোপি খণে পাপুণাতীতি ৰুত্তং হোতি. হেতুপচ্চযাতি কুসলহেতুনা হেতুপচ্চযভাৰং সাধেন্তেন.

এৰং ‘‘উপ্পজ্জেয্যা’’তি পুচ্ছায ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৰিস্সজ্জনং ৰত্ৰা ইদানি যং ধম্মং পটিচ্চ যো ধম্মো উপ্পজ্জতি, তং ধম্মং খন্ধৰসেন দস্সেতুং কুসলং একং খন্ধন্তিআদিমাহ. তত্থ একন্তি ৰেদনাদীসু চতূসু যংকিঞ্চি একং. তযো খন্ধাতি যো যো পচ্চযভাৰেন গহিতো, তং তং ঠপেত্ৰা অৰসেসা তযো খন্ধা. তযো খন্ধেতি ৰেদনাদীসু যো একো খন্ধো উপ্পজ্জতীতি গহিতো, তং ঠপেত্ৰা সেসে তযো. দ্ৰে খন্ধেতি ৰেদনাসঞ্ঞাদুকাদীসু ছসু দুকেসু যেকেচি দ্ৰে খন্ধে পটিচ্চ. দ্ৰে খন্ধাতি যে যে পচ্চযভাৰেন গহিতা, তে তে ঠপেত্ৰা অৰসেসা দ্ৰে খন্ধা কুসলহেতুনা হেতুপচ্চযভাৰং সাধেন্তেন উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো.

যস্মা পন একো খন্ধো একস্সেৰ দ্ৰিন্নংযেৰ ৰা, দ্ৰে ৰা পন একস্সেৰ পচ্চযো নাম নত্থি, তস্মা ‘‘একং খন্ধং পটিচ্চ একো খন্ধো, একং খন্ধং পটিচ্চ দ্ৰে খন্ধা, দ্ৰে খন্ধে পটিচ্চ একো খন্ধো’’তি ন ৰুত্তং. কুসলং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো ধম্মো উপ্পজ্জতীতিআদীসুপি ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. চিত্তসমুট্ঠানং রূপন্তি ইদং পটিচ্চত্থস্স সহজাতত্থত্তা যং কুসলেন সহজাতঞ্চেৰ হেতুপচ্চযঞ্চ লভতি, তং দস্সেতুং ৰুত্তং. পরতোপি এৰরূপেসু ঠানেসু অযমেৰ নযো.

ৰিপাকাব্যাকতং কিরিযাব্যাকতন্তি এত্থ হেতুপচ্চযাভাৰতো অহেতুকং, রূপেন সদ্ধিং অনুপ্পত্তিতো আরুপ্পৰিপাকঞ্চ ন গহেতব্বং. পটিসন্ধিক্খণেতি কটত্তারূপসঙ্খাতস্স অব্যাকতস্স অব্যাকতং পটিচ্চ উপ্পত্তিদস্সনত্থং ৰুত্তং. ৰিপাকাব্যাকতন্তি তস্মিং খণে ৰিজ্জমানাব্যাকতৰসেন ৰুত্তং. খন্ধে পটিচ্চ ৰত্থু, ৰত্থুং পটিচ্চ খন্ধাতি ইদং কটত্তারূপগ্গহণেন ৰত্থুম্হি গহিতেপি ৰত্থুং পটিচ্চ খন্ধানং উপ্পত্তিদস্সনত্থং ৰুত্তং.

একং মহাভূতন্তিআদি রূপাব্যাকতং পটিচ্চ রূপাব্যাকতস্স উপ্পত্তিদস্সনত্থং ৰুত্তং. একং খন্ধন্তিআদীসু ৰুত্তনযেনেৰ পনেত্থ অত্থযোজনা ৰেদিতব্বা. এৰং রূপাব্যাকতম্হি ভূতে পটিচ্চ ভূতানং উপ্পত্তিং ৰত্ৰা ইদানি ভূতে পটিচ্চ উপাদারূপানং উপ্পত্তিং দস্সেতুং মহাভূতে পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানন্তিআদি ৰুত্তং. এৰং সন্তে উপাদারূপন্তি এত্তকমেৰ ৰত্তব্বং, ইতরদ্ৰযং কস্মা ৰুত্তন্তি? মহাভূতেপি পটিচ্চ উপ্পত্তিদস্সনত্থং. যঞ্হি হেট্ঠা ‘‘চিত্তসমুট্ঠানঞ্চ রূপং কটত্তা চ রূপ’’ন্তি দস্সিতং, তং ন কেৰলং খন্ধেযেৰ চ পটিচ্চ উপ্পজ্জতি, মহাভূতেপি পন পটিচ্চ উপ্পজ্জতীতি দস্সনত্থমিদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তত্থ চিত্তসমুট্ঠানং পৰত্তেযেৰ, কটত্তারূপং পটিসন্ধিযম্পি. উপাদারূপন্তি তস্সেৰ উভযস্স ৰিসেসনং.

কুসলে খন্ধে চ মহাভূতে চ পটিচ্চাতি এত্থ চিত্তসমুট্ঠানাৰ মহাভূতা গহিতা. চিত্তসমুট্ঠানং রূপন্তি এত্থ পন ভূতরূপম্পি উপাদারূপম্পি গহিতং. ‘‘একং মহাভূতং পটিচ্চ তযো মহাভূতা’’তিআদিনা নযেন হি ভূতরূপম্পি খন্ধে চ মহাভূতে চ পটিচ্চ উপ্পজ্জতি. মহাভূতে পটিচ্চ উপাদারূপন্তি ৰুত্তনযেন উপাদারূপম্পি. অকুসলঞ্চ অব্যাকতঞ্চাতি পঞ্হাৰিস্সজ্জনেসুপি এসেৰ নযো. এৰং হেতুপচ্চযে নৰ পুচ্ছা ৰিস্সজ্জিতা. এতাযেৰ হি এত্থ লব্ভন্তি, সেসা চত্তালীস মোঘপুচ্ছাতি ন ৰিস্সজ্জিতা. ইমিনা উপাযেন আরম্মণপচ্চযাদীসুপি পুচ্ছাৰিস্সজ্জনানং অত্থো ৰেদিতব্বো. তত্থ তত্থ পন ৰিচারেতব্বযুত্তকমেৰ ৰিচারযিস্সাম.

৫৪. আরম্মণপচ্চযে তাৰ রূপস্স আরম্মণপচ্চযৰসেন অনুপ্পত্তিতো তাসু নৰসু রূপমিস্সকা পহায তিস্সোৰ পুচ্ছা ৰিস্সজ্জিতা. তেনেৰ চ কারণেন ‘‘ৰত্থুং পটিচ্চ খন্ধা’’তি ৰত্ৰা ‘‘খন্ধে পটিচ্চ ৰত্থূ’’তি ন ৰুত্তং. ন হি তং আরম্মণপচ্চযেন উপ্পজ্জতি.

৫৫. অধিপতিপচ্চযে ৰিপাকাব্যাকতন্তি লোকুত্তরমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. তেনেৰেত্থ ‘‘পটিসন্ধিক্খণে’’তি ন গহিতং. সেসং হেতুপচ্চযসদিসমেৰ.

৫৬. অনন্তরসমন্তরেসুপি রূপং ন লব্ভতীতি আরম্মণপচ্চযে ৰিয তিস্সোৰ পুচ্ছা.

৫৭. সহজাতপচ্চযে পটিসন্ধিক্খণেতি পঞ্চৰোকারে পটিসন্ধিৰসেন ৰুত্তং. হেট্ঠা পন পচ্চযৰিভঙ্গে ‘‘ওক্কন্তিক্খণে’’তি আগতং তম্পি ইমিনা সদ্ধিং অত্থতো একং, ব্যঞ্জনমত্তমেৰ হেত্থ নানন্তি. অপিচ ‘‘তিণ্ণং সন্নিপাতা গব্ভস্স অৰক্কন্তি হোতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৮) ৰচনতো ওক্কন্তীতি পঞ্চৰোকারপটিসন্ধিযাৰেতং নামং. পটিসন্ধীতি সব্বভৰসাধারণং. ইধ পন ‘‘কটত্তা চ রূপ’’ন্তিআদিৰচনতো পঞ্চৰোকারপটিসন্ধিযেৰ অধিপ্পেতা. সা হি রূপস্সপি অরূপস্সপি পচ্চযভাৰঞ্চেৰ পচ্চযুপ্পন্নভাৰঞ্চ সঙ্গণ্হাতি, তস্মা পরিপুণ্ণৰিস্সজ্জনা হোতীতি গহিতা. বাহিরং একং মহাভূতন্তি অনিন্দ্রিযবদ্ধেসু পথৰীপাসাণাদীসু মহাভূতং সন্ধায ৰুত্তং. পচ্চযৰিভঙ্গৰারস্মিঞ্হি চত্তারো মহাভূতাতি অজ্ঝত্তিকঞ্চ বাহিরঞ্চ একতো কত্ৰা গহিতং. সঙ্খেপদেসনা হি সা. অযং পন ৰিত্থারদেসনা, তস্মা সব্বং ৰিভজিত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘বাহিরং একং মহাভূত’’ন্তিআদিমাহ. অসঞ্ঞসত্তানং একং মহাভূতং পটিচ্চাতি দ্ৰিসন্ততিসমুট্ঠানভূতৰসেন ৰুত্তং. মহাভূতে পটিচ্চ কটত্তারূপন্তি ইদং পন কম্মসমুট্ঠানৰসেনেৰ ৰুত্তং. উপাদারূপন্তি উতুসমুট্ঠানৰসেনেৰ.

৫৮. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযে খন্ধে পটিচ্চ ৰত্থু, ৰত্থুং পটিচ্চ খন্ধাতি চতুন্নম্পি খন্ধানং একতো ৰত্থুনা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতং দস্সেতুং ৰুত্তং.

৫৯. নিস্সযপচ্চযে যস্মা পটিচ্চত্থো নাম সহজাতত্থো, তস্মা যা হেট্ঠা পচ্চযৰিভঙ্গৰারে চক্খাযতনাদীনং নিস্সযপচ্চযতা দস্সিতা, ন সা গহিতা. চক্খাযতনাদীনি হি পুরেজাতানি হুত্ৰা পচ্চযা হোন্তি, ইধ সহজাতমেৰ লব্ভতি. তেনেৰ ৰুত্তং – ‘‘নিস্সযপচ্চযো সহজাতপচ্চযসদিসো’’তি.

৬০. উপনিস্সযপচ্চযে রূপস্স উপনিস্সযপচ্চযাভাৰা তীণেৰ ৰিস্সজ্জনানি লব্ভন্তি, তেন ৰুত্তং ‘‘আরম্মণপচ্চযসদিস’’ন্তি. তত্থ কিঞ্চাপি ন সব্বে কুসলাকুসলাব্যাকতা আরম্মণূপনিস্সযং লভন্তি, যে পন লভন্তি, তেসং ৰসেনেতং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

৬১. পুরেজাতপচ্চযে ৰত্থুং পুরেজাতপচ্চযাতি ৰত্থুং পটিচ্চ ৰত্থুনা পুরেজাতপচ্চযতং সাধেন্তেন উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. ৰিপাকাব্যাকতং একং খন্ধন্তি এত্থ যং ৰিপাকাব্যাকতস্স ৰত্থু ওক্কন্তিক্খণে সহজাতপচ্চযো হোতি, তং পুরেজাতপচ্চযভাজনিযত্তা ইধ ন গহেতব্বং. যেপি কুসলাদযো আরুপ্পে পুরেজাতপচ্চযং ন লভন্তি, তেপি পুরেজাতপচ্চযভাজনিযতোযেৰ ইধ ন গহেতব্বা. আরম্মণং পন নিযমতো পুরেজাতপচ্চযভাৰং ন লভতি. রূপাযতনাদীনি হি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনংযেৰ পুরেজাতপচ্চযতং সাধেন্তি, মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা অতীতানাগতানিপি আরম্মণং হোন্তিযেৰ. তস্মা ইধ ন গহিতং. খন্ধৰসেন হি অযং দেসনা, ন ৰিঞ্ঞাণধাতুৰসেন. ‘‘ৰিপাকাব্যাকতং একং খন্ধ’’ন্তি দেসনায চ সব্বাপি ৰিঞ্ঞাণধাতুযো গহিতা, ন চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুআদযো এৰাতি.

পচ্ছাজাতো কুসলাকুসলানং পচ্চযো ন হোতি, অব্যাকতস্সপি উপত্থম্ভকোৰ ন জনকো, তস্মা ‘‘উপ্পজ্জতি পচ্ছাজাতপচ্চযা’’তি এৰং ৰত্তব্বো একধম্মোপি নত্থীতি পচ্ছাজাতপচ্চযৰসেন ৰিস্সজ্জনং ন কতং.

৬২. আসেৰনপচ্চযে কামং সব্বা কিরিযা আসেৰনপচ্চযং ন লভন্তি, লব্ভমানৰসেন পন ‘‘কিরিযাব্যাকত’’ন্তি ৰুত্তং. তস্মা জৰনকিরিযাৰেত্থ গহিতাতি ৰেদিতব্বা.

৬৩. কম্মপচ্চযে কুসলাকুসলেসু একক্খণিকো কম্মপচ্চযো ৰেদিতব্বো, তথা কিরিযাব্যাকতে. ৰিপাকাব্যাকতে পন নানাক্খণিকোপি, তথা পটিসন্ধিক্খণে মহাভূতানং. চিত্তসমুট্ঠানানং পন একক্খণিকো. কটত্তারূপানং নানাক্খণিকোৰ তথা অসঞ্ঞসত্তরূপানং. কটত্তারূপং পনেত্থ জীৰিতিন্দ্রিযং. সেসং ন একন্ততো কম্মসমুট্ঠানত্তা উপাদারূপন্তি ৰুত্তং. এৰং সন্তেপি ইধ কম্মসমুট্ঠানমেৰ অধিপ্পেতং.

৬৪. ৰিপাকপচ্চযে কুসলাকুসলং কিরিযঞ্চ ন লব্ভতীতি অব্যাকতৰসেনেৰ ৰিস্সজ্জনং কতং. চিত্তসমুট্ঠানন্তি ৰিপাকচিত্তসমুট্ঠানমেৰ. কটত্তারূপন্তি যথালাভৰসেন ইন্দ্রিযরূপঞ্চ ৰত্থুরূপঞ্চ. উপাদারূপন্তি তদৰসেসং তস্মিং সমযে ৰিজ্জমানকং উপাদারূপং.

৬৫. আহারপচ্চযে সব্বেসম্পি কুসলাদীনং খন্ধানং চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চ অরূপাহারৰসেন উপ্পত্তি ৰেদিতব্বা, তথা পটিসন্ধিক্খণে মহাভূতানং. চিত্তসমুট্ঠানন্তি ভৰঙ্গাদিচিত্তসমুট্ঠানং. আহারসমুট্ঠানন্তি কবল়ীকারাহারসমুট্ঠানং. চিত্তসমুট্ঠানন্তি কুসলাকুসলচিত্তসমুট্ঠানমেৰ. পচ্চযৰিভঙ্গৰারে আহারপটিপাটিযা পঠমং কবল়ীকারো আহারো দস্সিতো, ইধ পন কুসলং ধম্মন্তি পুচ্ছাৰসেন পঠমং অরূপাহারা দস্সিতাতি ৰেদিতব্বা.

৬৬. ইন্দ্রিযপচ্চযে পচ্চযৰিভঙ্গে ইন্দ্রিযপটিপাটিযা পঠমং চক্খুন্দ্রিযাদীনি দস্সিতানি, ইধ পন কুসলাদিপুচ্ছাৰসেন পঠমং অরূপিন্দ্রিযানং পচ্চযতা দস্সিতা. তত্থ কুসলাদীসু যথালাভৰসেন অরূপিন্দ্রিযা গহেতব্বা. অসঞ্ঞসত্তানং ভূতরূপেসুপি জীৰিতিন্দ্রিযন্তি.

৬৭. ঝানমগ্গপচ্চযেসু হেতুপচ্চযসদিসমেৰ ৰিস্সজ্জনং, তেনেৰেত্থ ‘‘হেতুপচ্চযসদিস’’ন্তি ৰুত্তং.

৬৮. সম্পযুত্তপচ্চযে ৰিস্সজ্জনং আরম্মণপচ্চযগতিকং, তেনেৰেত্থ ‘‘আরম্মণপচ্চযসদিস’’ন্তি ৰুত্তং.

৬৯. ৰিপ্পযুত্তপচ্চযে ৰত্থুং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযাতি ৰত্থুং পটিচ্চ ৰিপ্পযুত্তপচ্চযা, ৰত্থুনা ৰিপ্পযুত্তপচ্চযতং সাধেন্তেন উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. খন্ধে ৰিপ্পযুত্তপচ্চযাতি খন্ধে পটিচ্চ ৰিপ্পযুত্তপচ্চযা, খন্ধেহি ৰিপ্পযুত্তপচ্চযতং সাধেন্তেহি উপ্পজ্জতীতি অত্থো. খন্ধা ৰত্থুং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযাতি ৰত্থুং পটিচ্চ খন্ধা ৰিপ্পযুত্তপচ্চযা. ৰত্থুনা ৰিপ্পযুত্তপচ্চযতং সাধেন্তেন উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. চিত্তসমুট্ঠানরূপং খন্ধে ৰিপ্পযুত্তপচ্চযাতি খন্ধে পটিচ্চ ৰিপ্পযুত্তপচ্চযা চিত্তসমুট্ঠানং রূপং খন্ধেহি ৰিপ্পযুত্তপচ্চযতং সাধেন্তেহি উপ্পজ্জতীতি অত্থো. সেসৰিস্সজ্জনেসুপি ৰত্থুং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযাতিআদীসুপি ৰুত্তনযেনেৰত্থো ৰেদিতব্বো. ৰিপাকাব্যাকতে চেত্থ ৰত্থুগ্গহণেন চক্খাদীনি সঙ্গহিতব্বানি. একং মহাভূতন্তিআদি রূপাব্যাকতস্স পচ্চযভাৰং দস্সেতুং ৰুত্তং. চিত্তসমুট্ঠানন্তি অব্যাকতচিত্তসমুট্ঠানম্পি কুসলাকুসলচিত্তসমুট্ঠানম্পি.

৭০. অত্থিপচ্চযে সব্বং সহজাতপচ্চযগতিকং. তেনেৰেত্থ ‘‘সহজাতপচ্চযসদিস’’ন্তি ৰুত্তং.

৭১-৭২. নত্থিৰিগতা আরম্মণপচ্চযগতিকা, অৰিগতং সহজাতগতিকং. তেনেৰেত্থ ‘‘আরম্মণপচ্চযসদিসং, সহজাতপচ্চযসদিস’’ন্তি ৰুত্তং. ইমে তেৰীসতি পচ্চযাতি সঙ্খিপিত্ৰা দস্সিতানং ৰসেনেতং ৰুত্তং. ৰিত্থারেতব্বাতি যা পুচ্ছা ৰিস্সজ্জনং লভন্তি, তাসং ৰসেন ৰিত্থারেতব্বা. অযং হেতুপচ্চযং আদিং কত্ৰা একমূলকে পচ্চযানুলোমে পটিচ্চৰারস্স কুসলত্তিকৰিস্সজ্জনে অত্থৰণ্ণনা.

(২.) সঙ্খ্যাৰারো

৭৩. ইদানি যে এত্থ হেতুপচ্চযাদীসু একেকস্মিং পচ্চযে ৰিস্সজ্জনৰারা লদ্ধা, তে গণনৰসেন দস্সেতুং হেতুযা নৰাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ হেতুযা নৰাতি হেতুপচ্চযে নৰ পুচ্ছাৰিস্সজ্জনৰারা হোন্তি. সেয্যথিদং – কুসলেন কুসলং, কুসলেন অব্যাকতং, কুসলেন কুসলাব্যাকতং; অকুসলেন অকুসলং, অকুসলেন অব্যাকতং, অকুসলেন অকুসলাব্যাকতং, অব্যাকতেন অব্যাকতং, কুসলাব্যাকতেন অব্যাকতং, অকুসলাব্যাকতেন অব্যাকতন্তি.

আরম্মণে তীণীতি কুসলেন কুসলং, অকুসলেন অকুসলং, অব্যাকতেন অব্যাকতং. অধিপতিযা নৰাতি হেতুযা ৰুত্তসদিসাৰ. দ্ৰাদসসু হি পচ্চযেসু নৰ নৰাতি ৰুত্তং. সব্বেসুপি পুচ্ছাৰিস্সজ্জনানি হেতুপচ্চযসদিসানেৰ. ৰিভঙ্গে পন অত্থি ৰিসেসো. দসসু পচ্চযেসু তীণি তীণীতি ৰুত্তং. সব্বেসুপি পুচ্ছাৰিস্সজ্জনানি আরম্মণসদিসানেৰ. ৰিভঙ্গে পন অত্থি ৰিসেসো. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযস্মিঞ্হি অব্যাকতপদস্স ৰিস্সজ্জনে রূপম্পি লব্ভতি, তথা পুরেজাতপচ্চযে. আসেৰনপচ্চযে ৰিপাকানি চেৰ ৰীথিচিত্তানি চ ন লব্ভন্তি. ৰিপাকে একন্তি অব্যাকতমেৰ. এৰমেত্থ সঙ্খেপতো নৰ তীণি একন্তি, তিৰিধোৰ ৰারপরিচ্ছেদো. ৰিত্থারতো দ্ৰাদস নৰকা, দস তিকা, একং এককন্তি সব্বেসুপি তেৰীসতিযা পচ্চযেসু একূনচত্তালীসাধিকং ৰারসতং হোতি, একূনচত্তালীসাধিকঞ্চ পুচ্ছাসতং. একূনচত্তালীসাধিকং পুচ্ছাৰিস্সজ্জনসতন্তিপি তস্সেৰ নামং.

৭৪. এৰং হেতুপচ্চযাদিকে একমূলকে গণনং দস্সেত্ৰা ইতো পরেসু দুমূলকাদীসু ৰিত্থারদেসনং সঙ্খিপিত্ৰা একমূলকে দস্সিতায দেসনায লব্ভমানগণনঞ্ঞেৰ আদায ৰারপরিচ্ছেদং দস্সেতুং দুমূলকে তাৰ হেতুপচ্চযা আরম্মণে তীণীতিআদিমাহ. তত্রিদং লক্খণং – বহুগণনোপি পচ্চযো অবহুগণনেন সদ্ধিং যুত্তো তেন সমানগণনোৰ হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘হেতুপচ্চযা আরম্মণে তীণী’’তি. হেতুআরম্মণদুকে আরম্মণে ৰুত্তানি তীণেৰ ৰিস্সজ্জনানি লব্ভন্তীতি অত্থো. সমানগণনো পন সমানগণনেন সদ্ধিং যুত্তো অপরিহীনগণনোৰ হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘হেতুপচ্চযা অধিপতিযা নৰা’’তি. হেতাধিপতিদুকে নৰেৰ ৰিস্সজ্জনানি লব্ভন্তীতি অত্থো. ৰিপাকে একন্তি হেতুৰিপাকদুকে ৰিপাকে ৰুত্তং একমেৰ ৰিস্সজ্জনং লব্ভতীতি এৰং তাৰ দুমূলকে ৰারপরিচ্ছেদো ৰেদিতব্বো.

৭৫. তিমূলকাদীসুপি ইদমেৰ লক্খণং. তেনেৰাহ – হেতুপচ্চযা আরম্মণপচ্চযা অধিপতিযা তীণীতি. হেতারম্মণাধিপতি তিকে আরম্মণে ৰুত্তানি তীণেৰ ৰিস্সজ্জনানি লব্ভন্তীতি অত্থো. এৰং সব্বত্থ নযো নেতব্বো.

৭৬-৭৯. দ্ৰাদসমূলকে পন ৰিপাকপচ্চযো ন লব্ভতি, তস্মা আসেৰনপচ্চযা কম্মে তীণীতি ৰত্ৰা ৰিপাকং অপরামসিত্ৰা আহারে তীণীতি ৰুত্তং. তেরসমূলকাদীসুপি এসেৰ নযো. তে পন সঙ্খিপিত্ৰা তেৰীসতিমূলকোৰেত্থ দস্সিতো. সো দুৰিধো হোতি – সাসেৰনো ৰা সৰিপাকো ৰা. তত্থ পঠমং সাসেৰনো দস্সিতো, সো তীণেৰ ৰিস্সজ্জনানি লভতি. তেন ৰুত্তং ‘‘আসেৰনপচ্চযা অৰিগতে তীণী’’তি. সৰিপাকো পন আসেৰনং ন লভতি, তস্মা তং পহায ৰিপাকৰসেন গণনায দস্সনত্থং অনন্তরাযেৰ ‘‘হেতুপচ্চযা…পে… ৰিপাকপচ্চযা আহারে এক’’ন্তি একং নযং দস্সেত্ৰা পচ্ছা তেৰীসতিমূলকোৰ দস্সিতো. এতেসু পন দ্ৰীসু তেৰীসতিমূলকেসু কিঞ্চাপি একস্মিং ৰিপাকপচ্চযো নত্থি, একস্মিং আসেৰনপচ্চযো, পচ্ছাজাতপচ্চযো পন উভযত্থাপি. রুল়্হীসদ্দেন পনেতে তেৰীসতিমূলকাত্ৰেৰ ৰেদিতব্বা. তেসু সাসেৰনে আসেৰনস্স ৰসেন সব্বত্থ তীণেৰ ৰিস্সজ্জনানি, সৰিপাকে ৰিপাকপচ্চযস্স ৰসেন একমেৰাতি অযং হেতুপচ্চযং আদিং কত্ৰা একমূলকাদীসু গণনা.

যং পনেতং হেতুমূলকানন্তরং ‘‘আরম্মণে ঠিতেন সব্বত্থ তীণেৰ পঞ্হা’’তি ৰুত্তং, তং আরম্মণপচ্চযং আদিং কত্ৰা একমূলকেপি দুমূলকাদীসুপি সব্বত্থ আরম্মণপদে চেৰ আরম্মণেন সদ্ধিং সেসপচ্চযযোজনাসু চ যত্থ নৰহি ভৰিতব্বং, তত্থ তযোৰ পঞ্হা হোন্তীতি দস্সনত্থং ৰুত্তং. ৰিপাকপদে পন ৰিপাকপদেন সদ্ধিং সেসপচ্চযযোজনাসু চ একোৰ পঞ্হো হোতীতি. ইতি যং হেট্ঠা অৰোচুম্হ ‘‘বহুগণনোপি পচ্চযো অবহুগণনেন সদ্ধিং যুত্তো তেন সমানগণনো হোতী’’তি, তং সুৰুত্তমেৰ.

৮০-৮৫. ইদানি যে আরম্মণাদীনং পচ্চযানং ৰসেন একমূলকাদযো দস্সেতব্বা, তেসু একমূলকো তাৰ হেতুএকমূলকেনেৰ সদিসোতি একস্মিম্পি পচ্চযে ন দস্সিতো. আরম্মণপচ্চযৰসেন পন দুমূলকে গণনং দস্সেতুং আরম্মণপচ্চযা হেতুযা তীণি, অধিপতিযা তীণি…পে… অৰিগতে তীণীতি ৰুত্তং. এত্থ চ ‘‘আরম্মণপচ্চযা অধিপতিযা তীণি…পে… অৰিগতে তীণী’’তি ৰত্তব্বে যে হেতুপচ্চযাদযো পচ্চযা বহুগণনা, তেসং ঊনতরগণনেহি চ সমানগণনেহি চ সদ্ধিং সংসন্দনে যা গণনা লব্ভতি, তং দস্সেতুং আরম্মণপচ্চযস্স পুরিমভাগে ঠিতম্পি হেতুপচ্চযং পচ্ছিমভাগেৰ ঠপেত্ৰা ‘‘আরম্মণপচ্চযা হেতুযা তীণী’’তি ৰুত্তং. তেনেতং আৰি করোতি – আরম্মণপচ্চযো যেন যেন বহুতরগণনেন ৰা সমানগণনেন ৰা পচ্চযেন সদ্ধিং দুকতিকাদিভেদং গচ্ছতি, সব্বত্থ তীণেৰ পঞ্হাৰিস্সজ্জনানি ৰেদিতব্বানি. ৰিপাকপচ্চযেন পন সদ্ধিং সংসন্দনে একমেৰ লব্ভতি, তং ৰিপাকপচ্চযাদিকায গণনায আৰি ভৰিস্সতীতি ইধ ন দস্সিতং. যা চেসা দুমূলকে গণনা দস্সিতা, তিমূলকাদীসুপি এসাৰ গণনাতি আরম্মণপচ্চযৰসেন তিমূলকাদযো ন ৰিত্থারিতা.

ইদানি অধিপতিপচ্চযাদিৰসেন দুমূলকাদীসু গণনং দস্সেতুং অধিপতিপচ্চযা হেতুযা নৰাতিআদি ৰুত্তং. তত্থাপি ৰুত্তনযেনেৰ পচ্চযসন্নিৰেসো ৰেদিতব্বো. যথা চ অধিপতিপচ্চযা হেতুযা নৰ, এৰং সেসেসুপি হেতুনা সমানগণনাসু নৰেৰ. ইতি যো যো পচ্চযো আদিম্হি তিট্ঠতি, তেন তেন সদ্ধিং সমানগণনানং সংসন্দনে আদিম্হি ঠিতস্স ৰসেন গণনা হোতি. তেন পন সদ্ধিং ঊনতরগণনানং সংসন্দনে ঊনতরগণনানংযেৰ ৰসেন গণনা হোতীতি ৰেদিতব্বো. যথা চ আরম্মণপচ্চযৰসেন এৰং অধিপতিপচ্চযৰসেনাপি ততো পরেসং অনন্তরাদীনং ৰসেনাপি তিমূলকাদযো ন ৰিত্থারিতা. তস্মা দুমূলকে দস্সিতগণনাৰসেনেৰ সব্বত্থ সাধেতব্বা. তেনেৰ ৰুত্তং ‘‘একেকং পচ্চযং মূলকং কাতুন সজ্ঝাযমগ্গেন গণেতব্বা’’তি.

পচ্চযানুলোমৰণ্ণনা.

পটিচ্চৰারো

পচ্চযপচ্চনীযৰণ্ণনা

৮৬-৮৭. পচ্চযপচ্চনীযং পন যস্মা কুসলপদে ন লব্ভতি কুসলধম্মস্স হেতুপচ্চযেন ৰিনা অনুপ্পত্তিতো, তস্মা অকুসলং ধম্মং পটিচ্চাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ নহেতুপচ্চযাতি হেতুপচ্চযপটিক্খেপো হেতুপচ্চযং ৰিনা অঞ্ঞেন পচ্চযেন উপ্পজ্জতীতি অত্থো. ৰিচিকিচ্ছাসহগতো উদ্ধচ্চসহগতো মোহোতি অযঞ্হি সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চ সযং হেতুপচ্চযো হোতি, অঞ্ঞস্স পন সম্পযুত্তহেতুনো অভাৰা ন হেতুপচ্চযা উপ্পজ্জতীতি ঠপেত্ৰা হেতুপচ্চযং সেসেহি অত্তনো অনুরূপপচ্চযেহি উপ্পজ্জতি. ইমিনা নযেন সব্বপচ্চযপটিক্খেপেসু অত্থো ৰেদিতব্বো. অহেতুকং ৰিপাকাব্যাকতন্তি ইদং রূপসমুট্ঠাপকৰসেনেৰ ৰেদিতব্বং. অঞ্ঞেসুপি এৰরূপেসু এসেৰ নযো.

৮৮. নঅধিপতিপচ্চযে কামং অধিপতিপি অত্তনা সদ্ধিং দুতিযস্স অধিপতিনো অভাৰা নঅধিপতিপচ্চযং লভতি, যথা পন ৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহগতো মোহো অহেতুকো, ন তথা অধিপতযো এৰ নিরাধিপতি. ছন্দাদীসু পন অঞ্ঞতরং অধিপতিং অকত্ৰা কুসলাদীনং উপ্পত্তিকালে সব্বেপি কুসলাদযো নিরাধিপতিনো. তস্মা মোহং ৰিয ৰিসুং অধিপতিমত্তমেৰ অনুদ্ধরিত্ৰা সব্বসঙ্গাহিকৰসেন এসা ‘‘একং খন্ধং পটিচ্চ তযো খন্ধা’’তিআদিকা দেসনা কতাতি ৰেদিতব্বা.

৮৯. নানন্তরনসমনন্তরেসু নারম্মণে ৰিয রূপমেৰ পচ্চযুপ্পন্নং. তেন ৰুত্তং ‘‘নারম্মণপচ্চযসদিস’’ন্তি. সহজাতপচ্চযো পরিহীনো. যথা চেস, তথা নিস্সযঅত্থিঅৰিগতপচ্চযাপি. কিং কারণা? এতেহি ৰিনা কস্সচি অনুপ্পত্তিতো. সহজাতনিস্সযঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেপি হি পচ্চক্খায একোপি রূপারূপধম্মো নুপ্পজ্জতি, তস্মা তে পরিহীনা.

৯০. নঅঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযৰিভঙ্গে পটিসন্ধিক্খণে ৰিপাকাব্যাকতে খন্ধে পটিচ্চ কটত্তারূপন্তি হদযৰত্থুৰজ্জং ৰেদিতব্বং.

৯১. নউপনিস্সযপচ্চযৰিভঙ্গে রূপমেৰ পচ্চযুপ্পন্নং, তঞ্হি উপনিস্সযং ন লভতি. অরূপং পন কিঞ্চাপি আরম্মণূপনিস্সযপকতূপনিস্সযে ন লভেয্য, অনন্তরূপনিস্সযমুত্তকং পন নত্থি. তেন ৰুত্তং ‘‘নারম্মণপচ্চযসদিস’’ন্তি.

৯২. নপুরেজাতে চিত্তসমুট্ঠানরূপন্তি পঞ্চৰোকারৰসেন ৰুত্তং.

৯৩. নপচ্ছাজাতপচ্চযাতি এত্থ সহজাতপুরেজাতপচ্চযা সঙ্গহং গচ্ছন্তি. তস্মা সহজাতপচ্চযসদিসা এত্থ পাল়ি, সা নঅধিপতিপচ্চযে ৰিত্থারিতাতি ইধ সঙ্খিত্তা. নাসেৰনপচ্চযে কুসলাকুসলা পঠমজৰনৰসেন ৰেদিতব্বা, তথা কিরিযাব্যাকতং. পাল়ি পন ইধাপি নঅধিপতিপচ্চযে ৰিত্থারিতৰসেন ৰেদিতব্বা. তেনেৰাহ – ‘‘নপচ্ছাজাতপচ্চযম্পি নাসেৰনপচ্চযম্পি নাধিপতিপচ্চযসদিস’’ন্তি.

৯৪-৯৭. নকম্মপচ্চযে ৰিপাকচেতনা নানাক্খণিককম্মপচ্চযং লভতীতি ন গহিতা. নাহারপচ্চযে একচ্চং রূপমেৰ পচ্চযুপ্পন্নং, তথা নইন্দ্রিযপচ্চযে.

৯৮. নঝানপচ্চযে পঞ্চৰিঞ্ঞাণধম্মা চেৰ একচ্চঞ্চ রূপং পচ্চযুপ্পন্নং. পঞ্চৰিঞ্ঞাণস্মিঞ্হি ৰেদনা চ চিত্তেকগ্গতা চ দুব্বলত্তা উপনিজ্ঝানলক্খণং ন পাপুণন্তীতি ঝানপচ্চযে ন গহিতা.

৯৯-১০২. নমগ্গপচ্চযে অহেতুকৰিপাককিরিযঞ্চেৰ একচ্চঞ্চ রূপং পচ্চযুপ্পন্নং. নসম্পযুত্তনোনত্থিনোৰিগতেসু রূপমেৰ পচ্চযুপ্পন্নং. তেন ৰুত্তং ‘‘নারম্মণপচ্চযসদিস’’ন্তি.

১০৩. নহেতুযা দ্ৰেতি একমূলকগণনায যথাপাল়িমেৰ নিয্যাতি.

১০৪. দুমূলকে নহেতুপচ্চযা নারম্মণে একন্তি এত্থ কিঞ্চাপি বহুগণনেন সদ্ধিং ঊনতরগণনস্স সংসন্দনে ঊনতরগণনৰসেন নহেতুযা ৰিয দ্ৰীহি ভৰিতব্বং. নারম্মণৰসেন পন অরূপধম্মানং পরিহীনত্তা অব্যাকতং পটিচ্চ রূপাব্যাকতস্স উপ্পত্তিং সন্ধায ‘‘এক’’ন্তি ৰুত্তং. সব্বেসু এককেসুপি এসেৰ নযো. দ্ৰেতি ৰুত্তট্ঠানে পন নহেতুযা লদ্ধৰসেন ৰারদ্ৰযং ৰেদিতব্বং.

১০৫-১০৬. তিমূলকাদীসু পন সব্বেসু নারম্মণপচ্চযস্স অপরিহীনত্তা একমেৰ ৰিস্সজ্জনন্তি অযং পচ্চনীযে নহেতুপচ্চযং আদিং কত্ৰা একমূলকাদীসু গণনা.

১০৭-১৩০. নারম্মণপচ্চযাদযো পন একমূলকে তাৰ পুরিমেন সদিসত্তা ইধাপি ন দস্সিতাযেৰ. নারম্মণপচ্চযৰসেন দুমূলকে নারম্মণপচ্চযা, নহেতুযা একন্তি নহেতুদুমূলকে ৰুত্তমেৰ. নাধিপতিযা পঞ্চাতি নারম্মণপচ্চযে লদ্ধৰসেন ৰেদিতব্বাতি এৰং সব্বসংসন্দনেসু ঊনতরগণনস্সেৰ পচ্চযস্স ৰসেন গণনা ৰেদিতব্বা. যত্থ যত্থ চ নারম্মণপচ্চযো পৰিসতি, তত্থ তত্থ রূপমেৰ পচ্চযুপ্পন্নং. নানন্তরনসমনন্তরনঅঞ্ঞমঞ্ঞনউপনিস্সযনাহারনইন্দ্রিযনসম্পযুত্তনোনত্থিনোৰিগতপচ্চযানং পৰিট্ঠট্ঠানেপি এসেৰ নযো. নাহারনইন্দ্রিযনঝাননমগ্গপচ্চযা সব্বত্থ সদিসৰিস্সজ্জনা. নসহজাতাদিচতুক্কং ইধাপি পরিহীনমেৰাতি ইদমেত্থ লক্খণং. ইমিনা পন লক্খণেন সব্বেসু দুমূলকাদীসু ‘‘অযং পচ্চযো মূলং, অযমেত্থ দুমূলকো, অযং তিমূলকো, অযং সব্বমূলকো’’তি সল্লক্খেত্ৰা ঊনতরগণনস্স পচ্চযস্স ৰসেন গণনা ৰেদিতব্বাতি.

পচ্চযপচ্চনীযৰণ্ণনা.

পচ্চযানুলোমপচ্চনীযৰণ্ণনা

১৩১-১৮৯. ইদানি অনুলোমপচ্চনীযে গণনং দস্সেতুং হেতুপচ্চযা নারম্মণে পঞ্চাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ হেতাধিপতিমগ্গপচ্চযেসু অনুলোমতো ঠিতেসু সহজাতাদযো চত্তারো সব্বট্ঠানিকপচ্চযা, আহারিন্দ্রিযঝানমগ্গপচ্চযা চত্তারোতি ইমে অট্ঠ পচ্চনীযতো ন লব্ভন্তি. হেতুপচ্চযাদিৰসেন হি উপ্পজ্জমানো ধম্মো ইমে অট্ঠ পচ্চযে অলভন্তো নাম নত্থি. আরম্মণঅনন্তরসমনন্তরউপনিস্সযসম্পযুত্তনত্থিৰিগতপচ্চযেসু পন অনুলোমতো ঠিতেসু অরূপট্ঠানিকা পচ্চনীকতো ন লব্ভন্তি. ন হি আরম্মণপচ্চযাদীহি উপ্পজ্জমানা অনন্তরসমনন্তরপচ্চযাদযো ন লভন্তি. সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযকম্মাহারিন্দ্রিযঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেসু পন অনুলোমতো ঠিতেসু চত্তারো সব্বট্ঠানিকাযেৰ, পচ্চনীকতো ন লব্ভন্তি. এতেসঞ্হি পচ্চযানং ৰসেন উপ্পজ্জমানো সব্বট্ঠানিকে অলভন্তো নাম নত্থি. পচ্ছাজাতপচ্চযস্স অনুলোমতো ঠানং নাম নত্থি. এৰং সেসেসু অনুলোমতো ঠিতেসু যে চ লব্ভন্তি, যে চ ন লব্ভন্তি, তে সল্লক্খেত্ৰা সব্বেসুপি দুমূলকাদীসু নযেসু তেসং তেসং পচ্চযানং সংসন্দনে ঊনতরগণনানংযেৰ ৰসেন গণনা ৰেদিতব্বাতি.

পচ্চযানুলোমপচ্চনীযৰণ্ণনা.

পচ্চযপচ্চনীযানুলোমৰণ্ণনা

১৯০. ইদানি পচ্চনীযানুলোমে গণনং দস্সেতুং নহেতুপচ্চযা আরম্মণে দ্ৰেতিআদি আরদ্ধং. তত্থ হেতুম্হি পচ্চনীকতো ঠিতে ঠপেত্ৰা অধিপতিং অৰসেসা অনুলোমতো লব্ভন্তি. পচ্ছাজাতো পন অনুলোমতো সব্বত্থেৰ ন লব্ভতি, যে নৰ পচ্চযা ‘‘অরূপানঞ্ঞেৰা’’তি ৰুত্তা, তেসু পুরেজাতঞ্চ আসেৰনঞ্চ ঠপেত্ৰা অৰসেসেসু সত্তসু পচ্চনীকতো ঠিতেসু সেসা অরূপট্ঠানিকা অনুলোমতো ন লব্ভন্তি. যো হি আরম্মণাদীহি নুপ্পজ্জতি, ন সো অনন্তরাদযো লভতি. পটিসন্ধিৰিপাকো পন পুরেজাততো, সব্বৰিপাকো চ সদ্ধিং কিরিযমনোধাতুযা আসেৰনতো অনুপ্পজ্জমানোপি অনন্তরাদযো লভতি, তস্মা ‘‘পুরেজাতঞ্চ আসেৰনঞ্চ ঠপেত্ৰা’’তি ৰুত্তং.

পুরেজাতপচ্ছাজাতআসেৰনৰিপাকৰিপ্পযুত্তেসু পচ্চনীকতো ঠিতেসু একং ঠপেত্ৰা অৰসেসা অনুলোমতো লব্ভন্তি. কম্মপচ্চযে পচ্চনীকতো ঠিতে ঠপেত্ৰা ৰিপাকপচ্চযং অৰসেসা অনুলোমতো লব্ভন্তি. আহারিন্দ্রিযেসু পচ্চনীকতো ঠিতেসু ঠপেত্ৰা সব্বট্ঠানিকে চেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞকম্মাহারিন্দ্রিযপচ্চযে চ অৰসেসা অনুলোমতো ন লব্ভন্তি, ইতরে যুজ্জমানকৰসেন লব্ভন্তি. ঝানপচ্চযে পচ্চনীকতো ঠিতে. হেতাধিপতিআসেৰনমগ্গপচ্চযা অনুলোমতো ন লব্ভন্তি. মগ্গপচ্চযে পচ্চনীকতো ঠিতে হেতাধিপতিপচ্চযা অনুলোমতো ন লব্ভন্তি. ৰিপ্পযুত্তপচ্চযে পচ্চনীকতো ঠিতে পুরেজাতপচ্চযং ঠপেত্ৰা অৰসেসা অনুলোমতো লব্ভন্তি. এৰং তেসু তেসু পচ্চযেসু পচ্চনীকতো ঠিতেসু যে যে অনুলোমতো ন লব্ভন্তি, তে তে ঞত্ৰা তেসং তেসং পচ্চযানং সংসন্দনে ঊনতরগণনানং ৰসেন গণনা ৰেদিতব্বা.

১৯১-১৯৫. দুমূলকাদীসু চ নযেসু যং যং পচ্চযং আদিং কত্ৰা যে যে দুকাদযো দস্সিতা, তে তে লব্ভমানালব্ভমানপচ্চযৰসেন যথা যথা দস্সিতা, তথা তথা সাধুকং সল্লক্খেতব্বা. তত্থ যং নহেতুৰসেন দুমূলকাদযো নযে দস্সেন্তেন নহেতুপচ্চযা নারম্মণপচ্চযা…পে… নাসেৰনপচ্চযাতি ৰত্ৰা ‘‘যাৰ আসেৰনা সব্বং সদিস’’ন্তি ৰুত্তং. তস্স, ‘‘নঅঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা সহজাতে এক’’ন্তিআদীহি সদিসতা ৰেদিতব্বা. যং পন ‘‘নকম্মে গণিতে পঞ্চ গণ্হাতী’’তি সীহল়ভাসায লিখিতং, তস্সত্থো – নহেতুপচ্চযং আদিং কত্ৰা নকম্মপচ্চযাতি এৰং নকম্মপচ্চযেন ঘটিতে সহজাতে একন্তি এৰং দস্সিতা পঞ্চেৰ পচ্চযা অনুলোমতো লব্ভন্তি, ন অঞ্ঞেতি. এৰং অঞ্ঞেসুপি এৰরূপেসু ঠানেসু ব্যঞ্জনং অনাদিযিত্ৰা অধিপ্পেতত্থোযেৰ গহেতব্বো. এৰরূপঞ্হি ব্যঞ্জনং অত্তনো সঞ্ঞানিবন্ধনত্থং পোরাণেহি সকসকভাসায লিখিতং.

অপিচ ইমস্মিং পচ্চনীযানুলোমে পচ্চযুপ্পন্নধম্মেসুপি অত্থি ধম্মো কম্মপচ্চযং লভতি, ন ইন্দ্রিযপচ্চযং. সো অসঞ্ঞেসু চেৰ পঞ্চৰোকারে পৰত্তে চ রূপজীৰিতিন্দ্রিযৰসেন ৰেদিতব্বো. অত্থি ধম্মো মগ্গপচ্চযং লভতি, নহেতুপচ্চযং. সো ৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহজাতমোহৰসেন ৰেদিতব্বো. অত্থি ধম্মো ঝানপচ্চযং লভতি, নমগ্গপচ্চযং. সো মনোধাতুঅহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতুৰসেন ৰেদিতব্বো. যত্থ কটত্তারূপানি নানাক্খণিককম্মৰসেনেৰ কম্মপচ্চযং লভন্তি, তত্থ রূপধম্মা হেতাধিপতিৰিপাকিন্দ্রিযঝানমগ্গপচ্চযে ন লভন্তি, সব্বট্ঠানিকা পচ্চনীযা ন হোন্তি. অহেতুকে অধিপতিপচ্চযো নত্থীতি ইমেসম্পি পকিণ্ণকানং ৰসেনেত্থ গণনৰারো অসম্মোহতো ৰেদিতব্বো.

তত্রাযং নযো – নহেতুপচ্চযা আরম্মণে দ্ৰেতি এত্থ তাৰ অহেতুকমোহো চেৰ অহেতুকৰিপাককিরিযা চ পচ্চযুপ্পন্নং, তস্মা অকুসলেনাকুসলং, অব্যাকতেন অব্যাকতং সন্ধাযেত্থ দ্ৰেতি ৰুত্তং. সেসেসুপি এসেৰ নযো. আসেৰনে পন ৰিপাকং ন লব্ভতি, তথা কিরিযমনোধাতু. তস্মা কিরিযাহেতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতুৰসেনেত্থ অব্যাকতেন অব্যাকতং ৰেদিতব্বং. ৰিপাকে একন্তি অব্যাকতেন অব্যাকতমেৰ. মগ্গে একন্তি অকুসলেন অকুসলমেৰ.

১৯৬-১৯৭. নারম্মণমূলকে হেতুযা পঞ্চাতি রূপমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. তঞ্হি কুসলং অকুসলং অব্যাকতং কুসলাব্যাকতং অকুসলাব্যাকতঞ্চাতি পঞ্চ কোট্ঠাসে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি. সব্বপঞ্চকেসু এসেৰ নযো. অঞ্ঞমঞ্ঞে একন্তি ভূতরূপানি চেৰ ৰত্থুঞ্চ সন্ধায ৰুত্তং. তানি হি নারম্মণপচ্চযা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা উপ্পজ্জন্তি. তিমূলকেপি এসেৰ নযো.

১৯৮-২০২. নাধিপতিমূলকে হেতুযা নৰাতি অনুলোমে হেতুম্হি ৰুত্তানেৰ. তীণীতিআদীনিপি হেট্ঠা অনুলোমে ৰুত্তসদিসানেৰ. তিমূলকে দ্ৰেতি হেট্ঠা নহেতুপচ্চযা আরম্মণে ৰুত্তসদিসানেৰ.

২০৩-২৩৩. নপুরেজাতমূলকে হেতুযা সত্তাতি হেট্ঠা ‘‘আরুপ্পে কুসলং একং খন্ধং পটিচ্চা’’তিআদিনা নযেন পুরেজাতে দস্সিতানেৰ. সব্বসত্তকেসু এসেৰ নযো. নকম্মমূলকে হেতুযা তীণীতিআদীসু চেতনাৰ পচ্চযুপ্পন্না. তস্মা কুসলং অকুসলং অব্যাকতঞ্চ পটিচ্চ উপ্পত্তিং সন্ধায তীণীতি ৰুত্তং. ইমিনা নযেন ‘‘একং দ্ৰে তীণি পঞ্চ সত্ত নৰা’’তি আগতট্ঠানেসু গণনা ৰেদিতব্বা. ‘‘চত্তারি ছ অট্ঠা’’তি ইমা পন তিস্সো গণনা নত্থেৰাতি.

পচ্চযপচ্চনীযানুলোমৰণ্ণনা.

নিট্ঠিতা চ পটিচ্চৰারস্স অত্থৰণ্ণনা.