২. ৰেদনাত্তিকৰণ্ণনা
১. ৰেদনাত্তিকে তিস্সো ৰেদনা রূপং নিব্বানন্তি ইমে ধম্মা ন লব্ভন্তি, তস্মা একং খন্ধং পটিচ্চ দ্ৰে খন্ধাতিআদি ৰুত্তং. পটিসন্ধিক্খণে সুখায ৰেদনাযাতি সহেতুকপটিসন্ধিৰসেন ৰুত্তং. দুক্খৰেদনা পটিসন্ধিযং ন লব্ভতীতি দুতিযৰারে পটিসন্ধিগ্গহণং ন কতং. ততিযৰারে পটিসন্ধিক্খণেতি সহেতুকপটিসন্ধিৰসেন ৰুত্তং. সেসমেত্থ ইতো পরেসু চ পচ্চযেসু যথাপাল়িমেৰ নিয্যাতি. সব্বত্থ তযো তযো ৰারা ৰুত্তা. তেন ৰুত্তং হেতুযা তীণি…পে… অৰিগতে তীণীতি.
৬. পচ্চযসংসন্দনে পন সহেতুকায ৰিপাকদুক্খৰেদনায অভাৰতো হেতুমূলকনযে ৰিপাকে দ্ৰেতি ৰুত্তং. অধিপতিআদীহি সদ্ধিং সংসন্দনেসুপি ৰিপাকে দ্ৰেযেৰ. কস্মা? ৰিপাকে দুক্খৰেদনায অধিপতিঝানমগ্গানং অভাৰতো. যেহি চ সদ্ধিং সংসন্দনে ৰিপাকে দ্ৰে ৰারা লব্ভন্তি, ৰিপাকেন সদ্ধিং সংসন্দনে তেসুপি দ্ৰেযেৰ.
১০. পচ্চনীযে নপুরেজাতে আরুপ্পে চ পটিসন্ধিযঞ্চ দুক্খৰেদনায অভাৰতো দ্ৰে ৰারা আগতা. নৰিপ্পযুত্তেপি আরুপ্পে দুক্খাভাৰতো দ্ৰেযেৰ. সব্বঅরূপধম্মপরিগ্গাহকা পন সহজাতাদযো পচ্চযা ইমস্মিং পচ্চনীযৰারে পরিহাযন্তি. কস্মা? ৰেদনাসম্পযুত্তস্স ধম্মস্স ৰেদনাসম্পযুত্তং পটিচ্চ সহজাতাদীহি ৰিনা অনুপ্পত্তিতো পচ্ছাজাতপচ্চযঞ্চ ৰিনাৰ উপ্পত্তিতো.
১৭. পচ্চযসংসন্দনে পন নপুরেজাতে একন্তি আরুপ্পে পটিসন্ধিযঞ্চ অহেতুকাদুক্খমসুখৰেদনাসম্পযুত্তং সন্ধায ৰুত্তং. নকম্মে দ্ৰেতি অহেতুককিরিযসম্পযুত্তচেতনাৰসেন ৰুত্তং. সুখায হি অদুক্খমসুখায চ ৰেদনায সম্পযুত্তে ধম্মে পটিচ্চ তাহি ৰেদনাহি সম্পযুত্তা অহেতুককিরিযচেতনা উপ্পজ্জন্তি. নহেতুপচ্চযা নৰিপাকেপি এসেৰ নযো. নৰিপ্পযুত্তে একন্তি আরুপ্পে আৰজ্জনৰসেন ৰুত্তং. ইমিনা উপাযেন সব্বসংসন্দনেসু গণনা ৰেদিতব্বা.
২৫-৩৭. অনুলোমপচ্চনীযে পচ্চনীযে লদ্ধপচ্চযা এৰ পচ্চনীযতো তিট্ঠন্তি. পচ্চনীযানুলোমে সব্বা রূপধম্মপরিগ্গাহকা সহজাতাদযো অনুলোমতোৰ তিট্ঠন্তি, ন পচ্চনীযতো. অহেতুকস্স পন চিত্তুপ্পাদস্স অধিপতি নত্থীতি অধিপতিপচ্চযো অনুলোমতো ন তিট্ঠতি. পটিচ্চৰারাদীসু পন পচ্ছাজাতো অনুলোমতো ন লব্ভতিযেৰাতি পরিহীনো. যে চেত্থ অনুলোমতো লব্ভন্তি, তে পচ্চনীযতো লব্ভমানেহি সদ্ধিং পরিৰত্তেত্ৰাপি যোজিতাযেৰ. তেসু তীণি দ্ৰে একন্তি তযোৰ ৰারপরিচ্ছেদা, তে সব্বত্থ যথানুরূপং সল্লক্খেতব্বা. যো চাযং পটিচ্চৰারে ৰুত্তো, সহজাতৰারাদীসুপি অযমেৰ ৰণ্ণনানযো.
৩৮. পঞ্হাৰারে পন সম্পযুত্তকানং খন্ধানন্তি তেন সদ্ধিং সম্পযুত্তকানং খন্ধানং তেহিযেৰ ৰা হেতূহি সুখৰেদনাদীহি ৰা.
৩৯. ৰিপ্পটিসারিস্সাতি দানাদীসু তাৰ ‘‘কস্মা মযা ইদং কতং, দুট্ঠু মে কতং, অকতং সেয্যো সিযা’’তি এৰং ৰিপ্পটিসারিস্স. ঝানপরিহানিযং পন ‘‘পরিহীনং মে ঝানং, মহাজানিযো ৰতম্হী’’তি এৰং ৰিপ্পটিসারিস্স. মোহো উপ্পজ্জতীতি দোসসম্পযুত্তমোহো. তথা মোহং অরব্ভাতি দোসসম্পযুত্তমোহমেৰ.
৪৫. সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তং ভৰঙ্গং অদুক্খমসুখায ৰেদনায সম্পযুত্তস্স ভৰঙ্গস্সাতি তদারম্মণসঙ্খাতং পিট্ঠিভৰঙ্গং মূলভৰঙ্গস্স. ৰুট্ঠানস্সাতি তদারম্মণস্স ভৰঙ্গস্স ৰা. উভযম্পি হেতং কুসলাকুসলজৰনতো ৰুট্ঠিতত্তা ৰুট্ঠানন্তি ৰুচ্চতি. কিরিযং ৰুট্ঠানস্সাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. ফলং ৰুট্ঠানস্সাতি ফলচিত্তং ভৰঙ্গস্স. ভৰঙ্গেন হি ফলতো ৰুট্ঠিতো নাম হোতি. পরতো ‘‘ৰুট্ঠান’’ন্তি আগতট্ঠানেসুপি এসেৰ নযো.
৪৬. দুক্খায ৰেদনায সম্পযুত্তা খন্ধাতি দোমনস্সসম্পযুত্তা অকুসলা খন্ধা. অদুক্খমসুখায ৰেদনায সম্পযুত্তস্স ৰুট্ঠানস্সাতি তদারম্মণসঙ্খাতস্স আগন্তুকভৰঙ্গস্স ৰা উপেক্খাসম্পযুত্তমূলভৰঙ্গস্স ৰা. সচে পন সোমনস্সসহগতং মূলভৰঙ্গং হোতি, তদারম্মণস্স চ উপ্পত্তিকারণং ন হোতি, জৰনস্স আরম্মণতো অঞ্ঞস্মিম্পি আরম্মণে অদুক্খমসুখৰেদনং অকুসলৰিপাকং উপ্পজ্জতেৰ. তম্পি হি জৰনতো ৰুট্ঠিতত্তা ৰুট্ঠানন্তি ৰুচ্চতি. সহজাতপচ্চযাদিনিদ্দেসা উত্তানত্থাযেৰ. নহেত্থ কিঞ্চি অত্থি, যং ন সক্কা সিযা হেট্ঠা ৰুত্তনযেন ৰেদেতুং, তস্মা সাধুকং উপলক্খেতব্বং.
৬২. ইদানি যস্মিং যস্মিং পচ্চযে যে যে ৰারা লদ্ধা, সব্বে তে সঙ্খিপিত্ৰা গণনায দস্সেতুং হেতুযা তীণীতিআদি ৰুত্তং. তত্থ সব্বানি তীণি সুদ্ধানং তিণ্ণং পদানং ৰসেন ৰেদিতব্বানি. আরম্মণে নৰ একমূলকেকাৰসানানি. অধিপতিযা পঞ্চ সহজাতাধিপতিৰসেন অমিস্সানি তীণি, আরম্মণাধিপতিৰসেন চ ‘‘সুখায সম্পযুত্তো সুখায সম্পযুত্তস্স, অদুক্খমসুখায সম্পযুত্তো অদুক্খমসুখায সম্পযুত্তস্সা’’তি দ্ৰে, তানি ন গণেতব্বানি. সুখায পন সম্পযুত্তো অদুক্খমসুখায, অদুক্খমসুখায সম্পযুত্তো সুখাযাতি ইমানি দ্ৰে গণেতব্বানীতি এৰং পঞ্চ. অনন্তরসমনন্তরেসু সত্তাতি সুখা দ্ৰিন্নং, তথা দুক্খা, অদুক্খমসুখা তিণ্ণম্পীতি এৰং সত্ত. উপনিস্সযে নৰাতি সুখসম্পযুত্তো সুখসম্পযুত্তস্স তীহিপি উপনিস্সযেহি, দুক্খসম্পযুত্তস্স পকতূপনিস্সযেনেৰ, উপেক্খাসম্পযুত্তস্স তীহিপি, দুক্খসম্পযুত্তো দুক্খসম্পযুত্তস্স অনন্তরপকতূপনিস্সযেহি, সুখসম্পযুত্তস্স পকতূপনিস্সযেন, অদুক্খমসুখসম্পযুত্তস্স দ্ৰিধা, অদুক্খমসুখসম্পযুত্তো অদুক্খমসুখসম্পযুত্তস্স তিধাপি, তথা সুখসম্পযুত্তস্স, দুক্খসম্পযুত্তস্স অনন্তরপকতূপনিস্সযেহীতি এৰং নৰ. পচ্চযভেদতো পনেত্থ পকতূপনিস্সযা নৰ, অনন্তরূপনিস্সযা সত্ত, আরম্মণূপনিস্সযা চত্তারোতি ৰীসতি উপনিস্সযা. পুরেজাতপচ্ছাজাতা পনেত্থ ছিজ্জন্তি. ন হি পুরেজাতা পচ্ছাজাতা ৰা অরূপধম্মা অরূপধম্মানং পচ্চযা হোন্তি.
কম্মে অট্ঠাতি সুখসম্পযুত্তো সুখসম্পযুত্তস্স দ্ৰিধাপি, দুক্খসম্পযুত্তস্স নানাক্খণিকতোৰ তথা ইতরস্স. দুক্খসম্পযুত্তো দুক্খসম্পযুত্তস্স দ্ৰিধাপি, সুখসম্পযুত্তস্স নত্থি, ইতরস্স নানাক্খণিকতোৰ অদুক্খমসুখসম্পযুত্তো অদুক্খমসুখসম্পযুত্তস্স দ্ৰিধাপি, ইতরেসং নানাক্খণিকতোতি এৰং অট্ঠ. পচ্চযভেদতো পনেত্থ নানাক্খণিকা অট্ঠ, সহজাতা তীণীতি একাদস কম্মপচ্চযা. যথা চ পুরেজাতপচ্ছাজাতা, এৰং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযোপেত্থ ছিজ্জতি. অরূপধম্মা হি অরূপধম্মানং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযো ন হোন্তি. নত্থিৰিগতেসু সত্ত অনন্তরসদিসাৰ. এৰমেত্থ তীণি পঞ্চ সত্ত অট্ঠ নৰাতি পঞ্চ গণনপরিচ্ছেদা. তেসং ৰসেন পচ্চযসংসন্দনে ঊনতরগণনেন সদ্ধিং সংসন্দনেসু অতিরেকঞ্চ অলব্ভমানঞ্চ অপনেত্ৰা গণনা ৰেদিতব্বা.
৬৩-৬৪. হেতুযা সদ্ধিং আরম্মণং ন লব্ভতি, তথা অনন্তরাদযো. অধিপতিযা দ্ৰেতি দুক্খপদং ঠপেত্ৰা সেসানি দ্ৰে. দুক্খসম্পযুত্তো হি হেতু অধিপতি নাম নত্থি, তস্মা সো ন লব্ভতীতি অপনীতো. সেসদ্ৰযেসুপি এসেৰ নযো. ইতি হেতুমূলকে দ্ৰেযেৰ গণনপরিচ্ছেদা, তেসং ৰসেন ছ ঘটনানি ৰুত্তানি. তেসু পঠমং অৰিপাকভূতানং ঞাণৰিপ্পযুত্তনিরাধিপতিধম্মানং ৰসেন ৰুত্তং, দুতিযং তেসঞ্ঞেৰ ৰিপাকভূতানং, ততিযচতুত্থানি তেসঞ্ঞেৰ ঞাণসম্পযুত্তানং, পঞ্চমং অৰিপাকভূতসাধিপতিঅমোহৰসেন, ছট্ঠং ৰিপাকভূতসাধিপতিঅমোহৰসেন. পঠমং ৰা সব্বহেতুৰসেন, দুতিযং সব্বৰিপাকহেতুৰসেন, ততিযং সব্বামোহহেতুৰসেন, চতুত্থং সব্বৰিপাকামোহহেতুৰসেন. পঞ্চমং সব্বসাধিপতিঅমোহৰসেন, ছট্ঠং সব্বসাধিপতিৰিপাকামোহৰসেন.
৬৬. আরম্মণমূলকে অধিপতিযা চত্তারীতি আরম্মণাধিপতিৰসেন সুখং সুখস্স, অদুক্খমসুখস্স, অদুক্খমসুখং অদুক্খমসুখস্স, সুখস্সাতি এৰং চত্তারি. উপনিস্সযেপি আরম্মণূপনিস্সযৰসেন চত্তারো ৰুত্তা. ঘটনানি পনেত্থ একমেৰ. অধিপতিমূলকাদীসুপি হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ যং লব্ভতি যঞ্চ ন লব্ভতি, তং সব্বং সাধুকং সল্লক্খেত্ৰা সংসন্দনঘটনগণনা ৰেদিতব্বা.
৮৩-৮৭. পচ্চনীযম্হি কুসলত্তিকে ৰুত্তনযেনেৰ অনুলোমতো পচ্চযে উদ্ধরিত্ৰা তত্থ লদ্ধানং ৰারানং ৰসেন পচ্চনীযতো গণনৰসেন নহেতুযা নৰাতি সব্বপচ্চযেসু নৰ ৰারা দস্সিতা. তে একমূলকেকাৰসানানং নৰন্নং ৰিস্সজ্জনানং ৰসেন ‘‘সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তো ধম্মো সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তস্স ধম্মস্স নহেতুপচ্চযেন পচ্চযো, সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তেন চিত্তেন দানং দত্ৰা’’তিআদিনা নযেন পাল়িং উদ্ধরিত্ৰা দস্সেতব্বা. পচ্চযসংসন্দনে পনেত্থ নহেতুপচ্চযা…পে… নউপনিস্সযে অট্ঠাতি নানাক্খণিককম্মপচ্চযৰসেন ৰেদিতব্বা. দুব্বলকম্মঞ্হি ৰিপাকস্স ন উপনিস্সযো হোতি. কেৰলং পন নানাক্খণিককম্মপচ্চযেনেৰ পচ্চযো হোতি. সেসমেত্থ অনুলোমপচ্চনীযপচ্চনীযানুলোমেসু চ তেসং তেসং পচ্চযানং যোগে লদ্ধৰারৰসেন সক্কা হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ গণেতুং, তস্মা ন ৰিত্থারিতন্তি.
ৰেদনাত্তিকৰণ্ণনা.