১. কুসলত্তিকৰণ্ণনা
১. পটিচ্চৰারৰণ্ণনা
১. পচ্চযানুলোমং
(১.) ৰিভঙ্গৰারো
৫৩. ইদানি যা এতা পণ্ণত্তিৰারে কুসলত্তিকং নিস্সায হেতুপচ্চযাদিৰসেন একূনপঞ্ঞাসং আদিং কত্ৰা নযমত্তং দস্সেন্তেন অপরিমাণা পুচ্ছা দস্সিতা. তত্থ কুসলাকুসলাদীনং সহুপ্পত্তিযা অভাৰতো যা পুচ্ছা ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ অকুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা’’তি এৰং ৰিস্সজ্জনং ন লভন্তি. তা পহায যা ৰিস্সজ্জনং লভন্তি, তাযেৰ ৰিস্সজ্জেতুং অযং কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযাতিআদিনা নযেন পটিচ্চৰারস্স নিদ্দেসৰারো আরদ্ধো.
তত্থ সিযা – সচে ইমা হেতুপচ্চযাদিৰসেন একূনপঞ্ঞাসং পুচ্ছা সব্বসো ৰিস্সজ্জনং ন লভন্তি, অথ কস্মা দস্সিতা? ননু যা লভন্তি, তাযেৰ দস্সেতব্বাতি? আম, দস্সেতব্বা সিযুং. তথা দস্সিযমানা পন সব্বেসু তিকদুকপট্ঠানাদীসু একেকস্মিং তিকে, দুকে, দুকতিকে, তিকদুকে, তিকতিকে, দুকদুকে চ সঙ্খেপং অকত্ৰা দস্সেতব্বাযেৰ ভৰেয্যুং. কস্মা? যস্মা যা কুসলত্তিকে লভন্তি, ন তাযেৰ ৰেদনাত্তিকাদীসু. ধম্মানুলোমপচ্চনীযে চ তিকপট্ঠানে ৰিতক্কত্তিকপীতিত্তিকানং ৰিস্সজ্জনে সব্বাপেতা ৰিস্সজ্জনং লভন্তি, তস্মা উক্কট্ঠপরিচ্ছেদেন একেকস্মিং তিকে যত্তকাহি পুচ্ছাহি ভৰিতব্বং সব্বা কুসলত্তিকে দস্সিতা. এৰং দস্সিতাসু হি যা তত্থ ৰিস্সজ্জনং ন লভন্তি, তা পহায যা লভন্তি, তা ৰুচ্চমানা সক্কা সুখেন ৰিজানিতুন্তি সুখেন ৰিজাননত্থং সব্বাপি কুসলত্তিকে দস্সিতা. যা পনেত্থ ৰিস্সজ্জনং ন লভন্তি, তা পহায যা লভন্তি, তাযেৰ ৰিস্সজ্জিতাতি ৰেদিতব্বা.
তত্থ কুসলং ধম্মং পটিচ্চাতি চতুভূমককুসলধম্মেসু ৰেদনাক্খন্ধাদিভেদং একং ধম্মং পটিচ্চ পটিগন্ত্ৰা সহুপ্পত্তিসঙ্খাতেন সদিসভাৰেন পত্ৰা, তেন সদ্ধিং একতো উপ্পত্তিভাৰং উপগন্ত্ৰাতি অত্থো. কুসলো ধম্মোতি চতুভূমককুসলধম্মেসুযেৰ সঞ্ঞাক্খন্ধাদিভেদো একো ধম্মো. উপ্পজ্জতীতি উপ্পাদতো যাৰ নিরোধগমনা উদ্ধং পজ্জতি, নিব্বত্ততীতিপি অত্থো. অত্তানং লভতি, উপ্পাদাদযো তযোপি খণে পাপুণাতীতি ৰুত্তং হোতি. হেতুপচ্চযাতি কুসলহেতুনা হেতুপচ্চযভাৰং সাধেন্তেন.
এৰং ‘‘উপ্পজ্জেয্যা’’তি পুচ্ছায ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৰিস্সজ্জনং ৰত্ৰা ইদানি যং ধম্মং পটিচ্চ যো ধম্মো উপ্পজ্জতি, তং ধম্মং খন্ধৰসেন দস্সেতুং কুসলং একং খন্ধন্তিআদিমাহ. তত্থ একন্তি ৰেদনাদীসু চতূসু যংকিঞ্চি একং. তযো খন্ধাতি যো যো পচ্চযভাৰেন গহিতো, তং তং ঠপেত্ৰা অৰসেসা তযো খন্ধা. তযো খন্ধেতি ৰেদনাদীসু যো একো খন্ধো উপ্পজ্জতীতি গহিতো, তং ঠপেত্ৰা সেসে তযো. দ্ৰে খন্ধেতি ৰেদনাসঞ্ঞাদুকাদীসু ছসু দুকেসু যেকেচি দ্ৰে খন্ধে পটিচ্চ. দ্ৰে খন্ধাতি যে যে পচ্চযভাৰেন গহিতা, তে তে ঠপেত্ৰা অৰসেসা দ্ৰে খন্ধা কুসলহেতুনা হেতুপচ্চযভাৰং সাধেন্তেন উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো.
যস্মা পন একো খন্ধো একস্সেৰ দ্ৰিন্নংযেৰ ৰা, দ্ৰে ৰা পন একস্সেৰ পচ্চযো নাম নত্থি, তস্মা ‘‘একং খন্ধং পটিচ্চ একো খন্ধো, একং খন্ধং পটিচ্চ দ্ৰে খন্ধা, দ্ৰে খন্ধে পটিচ্চ একো খন্ধো’’তি ন ৰুত্তং. কুসলং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো ধম্মো উপ্পজ্জতীতিআদীসুপি ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. চিত্তসমুট্ঠানং রূপন্তি ইদং পটিচ্চত্থস্স সহজাতত্থত্তা যং কুসলেন সহজাতঞ্চেৰ হেতুপচ্চযঞ্চ লভতি, তং দস্সেতুং ৰুত্তং. পরতোপি এৰরূপেসু ঠানেসু অযমেৰ নযো.
ৰিপাকাব্যাকতং কিরিযাব্যাকতন্তি এত্থ হেতুপচ্চযাভাৰতো অহেতুকং, রূপেন সদ্ধিং অনুপ্পত্তিতো আরুপ্পৰিপাকঞ্চ ন গহেতব্বং. পটিসন্ধিক্খণেতি কটত্তারূপসঙ্খাতস্স অব্যাকতস্স অব্যাকতং পটিচ্চ উপ্পত্তিদস্সনত্থং ৰুত্তং. ৰিপাকাব্যাকতন্তি তস্মিং খণে ৰিজ্জমানাব্যাকতৰসেন ৰুত্তং. খন্ধে পটিচ্চ ৰত্থু, ৰত্থুং পটিচ্চ খন্ধাতি ইদং কটত্তারূপগ্গহণেন ৰত্থুম্হি গহিতেপি ৰত্থুং পটিচ্চ খন্ধানং উপ্পত্তিদস্সনত্থং ৰুত্তং.
একং মহাভূতন্তিআদি রূপাব্যাকতং পটিচ্চ রূপাব্যাকতস্স উপ্পত্তিদস্সনত্থং ৰুত্তং. একং খন্ধন্তিআদীসু ৰুত্তনযেনেৰ পনেত্থ অত্থযোজনা ৰেদিতব্বা. এৰং রূপাব্যাকতম্হি ভূতে পটিচ্চ ভূতানং উপ্পত্তিং ৰত্ৰা ইদানি ভূতে পটিচ্চ উপাদারূপানং উপ্পত্তিং দস্সেতুং মহাভূতে পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানন্তিআদি ৰুত্তং. এৰং সন্তে উপাদারূপন্তি এত্তকমেৰ ৰত্তব্বং, ইতরদ্ৰযং কস্মা ৰুত্তন্তি? মহাভূতেপি পটিচ্চ উপ্পত্তিদস্সনত্থং. যঞ্হি হেট্ঠা ‘‘চিত্তসমুট্ঠানঞ্চ রূপং কটত্তা চ রূপ’’ন্তি দস্সিতং, তং ন কেৰলং খন্ধেযেৰ চ পটিচ্চ উপ্পজ্জতি, মহাভূতেপি পন পটিচ্চ উপ্পজ্জতীতি দস্সনত্থমিদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তত্থ চিত্তসমুট্ঠানং পৰত্তেযেৰ, কটত্তারূপং পটিসন্ধিযম্পি. উপাদারূপন্তি তস্সেৰ উভযস্স ৰিসেসনং.
কুসলে খন্ধে চ মহাভূতে চ পটিচ্চাতি এত্থ চিত্তসমুট্ঠানাৰ মহাভূতা গহিতা. চিত্তসমুট্ঠানং রূপন্তি এত্থ পন ভূতরূপম্পি উপাদারূপম্পি গহিতং. ‘‘একং মহাভূতং পটিচ্চ তযো মহাভূতা’’তিআদিনা নযেন হি ভূতরূপম্পি খন্ধে চ মহাভূতে চ পটিচ্চ উপ্পজ্জতি. মহাভূতে পটিচ্চ উপাদারূপন্তি ৰুত্তনযেন উপাদারূপম্পি. অকুসলঞ্চ অব্যাকতঞ্চাতি পঞ্হাৰিস্সজ্জনেসুপি এসেৰ নযো. এৰং হেতুপচ্চযে নৰ পুচ্ছা ৰিস্সজ্জিতা. এতাযেৰ হি এত্থ লব্ভন্তি, সেসা চত্তালীস মোঘপুচ্ছাতি ন ৰিস্সজ্জিতা. ইমিনা উপাযেন আরম্মণপচ্চযাদীসুপি পুচ্ছাৰিস্সজ্জনানং অত্থো ৰেদিতব্বো. তত্থ তত্থ পন ৰিচারেতব্বযুত্তকমেৰ ৰিচারযিস্সাম.
৫৪. আরম্মণপচ্চযে তাৰ রূপস্স আরম্মণপচ্চযৰসেন অনুপ্পত্তিতো তাসু নৰসু রূপমিস্সকা পহায তিস্সোৰ পুচ্ছা ৰিস্সজ্জিতা. তেনেৰ চ কারণেন ‘‘ৰত্থুং পটিচ্চ খন্ধা’’তি ৰত্ৰা ‘‘খন্ধে পটিচ্চ ৰত্থূ’’তি ন ৰুত্তং. ন হি তং আরম্মণপচ্চযেন উপ্পজ্জতি.
৫৫. অধিপতিপচ্চযে ৰিপাকাব্যাকতন্তি লোকুত্তরমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. তেনেৰেত্থ ‘‘পটিসন্ধিক্খণে’’তি ন গহিতং. সেসং হেতুপচ্চযসদিসমেৰ.
৫৬. অনন্তরসমন্তরেসুপি রূপং ন লব্ভতীতি আরম্মণপচ্চযে ৰিয তিস্সোৰ পুচ্ছা.
৫৭. সহজাতপচ্চযে পটিসন্ধিক্খণেতি পঞ্চৰোকারে পটিসন্ধিৰসেন ৰুত্তং. হেট্ঠা পন পচ্চযৰিভঙ্গে ‘‘ওক্কন্তিক্খণে’’তি আগতং তম্পি ইমিনা সদ্ধিং অত্থতো একং, ব্যঞ্জনমত্তমেৰ হেত্থ নানন্তি. অপিচ ‘‘তিণ্ণং সন্নিপাতা গব্ভস্স অৰক্কন্তি হোতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৮) ৰচনতো ওক্কন্তীতি পঞ্চৰোকারপটিসন্ধিযাৰেতং নামং. পটিসন্ধীতি সব্বভৰসাধারণং. ইধ পন ‘‘কটত্তা চ রূপ’’ন্তিআদিৰচনতো পঞ্চৰোকারপটিসন্ধিযেৰ অধিপ্পেতা. সা হি রূপস্সপি অরূপস্সপি পচ্চযভাৰঞ্চেৰ পচ্চযুপ্পন্নভাৰঞ্চ সঙ্গণ্হাতি, তস্মা পরিপুণ্ণৰিস্সজ্জনা হোতীতি গহিতা. বাহিরং একং মহাভূতন্তি অনিন্দ্রিযবদ্ধেসু পথৰীপাসাণাদীসু মহাভূতং সন্ধায ৰুত্তং. পচ্চযৰিভঙ্গৰারস্মিঞ্হি চত্তারো মহাভূতাতি অজ্ঝত্তিকঞ্চ বাহিরঞ্চ একতো কত্ৰা গহিতং. সঙ্খেপদেসনা হি সা. অযং পন ৰিত্থারদেসনা, তস্মা সব্বং ৰিভজিত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘বাহিরং একং মহাভূত’’ন্তিআদিমাহ. অসঞ্ঞসত্তানং একং মহাভূতং পটিচ্চাতি দ্ৰিসন্ততিসমুট্ঠানভূতৰসেন ৰুত্তং. মহাভূতে পটিচ্চ কটত্তারূপন্তি ইদং পন কম্মসমুট্ঠানৰসেনেৰ ৰুত্তং. উপাদারূপন্তি উতুসমুট্ঠানৰসেনেৰ.
৫৮. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযে খন্ধে পটিচ্চ ৰত্থু, ৰত্থুং পটিচ্চ খন্ধাতি চতুন্নম্পি খন্ধানং একতো ৰত্থুনা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতং দস্সেতুং ৰুত্তং.
৫৯. নিস্সযপচ্চযে যস্মা পটিচ্চত্থো নাম সহজাতত্থো, তস্মা যা হেট্ঠা পচ্চযৰিভঙ্গৰারে চক্খাযতনাদীনং নিস্সযপচ্চযতা দস্সিতা, ন সা গহিতা. চক্খাযতনাদীনি হি পুরেজাতানি হুত্ৰা পচ্চযা হোন্তি, ইধ সহজাতমেৰ লব্ভতি. তেনেৰ ৰুত্তং – ‘‘নিস্সযপচ্চযো সহজাতপচ্চযসদিসো’’তি.
৬০. উপনিস্সযপচ্চযে রূপস্স উপনিস্সযপচ্চযাভাৰা তীণেৰ ৰিস্সজ্জনানি লব্ভন্তি, তেন ৰুত্তং ‘‘আরম্মণপচ্চযসদিস’’ন্তি. তত্থ কিঞ্চাপি ন সব্বে কুসলাকুসলাব্যাকতা আরম্মণূপনিস্সযং লভন্তি, যে পন লভন্তি, তেসং ৰসেনেতং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
৬১. পুরেজাতপচ্চযে ৰত্থুং পুরেজাতপচ্চযাতি ৰত্থুং পটিচ্চ ৰত্থুনা পুরেজাতপচ্চযতং সাধেন্তেন উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. ৰিপাকাব্যাকতং একং খন্ধন্তি এত্থ যং ৰিপাকাব্যাকতস্স ৰত্থু ওক্কন্তিক্খণে সহজাতপচ্চযো হোতি, তং পুরেজাতপচ্চযভাজনিযত্তা ইধ ন গহেতব্বং. যেপি কুসলাদযো আরুপ্পে পুরেজাতপচ্চযং ন লভন্তি, তেপি পুরেজাতপচ্চযভাজনিযতোযেৰ ইধ ন গহেতব্বা. আরম্মণং পন নিযমতো পুরেজাতপচ্চযভাৰং ন লভতি. রূপাযতনাদীনি হি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনংযেৰ পুরেজাতপচ্চযতং সাধেন্তি, মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা অতীতানাগতানিপি আরম্মণং হোন্তিযেৰ. তস্মা ইধ ন গহিতং. খন্ধৰসেন হি অযং দেসনা, ন ৰিঞ্ঞাণধাতুৰসেন. ‘‘ৰিপাকাব্যাকতং একং খন্ধ’’ন্তি দেসনায চ সব্বাপি ৰিঞ্ঞাণধাতুযো গহিতা, ন চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুআদযো এৰাতি.
পচ্ছাজাতো কুসলাকুসলানং পচ্চযো ন হোতি, অব্যাকতস্সপি উপত্থম্ভকোৰ ন জনকো, তস্মা ‘‘উপ্পজ্জতি পচ্ছাজাতপচ্চযা’’তি এৰং ৰত্তব্বো একধম্মোপি নত্থীতি পচ্ছাজাতপচ্চযৰসেন ৰিস্সজ্জনং ন কতং.
৬২. আসেৰনপচ্চযে কামং সব্বা কিরিযা আসেৰনপচ্চযং ন লভন্তি, লব্ভমানৰসেন পন ‘‘কিরিযাব্যাকত’’ন্তি ৰুত্তং. তস্মা জৰনকিরিযাৰেত্থ গহিতাতি ৰেদিতব্বা.
৬৩. কম্মপচ্চযে কুসলাকুসলেসু একক্খণিকো কম্মপচ্চযো ৰেদিতব্বো, তথা কিরিযাব্যাকতে. ৰিপাকাব্যাকতে পন নানাক্খণিকোপি, তথা পটিসন্ধিক্খণে মহাভূতানং. চিত্তসমুট্ঠানানং পন একক্খণিকো. কটত্তারূপানং নানাক্খণিকোৰ তথা অসঞ্ঞসত্তরূপানং. কটত্তারূপং পনেত্থ জীৰিতিন্দ্রিযং. সেসং ন একন্ততো কম্মসমুট্ঠানত্তা উপাদারূপন্তি ৰুত্তং. এৰং সন্তেপি ইধ কম্মসমুট্ঠানমেৰ অধিপ্পেতং.
৬৪. ৰিপাকপচ্চযে কুসলাকুসলং কিরিযঞ্চ ন লব্ভতীতি অব্যাকতৰসেনেৰ ৰিস্সজ্জনং কতং. চিত্তসমুট্ঠানন্তি ৰিপাকচিত্তসমুট্ঠানমেৰ. কটত্তারূপন্তি যথালাভৰসেন ইন্দ্রিযরূপঞ্চ ৰত্থুরূপঞ্চ. উপাদারূপন্তি তদৰসেসং তস্মিং সমযে ৰিজ্জমানকং উপাদারূপং.
৬৫. আহারপচ্চযে সব্বেসম্পি কুসলাদীনং খন্ধানং চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চ অরূপাহারৰসেন উপ্পত্তি ৰেদিতব্বা, তথা পটিসন্ধিক্খণে মহাভূতানং. চিত্তসমুট্ঠানন্তি ভৰঙ্গাদিচিত্তসমুট্ঠানং. আহারসমুট্ঠানন্তি কবল়ীকারাহারসমুট্ঠানং. চিত্তসমুট্ঠানন্তি কুসলাকুসলচিত্তসমুট্ঠানমেৰ. পচ্চযৰিভঙ্গৰারে আহারপটিপাটিযা পঠমং কবল়ীকারো আহারো দস্সিতো, ইধ পন কুসলং ধম্মন্তি পুচ্ছাৰসেন পঠমং অরূপাহারা দস্সিতাতি ৰেদিতব্বা.
৬৬. ইন্দ্রিযপচ্চযে পচ্চযৰিভঙ্গে ইন্দ্রিযপটিপাটিযা পঠমং চক্খুন্দ্রিযাদীনি দস্সিতানি, ইধ পন কুসলাদিপুচ্ছাৰসেন পঠমং অরূপিন্দ্রিযানং পচ্চযতা দস্সিতা. তত্থ কুসলাদীসু যথালাভৰসেন অরূপিন্দ্রিযা গহেতব্বা. অসঞ্ঞসত্তানং ভূতরূপেসুপি জীৰিতিন্দ্রিযন্তি.
৬৭. ঝানমগ্গপচ্চযেসু হেতুপচ্চযসদিসমেৰ ৰিস্সজ্জনং, তেনেৰেত্থ ‘‘হেতুপচ্চযসদিস’’ন্তি ৰুত্তং.
৬৮. সম্পযুত্তপচ্চযে ৰিস্সজ্জনং আরম্মণপচ্চযগতিকং, তেনেৰেত্থ ‘‘আরম্মণপচ্চযসদিস’’ন্তি ৰুত্তং.
৬৯. ৰিপ্পযুত্তপচ্চযে ৰত্থুং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযাতি ৰত্থুং পটিচ্চ ৰিপ্পযুত্তপচ্চযা, ৰত্থুনা ৰিপ্পযুত্তপচ্চযতং সাধেন্তেন উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. খন্ধে ৰিপ্পযুত্তপচ্চযাতি খন্ধে পটিচ্চ ৰিপ্পযুত্তপচ্চযা, খন্ধেহি ৰিপ্পযুত্তপচ্চযতং সাধেন্তেহি উপ্পজ্জতীতি অত্থো. খন্ধা ৰত্থুং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযাতি ৰত্থুং পটিচ্চ খন্ধা ৰিপ্পযুত্তপচ্চযা. ৰত্থুনা ৰিপ্পযুত্তপচ্চযতং সাধেন্তেন উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. চিত্তসমুট্ঠানরূপং খন্ধে ৰিপ্পযুত্তপচ্চযাতি খন্ধে পটিচ্চ ৰিপ্পযুত্তপচ্চযা চিত্তসমুট্ঠানং রূপং খন্ধেহি ৰিপ্পযুত্তপচ্চযতং সাধেন্তেহি উপ্পজ্জতীতি অত্থো. সেসৰিস্সজ্জনেসুপি ৰত্থুং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযাতিআদীসুপি ৰুত্তনযেনেৰত্থো ৰেদিতব্বো. ৰিপাকাব্যাকতে চেত্থ ৰত্থুগ্গহণেন চক্খাদীনি সঙ্গহিতব্বানি. একং মহাভূতন্তিআদি রূপাব্যাকতস্স পচ্চযভাৰং দস্সেতুং ৰুত্তং. চিত্তসমুট্ঠানন্তি অব্যাকতচিত্তসমুট্ঠানম্পি কুসলাকুসলচিত্তসমুট্ঠানম্পি.
৭০. অত্থিপচ্চযে সব্বং সহজাতপচ্চযগতিকং. তেনেৰেত্থ ‘‘সহজাতপচ্চযসদিস’’ন্তি ৰুত্তং.
৭১-৭২. নত্থিৰিগতা আরম্মণপচ্চযগতিকা, অৰিগতং সহজাতগতিকং. তেনেৰেত্থ ‘‘আরম্মণপচ্চযসদিসং, সহজাতপচ্চযসদিস’’ন্তি ৰুত্তং. ইমে তেৰীসতি পচ্চযাতি সঙ্খিপিত্ৰা দস্সিতানং ৰসেনেতং ৰুত্তং. ৰিত্থারেতব্বাতি যা পুচ্ছা ৰিস্সজ্জনং লভন্তি, তাসং ৰসেন ৰিত্থারেতব্বা. অযং হেতুপচ্চযং আদিং কত্ৰা একমূলকে পচ্চযানুলোমে পটিচ্চৰারস্স কুসলত্তিকৰিস্সজ্জনে অত্থৰণ্ণনা.
(২.) সঙ্খ্যাৰারো
৭৩. ইদানি যে এত্থ হেতুপচ্চযাদীসু একেকস্মিং পচ্চযে ৰিস্সজ্জনৰারা লদ্ধা, তে গণনৰসেন দস্সেতুং হেতুযা নৰাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ হেতুযা নৰাতি হেতুপচ্চযে নৰ পুচ্ছাৰিস্সজ্জনৰারা হোন্তি. সেয্যথিদং – কুসলেন কুসলং, কুসলেন অব্যাকতং, কুসলেন কুসলাব্যাকতং; অকুসলেন অকুসলং, অকুসলেন অব্যাকতং, অকুসলেন অকুসলাব্যাকতং, অব্যাকতেন অব্যাকতং, কুসলাব্যাকতেন অব্যাকতং, অকুসলাব্যাকতেন অব্যাকতন্তি.
আরম্মণে তীণীতি কুসলেন কুসলং, অকুসলেন অকুসলং, অব্যাকতেন অব্যাকতং. অধিপতিযা নৰাতি হেতুযা ৰুত্তসদিসাৰ. দ্ৰাদসসু হি পচ্চযেসু নৰ নৰাতি ৰুত্তং. সব্বেসুপি পুচ্ছাৰিস্সজ্জনানি হেতুপচ্চযসদিসানেৰ. ৰিভঙ্গে পন অত্থি ৰিসেসো. দসসু পচ্চযেসু তীণি তীণীতি ৰুত্তং. সব্বেসুপি পুচ্ছাৰিস্সজ্জনানি আরম্মণসদিসানেৰ. ৰিভঙ্গে পন অত্থি ৰিসেসো. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযস্মিঞ্হি অব্যাকতপদস্স ৰিস্সজ্জনে রূপম্পি লব্ভতি, তথা পুরেজাতপচ্চযে. আসেৰনপচ্চযে ৰিপাকানি চেৰ ৰীথিচিত্তানি চ ন লব্ভন্তি. ৰিপাকে একন্তি অব্যাকতমেৰ. এৰমেত্থ সঙ্খেপতো নৰ তীণি একন্তি, তিৰিধোৰ ৰারপরিচ্ছেদো. ৰিত্থারতো দ্ৰাদস নৰকা, দস তিকা, একং এককন্তি সব্বেসুপি তেৰীসতিযা পচ্চযেসু একূনচত্তালীসাধিকং ৰারসতং হোতি, একূনচত্তালীসাধিকঞ্চ পুচ্ছাসতং. একূনচত্তালীসাধিকং পুচ্ছাৰিস্সজ্জনসতন্তিপি তস্সেৰ নামং.
৭৪. এৰং হেতুপচ্চযাদিকে একমূলকে গণনং দস্সেত্ৰা ইতো পরেসু দুমূলকাদীসু ৰিত্থারদেসনং সঙ্খিপিত্ৰা একমূলকে দস্সিতায দেসনায লব্ভমানগণনঞ্ঞেৰ আদায ৰারপরিচ্ছেদং দস্সেতুং দুমূলকে তাৰ হেতুপচ্চযা আরম্মণে তীণীতিআদিমাহ. তত্রিদং লক্খণং – বহুগণনোপি পচ্চযো অবহুগণনেন সদ্ধিং যুত্তো তেন সমানগণনোৰ হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘হেতুপচ্চযা আরম্মণে তীণী’’তি. হেতুআরম্মণদুকে আরম্মণে ৰুত্তানি তীণেৰ ৰিস্সজ্জনানি লব্ভন্তীতি অত্থো. সমানগণনো পন সমানগণনেন সদ্ধিং যুত্তো অপরিহীনগণনোৰ হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘হেতুপচ্চযা অধিপতিযা নৰা’’তি. হেতাধিপতিদুকে নৰেৰ ৰিস্সজ্জনানি লব্ভন্তীতি অত্থো. ৰিপাকে একন্তি হেতুৰিপাকদুকে ৰিপাকে ৰুত্তং একমেৰ ৰিস্সজ্জনং লব্ভতীতি এৰং তাৰ দুমূলকে ৰারপরিচ্ছেদো ৰেদিতব্বো.
৭৫. তিমূলকাদীসুপি ইদমেৰ লক্খণং. তেনেৰাহ – হেতুপচ্চযা আরম্মণপচ্চযা অধিপতিযা তীণীতি. হেতারম্মণাধিপতি তিকে আরম্মণে ৰুত্তানি তীণেৰ ৰিস্সজ্জনানি লব্ভন্তীতি অত্থো. এৰং সব্বত্থ নযো নেতব্বো.
৭৬-৭৯. দ্ৰাদসমূলকে পন ৰিপাকপচ্চযো ন লব্ভতি, তস্মা আসেৰনপচ্চযা কম্মে তীণীতি ৰত্ৰা ৰিপাকং অপরামসিত্ৰা আহারে তীণীতি ৰুত্তং. তেরসমূলকাদীসুপি এসেৰ নযো. তে পন সঙ্খিপিত্ৰা তেৰীসতিমূলকোৰেত্থ দস্সিতো. সো দুৰিধো হোতি – সাসেৰনো ৰা সৰিপাকো ৰা. তত্থ পঠমং সাসেৰনো দস্সিতো, সো তীণেৰ ৰিস্সজ্জনানি লভতি. তেন ৰুত্তং ‘‘আসেৰনপচ্চযা অৰিগতে তীণী’’তি. সৰিপাকো পন আসেৰনং ন লভতি, তস্মা তং পহায ৰিপাকৰসেন গণনায দস্সনত্থং অনন্তরাযেৰ ‘‘হেতুপচ্চযা…পে… ৰিপাকপচ্চযা আহারে এক’’ন্তি একং নযং দস্সেত্ৰা পচ্ছা তেৰীসতিমূলকোৰ দস্সিতো. এতেসু পন দ্ৰীসু তেৰীসতিমূলকেসু কিঞ্চাপি একস্মিং ৰিপাকপচ্চযো নত্থি, একস্মিং আসেৰনপচ্চযো, পচ্ছাজাতপচ্চযো পন উভযত্থাপি. রুল়্হীসদ্দেন পনেতে তেৰীসতিমূলকাত্ৰেৰ ৰেদিতব্বা. তেসু সাসেৰনে আসেৰনস্স ৰসেন সব্বত্থ তীণেৰ ৰিস্সজ্জনানি, সৰিপাকে ৰিপাকপচ্চযস্স ৰসেন একমেৰাতি অযং হেতুপচ্চযং আদিং কত্ৰা একমূলকাদীসু গণনা.
যং পনেতং হেতুমূলকানন্তরং ‘‘আরম্মণে ঠিতেন সব্বত্থ তীণেৰ পঞ্হা’’তি ৰুত্তং, তং আরম্মণপচ্চযং আদিং কত্ৰা একমূলকেপি দুমূলকাদীসুপি সব্বত্থ আরম্মণপদে চেৰ আরম্মণেন সদ্ধিং সেসপচ্চযযোজনাসু চ যত্থ নৰহি ভৰিতব্বং, তত্থ তযোৰ পঞ্হা হোন্তীতি দস্সনত্থং ৰুত্তং. ৰিপাকপদে পন ৰিপাকপদেন সদ্ধিং সেসপচ্চযযোজনাসু চ একোৰ পঞ্হো হোতীতি. ইতি যং হেট্ঠা অৰোচুম্হ ‘‘বহুগণনোপি পচ্চযো অবহুগণনেন সদ্ধিং যুত্তো তেন সমানগণনো হোতী’’তি, তং সুৰুত্তমেৰ.
৮০-৮৫. ইদানি যে আরম্মণাদীনং পচ্চযানং ৰসেন একমূলকাদযো দস্সেতব্বা, তেসু একমূলকো তাৰ হেতুএকমূলকেনেৰ সদিসোতি একস্মিম্পি পচ্চযে ন দস্সিতো. আরম্মণপচ্চযৰসেন পন দুমূলকে গণনং দস্সেতুং আরম্মণপচ্চযা হেতুযা তীণি, অধিপতিযা তীণি…পে… অৰিগতে তীণীতি ৰুত্তং. এত্থ চ ‘‘আরম্মণপচ্চযা অধিপতিযা তীণি…পে… অৰিগতে তীণী’’তি ৰত্তব্বে যে হেতুপচ্চযাদযো পচ্চযা বহুগণনা, তেসং ঊনতরগণনেহি চ সমানগণনেহি চ সদ্ধিং সংসন্দনে যা গণনা লব্ভতি, তং দস্সেতুং আরম্মণপচ্চযস্স পুরিমভাগে ঠিতম্পি হেতুপচ্চযং পচ্ছিমভাগেৰ ঠপেত্ৰা ‘‘আরম্মণপচ্চযা হেতুযা তীণী’’তি ৰুত্তং. তেনেতং আৰি করোতি – আরম্মণপচ্চযো যেন যেন বহুতরগণনেন ৰা সমানগণনেন ৰা পচ্চযেন সদ্ধিং দুকতিকাদিভেদং গচ্ছতি, সব্বত্থ তীণেৰ পঞ্হাৰিস্সজ্জনানি ৰেদিতব্বানি. ৰিপাকপচ্চযেন পন সদ্ধিং সংসন্দনে একমেৰ লব্ভতি, তং ৰিপাকপচ্চযাদিকায গণনায আৰি ভৰিস্সতীতি ইধ ন দস্সিতং. যা চেসা দুমূলকে গণনা দস্সিতা, তিমূলকাদীসুপি এসাৰ গণনাতি আরম্মণপচ্চযৰসেন তিমূলকাদযো ন ৰিত্থারিতা.
ইদানি অধিপতিপচ্চযাদিৰসেন দুমূলকাদীসু গণনং দস্সেতুং অধিপতিপচ্চযা হেতুযা নৰাতিআদি ৰুত্তং. তত্থাপি ৰুত্তনযেনেৰ পচ্চযসন্নিৰেসো ৰেদিতব্বো. যথা চ অধিপতিপচ্চযা হেতুযা নৰ, এৰং সেসেসুপি হেতুনা সমানগণনাসু নৰেৰ. ইতি যো যো পচ্চযো আদিম্হি তিট্ঠতি, তেন তেন সদ্ধিং সমানগণনানং সংসন্দনে আদিম্হি ঠিতস্স ৰসেন গণনা হোতি. তেন পন সদ্ধিং ঊনতরগণনানং সংসন্দনে ঊনতরগণনানংযেৰ ৰসেন গণনা হোতীতি ৰেদিতব্বো. যথা চ আরম্মণপচ্চযৰসেন এৰং অধিপতিপচ্চযৰসেনাপি ততো পরেসং অনন্তরাদীনং ৰসেনাপি তিমূলকাদযো ন ৰিত্থারিতা. তস্মা দুমূলকে দস্সিতগণনাৰসেনেৰ সব্বত্থ সাধেতব্বা. তেনেৰ ৰুত্তং ‘‘একেকং পচ্চযং মূলকং কাতুন সজ্ঝাযমগ্গেন গণেতব্বা’’তি.
পচ্চযানুলোমৰণ্ণনা.
পটিচ্চৰারো
পচ্চযপচ্চনীযৰণ্ণনা
৮৬-৮৭. পচ্চযপচ্চনীযং পন যস্মা কুসলপদে ন লব্ভতি কুসলধম্মস্স হেতুপচ্চযেন ৰিনা অনুপ্পত্তিতো, তস্মা অকুসলং ধম্মং পটিচ্চাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ নহেতুপচ্চযাতি হেতুপচ্চযপটিক্খেপো হেতুপচ্চযং ৰিনা অঞ্ঞেন পচ্চযেন উপ্পজ্জতীতি অত্থো. ৰিচিকিচ্ছাসহগতো উদ্ধচ্চসহগতো মোহোতি অযঞ্হি সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চ সযং হেতুপচ্চযো হোতি, অঞ্ঞস্স পন সম্পযুত্তহেতুনো অভাৰা ন হেতুপচ্চযা উপ্পজ্জতীতি ঠপেত্ৰা হেতুপচ্চযং সেসেহি অত্তনো অনুরূপপচ্চযেহি উপ্পজ্জতি. ইমিনা নযেন সব্বপচ্চযপটিক্খেপেসু অত্থো ৰেদিতব্বো. অহেতুকং ৰিপাকাব্যাকতন্তি ইদং রূপসমুট্ঠাপকৰসেনেৰ ৰেদিতব্বং. অঞ্ঞেসুপি এৰরূপেসু এসেৰ নযো.
৮৮. নঅধিপতিপচ্চযে কামং অধিপতিপি অত্তনা সদ্ধিং দুতিযস্স অধিপতিনো অভাৰা নঅধিপতিপচ্চযং লভতি, যথা পন ৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহগতো মোহো অহেতুকো, ন তথা অধিপতযো এৰ নিরাধিপতি. ছন্দাদীসু পন অঞ্ঞতরং অধিপতিং অকত্ৰা কুসলাদীনং উপ্পত্তিকালে সব্বেপি কুসলাদযো নিরাধিপতিনো. তস্মা মোহং ৰিয ৰিসুং অধিপতিমত্তমেৰ অনুদ্ধরিত্ৰা সব্বসঙ্গাহিকৰসেন এসা ‘‘একং খন্ধং পটিচ্চ তযো খন্ধা’’তিআদিকা দেসনা কতাতি ৰেদিতব্বা.
৮৯. নানন্তরনসমনন্তরেসু নারম্মণে ৰিয রূপমেৰ পচ্চযুপ্পন্নং. তেন ৰুত্তং ‘‘নারম্মণপচ্চযসদিস’’ন্তি. সহজাতপচ্চযো পরিহীনো. যথা চেস, তথা নিস্সযঅত্থিঅৰিগতপচ্চযাপি. কিং কারণা? এতেহি ৰিনা কস্সচি অনুপ্পত্তিতো. সহজাতনিস্সযঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেপি হি পচ্চক্খায একোপি রূপারূপধম্মো নুপ্পজ্জতি, তস্মা তে পরিহীনা.
৯০. নঅঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযৰিভঙ্গে পটিসন্ধিক্খণে ৰিপাকাব্যাকতে খন্ধে পটিচ্চ কটত্তারূপন্তি হদযৰত্থুৰজ্জং ৰেদিতব্বং.
৯১. নউপনিস্সযপচ্চযৰিভঙ্গে রূপমেৰ পচ্চযুপ্পন্নং, তঞ্হি উপনিস্সযং ন লভতি. অরূপং পন কিঞ্চাপি আরম্মণূপনিস্সযপকতূপনিস্সযে ন লভেয্য, অনন্তরূপনিস্সযমুত্তকং পন নত্থি. তেন ৰুত্তং ‘‘নারম্মণপচ্চযসদিস’’ন্তি.
৯২. নপুরেজাতে চিত্তসমুট্ঠানরূপন্তি পঞ্চৰোকারৰসেন ৰুত্তং.
৯৩. নপচ্ছাজাতপচ্চযাতি এত্থ সহজাতপুরেজাতপচ্চযা সঙ্গহং গচ্ছন্তি. তস্মা সহজাতপচ্চযসদিসা এত্থ পাল়ি, সা নঅধিপতিপচ্চযে ৰিত্থারিতাতি ইধ সঙ্খিত্তা. নাসেৰনপচ্চযে কুসলাকুসলা পঠমজৰনৰসেন ৰেদিতব্বা, তথা কিরিযাব্যাকতং. পাল়ি পন ইধাপি নঅধিপতিপচ্চযে ৰিত্থারিতৰসেন ৰেদিতব্বা. তেনেৰাহ – ‘‘নপচ্ছাজাতপচ্চযম্পি নাসেৰনপচ্চযম্পি নাধিপতিপচ্চযসদিস’’ন্তি.
৯৪-৯৭. নকম্মপচ্চযে ৰিপাকচেতনা নানাক্খণিককম্মপচ্চযং লভতীতি ন গহিতা. নাহারপচ্চযে একচ্চং রূপমেৰ পচ্চযুপ্পন্নং, তথা নইন্দ্রিযপচ্চযে.
৯৮. নঝানপচ্চযে পঞ্চৰিঞ্ঞাণধম্মা চেৰ একচ্চঞ্চ রূপং পচ্চযুপ্পন্নং. পঞ্চৰিঞ্ঞাণস্মিঞ্হি ৰেদনা চ চিত্তেকগ্গতা চ দুব্বলত্তা উপনিজ্ঝানলক্খণং ন পাপুণন্তীতি ঝানপচ্চযে ন গহিতা.
৯৯-১০২. নমগ্গপচ্চযে অহেতুকৰিপাককিরিযঞ্চেৰ একচ্চঞ্চ রূপং পচ্চযুপ্পন্নং. নসম্পযুত্তনোনত্থিনোৰিগতেসু রূপমেৰ পচ্চযুপ্পন্নং. তেন ৰুত্তং ‘‘নারম্মণপচ্চযসদিস’’ন্তি.
১০৩. নহেতুযা দ্ৰেতি একমূলকগণনায যথাপাল়িমেৰ নিয্যাতি.
১০৪. দুমূলকে নহেতুপচ্চযা নারম্মণে একন্তি এত্থ কিঞ্চাপি বহুগণনেন সদ্ধিং ঊনতরগণনস্স সংসন্দনে ঊনতরগণনৰসেন নহেতুযা ৰিয দ্ৰীহি ভৰিতব্বং. নারম্মণৰসেন পন অরূপধম্মানং পরিহীনত্তা অব্যাকতং পটিচ্চ রূপাব্যাকতস্স উপ্পত্তিং সন্ধায ‘‘এক’’ন্তি ৰুত্তং. সব্বেসু এককেসুপি এসেৰ নযো. দ্ৰেতি ৰুত্তট্ঠানে পন নহেতুযা লদ্ধৰসেন ৰারদ্ৰযং ৰেদিতব্বং.
১০৫-১০৬. তিমূলকাদীসু পন সব্বেসু নারম্মণপচ্চযস্স অপরিহীনত্তা একমেৰ ৰিস্সজ্জনন্তি অযং পচ্চনীযে নহেতুপচ্চযং আদিং কত্ৰা একমূলকাদীসু গণনা.
১০৭-১৩০. নারম্মণপচ্চযাদযো পন একমূলকে তাৰ পুরিমেন সদিসত্তা ইধাপি ন দস্সিতাযেৰ. নারম্মণপচ্চযৰসেন দুমূলকে নারম্মণপচ্চযা, নহেতুযা একন্তি নহেতুদুমূলকে ৰুত্তমেৰ. নাধিপতিযা পঞ্চাতি নারম্মণপচ্চযে লদ্ধৰসেন ৰেদিতব্বাতি এৰং সব্বসংসন্দনেসু ঊনতরগণনস্সেৰ পচ্চযস্স ৰসেন গণনা ৰেদিতব্বা. যত্থ যত্থ চ নারম্মণপচ্চযো পৰিসতি, তত্থ তত্থ রূপমেৰ পচ্চযুপ্পন্নং. নানন্তরনসমনন্তরনঅঞ্ঞমঞ্ঞনউপনিস্সযনাহারনইন্দ্রিযনসম্পযুত্তনোনত্থিনোৰিগতপচ্চযানং পৰিট্ঠট্ঠানেপি এসেৰ নযো. নাহারনইন্দ্রিযনঝাননমগ্গপচ্চযা সব্বত্থ সদিসৰিস্সজ্জনা. নসহজাতাদিচতুক্কং ইধাপি পরিহীনমেৰাতি ইদমেত্থ লক্খণং. ইমিনা পন লক্খণেন সব্বেসু দুমূলকাদীসু ‘‘অযং পচ্চযো মূলং, অযমেত্থ দুমূলকো, অযং তিমূলকো, অযং সব্বমূলকো’’তি সল্লক্খেত্ৰা ঊনতরগণনস্স পচ্চযস্স ৰসেন গণনা ৰেদিতব্বাতি.
পচ্চযপচ্চনীযৰণ্ণনা.
পচ্চযানুলোমপচ্চনীযৰণ্ণনা
১৩১-১৮৯. ইদানি অনুলোমপচ্চনীযে গণনং দস্সেতুং হেতুপচ্চযা নারম্মণে পঞ্চাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ হেতাধিপতিমগ্গপচ্চযেসু অনুলোমতো ঠিতেসু সহজাতাদযো চত্তারো সব্বট্ঠানিকপচ্চযা, আহারিন্দ্রিযঝানমগ্গপচ্চযা চত্তারোতি ইমে অট্ঠ পচ্চনীযতো ন লব্ভন্তি. হেতুপচ্চযাদিৰসেন হি উপ্পজ্জমানো ধম্মো ইমে অট্ঠ পচ্চযে অলভন্তো নাম নত্থি. আরম্মণঅনন্তরসমনন্তরউপনিস্সযসম্পযুত্তনত্থিৰিগতপচ্চযেসু পন অনুলোমতো ঠিতেসু অরূপট্ঠানিকা পচ্চনীকতো ন লব্ভন্তি. ন হি আরম্মণপচ্চযাদীহি উপ্পজ্জমানা অনন্তরসমনন্তরপচ্চযাদযো ন লভন্তি. সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযকম্মাহারিন্দ্রিযঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেসু পন অনুলোমতো ঠিতেসু চত্তারো সব্বট্ঠানিকাযেৰ, পচ্চনীকতো ন লব্ভন্তি. এতেসঞ্হি পচ্চযানং ৰসেন উপ্পজ্জমানো সব্বট্ঠানিকে অলভন্তো নাম নত্থি. পচ্ছাজাতপচ্চযস্স অনুলোমতো ঠানং নাম নত্থি. এৰং সেসেসু অনুলোমতো ঠিতেসু যে চ লব্ভন্তি, যে চ ন লব্ভন্তি, তে সল্লক্খেত্ৰা সব্বেসুপি দুমূলকাদীসু নযেসু তেসং তেসং পচ্চযানং সংসন্দনে ঊনতরগণনানংযেৰ ৰসেন গণনা ৰেদিতব্বাতি.
পচ্চযানুলোমপচ্চনীযৰণ্ণনা.
পচ্চযপচ্চনীযানুলোমৰণ্ণনা
১৯০. ইদানি পচ্চনীযানুলোমে গণনং দস্সেতুং নহেতুপচ্চযা আরম্মণে দ্ৰেতিআদি আরদ্ধং. তত্থ হেতুম্হি পচ্চনীকতো ঠিতে ঠপেত্ৰা অধিপতিং অৰসেসা অনুলোমতো লব্ভন্তি. পচ্ছাজাতো পন অনুলোমতো সব্বত্থেৰ ন লব্ভতি, যে নৰ পচ্চযা ‘‘অরূপানঞ্ঞেৰা’’তি ৰুত্তা, তেসু পুরেজাতঞ্চ আসেৰনঞ্চ ঠপেত্ৰা অৰসেসেসু সত্তসু পচ্চনীকতো ঠিতেসু সেসা অরূপট্ঠানিকা অনুলোমতো ন লব্ভন্তি. যো হি আরম্মণাদীহি নুপ্পজ্জতি, ন সো অনন্তরাদযো লভতি. পটিসন্ধিৰিপাকো পন পুরেজাততো, সব্বৰিপাকো চ সদ্ধিং কিরিযমনোধাতুযা আসেৰনতো অনুপ্পজ্জমানোপি অনন্তরাদযো লভতি, তস্মা ‘‘পুরেজাতঞ্চ আসেৰনঞ্চ ঠপেত্ৰা’’তি ৰুত্তং.
পুরেজাতপচ্ছাজাতআসেৰনৰিপাকৰিপ্পযুত্তেসু পচ্চনীকতো ঠিতেসু একং ঠপেত্ৰা অৰসেসা অনুলোমতো লব্ভন্তি. কম্মপচ্চযে পচ্চনীকতো ঠিতে ঠপেত্ৰা ৰিপাকপচ্চযং অৰসেসা অনুলোমতো লব্ভন্তি. আহারিন্দ্রিযেসু পচ্চনীকতো ঠিতেসু ঠপেত্ৰা সব্বট্ঠানিকে চেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞকম্মাহারিন্দ্রিযপচ্চযে চ অৰসেসা অনুলোমতো ন লব্ভন্তি, ইতরে যুজ্জমানকৰসেন লব্ভন্তি. ঝানপচ্চযে পচ্চনীকতো ঠিতে. হেতাধিপতিআসেৰনমগ্গপচ্চযা অনুলোমতো ন লব্ভন্তি. মগ্গপচ্চযে পচ্চনীকতো ঠিতে হেতাধিপতিপচ্চযা অনুলোমতো ন লব্ভন্তি. ৰিপ্পযুত্তপচ্চযে পচ্চনীকতো ঠিতে পুরেজাতপচ্চযং ঠপেত্ৰা অৰসেসা অনুলোমতো লব্ভন্তি. এৰং তেসু তেসু পচ্চযেসু পচ্চনীকতো ঠিতেসু যে যে অনুলোমতো ন লব্ভন্তি, তে তে ঞত্ৰা তেসং তেসং পচ্চযানং সংসন্দনে ঊনতরগণনানং ৰসেন গণনা ৰেদিতব্বা.
১৯১-১৯৫. দুমূলকাদীসু চ নযেসু যং যং পচ্চযং আদিং কত্ৰা যে যে দুকাদযো দস্সিতা, তে তে লব্ভমানালব্ভমানপচ্চযৰসেন যথা যথা দস্সিতা, তথা তথা সাধুকং সল্লক্খেতব্বা. তত্থ যং নহেতুৰসেন দুমূলকাদযো নযে দস্সেন্তেন নহেতুপচ্চযা নারম্মণপচ্চযা…পে… নাসেৰনপচ্চযাতি ৰত্ৰা ‘‘যাৰ আসেৰনা সব্বং সদিস’’ন্তি ৰুত্তং. তস্স, ‘‘নঅঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা সহজাতে এক’’ন্তিআদীহি সদিসতা ৰেদিতব্বা. যং পন ‘‘নকম্মে গণিতে পঞ্চ গণ্হাতী’’তি সীহল়ভাসায লিখিতং, তস্সত্থো – নহেতুপচ্চযং আদিং কত্ৰা নকম্মপচ্চযাতি এৰং নকম্মপচ্চযেন ঘটিতে সহজাতে একন্তি এৰং দস্সিতা পঞ্চেৰ পচ্চযা অনুলোমতো লব্ভন্তি, ন অঞ্ঞেতি. এৰং অঞ্ঞেসুপি এৰরূপেসু ঠানেসু ব্যঞ্জনং অনাদিযিত্ৰা অধিপ্পেতত্থোযেৰ গহেতব্বো. এৰরূপঞ্হি ব্যঞ্জনং অত্তনো সঞ্ঞানিবন্ধনত্থং পোরাণেহি সকসকভাসায লিখিতং.
অপিচ ইমস্মিং পচ্চনীযানুলোমে পচ্চযুপ্পন্নধম্মেসুপি অত্থি ধম্মো কম্মপচ্চযং লভতি, ন ইন্দ্রিযপচ্চযং. সো অসঞ্ঞেসু চেৰ পঞ্চৰোকারে পৰত্তে চ রূপজীৰিতিন্দ্রিযৰসেন ৰেদিতব্বো. অত্থি ধম্মো মগ্গপচ্চযং লভতি, নহেতুপচ্চযং. সো ৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহজাতমোহৰসেন ৰেদিতব্বো. অত্থি ধম্মো ঝানপচ্চযং লভতি, নমগ্গপচ্চযং. সো মনোধাতুঅহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতুৰসেন ৰেদিতব্বো. যত্থ কটত্তারূপানি নানাক্খণিককম্মৰসেনেৰ কম্মপচ্চযং লভন্তি, তত্থ রূপধম্মা হেতাধিপতিৰিপাকিন্দ্রিযঝানমগ্গপচ্চযে ন লভন্তি, সব্বট্ঠানিকা পচ্চনীযা ন হোন্তি. অহেতুকে অধিপতিপচ্চযো নত্থীতি ইমেসম্পি পকিণ্ণকানং ৰসেনেত্থ গণনৰারো অসম্মোহতো ৰেদিতব্বো.
তত্রাযং নযো – নহেতুপচ্চযা আরম্মণে দ্ৰেতি এত্থ তাৰ অহেতুকমোহো চেৰ অহেতুকৰিপাককিরিযা চ পচ্চযুপ্পন্নং, তস্মা অকুসলেনাকুসলং, অব্যাকতেন অব্যাকতং সন্ধাযেত্থ দ্ৰেতি ৰুত্তং. সেসেসুপি এসেৰ নযো. আসেৰনে পন ৰিপাকং ন লব্ভতি, তথা কিরিযমনোধাতু. তস্মা কিরিযাহেতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতুৰসেনেত্থ অব্যাকতেন অব্যাকতং ৰেদিতব্বং. ৰিপাকে একন্তি অব্যাকতেন অব্যাকতমেৰ. মগ্গে একন্তি অকুসলেন অকুসলমেৰ.
১৯৬-১৯৭. নারম্মণমূলকে হেতুযা পঞ্চাতি রূপমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. তঞ্হি কুসলং অকুসলং অব্যাকতং কুসলাব্যাকতং অকুসলাব্যাকতঞ্চাতি পঞ্চ কোট্ঠাসে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি. সব্বপঞ্চকেসু এসেৰ নযো. অঞ্ঞমঞ্ঞে একন্তি ভূতরূপানি চেৰ ৰত্থুঞ্চ সন্ধায ৰুত্তং. তানি হি নারম্মণপচ্চযা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা উপ্পজ্জন্তি. তিমূলকেপি এসেৰ নযো.
১৯৮-২০২. নাধিপতিমূলকে হেতুযা নৰাতি অনুলোমে হেতুম্হি ৰুত্তানেৰ. তীণীতিআদীনিপি হেট্ঠা অনুলোমে ৰুত্তসদিসানেৰ. তিমূলকে দ্ৰেতি হেট্ঠা নহেতুপচ্চযা আরম্মণে ৰুত্তসদিসানেৰ.
২০৩-২৩৩. নপুরেজাতমূলকে হেতুযা সত্তাতি হেট্ঠা ‘‘আরুপ্পে কুসলং একং খন্ধং পটিচ্চা’’তিআদিনা নযেন পুরেজাতে দস্সিতানেৰ. সব্বসত্তকেসু এসেৰ নযো. নকম্মমূলকে হেতুযা তীণীতিআদীসু চেতনাৰ পচ্চযুপ্পন্না. তস্মা কুসলং অকুসলং অব্যাকতঞ্চ পটিচ্চ উপ্পত্তিং সন্ধায তীণীতি ৰুত্তং. ইমিনা নযেন ‘‘একং দ্ৰে তীণি পঞ্চ সত্ত নৰা’’তি আগতট্ঠানেসু গণনা ৰেদিতব্বা. ‘‘চত্তারি ছ অট্ঠা’’তি ইমা পন তিস্সো গণনা নত্থেৰাতি.
পচ্চযপচ্চনীযানুলোমৰণ্ণনা.
নিট্ঠিতা চ পটিচ্চৰারস্স অত্থৰণ্ণনা.
২. সহজাতৰারৰণ্ণনা
২৩৪-২৪২. সহজাতৰারে কুসলং ধম্মং সহজাতোতি কুসলং ধম্মং পটিচ্চ তেন সহজাতো হুত্ৰাতি অত্থো. সেসমেত্থ পটিচ্চৰারে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. অৰসানে পনস্স ‘‘পটিচ্চত্তং নাম সহজাতত্তং, সহজাতত্তং নাম পটিচ্চত্ত’’ন্তি ইদং উভিন্নম্পি এতেসং ৰারানং অত্থতো নিন্নানাকরণভাৰদস্সনত্থং ৰুত্তং. অত্থতো হি এতে দ্ৰেপি নিন্নানাকরণা. এৰং সন্তেপি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অত্থনিযমনত্থং ৰুত্তা. ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চা’’তিআদীসু হি অসহজাতম্পি পটিচ্চ উপ্পজ্জতীতি ৰুচ্চতি. সহজাতম্পি চ উপাদারূপং ভূতরূপস্স পচ্চযো ন হোতি. ইতি পটিচ্চৰারেন সহজাতপচ্চযভাৰং, সহজাতৰারেন চ পটিচ্চাতি ৰুত্তস্স সহজাতভাৰং নিযমেতুং উভোপেতে ৰুত্তা. অপিচ তথা বুজ্ঝনকানং অজ্ঝাসযৰসেন দেসনাৰিলাসেন নিরুত্তিপটিসম্ভিদাপ্পভেদজাননৰসেন চাপি এতে উভোপি ৰুত্তাতি.
সহজাতৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পচ্চযৰারৰণ্ণনা
২৪৩. পচ্চযৰারে কুসলং ধম্মং পচ্চযাতি কুসলধম্মে পতিট্ঠিতো হুত্ৰা কুসলং ধম্মং নিস্সযট্ঠেন পচ্চযং কত্ৰাতি অত্থো. কুসলং একং খন্ধং পচ্চযাতি কুসলং একং খন্ধং নিস্সযপচ্চযং কত্ৰা তযো খন্ধা উপ্পজ্জন্তি হেতুপচ্চযাতি ৰুত্তং হোতি. ইমিনাৰুপাযেন সব্বপদেসু অত্থো ৰেদিতব্বো. ৰত্থুং পচ্চযা ৰিপাকাব্যাকতা কিরিযাব্যাকতা খন্ধাতি ইদং পঞ্চৰোকারে পৰত্তিৰসেন ৰুত্তং. পঞ্চৰোকারে পৰত্তিযঞ্হি খন্ধানং পুরেজাতং ৰত্থু নিস্সযপচ্চযো হোতি. পটিচ্চট্ঠস্স পন সহজাতট্ঠত্তা পটিচ্চৰারে এস নযো ন লব্ভতীতি পটিসন্ধিযং সহজাতমেৰ ৰত্থুং সন্ধায ‘‘ৰত্থুং পটিচ্চ খন্ধা’’তি ৰুত্তং. কুসলং একং খন্ধঞ্চ ৰত্থুঞ্চ পচ্চযা তযো খন্ধাতিআদীসুপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.
অব্যাকতং ধম্মং পচ্চযা কুসলো চ অব্যাকতো চাতি কুসলাব্যাকতানং হেতুপচ্চযৰসেন একতো উপ্পত্তিং সন্ধায ৰুত্তং. কুসলুপ্পত্তিক্খণস্মিঞ্হি ৰত্থুং নিস্সায কুসলা খন্ধা, চিত্তসমুট্ঠানে চ মহাভূতে নিস্সায চিত্তসমুট্ঠানং উপাদারূপং হেতুপচ্চযৰসেন একতো উপ্পজ্জতি. ইতি পচ্চযভূতস্স অব্যাকতস্স নানত্তেপি পচ্চযুপ্পন্নানং হেতুপচ্চযৰসেন একতো উপ্পত্তিং সন্ধাযেতং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অঞ্ঞেসুপি এৰরূপেসু ঠানেসু এসেৰ নযো. এৰং ইমস্মিং হেতুপচ্চযে সহজাতঞ্চ পুরেজাতঞ্চ নিস্সযট্ঠেন পচ্চযং কত্ৰা সত্তরস পঞ্হা ৰিস্সজ্জিতা. তত্থ খন্ধা চেৰ ভূতা চ সহজাতৰসেন, ৰত্থু সহজাতপুরেজাতৰসেন গহিতং. পটিচ্চৰারে পন সহজাতৰসেন পচ্চযো লব্ভতি, তস্মা তত্থ নৰেৰ পঞ্হা ৰিস্সজ্জিতা. যে পনেতে এত্থ সত্তরস পঞ্হা ৰিস্সজ্জিতা, তেসু একাদিকে একাৰসানে ৰিস্সজ্জনে কুসলাদীসু একপচ্চযতো একো পচ্চযুপ্পন্নো. একাদিকে দুকাৰসানে একপচ্চযতো নানাপচ্চযুপ্পন্নো. দুকাদিকে একাৰসানে নানাপচ্চযতো একো পচ্চযুপ্পন্নো. দুকাদিকে দুকাৰসানে নানাপচ্চযতো নানাপচ্চযুপ্পন্নো.
২৪৮-২৫২. আরম্মণপচ্চযাদীসুপি ইমিনাৰুপাযেন পঞ্হাৰিস্সজ্জনপ্পভেদো ৰেদিতব্বো. যং পনেতং আরম্মণপচ্চযে ৰত্থুং পচ্চযা খন্ধাতি ৰুত্তং, তং পটিসন্ধিক্খণে ৰিপাকক্খন্ধেযেৰ সন্ধায ৰুত্তং. চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি অব্যাকতং নিস্সায আরম্মণপচ্চযেন উপ্পজ্জন্তানং পভেদদস্সনত্থং ৰুত্তানি. পুন ৰত্থুং পচ্চযাতি পৰত্তে ৰিপাককিরিযাব্যাকতানং উপ্পত্তিদস্সনত্থং ৰুত্তং. সেসং পুরিমনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. এৰং ইমস্মিং আরম্মণপচ্চযে সহজাতঞ্চ পুরেজাতঞ্চ পচ্চযং কত্ৰা সত্ত পঞ্হা ৰিস্সজ্জিতা. তত্থ খন্ধা সহজাতৰসেন, ৰত্থু সহজাতপুরেজাতৰসেন, চক্খাযতনাদীনি পুরেজাতৰসেনেৰ গহিতানি. পটিচ্চৰারে পন সহজাতৰসেনেৰ পচ্চযো লব্ভতি. তস্মা তত্থ তযোৰ পঞ্হা ৰিস্সজ্জিতা.
২৫৩-২৫৪. অধিপতিপচ্চযে ৰিপাকাব্যাকতং লোকুত্তরমেৰ ৰেদিতব্বং. অনন্তরসমনন্তরা রূপাভাৰেন আরম্মণসদিসা. পরতো আসেৰননত্থিৰিগতেসুপি এসেৰ নযো.
২৫৫. সহজাতপচ্চযে কটত্তারূপং উপাদারূপন্তি উপাদারূপসঙ্খাতং কটত্তারূপং. ইদং অসঞ্ঞসত্তানঞ্ঞেৰ রূপং সন্ধায ৰুত্তং. চক্খাযতনাদীনি পঞ্চৰোকারৰসেন ৰুত্তানি.
২৫৬-২৫৭. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযে চ যথা আরম্মণপচ্চযা এৰন্তি ৰিস্সজ্জনসমতং সন্ধায ৰুত্তং. পচ্চযুপ্পন্নেসু পন নানত্তং অত্থি.
২৫৮. উপনিস্সযপচ্চযে আরম্মণপচ্চযসদিসন্তি রূপাভাৰতোপি ৰিস্সজ্জনসমতাযপি ৰুত্তং.
২৫৯-২৬০. ৰত্থুং পুরেজাতপচ্চযাতিআদীনং পটিচ্চৰারে ৰুত্তনযেনেৰত্থো গহেতব্বো.
২৬১-২৬৬. কম্মপচ্চযে তীণীতি কুসলং পচ্চযা কুসলো অব্যাকতো কুসলাব্যাকতো চাতি এৰং তীণি ৰেদিতব্বানি. অকুসলেপি এসেৰ নযো.
২৬৭-২৬৮. ৰিপ্পযুত্তপচ্চযে খন্ধে ৰিপ্পযুত্তপচ্চযাতি খন্ধে নিস্সায ৰিপ্পযুত্তপচ্চযা উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. খন্ধা ৰত্থুং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযাতি খন্ধা ৰত্থুং নিস্সায ৰিপ্পযুত্তপচ্চযা উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
২৬৯-২৭৬. ইদানি যথালদ্ধানি ৰিস্সজ্জনানি গণনৰসেন দস্সেতুং হেতুযা সত্তরসাতিআদিমাহ. তত্থ হেতুযা সত্তরসাতি কুসলেন কুসলং, কুসলেন অব্যাকতং, কুসলেন কুসলাব্যাকতন্তি এৰং কুসলৰসেন একাদিকানি একাৰসানানি দ্ৰে, দুকাৰসানং একন্তি তীণি ৰুত্তানি হোন্তি, তথা অকুসলৰসেন. অব্যাকতেন অব্যাকতং, তেনেৰ কুসলং, অকুসলং, কুসলাব্যাকতং অকুসলাব্যাকতঞ্চ; কুসলাব্যাকতেহি কুসলং, অব্যাকতং, কুসলাব্যাকতং; অকুসলাব্যাকতেহি অকুসলং, অব্যাকতং, অকুসলাব্যাকতন্তি এৰং সত্তরস ৰেদিতব্বানি.
আরম্মণে সত্তাতি কুসলেন কুসলং; অকুসলেন অকুসলং, অব্যাকতেন অব্যাকতং, কুসলং, অকুসলং; কুসলাব্যাকতেন কুসলং; অকুসলাব্যাকতেন অকুসলন্তি এৰং সত্ত.
ৰিপাকে একন্তি অব্যাকতেন অব্যাকতমেৰ. এৰমেত্থ সত্তরস, সত্ত, একন্তি তযো ৰারপরিচ্ছেদা হোন্তি. তেসু দ্ৰাদস সত্তরসকা, দস সত্তকা, একং এককন্তি তে সব্বে সাধুকং সল্লক্খেত্ৰা পরতো দুকতিকাদিৰসেন পচ্চযসংসন্দনে ঊনতরগণনস্স ৰসেন গণনা ৰেদিতব্বা. সক্কা হি ইমায গণনায দুকমূলাদীসু ৰারপরিচ্ছেদে জানিতুন্তি পুন ‘‘কুসলং ধম্মং পচ্চযা কুসলো ধম্মো’’তি অনামসিত্ৰা গণনৰসেনেৰ ৰারপরিচ্ছেদং দস্সেতুং হেতুপচ্চযা আরম্মণে সত্তাতিআদি আরদ্ধং.
তত্থ কুসলং ধম্মং পচ্চযা কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা আরম্মণপচ্চযা. কুসলং একং খন্ধং পচ্চযা তযো খন্ধাতি ইমিনা নযেন আরম্মণে লদ্ধৰিস্সজ্জনানি ৰিত্থারেতব্বানি. অযং তাৰ অনুলোমে নযো.
২৭৭-২৮৫. পচ্চনীযে পন কুসলং ন লব্ভতীতি অকুসলং ধম্মং পচ্চযাতি অকুসলমেৰ আদিং কত্ৰা ৰিস্সজ্জনং আরদ্ধং. তং যথাপাল়িমেৰ নিয্যাতি. যঞ্হেত্থ ৰত্তব্বং সিযা, তং পটিচ্চৰারস্স পচ্চনীযে ৰুত্তমেৰ.
২৮৬-২৮৭. যং পনেতং পচ্চনীযে লদ্ধৰিস্সজ্জনপরিচ্ছেদং গণনতো দস্সেতুং নহেতুযা চত্তারীতিআদি ৰুত্তং, তত্থ চত্তারি, সত্তরস, সত্ত, পঞ্চ, তীণি, একন্তি ছ পরিচ্ছেদা. তেসং ৰসেন দুকতিকাদীসু পচ্চযসংসন্দনে গণনা ৰেদিতব্বা. যো হি পচ্চযো সত্তরস ৰিস্সজ্জনানি লভতি, তেন সদ্ধিং সদিসসংসন্দনে সত্তরস, ঊনতরসংসন্দনে সেসা ছপি পরিচ্ছেদা লব্ভন্তি. এৰং সেসেসুপি অধিকপরিচ্ছেদং ঠপেত্ৰা সমসমা ঊনতরা চ লব্ভন্তীতি.
এত্থ চ অধিকতরা ন লব্ভন্তীতি অযমেত্থ নিযমো. সমসমা পন ঊনতরা চ অত্থা ৰিরোধে সতি লব্ভন্তি. তেনেত্থ ‘‘নহেতুপচ্চযা নারম্মণে এক’’ন্তিআদি ৰুত্তং. এত্থ হি নহেতুযা চতুন্নং, নারম্মণে পঞ্চন্নং আগতত্তা নহেতুৰসেন চত্তারীতি ৰত্তব্বং সিযা, নারম্মণেন সদ্ধিং ঘটিতত্তা পন আরম্মণধম্মো ৰিরুজ্ঝতীতি অকুসলং ধম্মং পচ্চযা অকুসলো ধম্মো, অব্যাকতং ধম্মং পচ্চযা অকুসলো, অকুসলঞ্চ অব্যাকতঞ্চ ধম্মং পচ্চযা অকুসলোতি তীণি ৰিস্সজ্জনানি পরিহীনানি. অব্যাকতং ধম্মং পচ্চযা অব্যাকতোতি রূপৰসেন একমেৰ ৰুত্তং. এৰং সব্বত্থ ৰিরুদ্ধাৰিরুদ্ধং ঞত্ৰা লব্ভমানপরিচ্ছেদো ৰেদিতব্বো. অপিচেত্থ ইদং নযমত্তদস্সনং. নাধিপতিযা চত্তারীতি নহেতুযা লদ্ধানেৰ. সেসচতুক্কেসুপি এসেৰ নযো.
নানন্তরে একন্তি অহেতুকচিত্তসমুট্ঠানস্স চেৰ সেসরূপস্স চ ৰসেন অব্যাকতেন অব্যাকতং. এৰং সব্বেসু এককেসু যুজ্জমানকরূপং জানিতব্বং. নপুরেজাতে দ্ৰেতি ইধাপি নহেতুৰসেন চত্তারীতি ৰত্তব্বং সিযা, নপুরেজাতেন সদ্ধিং ঘটিতত্তা পন অব্যাকতং ধম্মং পচ্চযা অকুসলো, অকুসলঞ্চ অব্যাকতঞ্চ ধম্মং পচ্চযা অকুসলোতি ৰত্থুপুরেজাতৰসেন দ্ৰে ৰিস্সজ্জনানি পরিহীনানি. আরুপ্পে পন অহেতুকমোহস্স অহেতুককিরিযস্স চ ৰসেন দ্ৰে ৰুত্তানি. নৰিপ্পযুত্তে দ্ৰেতি আরুপ্পে অহেতুকাকুসলকিরিযৰসেন দ্ৰে. নোনত্থি নোৰিগতেসু একন্তি সব্বস্স রূপস্স ৰসেন অব্যাকতেন অব্যাকতং দট্ঠব্বং. তিকাদীসু অপুব্বং নত্থি.
২৮৮. নারম্মণমূলকে পন নঅধিপতিযা পঞ্চাতি নারম্মণে লদ্ধানেৰ. নকম্মে একন্তি এত্থ চিত্তসমুট্ঠানঞ্চ কটত্তারূপঞ্চ অগ্গহেত্ৰা সেসরূপৰসেন অব্যাকতেন অব্যাকতং ৰেদিতব্বং.
২৮৯-২৯৬. নাধিপতিমূলকে নপুরেজাতে সত্তাতি নপুরেজাতে লদ্ধানেৰ. নপচ্ছাজাতে সত্তরসাতি ইমানিপি তত্থ লদ্ধানি সত্তরসেৰ. নানন্তরনসমনন্তরনঅঞ্ঞমঞ্ঞনউপনিস্সযনসম্পযুত্তনোনত্থিনোৰিগতমূলকানি নারম্মণমূলকসদিসানেৰ. ইমিনাৰ নযমত্তদস্সনেন সব্বত্থ আগতানাগতং লব্ভমানালব্ভমানঞ্চ ৰেদিতব্বন্তি.
পচ্চনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২৯৭-৩২৮. ইমিনাযেৰ পন লক্খণেন অনুলোমং পুরতো কত্ৰা অনুলোমপচ্চনীযে পচ্চনীযং পুরতো কত্ৰা পচ্চনীযানুলোমে চ গণনপরিচ্ছেদো আগতানাগতং লব্ভমানালব্ভমানঞ্চ ৰেদিতব্বন্তি.
পচ্চযৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. নিস্সযৰারৰণ্ণনা
৩২৯-৩৩৭. নিস্সযৰারে কুসলং ধম্মং নিস্সাযাতি কুসলং ধম্মং পতিট্ঠট্ঠেন নিস্সযং কত্ৰাতি অত্থো. সেসমেত্থ পচ্চযৰারে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. অৰসানে পনস্স ‘‘পচ্চযত্তং নাম নিস্সযত্তং, নিস্সযত্তং নাম পচ্চযত্ত’’ন্তি ইদং উভিন্নম্পি এতেসং ৰারানং অত্থতো নিন্নানাকরণভাৰদস্সনত্থং ৰুত্তং. অত্থতো হি এতেপি পটিচ্চসহজাতা ৰিয নিন্নানাকরণা. এৰং সন্তেপি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অত্থনিযমনত্থং ৰুত্তা. অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাতিআদীসু হি অনিস্সায ৰত্তমানং নানাক্খণিকম্পি ‘‘পচ্চযা উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তং. অঞ্ঞমঞ্ঞং অল্লীযিত্ৰা ঠিতকট্ঠাদীসু চ একং একস্স নিস্সযপচ্চযো ন হোতি, তথা উপাদারূপং মহাভূতস্স নিস্সযপচ্চযো ন হোতিযেৰ. ইতি পচ্চযৰারেন নিস্সযপচ্চযভাৰং নিস্সযৰারেন চ পচ্চযাতি ৰুত্তস্স সহজাতপুরেজাতভাৰং নিযমেতুং উভোপেতে ৰুত্তা. অপিচ তথা বুজ্ঝনকানং অজ্ঝাসযৰসেন দেসনাৰিলাসেন নিরুত্তিপটিসম্ভিদাপভেদজাননৰসেন চাপি এতে উভোপি ৰুত্তাতি.
নিস্সযৰারৰণ্ণনা.
৫. সংসট্ঠৰারৰণ্ণনা
৩৩৮-৩৪৬. সংসট্ঠৰারে কুসলং ধম্মং সংসট্ঠোতি কুসলং ধম্মং একুপ্পাদাদিলক্খণেন সম্পযোগট্ঠেন পচ্চযং কত্ৰাতি অত্থো. কুসলং একং খন্ধং সংসট্ঠোতি কুসলং একং খন্ধং সম্পযুত্তপচ্চযং কত্ৰা তযো খন্ধা উপ্পজ্জন্তি হেতুপচ্চযাতি ৰুত্তং হোতি. ইমিনা উপাযেন সব্বপদেসু অত্থো ৰেদিতব্বো. ইমস্মিং পন হেতুপচ্চযে অরূপধম্মস্সেৰ সম্পযোগট্ঠেন পচ্চযং কত্ৰা তযো পঞ্হা ৰিস্সজ্জিতা. যথা চ হেতুপচ্চযে, তথা আরম্মণপচ্চযাদীসুপি, কেৰলং ৰিপাকপচ্চযে একমেৰ ৰিস্সজ্জনং.
৩৪৭-৩৫০. ইদানি যথালদ্ধানি ৰিস্সজ্জনানি গণনৰসেন দস্সেতুং হেতুযা তীণীতিআদি ৰুত্তং. তত্থ সব্বতিকেসু কুসলেন কুসলং, অকুসলেন অকুসলং, অব্যাকতেন অব্যাকতন্তি অযমেৰ নিযমো. এককে পন অব্যাকতেন অব্যাকতমেৰ লব্ভতীতি এৰমেত্থ বাৰীসতিযা পচ্চযেসু তীণি, ৰিপাকে একন্তি দ্ৰে পরিচ্ছেদা. পচ্ছাজাতে অনুলোমং নত্থি. তস্মা তীণি একন্তি ইমেসঞ্ঞেৰ ৰসেন দুকতিকাদীসু পচ্চযসংসন্দনে যত্থ ৰিপাকপচ্চযো পৰিসতি; তত্থ একং, সেসেসু তীণীতি এৰং গণনা ৰেদিতব্বা. সেসমেত্থ অনুলোমে উত্তানত্থমেৰ.
৩৫১-৩৫৪. পচ্চনীযে পন কুসলং ন লব্ভতীতি অকুসলমেৰ আদিং কত্ৰা ৰিস্সজ্জনং কতং, তং উত্তানত্থমেৰ.
৩৫৯. যং পনেত্থ পচ্চনীযে ৰিস্সজ্জনপরিচ্ছেদং গণনতো দস্সেতুং নহেতুযা দ্ৰেতিআদি ৰুত্তং, তত্থ দ্ৰে তীণি একন্তি তযো পরিচ্ছেদা. তেসং ৰসেন দুকতিকাদীসু পচ্চযসংসন্দনে গণনা ৰেদিতব্বা. ইধাপি অধিকতরগণনানং ঊনতরগণনেন সদ্ধিং সংসন্দনে ঊনতরগণনমেৰ লব্ভতি, সমগণনেন সদ্ধিং সমগণনং. যস্মা চেত্থ অরূপধম্মাযেৰ পচ্চযুপ্পন্না, তস্মা নহেতুনাধিপতিনপুরেজাতনপচ্ছাজাতনাসেৰননকম্মনৰিপাকনঝাননমগ্গনৰিপ্পযুত্তৰসেন দসেৰ পচ্চযা পচ্চনীকতো দস্সিতা, সেসা চুদ্দস ন লব্ভন্তি. যেপি লব্ভন্তি, তেসুপি ৰিপাকে পচ্চযুপ্পন্নে নকম্মনৰিপাকা ন লব্ভন্তি.
৩৬০-৩৬৮. নহেতুপচ্চযা নাধিপতিযা দ্ৰেতি নহেতুযা লদ্ধং দ্ৰযমেৰ. সেসদ্ৰযেসুপি এসেৰ নযো. নকম্মে একন্তি অহেতুককিরিযচেতনং পচ্চযুপ্পন্নং কত্ৰা অব্যাকতেন অব্যাকতং. নৰিপাকে দ্ৰেতি অহেতুকমোহকিরিযৰসেন দ্ৰে. নঝানে একন্তি অহেতুকপঞ্চৰিঞ্ঞাণৰসেন অব্যাকতৰিস্সজ্জনং ৰেদিতব্বং. নমগ্গে একন্তি অহেতুকৰিপাককিরিযৰসেন অব্যাকতৰিস্সজ্জনং. ইমিনাৰুপাযেন সব্বসংসন্দনেসু অত্থো ৰেদিতব্বোতি.
৩৬৯-৩৮৩. অনুলোমপচ্চনীযে হেট্ঠা ৰুত্তা নহেতুআদযো দসেৰ পচ্চনীযতো লব্ভন্তি, ন সেসা. যেপি লব্ভন্তি, তেসু হেতুম্হি অনুলোমতো ঠিতে ঝানমগ্গা পচ্চনীযতো ন লব্ভন্তীতি সব্বং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বন্তি.
৩৮৪-৩৯১. পচ্চনীযানুলোমে নহেতুপচ্চযুপ্পন্নেসু অহেতুকমোহোৰ ঝানমগ্গপচ্চযং লভতি, সেসা ন লভন্তি. নঝানপচ্চযে অট্ঠাহেতুকচিত্তানিপি. নকম্মপচ্চযা নহেতুপচ্চযা নাধিপতিপচ্চযা নপুরেজাতপচ্চযা আরম্মণে একন্তি আরুপ্পে অহেতুককিরিযচেতনাৰসেন অব্যাকতেন অব্যাকতং. ইমিনা উপাযেন যং লব্ভতি, যঞ্চ ন লব্ভতি, তস্স ৰসেন সব্বত্থ গণনা ৰেদিতব্বাতি.
সংসট্ঠৰারৰণ্ণনা.
৬. সম্পযুত্তৰারৰণ্ণনা
৩৯২-৪০০. সম্পযুত্তৰারে কুসলং ধম্মং সম্পযুত্তোতি কুসলং ধম্মং সম্পযুত্তপচ্চযং কত্ৰাতি অত্থো. সেসমেত্থ সংসট্ঠৰারে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. অৰসানে পনস্স ‘‘সংসট্ঠত্তং নাম সম্পযুত্তত্তং, সম্পযুত্তত্তং নাম সংসট্ঠত্ত’’ন্তি ইদং উভিন্নম্পি এতেসং ৰারানং অত্থতো নিন্নানাকরণভাৰদস্সনত্থং ৰুত্তং. অত্থতো হি এতেপি পটিচ্চসহজাতা ৰিয পচ্চযনিস্সযা ৰিয চ নিন্নানাকরণা. এৰং সন্তেপি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অত্থনিযমনত্থং ৰুত্তা. ‘‘সংসট্ঠা যোজিতা হযা’’তিআদীসু (জা. ২.২২.৭০) হি অসম্পযুত্তম্পি সংসট্ঠন্তি ৰুচ্চতি. ‘‘যা সা ৰীমংসা কোসজ্জসহগতা কোসজ্জসম্পযুত্তা’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.৮৩২) অসংসট্ঠং ৰোকিণ্ণম্পি সম্পযুত্তন্তি. ইতি সংসট্ঠৰারেন একুপ্পাদলক্খণস্স সম্পযুত্তস্স সংসট্ঠভাৰং সম্পযুত্তৰারেন চ সংসট্ঠস্স একুপ্পাদাদিলক্খণস্স সম্পযুত্তভাৰং নিযমেতুং উভোপেতে ৰুত্তা. অপিচ তথা বুজ্ঝনকানং অজ্ঝাসযৰসেন দেসনাৰিলাসেন নিরুত্তিপটিসম্ভিদাপভেদজাননৰসেন চাপি এতে উভোপি ৰুত্তাতি.
সম্পযুত্তৰারৰণ্ণনা.
এতেসু পন ছসু ৰারেসু অত্থি কোচি পচ্চযো একন্তং অনুলোমতো ন তিট্ঠতি, পচ্চনীকতোৰ তিট্ঠতি; অত্থি একন্তং পচ্চনীকতো ন তিট্ঠতি, অনুলোমতোৰ তিট্ঠতি; অত্থি অনেকন্তং অনুলোমতো চেৰ তিট্ঠতি, পচ্চনীকতো চাতি ইদং পকিণ্ণকং ৰেদিতব্বং. তত্থ পঠমো পঞ্হো পচ্ছাজাতস্স, দুতিযো মহাচতুক্কস্স, ততিযো যুজ্জমানকানং সেসানং ৰসেন ৰেদিতব্বোতি.
৭. পঞ্হাৰারৰিভঙ্গৰণ্ণনা
৪০১-৪০৩. পঞ্হাৰারে ‘‘সিযা কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা কুসলত্তিকে উদ্ধরিতব্বপুচ্ছানং লব্ভমানৰসেন ৰিস্সজ্জনং দস্সেতুং কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতিআদি ৰুত্তং. কুসলো চ নামেস সযং উপ্পজ্জন্তো ঠপেত্ৰা পচ্ছাজাতঞ্চ ৰিপাকঞ্চ সেসেহি দ্ৰাৰীসতিযা পচ্চযেহি উপ্পজ্জতি. কুসলস্স পচ্চযো হোন্তো ঠপেত্ৰা পুরেজাতপচ্ছাজাতৰিপাকৰিপ্পযুত্তে সেসেহি ৰীসতিযা পচ্চযেহি পচ্চযো হোতি. তস্মা যেহি পচ্চযেহি কুসলো কুসলস্স পচ্চযো হোতি, তে পচ্চযে পটিপাটিযা দস্সেতুং হেতুপচ্চযেনাতিআদি আরদ্ধং.
তত্থ যা এসা পচ্চযৰিভঙ্গৰারে ৰিয ‘‘হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মান’’ন্তি অকত্ৰা ‘‘হেতূ সম্পযুত্তকানং খন্ধান’’ন্তি দেসনা কতা, তস্সা এৰ করণে ইদং পযোজনং – তত্থ হি সুঞ্ঞট্ঠং দীপেতুং ধম্মানন্তি ৰুত্তং. ইধ পচ্চযতো উপ্পজ্জমানা ধম্মা রাসিতো উপ্পজ্জন্তি, ন একেকতোতি রাসট্ঠং দীপেতুং খন্ধানন্তি ৰুত্তং. পটিচ্চৰারাদীসু ৰা খন্ধৰসেন পচ্চযুপ্পন্নদেসনা আরুল়্হাতি তেনেৰানুক্কমেন ইধাপি আরুল়্হাতি. কস্মা পনেতেসু এৰং আরুল়্হাতি? অসঙ্করতো ৰিভাগদস্সনত্থং. ‘‘একং ধম্মং পটিচ্চ সেসা ধম্মা’’তি হি আদিনা নযেন ৰুচ্চমানে অসুকধম্মং নাম নিস্সায অসুকধম্মাতি ন সক্কা অসঙ্করতো পচ্চযে পচ্চযুপ্পন্নে চ জানিতুং, এৰং সন্তে উদ্দেসনিদ্দেসা নিব্বিসেসা সিযুং. তস্মা অসঙ্করতো ৰিভাগদস্সনত্থং এৰং আরুল়্হাতি ৰেদিতব্বা. চিত্তসমুট্ঠানানন্তি ইদং যস্স অব্যাকতস্স কুসলো হেতুপচ্চযেন পচ্চযো হোতি, তমেৰ দস্সেতুং ৰুত্তং. পচ্চযৰিভঙ্গে পন কুসলাদিৰসেন ৰিভাগং অকত্ৰা সামঞ্ঞতো সব্বেসং হেতূনং ৰসেন উপ্পন্নরূপদস্সনত্থং চিত্তসমুট্ঠানানন্তি অৰত্ৰা তংসমুট্ঠানানন্তি ৰুত্তং. তস্মা তত্থ অব্যাকতহেতুসমুট্ঠানরূপং, ওক্কন্তিক্খণে কটত্তারূপম্পি সঙ্গহং গতং. ইমিনা উপাযেন সেসেসুপি এৰরূপেসু ৰিস্সজ্জনেসু অত্থো ৰেদিতব্বো.
৪০৪. দানং দত্ৰাতি দেয্যধম্মং চজিত্ৰা. যায ৰা চেতনায সো দিয্যতি, সা চেতনা দানং. দত্ৰাতি তং চেতনং পরিযোদাপেত্ৰা ৰিসুদ্ধং কত্ৰা. সীলং সমাদিযিত্ৰাতি পঞ্চঙ্গাদিৰসেন নিচ্চসীলং গণ্হিত্ৰা. ইমিনা সমাদানৰিরতিযেৰ দস্সিতা. সম্পত্তৰিরতিসমুচ্ছেদৰিরতিযো পন লোকে সীলন্তি অপাকটত্তা ন ৰুত্তা. কিঞ্চাপি ন ৰুত্তা, আরম্মণপচ্চযা পন হোন্তিযেৰ. তত্থ সমুচ্ছেদৰিরতি সেক্খানংযেৰ কুসলস্স আরম্মণং হোতি, ন ইতরেসং. উপোসথকম্মং কত্ৰাতি ‘‘পাণং ন হনে, ন চাদিন্নমাদিযে’’তি (অ. নি. ৩.৭১) এৰং ৰুত্তং উপোসথদিৰসেসু অট্ঠঙ্গউপোসথকিরিযং কত্ৰা. তং পচ্চৰেক্খতীতি তং কুসলং সেক্খোপি পুথুজ্জনোপি পচ্চৰেক্খতি, অরহাপি পচ্চৰেক্খতেৰ. অরহতোপি হি পুব্বে কতং কুসলং কুসলমেৰ, যেন পন চিত্তেন পচ্চৰেক্খতি, তং কিরিযচিত্তং নাম হোতি. তস্মা ‘‘এতং কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্সা’’তি ইমস্মিং অধিকারে ন লব্ভতি. পুব্বে সুচিণ্ণানীতি ‘‘দত্ৰা সমাদিযিত্ৰা কত্ৰা’’তি হি আসন্নে কতানি ৰুত্তানি, ইমানি ন আসন্নে কতানীতি ৰেদিতব্বানি. দানাদীহি ৰা সেসানি কামাৰচরকুসলানি দস্সেতুং ইদং ৰুত্তং. ঝানা ৰুট্ঠহিত্ৰাতি ঝানা ৰুট্ঠহিত্ৰা. অযমেৰ ৰা পাল়ি. সেক্খা গোত্রভুন্তি সোতাপন্নং সন্ধায ৰুত্তং. সো হি গোত্রভুং পচ্চৰেক্খতি. ৰোদানন্তি ইদং পন সকদাগামিঅনাগামিনো সন্ধায ৰুত্তং. তেসঞ্হি তং চিত্তং ৰোদানং নাম হোতি. সেক্খাতি সোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামিনো. মগ্গা ৰুট্ঠহিত্ৰাতি মগ্গফলভৰঙ্গাতিক্কমৰসেন অত্তনা পটিলদ্ধা মগ্গা ৰুট্ঠহিত্ৰা, সুদ্ধমগ্গতোযেৰ পন ৰুট্ঠায পচ্চৰেক্খণং নাম নত্থি.
কুসলং অনিচ্চতোতি এত্থ ৰিপস্সনূপগং তেভূমককুসলমেৰ ৰেদিতব্বং, ৰিপস্সনাকুসলং পন কামাৰচরমেৰ. চেতোপরিযঞাণেনাতি রূপাৰচরকুসলং দস্সেতি. আকাসানঞ্চাযতনন্তিআদীহি অরূপাৰচরকুসলারম্মণৰসেন উপ্পজ্জমানং অরূপাৰচরকুসলমেৰ. কুসলা খন্ধা ইদ্ধিৰিধঞাণস্সাতিআদীহি পুগ্গলং অনামসিত্ৰা ধম্মৰসেন দস্সেতি. তেনেৰেত্থ হেট্ঠা গহিতম্পি চেতোপরিযঞাণং পুন ৰুত্তং.
৪০৫. অস্সাদেতীতি সোমনস্সসহগতলোভসম্পযুত্তচিত্তেহি অনুভৰতি চেৰ রজ্জতি চ. অভিনন্দতীতি সপ্পীতিকতণ্হাৰসেন নন্দতি হট্ঠপহট্ঠো হোতি, দিট্ঠাভিনন্দনায ৰা অভিনন্দতি. রাগো উপ্পজ্জতীতি অস্সাদেন্তস্স রাগো উপ্পজ্জতি নাম. ইদং অট্ঠপি লোভসহগতানি গহেত্ৰা ৰুত্তং. দিট্ঠি উপ্পজ্জতীতি অভিনন্দন্তস্স অত্তা অত্তনিযন্তিআদিৰসেন চতূহিপি চিত্তেহি সম্পযুত্তা দিট্ঠি উপ্পজ্জতি. অসন্নিট্ঠানগতস্স পনেত্থ ৰিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জতি. ৰিক্খেপগতস্স উদ্ধচ্চং, অকতং ৰত মে কল্যাণন্তি ৰিপ্পটিসারিনো দোমনস্সং. তং আরব্ভাতি তানি সুচিণ্ণানি আরম্মণং কত্ৰাতি অত্থো. বহুৰচনস্স হেস একৰচনাদেসো, জাতিৰসেন ৰা একৰচনমেৰেতং.
৪০৬. অরহা মগ্গা ৰুট্ঠহিত্ৰাতি মগ্গৰীথিযং ফলানন্তরস্স ভৰঙ্গস্স অতিক্কমৰসেন ৰুট্ঠহিত্ৰা. পচ্চৰেক্খণচিত্তানি পনস্স কিরিযাব্যাকতানি. এৰং কিরিযাব্যাকতস্স আরম্মণপচ্চযং দস্সেত্ৰা পুন ৰিপাকাব্যাকতস্স দস্সেতুং সেক্খা ৰাতিআদিমাহ. কুসলে নিরুদ্ধেতি ৰিপস্সনাজৰনৰীথিযা পচ্ছিন্নায. ৰিপাকোতি কামাৰচরৰিপাকো. তদারম্মণতাতি তদারম্মণতায, তং কুসলস্স জৰনস্স আরম্মণভূতং ৰিপস্সিতকুসলং আরম্মণং কত্ৰা উপ্পজ্জতীতি অত্থো. ন কেৰলঞ্চ তদারম্মণৰসেনেৰ, পটিসন্ধিভৰঙ্গচুতিৰসেনাপি. ৰিপাকো হি কম্মং আরম্মণং কত্ৰা গহিতপটিসন্ধিকস্স কুসলারম্মণো হোতিযেৰ, সো পন দুব্বিঞ্ঞেয্যত্তা ইধ ন দস্সিতো.
কুসলং অস্সাদেতীতিআদি অকুসলজৰনাৰসানে কুসলারম্মণৰিপাকং দস্সেতুং ৰুত্তং. ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনৰিপাকস্সাতি ইদং দুব্বিঞ্ঞেয্যম্পি সমানং মহগ্গতৰিপাকস্স তদারম্মণভাৰেন অনুপ্পত্তিতো লব্ভমানকৰসেন ৰুত্তং. কিরিযস্সাতি অরহত্তং পত্ৰা অসমাপন্নপুব্বে আকাসানঞ্চাযতনে পটিলোমতো ৰা একন্তরিকৰসেন ৰা সমাপন্নকিরিযায. চেতোপরিযঞাণস্সাতিআদীনি পরতো আৰজ্জনায যোজেতব্বানি. যা এতেসং আৰজ্জনা, তস্সা কুসলা খন্ধা আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযোতি অযঞ্হেত্থ অত্থো.
৪০৭-৪০৯. রাগন্তি অত্তনো ৰা পরস্স ৰা রাগং. অত্তনো রাগৰসেন পনেত্থ ৰণ্ণনা পাকটা হোতি. অস্সাদেতীতিআদীনি ৰুত্তত্থানেৰ. ৰিচিকিচ্ছাদীসু পন তীসু অস্সাদেতব্বতায অভাৰেন ‘‘অস্সাদেতী’’তি ন ৰুত্তং. দিট্ঠি পনেত্থ উপ্পজ্জতি, সা অস্সাদেতীতি পদস্স পরিহীনত্তা আগতপটিপাটিযা পঠমং ন ৰুত্তা. ৰিচিকিচ্ছাদীসুযেৰ তং তং সভাগং পঠমং ৰত্ৰা তস্স তস্স অনন্তরা ৰুত্তা. ইমেসু চ পন রাগাদীসু ‘‘কিং মে পাপধম্মা উপ্পজ্জন্তী’’তি অক্খন্তিৰসেন ৰা, ‘‘কতং পাপং কতং লুদ্ধ’’ন্তি ৰিপ্পটিসারাদিৰসেন ৰা দোমনস্সুপ্পত্তি ৰেদিতব্বা.
৪১০. চক্খুং অনিচ্চতোতি ৰিপস্সনানুক্কমেন ওল়ারিকাযতনানি ৰত্থুরূপঞ্চাতি একাদস রূপানি পাকটত্তা গহিতানি. পুন রূপাযতনাদীনি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং আরম্মণত্তা গহিতানি. যস্মা পনেসা ৰিঞ্ঞাণকাযৰসেন দেসনা, ন ধাতুৰসেন, তস্মা মনোধাতু ন গহিতা. এৰং সব্বত্থ গহিতাগহিতং ৰেদিতব্বং.
৪১১. ফলং পচ্চৰেক্খন্তি নিব্বানং পচ্চৰেক্খন্তীতি পচ্চৰেক্খণকুসলস্স আরম্মণদস্সনত্থং ৰুত্তং.
৪১৩-৪১৬. আরম্মণাধিপতিনিদ্দেসে সেক্খপুথুজ্জনানং ৰসেন চতুভূমককুসলং দস্সিতং, তথা সহজাতাধিপতিনিদ্দেসে. অরহতো উত্তমধম্মং অধিগতত্তা লোকিযকুসলেসু গরুকারো নত্থীতি অগ্গমগ্গোৰ দস্সিতো.
৪১৭. অনন্তরপচ্চযে পুরিমা পুরিমাতি একভূমকাপি নানাভূমকাপি কুসলা একতো কত্ৰা ৰুত্তা. অনুলোমং গোত্রভুস্স, অনুলোমং ৰোদানস্সাতি নানারম্মণৰসেন. গোত্রভু মগ্গস্স, ৰোদানং মগ্গস্সাতি নানাভূমিৰসেন. কুসলং ৰুট্ঠানস্সাতি এত্থ পন কুসলন্তি তেভূমককুসলং. ৰুট্ঠানন্তি তেভূমকৰিপাকং. তেহি কুসলজৰনৰীথিতো ৰুট্ঠহন্তি, তস্মা ৰুট্ঠানন্তি ৰুচ্চতি. তং দুৰিধং হোতি – তদারম্মণং ভৰঙ্গঞ্চ. তত্থ কামাৰচরকুসলস্স উভযম্পি ৰুট্ঠানং হোতি, মহগ্গতস্স ভৰঙ্গমেৰ. মগ্গো ফলস্সাতি ইদং যস্মা লোকুত্তরৰিপাকং জৰনৰীথিপরিযাপন্নত্তা ৰুট্ঠানং নাম ন হোতি, তস্মা ৰিসুং ৰুত্তং. অনুলোমং সেক্খাযাতি অসেক্খায কুসলং অনন্তরং ন হোতি, তস্মা ৰিভাগং করোতি. ফলসমাপত্তিযাতি সোতাপত্তিফলসকদাগামিফলঅনাগামিফলসমাপত্তিযাপি. ফলসমাপত্তিযাতি অনাগামিফলসমাপত্তিযা. অকুসলে দুৰিধম্পি ৰুট্ঠানং লব্ভতি. ৰিপাকাব্যাকতা কিরিযাব্যাকতাতি এত্থ ৰিপাকাব্যাকতা ৰিপাকাব্যাকতানংযেৰ, কিরিযাব্যাকতা কিরিযাব্যাকতানংযেৰ ৰেদিতব্বা. ভৰঙ্গং আৰজ্জনাযাতিআদি ৰোমিস্সকৰসেন ৰুত্তং. তত্থ কিরিযাতি কামাৰচরকিরিযা. সা দুৰিধস্সাপি ৰুট্ঠানস্স অনন্তরপচ্চযো হোতি, মহগ্গতা ভৰঙ্গস্সেৰ. ইতি যে হেট্ঠা পচ্চযৰিভঙ্গনিদ্দেসে ‘‘পুরিমা পুরিমা কুসলা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কুসলানং ধম্মানং অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি আরভিত্ৰা কুসলং কুসলস্স, কুসলং অব্যাকতস্স, অকুসলং অকুসলস্স, অকুসলং অব্যাকতস্স, অব্যাকতং অব্যাকতস্স, অব্যাকতং কুসলস্স, অব্যাকতং অকুসলস্সাতি সত্ত ৰারা দস্সিতা; তেসং ৰসেন ইধ সঙ্খেপতো অনন্তরপচ্চযো ৰিভত্তো.
ৰিত্থারতো পনেত্থ –
দসধা সত্তরসধা, সমসট্ঠিৰিধেন চ;
বহুধাপি চ নিদ্দেসং, সাধুকং উপলক্খযে.
অযঞ্হি অনন্তরপচ্চযো ন কেৰলং সত্তধাৰ নিদ্দেসং লভতি, কুসলং পন কুসলস্স ৰিপাকস্স; অকুসলং অকুসলস্স ৰিপাকস্স; ৰিপাকং ৰিপাকস্স কিরিযস্স; কিরিযং কুসলস্স অকুসলস্স ৰিপাকস্স কিরিযস্সাতি এৰং দসধাপি নিদ্দেসং লভতি. ন কেৰলং দসধাযেৰ, কুসলং পন কুসলস্স কুসলৰিপাকস্স অকুসলৰিপাকস্স; অকুসলং অকুসলস্স অকুসলৰিপাকস্স কুসলৰিপাকস্স; কুসলৰিপাকং কুসলৰিপাকস্স অকুসলৰিপাকস্স কিরিযস্স; অকুসলৰিপাকং অকুসলৰিপাকস্স কুসলৰিপাকস্স কিরিযস্স; কিরিযং কিরিযস্স কুসলস্স অকুসলস্স কুসলৰিপাকস্স অকুসলৰিপাকস্সাতি এৰং সত্তরসধা নিদ্দেসং লভতি.
ন কেৰলঞ্চ সত্তরসধাৰ সমসট্ঠিৰিধেনাপি নিদ্দেসং লভতেৰ. কথং? কামাৰচরকুসলঞ্হি ভূমিভেদেন চতুব্বিধস্স কুসলস্স অনন্তরপচ্চযো হোতি, রূপাৰচরারূপাৰচরং সকসকভূমিকস্সেৰাতি কুসলং কুসলস্স ছব্বিধেন অনন্তরপচ্চযো. কামাৰচরকুসলং পন কামাৰচরকুসলৰিপাকস্স অকুসলৰিপাকস্স রূপাৰচরৰিপাকস্স অরূপাৰচরৰিপাকস্স লোকুত্তরৰিপাকস্স; রূপাৰচরকুসলং রূপাৰচরৰিপাকস্স কামাৰচরকুসলৰিপাকস্স; অরূপাৰচরকুসলং কামাৰচরকুসলৰিপাকস্স রূপাৰচরঅরূপাৰচরলোকুত্তরৰিপাকস্স; লোকুত্তরকুসলং লোকুত্তরৰিপাকস্সাতি কুসলং ৰিপাকস্স দ্ৰাদসৰিধেন অনন্তরপচ্চযো. অকুসলং অকুসলস্স অকুসলৰিপাকস্স তেভূমককুসলৰিপাকস্সাতি পঞ্চৰিধেন অনন্তরপচ্চযো.
কামাৰচরকুসলৰিপাকং কামাৰচরকুসলৰিপাকস্স অকুসলৰিপাকস্স রূপাৰচরৰিপাকস্স অরূপাৰচরৰিপাকস্সাতি কামাৰচরকুসলৰিপাকং ৰিপাকস্স চতুব্বিধেন অনন্তরপচ্চযো. রূপাৰচরৰিপাকং তেভূমককুসলৰিপাকস্সাতি তিৰিধেন অনন্তরপচ্চযো. অরূপাৰচরৰিপাকং অরূপাৰচরৰিপাকস্স কামাৰচরকুসলৰিপাকস্সাতি দুৰিধেন অনন্তরপচ্চযো. লোকুত্তরৰিপাকং চতুভূমককুসলৰিপাকস্সাতি চতুব্বিধেন অনন্তরপচ্চযো. এৰং কুসলৰিপাকং ৰিপাকস্স তেরসধাপি অনন্তরপচ্চযো. অকুসলৰিপাকং অকুসলৰিপাকস্স কামাৰচরকুসলৰিপাকস্সাতি দুৰিধেন অনন্তরপচ্চযো. এৰং সব্বথাপি ৰিপাকং ৰিপাকস্স পঞ্চদসৰিধেন অনন্তরপচ্চযো. কামাৰচরকুসলৰিপাকং পন কামাৰচরকিরিযস্স, তথা অকুসলৰিপাকং, তথা রূপাৰচরৰিপাকং, তথা অরূপাৰচরৰিপাকঞ্চাতি ৰিপাকং কিরিযস্স চ চতুব্বিধেন অনন্তরপচ্চযো.
কামাৰচরকিরিযং তেভূমককিরিযস্স, রূপাৰচরারূপাৰচরকিরিযং রূপাৰচরারূপাৰচরানঞ্ঞেৰাতি কিরিযং কিরিযস্স পঞ্চৰিধেন অনন্তরপচ্চযো. কামাৰচরকিরিযং অকুসলৰিপাকস্স চেৰ চতুভূমককুসলৰিপাকস্স চ, রূপাৰচরকিরিযং কামাৰচরকুসলৰিপাকরূপাৰচরৰিপাকানং অরূপাৰচরকিরিযং চতুভূমককুসলৰিপাকস্সাপীতি কিরিযং ৰিপাকস্স একাদসৰিধেন অনন্তরপচ্চযো. কামাৰচরকিরিযং পন কামাৰচরকুসলস্স অকুসলস্সাতি কুসলাকুসলানং দুৰিধেন অনন্তরপচ্চযো হোতি. এৰং সমসট্ঠিৰিধেনাপি নিদ্দেসং লভতি.
ন কেৰলঞ্চ সমসট্ঠিৰিধেনেৰ, বহুৰিধেনাপি লভতেৰ. কথং? কামাৰচরপঠমমহাকুসলচিত্তং তাৰ অত্তনো, চতুন্নঞ্চ রূপাৰচরকুসলানং পাদকযোগেন সোল়সন্নং সোমনস্সলোকুত্তরানন্তি একৰীসতিযা চ কুসলানং, জৰনপরিযোসানে তদারম্মণভৰঙ্গৰসেন উপ্পজ্জমানানং একাদসন্নং কামাৰচরৰিপাকানং, ভৰঙ্গৰসেনেৰ পৰত্তানং রূপাৰচরারূপাৰচরৰিপাকানং, ফলসমাপত্তিৰসেন পৰত্তানং দ্ৰাদসন্নং লোকুত্তরৰিপাকানন্তি এৰং একৰীসতিযা কুসলানং; দ্ৰত্তিংসায ৰিপাকানন্তি তেপঞ্ঞাসায চিত্তানং অনন্তরপচ্চযো হোতি. তথা দুতিযকুসলচিত্তং. ততিযচতুত্থানি পন ঠপেত্ৰা উপরিভূমককুসলানি চ লোকুত্তরৰিপাকানি চ সেসএকৰীসতিচিত্তানং. পঞ্চমছট্ঠানি অত্তনো চ, নৰন্নঞ্চ উপরিভূমকউপেক্খাকুসলানং, তেৰীসতিযা চ ৰিপাকানন্তি তেত্তিংসায. সত্তমঅট্ঠমানি একৰীসতিযাৰ.
পঞ্চ রূপাৰচরকুসলানি অত্তনো অত্তনো পচ্ছিমানং রূপাৰচরকুসলানং, চতুন্নম্পি ঞাণসম্পযুত্তমহাৰিপাকানং, পঞ্চন্নং রূপাৰচরৰিপাকানঞ্চাতি দসন্নং. এতেনেৰ চ নযেন অরূপাৰচরকুসলেসু পঠমং অত্তনো ৰিপাকেন সদ্ধিং একাদসন্নং, দুতিযং দ্ৰাদসন্নং, ততিযং তেরসন্নং, চতুত্থং চুদ্দসন্নং ফলসমাপত্তিযা চাতি পন্নরসন্নং লোকুত্তরকুসলং অত্তনো অত্তনো ৰিপাকস্সেৰ. অট্ঠসু লোভসহগতেসু একেকং অকুসলং একাদসন্নং কামাৰচরৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনং নৰন্নং, মহগ্গতৰিপাকানং অত্তনো অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি একৰীসতিযা. দ্ৰে দোমনস্সসহগতানি উপেক্খাসহগতানং ছন্নং কামাৰচরৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনং অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি সত্তন্নং. ৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহগতদ্ৰযং সোমনস্সসহগতাহেতুকৰিপাকেন সদ্ধিং একাদসন্নং কামাৰচরৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনং নৰন্নং রূপাৰচরারূপাৰচরৰিপাকানং অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি একৰীসতিযা.
কুসলৰিপাকপঞ্চৰিঞ্ঞাণা কুসলৰিপাকমনোধাতুযা, মনোধাতু দ্ৰিন্নং ৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনং. তাসু দ্ৰীসু সোমনস্সসহগতা দসন্নং ৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনং ভৰঙ্গভূতানং তদারম্মণকালে অত্তনো পচ্ছিমস্স ৰোট্ঠব্বনকিরিযস্স চাতি দ্ৰাদসন্নং. উপেক্খাসহগতাহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতু পন আৰজ্জনমনোধাতুযা দ্ৰিট্ঠানিকায আৰজ্জনমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা দসন্নঞ্চ ৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনন্তি দ্ৰাদসন্নমেৰ. তিহেতুকমহাৰিপাকা সোমনস্সসহগতাহেতুকৰজ্জানং দসন্নম্পি কামাৰচরৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনং রূপাৰচরারূপাৰচরৰিপাকানং আৰজ্জনদ্ৰযস্স চাতি একৰীসতিযা, দুহেতুকৰিপাকা ঠপেত্ৰা মহগ্গতৰিপাকে সেসানং দ্ৰাদসন্নং. পঞ্চ রূপাৰচরৰিপাকা তেভূমককুসলৰিপাকসহেতুকপটিসন্ধিচিত্তানং সত্তরসন্নং আৰজ্জনদ্ৰযস্স চাতি একূনৰীসতিযা. অরূপাৰচরৰিপাকেসু পঠমং কামাৰচরকুসলৰিপাকতিহেতুকপটিসন্ধিচিত্তানং, চতুন্নং অরূপাৰচরৰিপাকচিত্তানং চতুন্নং মনোদ্ৰারাৰজ্জনস্স চাতি নৰন্নং. দুতিযং হেট্ঠিমৰিপাকং ৰজ্জেত্ৰা অট্ঠন্নং, ততিযং দ্ৰে হেট্ঠিমানি ৰজ্জেত্ৰা সত্তন্নং, চতুত্থং তীণি হেট্ঠিমানি ৰজ্জেত্ৰা ছন্নং চত্তারি লোকুত্তরৰিপাকানি তিহেতুকৰিপাকানং তেরসন্নং অত্তনো অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি চুদ্দসন্নং.
অকুসলৰিপাকপঞ্চৰিঞ্ঞাণা অকুসলৰিপাকমনোধাতুযা, মনোধাতু অকুসলৰিপাকাহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা. সা তদারম্মণকালে অত্তনো পচ্ছিমস্স চুতিকালে পটিসন্ধিৰসেন ভৰঙ্গৰসেন চ পৰত্তানং ইতরেসম্পি নৰন্নং কামাৰচরৰিপাকানং উপেক্খাসহগতানং দ্ৰিন্নং পরিত্তকিরিযানঞ্চাতি দ্ৰাদসন্নং. কিরিযমনোধাতু দসন্নং ৰিঞ্ঞাণানং হসিতুপ্পাদকিরিযা পঞ্চৰোকারে ভৰঙ্গৰসেন পৰত্তানং নৰন্নং তিহেতুকৰিপাকানং, তদারম্মণৰসেন পৰত্তানং পঞ্চন্নং সোমনস্সসহগতৰিপাকানং অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি অগ্গহিতগ্গহণেন তেরসন্নং. ৰোট্ঠব্বনকিরিযা ঠপেত্ৰা কিরিযমনোধাতুং দসন্নং কামাৰচরকিরিযানং, কামাৰচরকুসলাকুসলানং পঞ্চৰোকারে ভৰঙ্গৰসেন পৰত্তানং পন্নরসন্নং ৰিপাকচিত্তানঞ্চাতি পঞ্চচত্তালীসায.
কামাৰচরতিহেতুকসোমনস্সসহগতকিরিযদ্ৰযং ভৰঙ্গৰসেন পৰত্তানং তেরসন্নং তিহেতুকৰিপাকানং তদারম্মণৰসেন পঞ্চন্নং সোমনস্সসহগতৰিপাকানং পরিকম্মৰসেন পৰত্তমানানং চতুন্নং রূপাৰচরকিরিযানং অরহত্তফলসমাপত্তিযা অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি অগ্গহিতগ্গহণেন দ্ৰাৰীসতিযা দুহেতুকসোমনস্সসহগতকিরিযদ্ৰযং যথাৰুত্তানং তেরসন্নং ভৰঙ্গচিত্তানং পঞ্চন্নং তদারম্মণানং অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি অগ্গহিতগ্গহণেন সত্তরসন্নং. কামাৰচরতিহেতুকউপেক্খাসহগতকিরিযদ্ৰযং তেসংযেৰ তেরসন্নং ভৰঙ্গানং, তদারম্মণৰসেন পৰত্তানং ছন্নং উপেক্খাসহগতৰিপাকানং, পরিকম্মৰসেন পৰত্তানং একিস্সা রূপাৰচরকিরিযায চতুন্নং অরূপাৰচরকিরিযানং অরহত্তফলসমাপত্তিযা অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি অগ্গহিতগ্গহণেন চতুৰীসতিযা. দুহেতুকউপেক্খাসহগতকিরিযদ্ৰযং তেসংযেৰ তেরসন্নং ভৰঙ্গানং ছন্নং তদারম্মণানং অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি অগ্গহিতগ্গহণেন অট্ঠারসন্নং. রূপাৰচরকিরিযেসু একেকং নৰন্নং পঞ্চৰোকারে তিহেতুকভৰঙ্গানং অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি দসন্নং. অরূপাৰচরকিরিযেসু পঠমং পঞ্চৰোকারে নৰন্নং ভৰঙ্গানং, চতুৰোকারে একস্স অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি একাদসন্নং. দুতিযং চতুৰোকারে দ্ৰে ভৰঙ্গানি লভতি. ততিযং তীণি, চতুত্থং চত্তারি ফলসমাপত্তিঞ্চাতি তেসু একেকং যথাপটিপাটিযা একাদসন্নং দ্ৰাদসন্নং তেরসন্নং পঞ্চদসন্নঞ্চ অনন্তরপচ্চযো হোতি. এৰং বহুৰিধেনাপি নিদ্দেসং লভতি. তেন ৰুত্তং –
‘‘দসধা সত্তরসধা, সমসট্ঠিৰিধেন চ;
বহুধাপি চ নিদ্দেসং, সাধুকং উপলক্খযে’’তি.
সমনন্তরপচ্চযাদযো উত্তানত্থাযেৰ.
৪২৩. উপনিস্সযে সদ্ধং উপনিস্সাযাতি কম্মকম্মফলইধলোকপরলোকাদীসু সদ্ধং উপনিস্সযং কত্ৰা. যথা হি পুরিসো হেট্ঠাপথৰিযং উদকং অত্থীতি সদ্দহিত্ৰা পথৰিং খনতি, এৰং সদ্ধো কুলপুত্তো দানাদীনং ফলঞ্চ আনিসংসঞ্চ সদ্দহিত্ৰা দানাদীনি পৰত্তেতি. তস্মা ‘‘সদ্ধং উপনিস্সাযা’’তি ৰুত্তং.
সীলং উপনিস্সাযাতিআদীসুপি ইমে সীলাদযো ধম্মে উপনিস্সযং কত্ৰাতি অত্থো. সীলৰা হি সীলানুভাৰেসু সীলানিসংসেসু চ কুসলো সীলং উপনিস্সায সীলৰন্তানং দানং দেতি, উপরূপরি সীলং সমাদিযতি সুপরিসুদ্ধং অখণ্ডং, চাতুদ্দসীআদীসু পক্খদিৰসেসু উপোসথকম্মং করোতি, সীলসম্পদং নিস্সায ঝানাদীনি উপ্পাদেতি. বহুস্সুতোপি দানাদিপুঞ্ঞকিরিযাযত্তা সব্বসম্পত্তিযো দানাদীনঞ্চ সঙ্কিলেসৰোদানাদিভেদং সুতমযায পঞ্ঞায পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ঠিতো সুতং উপনিস্সায দানাদীনি পৰত্তেতি. চাগৰাপি চাগাধিমুত্তো অত্তনো চাগসম্পদং উপনিস্সায দানং দেতি, সীলৰন্তো হুত্ৰা দিন্নং মহপ্ফলন্তি সীলং সমাদিযতি, উপোসথকম্মং করোতি, তায পটিপত্তিযা পরিসুদ্ধচিত্তো ঝানাদীনি উপ্পাদেতি. পঞ্ঞৰাপি ইধলোকপরলোকহিতঞ্চেৰ লোকসমতিক্কমনুপাযঞ্চ উপপরিক্খন্তো ‘‘সক্কা ইমায পটিপত্তিযা ইধলোকহিতম্পি পরলোকহিতম্পি লোকসমতিক্কমনূপাযঞ্চ সম্পাদেতু’’ন্তি পঞ্ঞং উপনিস্সায দানাদীনি পৰত্তেতি. যস্মা পন ন কেৰলং সদ্ধাদযো দানাদীনংযেৰ উপনিস্সযা, অত্তনো অপরভাগে উপ্পজ্জমানানং সদ্ধাদীনম্পি উপনিস্সযা এৰ, তস্মা সদ্ধা সীলং সুতং চাগো পঞ্ঞা সদ্ধায সীলস্স সুতস্স চাগস্স পঞ্ঞাযাতি ৰুত্তং.
পরিকম্মন্তি অনন্তরং অগ্গহেত্ৰা পুব্বভাগে পরিকম্মং গহেতব্বং. যথাকম্মূপগঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্সাতি ইমেসং দ্ৰিন্নং দিব্বচক্খুপরিকম্মমেৰ, পরিকম্মং ৰিসুং নত্থি. দিব্বচক্খুস্সেৰ পরিভণ্ডঞাণানি এতানি, তস্মিং ইজ্ঝমানে ইজ্ঝন্তি এৰং সন্তেপি তদধিমুত্ততায সহিতং দিব্বচক্খুপরিকম্মং তেসং পরিকম্মন্তি ৰেদিতব্বং. ন হি এতানি সব্বেসং দিব্বচক্খুকানং সমগতিকানি হোন্তি. তস্মা ভৰিতব্বমেত্থ পরিকম্মৰিসেসেনাতি. দিব্বচক্খু দিব্বায সোতধাতুযাতি দূরে রূপানি দিস্ৰা তেসং সদ্দং সোতুকামস্স দিব্বচক্খু সোতধাতুৰিসুদ্ধিযা উপনিস্সযো হোতি. তেসং পন সদ্দং সুত্ৰা তত্থ গন্তুকামতাদিৰসেন দিব্বসোতধাতু ইদ্ধিৰিধঞাণস্স উপনিস্সযো হোতি. এৰং সব্বত্থ তস্স তস্স উপকারকভাৰৰসেন উপনিস্সযপচ্চযতা ৰেদিতব্বা.
মগ্গং উপনিস্সায অনুপ্পন্নং সমাপত্তিন্তি তেন তেন মগ্গেন সিথিলীকতপারিপন্থকত্তা পহীনপারিপন্থকত্তা চ তং তং সমাপত্তিং উপ্পাদেন্তীতি তেসং মগ্গো সমাপত্তিযা উপনিস্সযো হোতি. ৰিপস্সন্তীতি উপরূপরিমগ্গত্থায ৰিপস্সন্তি. অত্থপটিসম্ভিদাযাতিআদি পটিসম্ভিদানং মগ্গপটিলাভেনেৰ ইজ্ঝনতো ৰুত্তং. এৰংইদ্ধানঞ্চ পনেতাসং পচ্ছা তেসু তেসু আরম্মণেসু পৰত্তিযা মগ্গোৰ উপনিস্সযো নাম হোতি.
সদ্ধং উপনিস্সায মানং জপ্পেতীতি অহমস্মি সদ্ধো পসন্নোতি মানং পৰত্তেতি. দিট্ঠিং গণ্হাতীতি তস্মিং তস্মিং ৰচনে সদ্ধাৰসেনেৰ গন্ত্ৰা পঞ্ঞায অত্থং অনুপপরিক্খন্তো ‘‘অত্থি পুগ্গলো’’তিআদিৰসেন দিট্ঠিং গণ্হাতি. সীলং সুতং চাগং পঞ্ঞন্তি অহমস্মি সীলৰা সুতৰা চাগী পঞ্ঞাসম্পন্নোতি মানং জপ্পেতি. সীলসুতচাগপঞ্ঞাসু পন মানমঞ্ঞনং ৰিয দিট্ঠিমঞ্ঞনং উপ্পাদেন্তো দিট্ঠিং গণ্হাতি. রাগস্সাতিআদীসু সদ্ধাদিসম্পদং উপনিস্সায অত্তুক্কংসনকালে তেসু একেকো ধম্মো রাগস্স, পরৰম্ভনকালে দোসস্স, উভযেন সম্পযুত্তস্স মোহস্স, ৰুত্তপ্পকারানং মানদিট্ঠীনং, সদ্ধাদিসম্পদং উপনিস্সায ভৰভোগসম্পত্তিপত্থনায উপনিস্সযো হোতি. এৰমেত্থ লোকিযকুসলঞ্ঞেৰ দস্সিতং. লোকুত্তরং পন সন্তং পণীতং উত্তমং অকুসলৰিদ্ধংসনং. তস্মা চন্দো ৰিয অন্ধকারতমানং ন অকুসলস্স উপনিস্সযো হোতীতি ন গহিতং.
আতাপেতীতিআদি কাযিকদুক্খৰসেন অব্যাকতধম্মদস্সনত্থং ৰুত্তং. সদ্ধো হি সদ্ধং নিস্সায অতিসীতং অতিউণ্হন্তি অনোসক্কিত্ৰা নানপ্পকারানি নৰকম্মৰেয্যাৰচ্চাদীনি করোন্তো অত্তানং আতাপেতি পরিতাপেতি, ভোগং উপ্পাদেত্ৰা পুঞ্ঞানি করিস্সামীতি পরিযেট্ঠিমূলকং দুক্খং পচ্চনুভোতি. সীলৰাপি সীলানুরক্খণত্থং অব্ভোকাসিকত্তাদিৰসেন অত্তানং আতাপেতি পরিতাপেতি, পিণ্ডচারিকত্তাদিৰসেন পরিযেট্ঠিমূলকং দুক্খং পচ্চনুভোতি. সুতৰাপি বাহুস্সচ্চানুরূপং পটিপত্তিং পটিপজ্জিস্সামীতি ৰুত্তনযেনেৰ পটিপজ্জন্তো অত্তানং আতাপেতি পরিতাপেতি, পরিযেট্ঠিমূলকং দুক্খং পচ্চনুভোতি. চাগৰাপি চাগাধিমুত্ততায অত্তনো যাপনমত্তেপি পচ্চযে অনৰসেসেত্ৰা পরিচ্চজন্তো, অঙ্গাদিপরিচ্চাগং ৰা পন করোন্তো অত্তানং আতাপেতি পরিতাপেতি, পরিচ্চজিতব্বস্স ৰত্থুনো উপ্পাদনত্থং পরিযেট্ঠিমূলকং দুক্খং পচ্চনুভোতি. পঞ্ঞৰাপি উপরূপরি পঞ্ঞং ৰড্ঢেস্সামীতি সপ্পঞ্ঞতং নিস্সায সীতুণ্হাদীনি অগণেত্ৰা সজ্ঝাযমনসিকারেসু যোগং করোন্তো অত্তানং আতাপেতি পরিতাপেতি, মিচ্ছাজীৰে আদীনৰং সম্মাজীৰে চ আনিসংসং দিস্ৰা মিচ্ছাজীৰং পহায পরিসুদ্ধেন আজীৰেন জীৰিতৰুত্তিং পরিযেসন্তো পরিযেট্ঠিমূলকং দুক্খং পচ্চনুভোতি.
কাযিকস্স সুখস্সাতি সদ্ধাদিসম্পত্তিং উপনিস্সায উপ্পন্নানি সুখোপকরণানি পরিভুঞ্জনকালে সদ্ধাদিসমুট্ঠানপণীতরূপফুটকাযস্স চ তেসং ৰসেন অৰিপ্পটিসারমূলকপামোজ্জপীতিসমুট্ঠানরূপফুটকাযস্স চ সুখুপ্পত্তিকালে তেসং কটত্তা উপ্পন্নৰিপাকসুখকালে চ কাযিকস্স সুখস্স, ৰুত্তনযেনেৰ দুক্খুপ্পত্তিকালে সদ্ধাদিগুণসম্পত্তিং অসহমানেহি পযুত্তৰধবন্ধনাদিকালে চ কাযিকস্স দুক্খস্স, সদ্ধাদযো উপনিস্সায পৰত্তিতফলসমাপত্তিকালে পন ফলসমাপত্তিযা এতেসু একেকো উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো হোতীতি ৰেদিতব্বো. কুসলং কম্মন্তি কুসলচেতনা অত্তনো ৰিপাকস্স উপনিস্সযপচ্চযো, সা পন বলৰচেতনাৰ লব্ভতি, ন দুব্বলা. তত্রিদং ৰত্থু – একা কির ইত্থী উব্বন্ধিতুকামা রুক্খে রজ্জুং লগ্গেত্ৰা সংৰিধাতব্বং সংৰিদহতি. অথেকো চোরো রত্তিভাগে তং গেহং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘ইমায রজ্জুযা কিঞ্চিদেৰ বন্ধিত্ৰা হরিস্সামী’’তি সত্থেন ছিন্দিতুং উপগতো. অথ সা রজ্জু আসীৰিসো হুত্ৰা সুসূতি অকাসি. চোরো ভীতো অপসক্কি. ইত্থী অত্তনো নিৰেসনা নিক্খমিত্ৰা রজ্জুপাসে গীৰং পটিমুঞ্চিত্ৰা উব্বন্ধা কালমকাসি. এৰং বলৰচেতনা অন্তরাযে নিৰারেত্ৰা অত্তনো ৰিপাকস্স উপনিস্সযো হোতি. ন পনেতং একন্ততো গহেতব্বং. কতোকাসঞ্হি কম্মং এৰ ৰিপাকস্স অন্তরাযং পটিবাহিত্ৰা ৰিপচ্চতি, ৰিপাকজনকং পন কম্মং ৰিপাকস্স উপনিস্সযপচ্চযো ন হোতীতি ন ৰত্তব্বং. কম্মন্তি এত্থ চতুভূমকম্পি ৰেদিতব্বং. যং পন পরতো ‘‘মগ্গো ফলসমাপত্তিযা’’তি ৰুত্তং, তং অচেতনাৰসেন. তেনেতং দীপেতি – যো কোচি ৰিপাকজনকো ধম্মো, সো অত্তনো ৰিপাকস্স উপনিস্সযপচ্চযো হোতীতি.