অভিধম্মপিটকে
কথাৰত্থু-অট্ঠকথা
নিসিন্নো দেৰলোকস্মিং, দেৰসঙ্ঘপুরক্খতো;
সদেৰকস্স লোকস্স, সত্থা অপ্পটিপুগ্গলো.
সব্বপঞ্ঞত্তিকুসলো, পঞ্ঞত্তিপরিদীপনং;
ৰত্ৰা পুগ্গলপঞ্ঞত্তিং, লোকে উত্তমপুগ্গলো.
যং পুগ্গলকথাদীনং, কথানং ৰত্থুভাৰতো;
কথাৰত্থুপ্পকরণং, সঙ্খেপেন অদেসযী.
মাতিকাঠপনেনেৰ, ঠপিতস্স সুরালযে;
তস্স মোগ্গলিপুত্তেন, ৰিভত্তস্স মহীতলে.
ইদানি যস্মা সম্পত্তো, অত্থসংৰণ্ণনাক্কমো;
তস্মা নং ৰণ্ণযিস্সামি, তং সুণাথ সমাহিতাতি.
নিদানকথা
যমকপাটিহীরাৰসানস্মিঞ্হি ভগৰা তিদসপুরে পারিচ্ছত্তকমূলে পণ্ডুকম্বলসিলাযং ৰস্সং উপগন্ত্ৰা মাতরং কাযসক্খিং কত্ৰা দেৰপরিসায অভিধম্মকথং কথেন্তো ধম্মসঙ্গণীৰিভঙ্গধাতুকথাপুগ্গলপঞ্ঞত্তিপ্পকরণানি দেসযিত্ৰা কথাৰত্থুদেসনায ৰারে সম্পত্তে ‘‘অনাগতে মম সাৰকো মহাপঞ্ঞো মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেরো নাম উপ্পন্নং সাসনমলং সোধেত্ৰা ততিযসঙ্গীতিং করোন্তো ভিক্খুসঙ্ঘস্স মজ্ঝে নিসিন্নো সকৰাদে পঞ্চ সুত্তসতানি পরৰাদে পঞ্চাতি সুত্তসহস্সং সমোধানেত্ৰা ইমং পকরণং ভাজেস্সতী’’তি তস্সোকাসং করোন্তো যা চেসা পুগ্গলৰাদে তাৰ চতূসু পঞ্হেসু দ্ৰিন্নং পঞ্চকানং ৰসেন অট্ঠমুখা ৰাদযুত্তি, তং আদিং কত্ৰা সব্বকথামগ্গেসু অসম্পুণ্ণভাণৰারমত্তায তন্তিযা মাতিকং ঠপেসি. অথাৰসেসং অভিধম্মকথং ৰিত্থারনযেনেৰ কথেত্ৰা ৰুত্থৰস্সো সুৰণ্ণরজতসোপানমজ্ঝে মণিমযেন সোপানেন দেৰলোকতো সঙ্কস্সনগরে ওরুয্হ সত্তহিতং সম্পাদেন্তো যাৰতাযুকং ঠত্ৰা অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযি.
অথস্স মহাকস্সপপ্পমুখো ৰসীগণো অজাতসত্তুরাজানং সহাযং গহেত্ৰা ধম্মৰিনযসরীরং সঙ্গহং আরোপেসি. ততো ৰস্সসতস্স অচ্চযেন ৰজ্জিপুত্তকা ভিক্খূ দস ৰত্থূনি দীপযিংসু. তানি সুত্ৰা কাকণ্ডকস্স ব্রাহ্মণস্স পুত্তো যসত্থেরো সুসুনাগপুত্তং কালাসোকং নাম রাজানং সহাযং গহেত্ৰা দ্ৰাদসন্নং ভিক্খুসতসহস্সানং অন্তরে সত্তথেরসতানি উচ্চিনিত্ৰা তানি দসৰত্থূনি মদ্দিত্ৰা ধম্মৰিনযসরীরং সঙ্গহং আরোপেসি.
তেহি পন ধম্মসঙ্গাহকত্থেরেহি নিগ্গহিতা দসসহস্সা ৰজ্জিপুত্তকা ভিক্খূ পক্খং পরিযেসমানা অত্তনো অনুরূপং দুব্বলপক্খং লভিত্ৰা ৰিসুং মহাসঙ্ঘিকাচরিযকুলং নাম অকংসু. ততো ভিজ্জিত্ৰা অপরানি দ্ৰে আচরিযকুলানি জাতানি – গোকুলিকা চ একব্যোহারিকা চ. গোকুলিকনিকাযতো ভিজ্জিত্ৰা অপরানি দ্ৰে আচরিযকুলানি জাতানি – পণ্ণত্তিৰাদা চ বাহুলিযা চ. বহুস্সুতিকাতিপি তেসংযেৰ নামং. তেসংযেৰ অন্তরে চেতিযৰাদা নাম অপরে আচরিযৰাদা উপ্পন্না. এৰং মহাসঙ্ঘিকাচরিযকুলতো দুতিযে ৰস্সসতে পঞ্চাচরিযকুলানি উপ্পন্নানি. তানি মহাসঙ্ঘিকেহি সদ্ধিং ছ হোন্তি.
তস্মিংযেৰ দুতিযে ৰস্সসতে থেরৰাদতো ভিজ্জিত্ৰা দ্ৰে আচরিযৰাদা উপ্পন্না – মহিসাসকা চ ৰজ্জিপুত্তকা চ. তত্থ ৰজ্জিপুত্তকৰাদতো ভিজ্জিত্ৰা অপরে চত্তারো আচরিযৰাদা উপ্পন্না – ধম্মুত্তরিযা, ভদ্রযানিকা, ছন্নাগারিকা, সমিতিযাতি. পুন তস্মিংযেৰ দুতিযে ৰস্সসতে মহিসাসকৰাদতো ভিজ্জিত্ৰা সব্বত্থিৰাদা ধম্মগুত্তিকাতি দ্ৰে আচরিযৰাদা উপ্পন্না. পুন সব্বত্থিৰাদকুলতো ভিজ্জিত্ৰা কস্সপিকা নাম জাতা. কস্সপিকেসু ভিন্নেসু অপরে সঙ্কন্তিকা নাম জাতা. সঙ্কন্তিকেসু ভিন্নেসু সুত্তৰাদা নাম জাতাতি থেরৰাদতো ভিজ্জিত্ৰা ইমে একাদস আচরিযৰাদা উপ্পন্না. তে থেরৰাদেহি সদ্ধিং দ্ৰাদস হোন্তি. ইতি ইমে চ দ্ৰাদস, মহাসঙ্ঘিকানঞ্চ ছ আচরিযৰাদাতি সব্বেৰ অট্ঠারস আচরিযৰাদা দুতিযে ৰস্সসতে উপ্পন্না. অট্ঠারস নিকাযাতিপি, অট্ঠারসাচরিযকুলানীতিপি এতেসংযেৰ নামং. এতেসু পন সত্তরস ৰাদা ভিন্নকা, থেরৰাদো অসম্ভিন্নকোতি ৰেদিতব্বো. ৰুত্তম্পি চেতং দীপৰংসে –
‘‘নিক্কড্ঢিতা পাপভিক্খূ, থেরেহি ৰজ্জিপুত্তকা;
অঞ্ঞং পক্খং লভিত্ৰান, অধম্মৰাদী বহূ জনা.
‘‘দসসহস্সা সমাগন্ত্ৰা, অকংসু ধম্মসঙ্গহং;
তস্মাযং ধম্মসঙ্গীতি, মহাসঙ্গীতি ৰুচ্চতি.
‘‘মহাসঙ্গীতিকা ভিক্খূ, ৰিলোমং অকংসু সাসনে;
ভিন্দিত্ৰা মূলসঙ্গহং, অঞ্ঞং অকংসু সঙ্গহং.
‘‘অঞ্ঞত্র সঙ্গহিতা সুত্তং, অঞ্ঞত্র অকরিংসু তে;
অত্থং ধম্মঞ্চ ভিন্দিংসু, ৰিনযে নিকাযেসু চ পঞ্চসু.
‘‘পরিযাযদেসিতঞ্চাপি, অথো নিপ্পরিযাযদেসিতং;
নীতত্থঞ্চেৰ নেয্যত্থং, অজানিত্ৰান ভিক্খৰো.
‘‘অঞ্ঞং সন্ধায ভণিতং, অঞ্ঞং অত্থং ঠপযিংসু তে;
ব্যঞ্জনচ্ছাযায তে ভিক্খূ, বহুং অত্থং ৰিনাসযুং.
‘‘ছড্ডেত্ৰান একদেসং, সুত্তং ৰিনযগম্ভীরং;
পতিরূপং সুত্তং ৰিনযং, তঞ্চ অঞ্ঞং করিংসু তে.
‘‘পরিৰারং অত্থুদ্ধারং, অভিধম্মং ছপ্পকরণং;
পটিসম্ভিদঞ্চ নিদ্দেসং, একদেসঞ্চ জাতকং.
‘‘এত্তকং ৰিস্সজ্জিত্ৰান, অঞ্ঞানি অকরিংসু তে;
নামং লিঙ্গং পরিক্খারং, আকপ্পকরণানি চ.
‘‘পকতিভাৰং জহিত্ৰা, তঞ্চ অঞ্ঞং অকংসু তে;
পুব্বঙ্গমা ভিন্নৰাদা, মহাসঙ্গীতিকারকা.
‘‘তেসঞ্চ অনুকারেন, ভিন্নৰাদা বহূ অহু;
ততো অপরকালম্হি, তস্মিং ভেদো অজাযথ.
‘‘গোকুলিকা একব্যোহারি, দ্ৰিধা ভিজ্জিত্থ ভিক্খৰো;
গোকুলিকানং দ্ৰে ভেদা, অপরকালম্হি জাযথ.
‘‘বহুস্সুতিকা চ পঞ্ঞত্তি, দ্ৰিধা ভিজ্জিত্থ ভিক্খৰো;
চেতিযা চ পুনৰাদী, মহাসঙ্গীতিভেদকা.
‘‘পঞ্চৰাদা ইমে সব্বে, মহাসঙ্গীতিমূলকা;
অত্থং ধম্মঞ্চ ভিন্দিংসু, একদেসঞ্চ সঙ্গহং.
‘‘গন্থঞ্চ একদেসঞ্হি, ছড্ডেত্ৰা অঞ্ঞং অকংসু তে;
নামং লিঙ্গং পরিক্খারং, আকপ্পকরণানি চ.
‘‘পকতিভাৰং জহিত্ৰা, তঞ্চ অঞ্ঞং অকংসু তে;
ৰিসুদ্ধত্থেরৰাদম্হি, পুন ভেদো অজাযথ.
‘‘মহিসাসকা ৰজ্জিপুত্তকা, দ্ৰিধা ভিজ্জিত্থ ভিক্খৰো;
ৰজ্জিপুত্তকৰাদম্হি, চতুধা ভেদো অজাযথ.
‘‘ধম্মুত্তরিকা ভদ্দযানিকা, ছন্নাগারিকা চ সমিতি;
মহিসাসকানং দ্ৰে ভেদা, অপরকালম্হি অজাযথ.
‘‘সব্বত্থিৰাদা ধম্মগুত্তা, দ্ৰিধা ভিজ্জিত্থ ভিক্খৰো;
সব্বত্থিৰাদানং কস্সপিকা, সঙ্কন্তিকস্সপিকেন চ.
‘‘সঙ্কন্তিকানং সুত্তৰাদী, অনুপুব্বেন ভিজ্জথ;
ইমে একাদস ৰাদা, সম্ভিন্না থেরৰাদতো.
‘‘অত্থং ধম্মঞ্চ ভিন্দিংসু, একদেসঞ্চ সঙ্গহং;
গন্থঞ্চ একদেসঞ্হি, ছড্ডেত্ৰা অঞ্ঞং অকংসু তে.
‘‘নামং লিঙ্গং পরিক্খারং, আকপ্পকরণানি চ;
পকতিভাৰং জহিত্ৰা, তঞ্চ অঞ্ঞং অকংসু তে.
‘‘সত্তরস ভিন্নৰাদা, একৰাদো অভিন্নকো;
সব্বেৰট্ঠারস হোন্তি, ভিন্নৰাদেন তে সহ.
‘‘নিগ্রোধোৰ মহারুক্খো, থের ৰাদানমুত্তমো;
অনূনং অনধিকঞ্চ, কেৰলং জিনসাসনং.
‘‘সন্তকা ৰিয রুক্খম্হি, নিব্বত্তা ৰাদসেসকা;
পঠমে ৰস্সসতে নত্থি, দুতিযে ৰস্সসতন্তরে;
ভিন্না সত্তরস ৰাদা, উপ্পন্না জিনসাসনে’’তি.
অপরাপরং পন হেমৰতিকা, রাজগিরিকা, সিদ্ধত্থিকা, পুব্বসেলিযা, অপরসেলিযা, ৰাজিরিযাতি অঞ্ঞেপি ছ আচরিযৰাদা উপ্পন্না. তে ইধ অনধিপ্পেতা. পুরিমকানং পন অট্ঠারসন্নং আচরিযৰাদানং ৰসেন পৰত্তমানে সাসনে পটিলদ্ধসদ্ধো অসোকো ধম্মরাজা দিৰসে দিৰসে বুদ্ধপূজায সতসহস্সং, ধম্মপূজায সতসহস্সং, সঙ্ঘপূজায সতসহস্সং, অত্তনো আচরিযস্স নিগ্রোধত্থেরস্স সতসহস্সং, চতূসু দ্ৰারেসু ভেসজ্জত্থায সতসহস্সন্তি পঞ্চসতসহস্সানি পরিচ্চজন্তো সাসনে উল়ারং লাভসক্কারং পৰত্তেসি.
তিত্থিযা হতলাভসক্কারা অন্তমসো ঘাসচ্ছাদনমত্তম্পি অলভন্তা লাভসক্কারং পত্থযমানা ভিক্খূসু পব্বজিত্ৰা সকানি সকানি দিট্ঠিগতানি – ‘‘অযং ধম্মো, অযং ৰিনযো, ইদং সত্থুসাসন’’ন্তি দীপেন্তি. পব্বজ্জং অলভমানাপি সযমেৰ কেসে ছিন্দিত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা ৰিহারেসু ৰিচরন্তা উপোসথকম্মাদিকরণকালে সঙ্ঘমজ্ঝং পৰিসন্তি. তে ভিক্খুসঙ্ঘেন ধম্মেন ৰিনযেন সত্থুসাসনেন নিগ্গয্হমানাপি ধম্মৰিনযানুলোমায পটিপত্তিযা অসণ্ঠহন্তা অনেকরূপং সাসনস্স অব্বুদঞ্চ মলঞ্চ কণ্টকঞ্চ সমুট্ঠাপেন্তি. কেচি অগ্গিং পরিচরন্তি, কেচি পঞ্চাতপে তপন্তি, কেচি আদিচ্চং অনুপরিৰত্তন্তি, কেচি ‘‘ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ ৰোভিন্দিস্সামা’’তি তথা তথা পগ্গণ্হিংসু. তদা ভিক্খুসঙ্ঘো ন তেহি সদ্ধিং উপোসথং ৰা পৰারণং ৰা অকাসি. অসোকারামে সত্ত ৰস্সানি উপোসথো উপচ্ছিজ্জি.
রাজা ‘‘আণায কারেস্সামী’’তি ৰাযমন্তোপি কারেতুং নাসক্খি, অঞ্ঞদত্থু দুগ্গহিতগাহিনা বালেন অমচ্চেন অনেকেসু ভিক্খূসু জীৰিতা ৰোরোপিতেসু ৰিপ্পটিসারী অহোসি. সো তঞ্চ ৰিপ্পটিসারং তঞ্চ সাসনে উপ্পন্নং অব্বুদং ৰূপসমেতুকামো ‘‘কো নু খো ইমস্মিং অত্থে পটিবলো’’তি সঙ্ঘং পুচ্ছিত্ৰা ‘‘মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেরো, মহারাজা’’তি সুত্ৰা সঙ্ঘস্স ৰচনেন অহোগঙ্গাপব্বততো থেরং পক্কোসাপেত্ৰা ইদ্ধিপাটিহারিযদস্সনেন থেরস্স আনুভাৰে নিব্বিচিকিচ্ছো অত্তনো কুক্কুচ্চং পুচ্ছিত্ৰা ৰিপ্পটিসারং ৰূপসমেসি. থেরোপি তং রাজুয্যানেযেৰ ৰসন্তো সত্ত দিৰসানি সমযং উগ্গণ্হাপেসি. সো উগ্গহিতসমযো সত্তমে দিৰসে অসোকারামে ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতাপেত্ৰা সাণিপাকারং পরিক্খিপাপেত্ৰা সাণিপাকারন্তরে নিসিন্নো একলদ্ধিকে একলদ্ধিকে ভিক্খূ একতো একতো কারেত্ৰা একমেকং ভিক্খুসমূহং পক্কোসাপেত্ৰা পুচ্ছি – ‘‘ভন্তে, কিংৰাদী সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি? ততো সস্সতৰাদিনো – ‘‘সস্সতৰাদী’’তি আহংসু. একচ্চসস্সতিকা, অন্তানন্তিকা, অমরাৰিক্খেপিকা, অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা, সঞ্ঞীৰাদা, অসঞ্ঞীৰাদা, নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৰাদা, উচ্ছেদৰাদা, দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদা – ‘‘দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদী’’তি আহংসু. রাজা পঠমমেৰ সমযস্স উগ্গহিতত্তা নযিমে ভিক্খূ অঞ্ঞতিত্থিযা ইমেতি ঞত্ৰা তেসং সেতকানি ৰত্থানি দত্ৰা উপ্পব্বাজেসি. তে সব্বেপি সট্ঠিসহস্সা অহেসুং.
অথঞ্ঞে ভিক্খূ পক্কোসাপেত্ৰা পুচ্ছি – ‘‘কিংৰাদী, ভন্তে, সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি? ‘‘ৰিভজ্জৰাদী, মহারাজা’’তি. এৰং ৰুত্তে রাজা থেরং পুচ্ছি – ‘‘ৰিভজ্জৰাদী, ভন্তে, সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি? ‘‘আম, মহারাজা’’তি. ততো রাজা ‘সুদ্ধং দানি, ভন্তে, সাসনং, করোতু ভিক্খুসঙ্ঘো উপোসথ’ন্তি আরক্খং দত্ৰা নগরং পাৰিসি. সমগ্গো সঙ্ঘো সন্নিপতিত্ৰা উপোসথং অকাসি. তস্মিং সন্নিপাতে সট্ঠিভিক্খুসতসহস্সানি অহেসুং. তস্মিং সমাগমে মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেরো যানি চ তদা উপ্পন্নানি ৰত্থূনি, যানি চ আযতিং উপ্পজ্জিস্সন্তি, সব্বেসম্পি তেসং পটিবাহনত্থং সত্থারা দিন্ননযৰসেনেৰ তথাগতেন ঠপিতমাতিকং ৰিভজন্তো সকৰাদে পঞ্চ সুত্তসতানি পরৰাদে পঞ্চাতি সুত্তসহস্সং আহরিত্ৰা ইমং পরপ্পৰাদমথনং আযতিলক্খণং কথাৰত্থুপ্পকরণং অভাসি.
ততো সট্ঠিসতসহস্সসঙ্খ্যেসু ভিক্খূ উচ্চিনিত্ৰা তিপিটকপরিযত্তিধরানং পভিন্নপটিসম্ভিদানং ভিক্খূনং সহস্সমেকং গহেত্ৰা যথা মহাকস্সপত্থেরো চ যসত্থেরো চ ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযিংসু; এৰমেৰ সঙ্গাযন্তো সাসনমলং ৰিসোধেত্ৰা ততিযসঙ্গীতিং অকাসি. তত্থ অভিধম্মং সঙ্গাযন্তো ইমং যথাভাসিতং পকরণং সঙ্গহং আরোপেসি. তেন ৰুত্তং –
‘‘যং পুগ্গলকথাদীনং, কথানং ৰত্থুভাৰতো;
কথাৰত্থুপ্পকরণং, সঙ্খেপেন অদেসযী.
‘‘মাতিকাঠপনেনেৰ, ঠপিতস্স সুরালযে;
তস্স মোগ্গলিপুত্তেন, ৰিভত্তস্স মহীতলে.
‘‘ইদানি যস্মা সম্পত্তো, অত্থসংৰণ্ণনাক্কমো;
তস্মা নং ৰণ্ণযিস্সামি, তং সুণাথ সমাহিতা’’তি.
নিদানকথা নিট্ঠিতা.
মহাৰগ্গো
১. পুগ্গলকথা
১. সুদ্ধসচ্চিকট্ঠো
১. অনুলোমপচ্চনীকৰণ্ণনা
১. তত্থ পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনাতি অযং পুচ্ছা. আমন্তাতি অযং পটিজাননা. কস্স পনাযং পুচ্ছা, কস্স পটিজাননাতি? অসুকস্সাতি ন ৰত্তব্বা. ভগৰতা হি ইমস্মিং পকরণে নানপ্পকারানং লদ্ধীনং ৰিসোধনত্থং তন্তিৰসেন মাতিকা ঠপিতা. সা থেরেন সত্থারা দিন্ননযে ঠত্ৰা তন্তিৰসেন ৰিভত্তা. ন হি থেরো যত্তকা এত্থ ৰাদমগ্গা দস্সিতা, তত্তকেহি ৰাদীহি সদ্ধিং ৰাদেন ৰিগ্গাহিককথং কথেসি. এৰং সন্তেপি পন তাসং তাসং কথানং অত্থস্স সুখাৰধারণত্থং সকৰাদীপুচ্ছা, পরৰাদীপুচ্ছা, সকৰাদীপটিঞ্ঞা, পরৰাদীপটিঞ্ঞাতি এৰং ৰিভাগং দস্সেত্ৰাৰ অত্থৰণ্ণনং করিস্সাম.
পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনাতি হি অযং সকৰাদীপুচ্ছা. তায ‘‘যে অত্থি পুগ্গলোতি এৰংলদ্ধিকা পুগ্গলৰাদিনো, তে এৰং পুচ্ছিতব্বা’’তি দীপেতি. কে পন পুগ্গলৰাদিনোতি? সাসনে ৰজ্জিপুত্তকা চেৰ সমিতিযা চ বহিদ্ধা চ বহূ অঞ্ঞতিত্থিযা. তত্থ পুগ্গলোতি অত্তা, সত্তো জীৰো. উপলব্ভতীতি পঞ্ঞায উপগন্ত্ৰা লব্ভতি, ঞাযতীতি অত্থো. সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনাতি এত্থ সচ্চিকট্ঠোতি মাযামরীচিআদযো ৰিয অভূতাকারেন অগ্গহেতব্বো ভূতট্ঠো. পরমত্থোতি অনুস্সৰাদিৰসেন অগ্গহেতব্বো উত্তমত্থো. উভযেনাপি যো পরতো ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেন, রূপঞ্চ উপলব্ভতী’’তিআদিনা খন্ধাযতনধাতুইন্দ্রিযৰসেন সত্তপঞ্ঞাসৰিধো ধম্মপ্পভেদো দস্সিতো. যথা সো ভূতেন সভাৰট্ঠেন উপলব্ভতি, এৰং তৰ পুগ্গলো উপলব্ভতীতি পুচ্ছতি. পরৰাদী আমন্তাতি পটিজানাতি. পটিজাননঞ্হি কত্থচি ‘‘আম, ভন্তে’’তি আগচ্ছতি, কত্থচি ‘‘আমো’’তি পটিজাননং আগচ্ছতি. ইধ পন ‘‘আমন্তা’’তি আগতং. তত্রাযং অধিপ্পাযো – সো হি যং তং পরতো ৰুত্তং ভগৰতা – ‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তি সুত্তং আগতং, তং গহেত্ৰা যস্মা পন ভগৰা সচ্চৰাদী ন ৰিসংৰাদনপুরেক্খারো ৰাচং ভাসতি, নাপি অনুস্সৰাদিৰসেন ধম্মং দেসেতি, সদেৰকং পন লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেতি, তস্মা যো তেন ৰুত্তো ‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তি, সো সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনেৰ অত্থীতি লদ্ধিং গহেত্ৰা ‘‘আমন্তা’’তি পটিজানাতি.
অথস্স তাদিসস্স লেসৰচনস্স ছলৰাদস্স ওকাসং অদদমানো সকৰাদী যো সচ্চিকট্ঠোতিআদিমাহ. তত্রাযং অধিপ্পাযো – য্ৰাযং পরতো ‘‘সপ্পচ্চযো অপ্পচ্চযো, সঙ্খতো অসঙ্খতো, সস্সতো, অসস্সতো সনিমিত্তো অনিমিত্তো’’তি এৰং পরিদীপিতো রূপাদিসত্তপঞ্ঞাসৰিধো ধম্মপ্পভেদো আগতো; ন সম্মুতিসচ্চৰসেন, নাপি অনুস্সৰাদিৰসেন গহেতব্বো. অত্তনো পন ভূততায এৰ সচ্চিকট্ঠো, অত্তপচ্চক্খতায চ পরমত্থো. তং সন্ধাযাহ – ‘‘যো সচ্চিকট্ঠো পরমত্থো, ততো সো পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনা’’তি.
ততোতি করণৰচনমেতং, তস্মা তেন সচ্চিকট্ঠপরমত্থেন সো পুগ্গলো উপলব্ভতীতি অযমেত্থ অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – রুপ্পনাদিভেদেন ৰা সপ্পচ্চযাদিভেদেন ৰা আকারেন যো সচ্চিকট্ঠপরমত্থো উপলব্ভতি, কিং তে পুগ্গলোপি তেনাকারেন উপলব্ভতীতি? ন হেৰং ৰত্তব্বেতি অৰজাননা পরৰাদিস্স. সো হি তথারূপং পুগ্গলং অনিচ্ছন্তো অৰজানাতি. তত্রাযং পদচ্ছেদো – ‘ন হি এৰং ৰত্তব্বে’তি, ন হি এৰন্তিপি ৰট্টতি. দ্ৰিন্নম্পি এৰং ন ৰত্তব্বোতি অত্থো.
আজানাহি নিগ্গহন্তি সকৰাদিৰচনং. যস্মা তে পুরিমায ৰত্তব্বপটিঞ্ঞায পচ্ছিমা নৰত্তব্বপটিঞ্ঞা, পচ্ছিমায চ পুরিমা ন সন্ধিযতি, তস্মাপি নিগ্গহং পত্তো. তং নিগ্গহং দোসং অপরাধং সম্পটিচ্ছাহীতি অত্থো. এৰং নিগ্গহং আজানাপেত্ৰা ইদানি তং ঠপনায চেৰ অনুলোমপটিলোমতো পাপনারোপনানঞ্চ ৰসেন পাকটং করোন্তো হঞ্চি পুগ্গলোতিআদিমাহ. তত্থ হঞ্চি পুগ্গলো উপলব্ভতীতি যদি পুগ্গলো উপলব্ভতি, সচে পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনাতি অত্থো. অযং তাৰ পরৰাদীপক্খস্স ঠপনতো নিগ্গহপাপনারোপনানং লক্খণভূতা অনুলোমঠপনা নাম. তেন ৰত রেতিআদি অনুলোমপক্খে নিগ্গহস্স পাপিতত্তা অনুলোমপাপনা নাম. তত্থ তেনাতি কারণৰচনং. ৰতাতি ওকপ্পনৰচনং. রেতি আমন্তনৰচনং. ইদং ৰুত্তং হোতি – তেন, রে ৰত্তব্বে ৰত, রে হম্ভো, ভদ্রমুখ, তেন কারণেন ৰত্তব্বোযেৰাতি. যং তত্থ ৰদেসীতিআদি অনুলোমপক্খে নিগ্গহস্স আরোপিতত্তা অনুলোমরোপনা নাম. যং তস্স পরিযোসানে মিচ্ছাতিপদং তস্স পুরতো ইদং তে’তি আহরিতব্বং. ইদং তে মিচ্ছাতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. পরতো চ পাল়িযং এতং আগতমেৰ.
নো চে পন ৰত্তব্বেতিআদি ‘‘ন হেৰং ৰত্তব্বে’’তি পটিক্খিত্তপক্খস্স ঠপিতত্তা পটিলোমতো নিগ্গহপাপনারোপনানং লক্খণভূতা পটিলোমঠপনা নাম. নো চ ৰত রেতিআদি পটিলোমপক্খে নিগ্গহস্স পাপিতত্তা পটিলোমপাপনা নাম. পুন যং তত্থ ৰদেসীতিআদি পটিলোমপক্খে নিগ্গহস্স আরোপিতত্তা পটিলোমরোপনা নাম. ইধাপি পরিযোসানে মিচ্ছাতিপদস্স পুরতো ইদং তেতি আহরিতব্বমেৰ. পরতোপি এৰরূপেসু ঠানেসু এসেৰ নযো.
তত্রাযং আদিতো পট্ঠায সঙ্খেপত্থো – যদি পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেন, তেন ৰত ভো সো উপলব্ভতীতি ৰত্তব্বো. যং পন তত্থ ৰদেসি ‘‘ৰত্তব্বো খো পুরিমপঞ্হে ‘সচ্চিকট্ঠপরমত্থেন উপলব্ভতী’তি, নো চ ৰত্তব্বো দুতিযপঞ্হে ‘ততো সো পুগ্গলো উপলব্ভতী’’’তি, ইদং তে মিচ্ছাতি এৰং তাৰ অনুলোমতো ঠপনাপাপনারোপনা হোন্তি. অথ ন ৰত্তব্বো দুতিযপঞ্হে ‘‘ততো সো উপলব্ভতী’’তি, পুরিমপঞ্হেপি ন ৰত্তব্বোৰ. যং পনেত্থ ৰদেসি ‘‘ৰত্তব্বো খো পুরিমপঞ্হে ‘সচ্চিকট্ঠপরমত্থেন উপলব্ভতী’তি, নো চ ৰত্তব্বো দুতিযপঞ্হে ‘ততো সো পুগ্গলো উপলব্ভতী’’’তি, ইদং তে মিচ্ছাতি এৰং পটিলোমতো ঠপনাপাপনারোপনা হোন্তি. এৰমেতং নিগ্গহস্স চ অনুলোমপটিলোমতো চতুন্নং পাপনারোপনানঞ্চ ৰুত্তত্তা উপলব্ভতীতিআদিকং অনুলোমপঞ্চকং নাম. এত্থ চ কিঞ্চাপি অনুলোমতো পাপনারোপনাহি একো, পটিলোমতো পাপনারোপনাহি একোতি দ্ৰে নিগ্গহা কতা. ‘আজানাহি নিগ্গহ’ন্তি এতস্সেৰ পনেত্থ পুগ্গলো উপলব্ভতীতি পঠমং ৰাদং নিস্সায পঠমস্স নিগ্গহস্স দ্ৰীহাকারেহি আরোপিতত্তা একোৰাযং নিগ্গহোতি পঠমো নিগ্গহো.
২. ইদানি পচ্চনীকনযো হোতি. তত্থ পুচ্ছা পরৰাদিস্স. সো হি ‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তি গহিতত্তা ‘‘নুপলব্ভতী’’তি অসম্পটিচ্ছন্তো এৰং পুচ্ছতি. সকৰাদী যথা রূপাদিধম্মা উপলব্ভন্তি, এৰং অনুপলব্ভনীযতো আমন্তাতি পটিজানাতি. পুন ইতরো অত্তনা অধিপ্পেতং সচ্চিকট্ঠংযেৰ সন্ধায যো সচ্চিকট্ঠোতিআদিমাহ. সম্মুতিসচ্চপরমত্থসচ্চানি ৰা একতো কত্ৰাপি এৰমাহ. সকৰাদী ‘পুগ্গলো’তি উপাদাপঞ্ঞত্তিসব্ভাৰতোপি দ্ৰিন্নং সচ্চানং একতো কত্ৰা পুচ্ছিতত্তাপি ন হেৰন্তি পটিক্খিপতি.
ইদানি কিঞ্চাপি তেন পঠমং পরমত্থসচ্চৰসেন নুপলব্ভনীযতা সম্পটিচ্ছিতা, পচ্ছা সম্মুতিসচ্চৰসেন ৰোমিস্সকৰসেন ৰা পটিক্খিত্তা. পরৰাদী পন ‘নুপলব্ভতী’তি ৰচনসামঞ্ঞমত্তং ছলৰাদং নিস্সায যং তযা পঠমং পটিঞ্ঞাতং, তং পচ্ছা পটিক্খিত্তন্তি ভণ্ডনস্স পটিভণ্ডনং ৰিয অত্তনো কতস্স নিগ্গহকম্মস্স পটিকম্মং করোন্তো আজানাহি পটিকম্মন্তি আহ. ইদানি যথাস্স অনুলোমপঞ্চকে সকৰাদিনা ৰাদট্ঠপনং কত্ৰা অনুলোমপটিলোমতো পাপনারোপনাহি নিগ্গহো পাকটো কতো, এৰং পটিকম্মং পাকটং করোন্তো হঞ্চি পুগ্গলোতিআদিমাহ. তং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ অত্থতো ৰেদিতব্বং. যস্মা পনেত্থ ঠপনা নাম পরৰাদীপক্খস্স ঠপনতো ‘‘অযং তৰ দোসো’’তি দস্সেতুং ঠপনমত্তমেৰ হোতি, ন নিগ্গহস্স ৰা পটিকম্মস্স ৰা পাকটভাৰকরণং, পাপনারোপনাহি পনস্স পাকটকরণং হোতি. তস্মা ইদং অনুলোমপটিলোমতো পাপনারোপনানং ৰসেন চতূহাকারেহি. পটিকম্মস্স কতত্তা পটিকম্মচতুক্কং নামাতি একং চতুক্কং ৰেদিতব্বং.
৩. এৰং পটিকম্মং কত্ৰা ইদানি য্ৰাস্স অনুলোমপঞ্চকে সকৰাদিনা নিগ্গহো কতো, তস্স তমেৰ ছলৰাদং নিস্সায দুক্কটভাৰং দস্সেন্তো ত্ৰঞ্চে পন মঞ্ঞসীতিআদিমাহ. তত্থ ত্ৰং চে পন মঞ্ঞসীতি যদি ত্ৰং মঞ্ঞসি. ৰত্তব্বে খোতি ইদং পচ্চনীকে আমন্তাতি পটিঞ্ঞং সন্ধায ৰুত্তং. নো চ ৰত্তব্বেতি ইদং পন ন হেৰাতি অৰজাননং সন্ধায ৰুত্তং. তেন তৰ তত্থাতি তেন কারণেন ত্ৰংযেৰ তস্মিং নুপলব্ভতীতি পক্খে – ‘‘হেৰং পটিজানন্তন্তি আমন্তা’’তি এৰং পটিজানন্তো. হেৰং নিগ্গহেতব্বেতি পুন ন হেৰাতি অৰজানন্তো এৰং নিগ্গহেতব্বো. অথ তং নিগ্গণ্হামাতি অথেৰং নিগ্গহারহং তং নিগ্গণ্হাম. সুনিগ্গহিতো চ হোসীতি সকেন মতেন নিগ্গহিতত্তা সুনিগ্গহিতো চ ভৰসি.
এৰমস্স নিগ্গহেতব্বভাৰং দস্সেত্ৰা ইদানি তং নিগ্গণ্হন্তো হঞ্চীতিআদিমাহ. তত্থ ঠপনাপাপনারোপনা হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা. পরিযোসানে পন ইদং তে মিচ্ছাতি ইদং তৰ ৰচনং মিচ্ছা হোতীতি অত্থো. ইদং ছলৰাদেন চতূহি আকারেহি নিগ্গহস্স কতত্তা নিগ্গহচতুক্কং নাম.
৪. এৰং নিগ্গহং কত্ৰাপি ইদানি ‘‘যদি অযং মযা তৰ মতেন কতো নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো, যো মম তযা হেট্ঠা অনুলোমপঞ্চকে কতো নিগ্গহো, সোপি দুন্নিগ্গহো’’তি দস্সেন্তো এসে চে দুন্নিগ্গহিতেতিআদিমাহ. তত্থ এসে চে দুন্নিগ্গহিতেতি এসো চে তৰ ৰাদো মযা দুন্নিগ্গহিতো. অথ ৰা এসো চে তৰ মযা কতো নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো. হেৰমেৰং তত্থ দক্খাতি তত্থাপি তযা মম হেট্ঠা কতে নিগ্গহে এৰমেৰং পস্স. ইদানি য্ৰাস্স হেট্ঠা সকৰাদিনা নিগ্গহো কতো, তং ‘‘ৰত্তব্বে খো’’তিআদিৰচনেন দস্সেত্ৰা পুন তং নিগ্গহং অনিগ্গহভাৰং উপনেন্তো নো চ মযং তযাতিআদিমাহ. তত্থ নো চ মযং তযা তত্থ হেতায পটিঞ্ঞাযাতিআদীসু অযমত্থো – যস্মা সো তযা মম কতো নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো, তস্মা মযং তযা তত্থ অনুলোমপঞ্চকে আমন্তাতি এতায পটিঞ্ঞায এৰং পটিজানন্তা পুন ন হেৰাতি পটিক্খেপে কতেপি ‘‘আজানাহি নিগ্গহ’’ন্তি এৰং ন নিগ্গহেতব্বোযেৰ. এৰং অনিগ্গহেতব্বম্পি মং নিগ্গণ্হাসি, ঈদিসেন পন নিগ্গহেন দুন্নিগ্গহিতা মযং হোম.
ইদানি যং নিগ্গহং সন্ধায ‘‘দুন্নিগ্গহিতা চ হোমা’’তি অৰোচ, তং দস্সেতুং হঞ্চি পুগ্গলো…পে… ইদং তে মিচ্ছাতিআহ. এৰমিদং অনুলোমপটিলোমতো চতূহি পাপনারোপনাহি নিগ্গহস্স উপনীতত্তা উপনযনচতুক্কং নাম হোতি.
৫. ইদানি ‘‘ন হেৰং নিগ্গহেতব্বে’’তিআদিকং নিগ্গমনচতুক্কং নাম হোতি. তত্থ ন হেৰং নিগ্গহেতব্বেতি যথাহং তযা নিগ্গহিতো, ন হি এৰং নিগ্গহেতব্বো. এতস্স হি নিগ্গহস্স দুন্নিগ্গহভাৰো মযা সাধিতো. তেন হীতি তেন কারণেন, যস্মা এস নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো, তস্মা যং মং নিগ্গণ্হাসি হঞ্চি পুগ্গলো…পে… ইদং তে মিচ্ছাতি, ইদং নিগ্গণ্হনং তৰ মিচ্ছাতি অত্থো. তেন হি যে কতে নিগ্গহেতি যেন কারণেন ইদং মিচ্ছা, তেন কারণেন যো তযা নিগ্গহো কতো, সো দুক্কটো. যং মযা পটিকম্মং কতং, তদেৰ সুকতং. যাপি চেসা পটিকম্মচতুক্কাদিৰসেন কথামগ্গসম্পটিপাদনা কতা, সাপি সুকতা. এৰমেতং পুগ্গলো উপলব্ভতীতিআদিকস্স অনুলোমপঞ্চকস্স নুপলব্ভতীতিআদিকানং পটিকম্মনিগ্গহোপনযননিগ্গমনচতুক্কানং ৰসেন অনুলোমপচ্চনীকপঞ্চকং নাম নিদ্দিট্ঠন্তি ৰেদিতব্বং. এত্তাৰতা সকৰাদিনো পুব্বপক্খে সতি পরৰাদিনো ৰচনসামঞ্ঞমত্তেন ছলৰাদেন জযো হোতি.
২. পচ্চনীকানুলোমৰণ্ণনা
৬. ইদানি যথা পরৰাদিনো পুব্বপক্খে সতি সকৰাদিনো ধম্মেনেৰ তথেন সুজযো হোতি, তথা ৰাদুপ্পত্তিং দস্সেতুং পুগ্গলো নুপলব্ভতীতি পচ্চনীকানুলোমপঞ্চকং আরদ্ধং. তত্থ পচ্চনীকে পুচ্ছা পরৰাদিস্স, রূপাদিভেদং সচ্চিকট্ঠপরমত্থং সন্ধায পটিঞ্ঞা সকৰাদিস্স. সুদ্ধসম্মুতিসচ্চং ৰা পরমত্থমিস্সকং ৰা সম্মুতিসচ্চং সন্ধায যো সচ্চিকট্ঠোতি পুন অনুযোগো পরৰাদিস্স, সম্মুতিৰসেন নুপলব্ভতীতি নৰত্তব্বত্তা মিস্সকৰসেন ৰা অনুযোগস্স সংকিণ্ণত্তা ন হেৰন্তি পটিক্খেপো সকৰাদিস্স. পটিঞ্ঞাতং পটিক্খিপতীতি ৰচনসামঞ্ঞমত্তেন আজানাহি নিগ্গহন্তিআদিৰচনং পরৰাদিস্স. এৰমযং পুগ্গলো নুপলব্ভতীতি দুতিযৰাদং নিস্সায দুতিযো নিগ্গহো হোতীতি ৰেদিতব্বো. এৰং তেন ছলেন নিগ্গহো আরোপিতো.
৭-১০. ইদানি ধম্মেন সমেন অত্তনো ৰাদে জযং দস্সেতুং অনুলোমনযে পুচ্ছা সকৰাদিস্স, অত্তনো লদ্ধিং নিস্সায পটিঞ্ঞা পরৰাদিস্স. লদ্ধিযা ওকাসং অদত্ৰা পরমত্থৰসেন পুন অনুযোগো সকৰাদিস্স, পরমত্থৰসেন পুগ্গলস্স অভাৰতো পটিক্খেপো পরৰাদিস্স. ততো পরং ধম্মেন সমেন অত্তনো জযদস্সনত্থং আজানাহি পটিকম্মন্তিআদি সব্বং সকৰাদীৰচনমেৰ হোতি. তত্থ সব্বেসং পটিকম্মনিগ্গহোপনযননিগ্গমনচতুক্কানং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. এৰমিদং পুগ্গলো নুপলব্ভতীতিআদিকস্স পচ্চনীকপঞ্চকস্স উপলব্ভতীতিআদীনং পটিকম্মনিগ্গহোপনযননিগ্গমনচতুক্কানঞ্চ ৰসেন পচ্চনীকানুলোমপঞ্চকং নাম নিদ্দিট্ঠং হোতি. এৰমেতানি পঠমসচ্চিকট্ঠে দ্ৰে পঞ্চকানি নিদ্দিট্ঠানি. তত্থ পুরিমপঞ্চকে পরৰাদিস্স সকৰাদিনা কতো নিগ্গহো সুনিগ্গহো. সকৰাদিস্স পন পরৰাদিনা ছলৰাদং নিস্সায পটিকম্মং কত্ৰা অত্তনা সাধিতো জযো দুজ্জযো. দুতিযপঞ্চকে সকৰাদিস্স পরৰাদিনা কতো নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো. পরৰাদিস্স পন সকৰাদিনা ধম্মৰাদং নিস্সায পটিকম্মং কত্ৰা অত্তনা সাধিতো জযো সুজযোতি পঠমসচ্চিকট্ঠো. তত্থেতং ৰুচ্চতি –
‘‘নিগ্গহো পরৰাদিস্স, সুদ্ধো পঠমপঞ্চকে;
অসুদ্ধো পন তস্সেৰ, পটিকম্মজযো তহিং.
‘‘নিগ্গহো সকৰাদিস্স, অসুদ্ধো দুতিযপঞ্চকে;
ৰিসুদ্ধো পন তস্সেৰ, পটিকম্মজযো তহিং.
‘‘তস্মা দ্ৰীসুপি ঠানেসু, জযোৰ সকৰাদিনো;
ধম্মেন হি জযো নাম, অধম্মেন কুতো জযো.
‘‘সচ্চিকট্ঠে যথা চেত্থ, পঞ্চকদ্ৰযমণ্ডিতে;
ধম্মাধম্মৰসেনেৰ, ৰুত্তো জযপরাজযো.
‘‘ইতো পরেসু সব্বেসু, সচ্চিকট্ঠেসু পণ্ডিতো;
এৰমেৰ ৰিভাৰেয্য, উভো জযপরাজযে’’তি.
২. ওকাসসচ্চিকট্ঠো
১. অনুলোমপচ্চনীকৰণ্ণনা
১১. এৰং সুদ্ধিকসচ্চিকট্ঠং ৰিত্থারেত্ৰা ইদানি তমেৰ অপরেহি ওকাসাদীহি নযেহি ৰিত্থারেতুং পুন পুগ্গলো উপলব্ভতীতিআদি আরদ্ধং. তত্থ পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা পরৰাদিস্স. পুন সব্বত্থাতি সরীরং সন্ধায অনুযোগো সকৰাদিস্স, রূপস্মিং অত্তানং সমনুপস্সনাদোসঞ্চ ‘অঞ্ঞং জীৰং অঞ্ঞং সরীর’ন্তি আপজ্জনদোসঞ্চ দিস্ৰা পটিক্খেপো পরৰাদিস্স. সেসমেত্থ অনুলোমপচ্চনীকপঞ্চকে হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. পাঠো পন সঙ্খিত্তো. তত্থ যস্মা সরীরং সন্ধায ‘‘সব্বত্থ ন উপলব্ভতী’’তি ৰুত্তে সরীরতো বহি উপলব্ভতীতি আপজ্জতি. তস্মা পচ্চনীকে পটিক্খেপো সকৰাদিস্স, পঠমং অনুজানিত্ৰা পচ্ছা অৰজানাতীতি ছলৰাদস্স ৰসেন পটিকম্মং পরৰাদিস্স. সেসং পাকটমেৰ.
৩. কালসচ্চিকট্ঠো
১. অনুলোমপচ্চনীকৰণ্ণনা
১২. দুতিযনযে সব্বদাতি পুরিমপচ্ছিমজাতিকালঞ্চ ধরমানপরিনিব্বুতকালঞ্চ সন্ধায অনুযোগো সকৰাদিস্স, স্ৰেৰ খত্তিযো সো ব্রাহ্মণোতিআদীনং আপত্তিদোসঞ্চ ধরমানপরিনিব্বুতানং ৰিসেসাভাৰদোসঞ্চ দিস্ৰা পটিক্খেপো পরৰাদিস্স. সেসং পঠমনযে ৰুত্তসদিসমেৰ.
৪. অৰযৰসচ্চিকট্ঠো
১. অনুলোমপচ্চনীকৰণ্ণনা
১৩. ততিযনযে সব্বেসূতি খন্ধাযতনাদীনি সন্ধায অনুযোগো সকৰাদিস্স, রূপস্মিং অত্তা, চক্খুস্মিং অত্তাতিআদিদোসভযেন পটিক্খেপো পরৰাদিস্স. সেসং তাদিসমেৰাতি.
ওকাসদিসচ্চিকট্ঠাদি
২. পচ্চনীকানুলোমৰণ্ণনা
১৪. এৰমেতানি তীণি অনুলোমপচ্চনীকপঞ্চকে অনুলোমমত্তৰসেনেৰ তাৰ পটিপাটিযা ভাজেত্ৰা পুন পচ্চনীকানুলোমপঞ্চকে পচ্চনীকমত্তৰসেনেৰ ভাজেতুং পুগ্গলো নুপলব্ভতীতিআদি আরদ্ধং. তত্থ অনুলোমপঞ্চকস্স পাল়িযং সঙ্খিপিত্ৰা আগতে পচ্চনীকে ৰুত্তনযেনেৰ পচ্চনীকস্স চ পাল়িযং সঙ্খিপিত্ৰা আগতে অনুলোমে ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. এত্তাৰতা সুদ্ধিকস্স চেৰ ইমেসঞ্চ তিণ্ণন্তি চতুন্নং সচ্চিকট্ঠানং একেকস্মিং সচ্চিকট্ঠে অনুলোমপচ্চনীকস্স পচ্চনীকানুলোমস্স চাতি দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং পচ্চনীকানং ৰসেন অযং অট্ঠমুখা নাম ৰাদযুত্তি নিদ্দিট্ঠা হোতীতি ৰেদিতব্বা. যা একেকস্মিং মুখে একেকস্স নিগ্গহস্স ৰসেন অট্ঠকনিগ্গহোতি পাল়িযং লিখিযতি. তত্থেতং ৰুচ্চতি –
‘‘এৰং চতুব্বিধে পঞ্হে, পঞ্চকদ্ৰযভেদতো;
এসা অট্ঠমুখা নাম, ৰাদযুত্তি পকাসিতা.
‘‘অট্ঠেৰ নিগ্গহা তত্থ, চত্তারো তেসু ধম্মিকা;
অধম্মিকা চ চত্তারো, সব্বত্থ সকৰাদিনো;
জযো পরাজযো চেৰ, সব্বত্থ পরৰাদিনো’’তি.
সচ্চিকট্ঠৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. সুদ্ধিকসংসন্দনৰণ্ণনা
১৭-২৭. ইদানি রূপাদীহি সদ্ধিং সচ্চিকট্ঠসংসন্দনং হোতি. তত্থ রূপঞ্চাতি যথা রূপং পরমত্থতো উপলব্ভতি, কিং তে পুগ্গলোপি তথেৰ উপলব্ভতীতি সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, অত্থি পুগ্গলোতি ৰচনমত্তং গহেত্ৰা পটিঞ্ঞা পরৰাদিস্স. যদি তে রূপং ৰিয পরমত্থতো পুগ্গলো অত্থি, রূপতো ৰেদনাদীনং ৰিয পুগ্গলস্সাপি অঞ্ঞত্তং আপজ্জতীতি অনুযোগো সকৰাদিস্স, সমযসুত্তৰিরোধং দিস্ৰা পটিক্খেপো পরৰাদিস্স. সেসং অত্থতো পাকটমেৰ. ধম্মতো পনেত্থ সত্তপঞ্ঞাসভেদস্স সচ্চিকট্ঠপরমত্থস্স ৰসেন সকৰাদীপক্খমূলকে অনুলোমপচ্চনীকে সত্তপঞ্ঞাস অনুলোমপঞ্চকানি দস্সিতানি. পটিকম্মচতুক্কাদীনি সঙ্খিত্তানি. পরৰাদীপক্খমূলকেপি পচ্চনীকানুলোমে সত্তপঞ্ঞাস পটিলোমপঞ্চকানি দস্সিতানি. পটিকম্মচতুক্কাদীনি সঙ্খিত্তানি. তত্থ ‘‘ৰুত্তং ভগৰতা’’তি ৰচনমত্তেন পুগ্গলস্স অত্থিতং রূপস্স চ সচ্চিকট্ঠপরমত্থৰসেন উপলব্ভনীযতং দস্সেত্ৰা উভিন্নং অঞ্ঞত্তং পটিজানাপনত্থং ৰুত্তং ভগৰতাতি অনুযোগো পরৰাদিস্স, সম্মুতিপরমত্থানং একত্তনানত্তপঞ্হস্স ঠপনীযত্তা পটিক্খেপো সকৰাদিস্স. সেসমিধাপি অত্থতো পাকটমেৰাতি.
সুদ্ধিকসংসন্দনৰণ্ণনা.
৬. ওপম্মসংসন্দনৰণ্ণনা
২৮-৩৬. ইদানি রূপাদীহেৰ সদ্ধিং ওপম্মৰসেন সচ্চিকট্ঠসংসন্দনং হোতি. তত্থ রূপৰেদনানং উপলদ্ধিসামঞ্ঞেন অঞ্ঞত্তপুচ্ছা চ পুগ্গলরূপানং উপলদ্ধিসামঞ্ঞপুচ্ছা চাতি পুচ্ছাদ্ৰযম্পি সকৰাদিস্স, উভোপি পটিঞ্ঞা পরৰাদিস্স. পরৰাদিনা অনুঞ্ঞাতেন উপলদ্ধিসামঞ্ঞেন রূপৰেদনানং ৰিয রূপপুগ্গলানং অঞ্ঞত্তানুযোগো সকৰাদিস্স, পটিক্খেপো ইতরস্স. সেসমিধাপি অত্থতো পাকটমেৰ. ধম্মতো পনেত্থ রূপমূলকাদীনং চক্কানঞ্চ ৰসেন সকৰাদীপক্খে ৰীসাধিকানি নৰ নিগ্গহপঞ্চকসতানি দস্সিতানি. কথং? খন্ধেসু তাৰ রূপমূলকে চক্কে চত্তারি, তথা ৰেদনাদিমূলকেসূতি ৰীসতি. আযতনেসু চক্খাযতনমূলকে চক্কে একাদস, তথা সেসেসূতি দ্ৰত্তিংসসতং. ধাতূসু চক্খুধাতুমূলকে চক্কে সত্তরস, তথা সেসেসূতি ছাধিকানি তীণি সতানি. ইন্দ্রিযেসু চক্খুন্দ্রিযমূলকে চক্কে একৰীসতি, তথা সেসেসূতি দ্ৰাসট্ঠাধিকানি চত্তারি সতানি. এৰং সব্বানিপি ৰীসাধিকানি নৰ নিগ্গহপঞ্চকসতানি হোন্তি.
৩৭-৪৫. পরৰাদীপক্খেপি রূপং উপলব্ভতীতি অনুলোমৰসেনেৰ রূপৰেদনাদীনং অঞ্ঞত্তপটিঞ্ঞং কারেত্ৰা পুন অত্থি পুগ্গলোতি সুত্তং নিস্সায ছলৰসেন পুগ্গলস্স রূপাদীহি উপলদ্ধিসামঞ্ঞং আরোপেত্ৰা অঞ্ঞত্তানুযোগো কতো. সেসমিধাপি অত্থতো উত্তানমেৰ. ধম্মতোপি সকৰাদীপক্খে ৰুত্তনযেন ৰীসাধিকানি নৰ পটিকম্মপঞ্চকসতানি দস্সিতানি.
রূপাদীহি সদ্ধিং ওপম্মৰসেন সচ্চিকট্ঠসংসন্দনং.
৭. চতুক্কনযসংসন্দনৰণ্ণনা
৪৬-৫২. ইদানি যং সচ্চিকট্ঠপরমত্থেন উপলব্ভতি, তেন যস্মা রূপাদীসু সত্তপঞ্ঞাসায সচ্চিকট্ঠপরমত্থেসু অঞ্ঞতরেন ভৰিতব্বং; রূপাদিনিস্সিতেন ৰা, অঞ্ঞত্র ৰা রূপাদীহি, রূপাদীনং ৰা নিস্সযেন, তস্মা ইমিনা চতুক্কনযেন সচ্চিকট্ঠসংসন্দনং আরদ্ধং. তত্থ রূপং পুগ্গলোতি অনুযোগো সকৰাদিস্স, উচ্ছেদদিট্ঠিভযেন ন হেৰাতি পটিক্খেপো পরৰাদিস্স, নিগ্গহারোপনং সকৰাদিস্স. কিং পনেতং যুত্তং, ননু রূপং ৰেদনাতি ৰুত্তম্পি পটিক্খিপিতব্বমেৰাতি? আম পটিক্খিপিতব্বং. তং পন রূপতো ৰেদনায অঞ্ঞসভাৰসব্ভাৰতো, ন অঞ্ঞত্তাভাৰতো. অযঞ্চ রূপাদীসু একধম্মতোপি পুগ্গলস্স অঞ্ঞত্তং ন ইচ্ছতি, তস্মা যুত্তং. অযঞ্চ অনুযোগো রূপং পুগ্গলো…পে… অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযং পুগ্গলোতি সকলং পরমত্থসচ্চং সন্ধায আরদ্ধো. সকলং পন পচ্চত্তলক্খণৰসেন একতো ৰত্তুং ন সক্কাতি তন্তিৰসেন অনুযোগলক্খণমত্তমেতং ঠপিতং. তেন ৰিঞ্ঞূ অত্থং ৰিভাৰেন্তি. ৰাদকামেন পন ইমং লক্খণং গহেত্ৰা যথা যথা পরৰাদিস্স ওকাসো ন হোতি, তথা তথা ৰত্তব্বং. ইতি তন্তিৰসেন অনুযোগলক্খণস্স ঠপিতত্তাপি যুত্তমেৰ. ইমিনা নযেন সব্বানুযোগেসু অত্থো ৰেদিতব্বো.
অযং পন ৰিসেসো – রূপস্মিং পুগ্গলোতিআদীসু যথা একং মহাভূতং নিস্সায তযো মহাভূতা, ৰত্থুরূপং নিস্সায ৰিঞ্ঞাণং রূপস্মিন্তি ৰত্তুং ৰট্টতি, কিং তে এৰং রূপস্মিং পুগ্গলো? যথা চ সভাগৰিনিব্ভোগতো ৰেদনাদযো সব্বধম্মা, অরূপা ৰা পন চত্তারো খন্ধা, নিব্বানমেৰ ৰা ‘‘অঞ্ঞত্র রূপা’’তি ৰত্তুং ৰট্টতি, কিং তে এৰং পুগ্গলো? যথা চ চিত্তসমুট্ঠানানং রূপানং নিস্সযৰসেন ‘‘ৰেদনায রূপং…পে… ৰিঞ্ঞাণস্মিং রূপ’’ন্তি ৰত্তুং ৰট্টতি, কিং তে এৰং পুগ্গলোতি? সব্বানুযোগেসু পন উচ্ছেদদিট্ঠিভযেন চেৰ সমযৰিরোধেন চ পটিক্খেপো পরৰাদিস্স. সেসমেত্থ অত্থতো পাকটমেৰ. ধম্মতো পনেত্থ সত্তপঞ্ঞাসায সচ্চিকট্ঠেসু একেকস্মিং চত্তারি চত্তারি কত্ৰা নিগ্গহৰসেন অট্ঠৰীসাধিকানি দ্ৰে পঞ্চকসতানি দস্সিতানি. পরৰাদীপক্খেপি পটিকম্মৰসেন তত্তকানেৰ. যা পনেত্থ অত্থি পুগ্গলোতি ৰুত্তে সকৰাদিস্স পটিঞ্ঞা, সা সুত্তে আগতেন সম্মুতিৰসেন. যো রূপং পুগ্গলোতিআদীসু পটিক্খেপো, সো সক্কাযদিট্ঠিপঞ্হস্স ঠপনীযত্তা. পরৰাদিস্স পটিকম্মং ছলৰসেনেৰাতি.
চতুক্কনযসংসন্দনং.
নিট্ঠিতা চ সংসন্দনকথা.
৮. লক্খণযুত্তিৰণ্ণনা
৫৩. ইদানি লক্খণযুত্তি নাম হোতি. তত্থ যস্মা ঠপেত্ৰা নিব্বানং সেসো সচ্চিকট্ঠপরমত্থো পচ্চযপটিবদ্ধতায সপ্পচ্চযো, পচ্চযেহি সমাগম্ম কতত্তা সঙ্খতো, উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝনতো সদা অভাৰতো অসস্সতো, উপ্পত্তিকারণসঙ্খাতস্স নিমিত্তস্স অত্থিতায সনিমিত্তো, নিব্বানং ৰুত্তপ্পকারাভাৰতো অপ্পচ্চযং অসঙ্খতং সস্সতং অনিমিত্তন্তি ইদং সচ্চিকট্ঠস্স লক্খণং. তস্মা যদি পুগ্গলোপি সচ্চিকট্ঠপরমত্থোৰ তস্সাপি ইমিনা লক্খণেন ভৰিতব্বন্তি সন্ধায পুগ্গলো সপ্পচ্চযোতিআদযো অট্ঠপি অনুযোগা সকৰাদিস্স, পটিক্খেপো পরৰাদিস্স. আজানাহি নিগ্গহন্তিআদি পনেত্থ সঙ্খিত্তং. এৰমেতানি সকৰাদীপক্খে অনুলোমপচ্চনীকে অনুলোমমত্তৰসেন অট্ঠ পঞ্চকানি ৰেদিতব্বানি.
৫৪. পরৰাদীপক্খেপি পচ্চনীকানুলোমে পচ্চনীকমত্তৰসেন অট্ঠেৰ. তত্থ যস্মা পরৰাদিনা সুত্তৰসেন সম্মুতিসচ্চং সাধিতং, সম্মুতিযা চ সপ্পচ্চযাদিভাৰো নত্থি, তস্মা যাথাৰতো চ পটিক্খেপো সকৰাদিস্স. ছলৰসেন পন ৰত্তব্বং ‘‘আজানাহি পটিকম্ম’’ন্তিআদি সব্বং ইধাপি সঙ্খিত্তমেৰ.
লক্খণযুত্তিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. ৰচনসোধনৰণ্ণনা
৫৫-৫৯. ইদানি ৰচনসোধনং হোতি. তত্থ যদেতং পুগ্গলো উপলব্ভতীতি ৰচনং, তং সোধেতুং পুগ্গলো উপলব্ভতি, উপলব্ভতি পুগ্গলোতি. পুচ্ছা সকৰাদিস্স. তস্সত্থো – যদেতং পুগ্গলো উপলব্ভতীতি পদদ্ৰযং, তং একত্থং ৰা ভৰেয্য নানত্থং ৰা. যদি তাৰ নানত্থং, যথা অঞ্ঞং রূপং, অঞ্ঞা ৰেদনা, এৰং অঞ্ঞো পুগ্গলো, অঞ্ঞো উপলব্ভতীতি আপজ্জতি. অথেকত্থং, যথা যং চিত্তং তং মনো, এৰং স্ৰেৰ পুগ্গলো, সো উপলব্ভতীতি আপজ্জতি. তেন তং ৰদামি ‘‘যদি তে যো পুগ্গলো, সো উপলব্ভতি, এৰং সন্তে যো যো উপলব্ভতি, সো সো পুগ্গলোতি আপজ্জতি, কিং সম্পটিচ্ছসি এত’’ন্তি? ততো পুগ্গলৰাদী যস্মা পুগ্গলস্স উপলব্ভতং ইচ্ছতি, ন উপলব্ভমানানম্পি রূপাদীনং পুগ্গলভাৰং, তস্মা পুগ্গলো উপলব্ভতি, উপলব্ভতি কে হি চি পুগ্গলো কে হি চি ন পুগ্গলোতিআদিমাহ. তস্সত্থো – মম পুগ্গলো অত্থি পুগ্গলোতি সত্থু ৰচনতো উপলব্ভতি. যো পন উপলব্ভতি, ন সো সব্বো পুগ্গলো, অথ খো কে হি চি পুগ্গলো কে হি চি ন পুগ্গলোতি. তত্থ কো-কারত্থে কে-কারো, হি-কারো চ নিপাতমত্তো. কোচি পুগ্গলো, কোচি ন পুগ্গলোতি অযং পনেত্থ অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – পুগ্গলোপি হি রূপাদীসুপি যো কোচি ধম্মো উপলব্ভতিযেৰ, তত্থ পুগ্গলোৰ পুগ্গলো. রূপাদীসু পন কোচিপি ন পুগ্গলোতি. ততো তং সকৰাদী আহ – পুগ্গলো কে হি চি উপলব্ভতি কে হি চি ন উপলব্ভতীতি. তস্সত্থো – পুগ্গলো উপলব্ভতীতি পদদ্ৰযস্স অত্থতো একত্তে যদি উপলব্ভতীতি অনুঞ্ঞাতো ধম্মো পুগ্গলতো অনঞ্ঞোপি কোচি পুগ্গলো কোচি ন পুগ্গলো, পুগ্গলোপি তে কোচি উপলব্ভতি, কোচি ন উপলব্ভতীতি আপজ্জতি, কিং সম্পটিচ্ছসি এতন্তি? সো পুগ্গলস্স অনুপলদ্ধিং অনিচ্ছন্তো ন হেৰন্তি পটিক্খিপতি. ইতো পরং ‘‘আজানাহি নিগ্গহ’’ন্তিআদি সব্বং সঙ্খিত্তং. ৰিত্থারতো পন ৰেদিতব্বং. পুগ্গলো সচ্চিকট্ঠোতিআদীসুপি এসেৰ নযো. সব্বানি হেতানি উপলব্ভতিৰেৰচনানেৰ, অপিচ যস্মা ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতিসচ্চিকট্ঠপরমত্থেনা’’তি অযং পুগ্গলৰাদিনো পটিঞ্ঞা, তস্মাস্স যথেৰ পুগ্গলো উপলব্ভতীতি লদ্ধি, এৰমেৰং পুগ্গলো সচ্চিকট্ঠোতিপি আপজ্জতি. যা পনস্স পুগ্গলো অত্থীতি লদ্ধি, তস্সা ৰিজ্জমানোতিৰেৰচনমেৰ, তস্মা সব্বানিপেতানি ৰচনানি সোধিতানি.
৬০. তত্থ যং অৰসানে ‘‘পুগ্গলো অত্থি, অত্থি ন সব্বো পুগ্গলো’’তিআদি ৰুত্তং, তত্রাযমধিপ্পাযো – যঞ্হেতং পরৰাদিনা ‘‘পুগ্গলো অত্থি, অত্থি কেহিচি পুগ্গলো, কেহিচি ন পুগ্গলো’’তি ৰুত্তং, তং যস্মা অত্থতো পুগ্গলো অত্থি, অত্থি ন সব্বো পুগ্গলোতি এত্তকং হোতি, তস্মা নং সকৰাদী সম্পটিচ্ছাপেত্ৰা ইদানি নং এৰং অনুযুঞ্জতি. তযা হি ‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তি ৰচনমত্তং নিস্সায ‘‘পুগ্গলো অত্থী’’তি লদ্ধি গহিতা, যথা চ ভগৰতা এতং ৰুত্তং, তথা ‘‘সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খস্সু, মোঘরাজা, সদা সতো’’তিআদিনা (সু. নি. ১১২৫) নযেন ‘‘নত্থী’’তিপি ৰুত্তং, তস্মা যথেৰ তে ‘‘পুগ্গলো অত্থি, অত্থি ন সব্বো পুগ্গলো’’তি লদ্ধি, তথা পুগ্গলো নত্থি, নত্থি ন সব্বো পুগ্গলোতিপি আপজ্জতি, কিং এতং সম্পটিচ্ছসীতি? অথ নং অসম্পটিচ্ছন্তো ন হেৰাতি পটিক্খিপতি. সেসমেত্থ নিগ্গহাদিৰিধানং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বন্তি.
ৰচনসোধনৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.