১. পচ্চযানুলোমৰণ্ণনা

এৰং অনুলোমপট্ঠানাদীসু তিকপট্ঠানাদিৰসেন চতুৰীসতিসমন্তপট্ঠানসমোধানে পট্ঠানমহাপকরণে যে তিকাদযো নিস্সায নিদ্দিট্ঠত্তা এতং তিকপট্ঠানং, দুকপট্ঠানং…পে… দুকদুকপট্ঠানন্তি ৰুত্তং. তে অনামসিত্ৰা যেসং পচ্চযানং ৰসেন তে তিকাদযো ৰিভত্তা, তে পচ্চযে এৰ তাৰ ইমিনা মাতিকানিক্খেপপচ্চযৰিভঙ্গসঙ্খাতেন ৰারেন উদ্দেসতো চ নিদ্দেসতো চ দস্সেত্ৰা, ইদানি যে তিকাদযো নিস্সায নিদ্দিট্ঠত্তা এতং তিকপট্ঠানং, দুকপট্ঠানং…পে… দুকদুকপট্ঠানন্তি ৰুত্তং. তে তিকাদযো ইমেসং পচ্চযানং ৰসেন ৰিত্থারেত্ৰা দস্সেতুং একেকং তিকদুকং নিস্সায সত্তহি মহাৰারেহি দেসনা কতা. তেসং ইমানি নামানি – পটিচ্চৰারো, সহজাতৰারো, পচ্চযৰারো, নিস্সযৰারো, সংসট্ঠৰারো, সম্পযুত্তৰারো, পঞ্হাৰারোতি.

তত্থ ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো’’তি এৰং পটিচ্চাভিধানৰসেন ৰুত্তো পটিচ্চৰারো নাম. কুসলং ধম্মং সহজাতো কুসলো ধম্মো’’তি এৰং সহজাতাভিধানৰসেন ৰুত্তো সহজাতৰারো নাম. সো পুরিমেন পটিচ্চৰারেন অত্থতো নিন্নানাকরণো. পটিচ্চাভিধানৰসেন বুজ্ঝনকানং ৰসেন পন পঠমো ৰুত্তো, সহজাতাভিধানৰসেন বুজ্ঝনকানং ৰসেন দুতিযো. দ্ৰীসুপি চেতেসু রূপারূপধম্মৰসেন পচ্চযা চেৰ পচ্চযুপ্পন্নধম্মা চ ৰেদিতব্বা. তে চ খো সহজাতাৰ, ন পুরেজাতপচ্ছাজাতা লব্ভন্তি. ‘‘কুসলং ধম্মং পচ্চযা কুসলো ধম্মো’’তি এৰং পচ্চযাভিধানৰসেন ৰুত্তো পন পচ্চযৰারো নাম. সোপি পুরিমৰারদ্ৰযং ৰিয রূপারূপধম্মৰসেনেৰ ৰেদিতব্বো. পচ্চযো পনেত্থ পুরেজাতোপি লব্ভতি. অযমস্স পুরিমৰারদ্ৰযতো ৰিসেসো. তদনন্তরো ‘‘কুসলং ধম্মং নিস্সায কুসলো ধম্মো’’তি এৰং নিস্সযাভিধানৰসেন ৰুত্তো নিস্সযৰারো নাম. সো পুরিমেন পচ্চযৰারেন অত্থতো নিন্নানাকরণো. পচ্চযাভিধানৰসেন বুজ্ঝনকানং ৰসেন পন পঠমো ৰুত্তো, নিস্সযাভিধানৰসেন বুজ্ঝনকানং ৰসেন দুতিযো. ততো পরং ‘‘কুসলং ধম্মং সংসট্ঠো কুসলো ধম্মো’’তি এৰং সংসট্ঠাভিধানৰসেন ৰুত্তো সংসট্ঠৰারো নাম. ‘‘কুসলং ধম্মং সম্পযুত্তো কুসলো ধম্মো’’তি এৰং সম্পযুত্তাভিধানৰসেন ৰুত্তো সম্পযুত্তৰারো নাম. সো পুরিমেন সংসট্ঠৰারেন অত্থতো নিন্নানাকরণো. সংসট্ঠাভিধানৰসেন বুজ্ঝনকানং ৰসেন পন পঠমো ৰুত্তো, সম্পযুত্তাভিধানৰসেন দুতিযো. দ্ৰীসুপি চেতেসু অরূপধম্মৰসেনেৰ পচ্চযা পচ্চযুপ্পন্না চ ৰেদিতব্বা. সত্তমৰারে পন যস্মা ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা নযেন তে তে পঞ্হে উদ্ধরিত্ৰা পুন ‘‘কুসলা হেতূ সম্পযুত্তকানং খন্ধান’’ন্তিআদিনা নযেন সব্বেপি তে পঞ্হা নিজ্জটা নিগ্গুম্বা চ কত্ৰা ৰিভত্তা, তস্মা সো ৰারো পঞ্হানং সাধুকং ৰিভত্তত্তা পঞ্হাৰারোত্ৰেৰ সঙ্খ্যং গতো. রূপারূপধম্মৰসেনেৰ পনেত্থ পচ্চযাপি পচ্চযুপ্পন্নাপি ৰেদিতব্বা.

তত্থ যো তাৰ এস সব্বপঠমো পটিচ্চৰারো নাম, সো উদ্দেসতো নিদ্দেসতো চ দুৰিধো হোতি. তত্থ উদ্দেসৰারো পঠমো, পুচ্ছাৰারোতিপি ৰুচ্চতি. পণ্ণত্তিৰারোতিপি তস্সেৰ নামং. সো হি কুসলাদযো পটিচ্চ কুসলাদীনং হেতুপচ্চযাদীনং ৰসেন উদ্দিট্ঠত্তা উদ্দেসৰারো, কুসলাদযো পটিচ্চ হেতুপচ্চযাদিৰসেন কুসলাদীনং উপ্পত্তিযা পুচ্ছিতত্তা পুচ্ছাৰারো, কুসলাদযো পটিচ্চ হেতুপচ্চযাদিৰসেন কুসলাদীনং উপ্পত্তিযা পঞ্ঞাপিতত্তা পণ্ণত্তিৰারোতিপি ৰুত্তো.

২৫-৩৪. তত্থ সিযা কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জেয্য হেতুপচ্চযাতি পরিকপ্পপুচ্ছা. অযঞ্হেত্থ অত্থো – যো কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জেয্য হেতুপচ্চযা, কিং সো কুসলং ধম্মং পটিচ্চ সিযাতি অথ ৰা কুসলং ধম্মং পটিচ্চ যো কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জেয্য, সো হেতুপচ্চযা সিযাতি অযমেত্থ অত্থো. তত্থ পটীতি সদিসত্থে ৰত্ততি. সদিসপুগ্গলো হি পটিপুগ্গলো, সদিসভাগো চ পটিভাগোতি ৰুচ্চতি. ইচ্চাতি গমনুস্সুক্কৰচনমেতং. উভযং একতো কত্ৰা পটিচ্চাতি পটিগন্ত্ৰা সহুপ্পত্তিসঙ্খাতেন সদিসভাৰেন পত্ৰা, তেন সদ্ধিং একতো উপ্পত্তিভাৰং উপগন্ত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. কুসলো ধম্মোতি এৰং সহুপ্পত্তিভাৰেন কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জেয্য হেতুপচ্চযাতি পুচ্ছতি. অথ ৰা পটিচ্চাতি পচ্চযং কত্ৰা. তং পন পচ্চযকরণং পুরেজাতেপি পচ্চযে লব্ভতি সহজাতেপি. ইধ সহজাতং অধিপ্পেতং. সিযা কুসলং ধম্মং পটিচ্চ অকুসলোতিআদীসুপি এসেৰ নযো. তত্থ কিঞ্চাপি সহজাতৰসেন কুসলং ধম্মং পটিচ্চ অকুসলো নত্থি, ইমস্মিং পন পুচ্ছাৰারে যম্পি ৰিস্সজ্জিযমানং অত্থতো লব্ভতি, যম্পি ন লব্ভতি, তং সব্বং পুচ্ছাৰসেন উদ্ধটং. পরতো পন ৰিস্সজ্জনে যং ন লব্ভতি, তং পহায যং লব্ভতি, তদেৰ ৰিস্সজ্জিতং.

এৰমেত্থ পুচ্ছানং অত্থঞ্চেৰ পুচ্ছাগতিঞ্চ ঞত্ৰা ইদানি গণনৰসেন পুচ্ছাপরিচ্ছেদো ৰেদিতব্বো. এত্থ হি ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চা’’তি কুসলপদং আদিং কত্ৰা কুসলাকুসলাব্যাকতন্তা তিস্সো পুচ্ছা, পুন তদেৰাদিং কত্ৰা কুসলাব্যাকতাদিৰসেন দুকপ্পভেদন্তা তিস্সো, পুন তদেৰাদিং কত্ৰা তিকন্তা চ একা, এৰং কুসলং ধম্মং পটিচ্চাতি কুসলাদিকা সত্ত পুচ্ছা, তথা অকুসলাদিকা, তথা অব্যাকতাদিকা, তথা কুসলাব্যাকতাদিকা, অকুসলাব্যাকতাদিকা, কুসলাকুসলাদিকা, কুসলাকুসলাব্যাকতাদিকাতি সব্বাপি সত্তন্নং সত্তকানং ৰসেন কুসলত্তিকং নিস্সায হেতুপচ্চযে একূনপঞ্ঞাসং পুচ্ছা.

তত্থ একমূলকাৰসানা নৰ, একমূলদুকাৰসানা নৰ, একমূলতিকাৰসানা তিস্সো, দুকমূলএকাৰসানা নৰ, দুকমূলদুকাৰসানা নৰ, দুকমূলতিকাৰসানা তিস্সো, তিকমূলএকাৰসানা তিস্সো, তিকমূলদুকাৰসানা তিস্সো, তিকমূলতিকাৰসানা একাতি এৰমেতা মূলৰসেনাপি ৰেদিতব্বা. যথা চ হেতুপচ্চযে একূনপঞ্ঞাসং, আরম্মণপচ্চযাদীসুপি তথেৰাতি সব্বেসুপি চতুৰীসতিযা পচ্চযেসু –

সহস্সমেকঞ্চ সতং, ছসত্ততি পুনাপরা;

পুচ্ছা সম্পিণ্ডিতা হোন্তি, নযম্হি একমূলকে.

৩৫-৩৬. ততো পরং হেতুপচ্চযা আরম্মণপচ্চযাতি দুমূলকনযো আরদ্ধো. তত্থ হেতারম্মণদুকো…পে… হেতুঅৰিগতদুকোতি হেতুপচ্চযেন সদ্ধিং তেৰীসতি দুকা হোন্তি. তেসু হেতুপচ্চযে ৰিয হেতারম্মণদুকেপি একূনপঞ্ঞাসং পুচ্ছা, তাসু পাল়িযং দ্ৰেযেৰ দস্সিতা. যথা চ হেতারম্মণদুকে একূনপঞ্ঞাসং তথা হেতাধিপতিদুকাদীসুপি. তত্থ পঠমপুচ্ছাৰসেন হেতাধিপতিদুকো, হেতানন্তরদুকো, হেতুসমনন্তরদুকোতি পটিপাটিযা তযো দুকে দস্সেত্ৰা পরিযোসানে হেতুঅৰিগতদুকো দস্সিতো, সেসং সঙ্খিত্তং. পুচ্ছাপরিচ্ছেদো পনেত্থ এৰং ৰেদিতব্বো.

সহস্সমেকঞ্চ সতং, সত্তৰীসতিমেৰ চ;

দুকেসু তেৰীসতিযা, পুচ্ছা হোন্তি দুমূলকে.

৩৭. ততো পরং হেতুপচ্চযা আরম্মণপচ্চযা অধিপতিপচ্চযাতি তিমূলকনযো আরদ্ধো. তত্থ হেতারম্মণদুকেন সদ্ধিং অধিপতিপচ্চযাদীসু বাৰীসতিযা পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৰসেন বাৰীসতি তিকা হোন্তি. তেসু পঠমপুচ্ছাৰসেন পঠমত্তিকঞ্চ দুতিযত্তিকঞ্চ দস্সেত্ৰা পরিযোসানতিকো দস্সিতো, সেসং সঙ্খিত্তং. যথা পন দুকেসু, এৰং তিকেসুপি একমেকস্মিং তিকে একূনপঞ্ঞাসং কত্ৰা সব্বেসুপি বাৰীসতিযা তিকেসু –

সহস্সমেকং পুচ্ছানং, অট্ঠসত্ততিমেৰ চ;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযম্হি তিকমূলকে.

৩৮. ততো পরং হেতুপচ্চযা আরম্মণপচ্চযা অধিপতিপচ্চযা অনন্তরপচ্চযাতি চতুমূলকনযো আরদ্ধো. তত্থ পঠমত্তিকেন সদ্ধিং অনন্তরপচ্চযাদীসু একৰীসতিযা পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৰসেন একৰীসতি চতুক্কা হোন্তি. তেসু দ্ৰে চতুক্কে দস্সেত্ৰা সেসং সঙ্খিত্তং. ইধাপি একমেকস্মিং চতুক্কে একূনপঞ্ঞাসং কত্ৰা সব্বেসুপি একৰীসতিযা চতুক্কেসু –

সহস্সমেকং পুচ্ছানং, একূনতিংস পুনাপরা;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযম্হি চতুমূলকে.

ততো পরং পঞ্চমূলকং আদিং কত্ৰা যাৰ সব্বমূলকা দেসনা কতা, তং সব্বং সঙ্খিপিত্ৰা হেট্ঠা ৰুত্তঞ্চ উপরি ৰত্তব্বঞ্চ একতো কত্ৰা পাল়িযং ‘‘একমূলকং, দুমূলকং, তিমূলকং, চতুমূলকং, পঞ্চমূলকং, সব্বমূলকং অসম্মুয্হন্তেন ৰিত্থারেতব্ব’’ন্তি নযো দস্সিতো. তত্থ একমূলকাদীসু যং ৰত্তব্বং, তং ৰুত্তমেৰ. পঞ্চমূলকে পন পঠমচতুক্কেন সদ্ধিং সমনন্তরপচ্চযাদীসু সমৰীসতিযা পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৰসেন সমৰীসতি পঞ্চকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৰা –

সতানি নৰ পুচ্ছানং, অসীতি চ পুনাপরা;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযম্হি পঞ্চমূলকে.

ছমূলকে পঠমপঞ্চকেন সদ্ধিং সহজাতপচ্চযাদীসু একূনৰীসতিযা পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৰসেন একূনৰীসতি ছক্কা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৰা –

সতানি নৰ পুচ্ছানং, একতিংস ততোপরা;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযম্হি ছক্কমূলকে.

সত্তমূলকে পঠমছক্কেন সদ্ধিং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযাদীসু অট্ঠারসসু পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৰসেন অট্ঠারস সত্তকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৰা –

সতানি অট্ঠ পুচ্ছানং, দ্ৰাসীতি চ ততোপরা;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযম্হি সত্তমূলকে.

অট্ঠমূলকে পঠমসত্তকেন সদ্ধিং নিস্সযপচ্চযাদীসু সত্তরসসু পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৰসেন সত্তরস অট্ঠকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৰা –

সতানি অট্ঠ পুচ্ছানং, তেত্তিংসা চ ততোপরা;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযম্হি অট্ঠমূলকে.

নৰমূলকে পঠমঅট্ঠকেন সদ্ধিং উপনিস্সযপচ্চযাদীসু সোল়সসু পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৰসেন সোল়স নৰকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৰা –

সতানি সত্ত পুচ্ছানং, চতুরাসীতি ততোপরা;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযম্হি নৰমূলকে.

দসমূলকে পঠমনৰকেন সদ্ধিং পুরেজাতপচ্চযাদীসু পন্নরসসু পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৰসেন পন্নরস দসকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৰা –

সতানি সত্ত পুচ্ছানং, পঞ্চতিংস ততোপরা;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযম্হি দসমূলকে.

একাদসমূলকে পঠমদসকেন সদ্ধিং পচ্ছাজাতপচ্চযাদীসু চুদ্দসসু পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৰসেন চুদ্দস একাদসকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৰা –

ছ সতানি চ পুচ্ছানং, ছল়াসীতি ততোপরা;

নযম্হি পুচ্ছা গণিতা, একাদসকমূলকে.

দ্ৰাদসমূলকে পঠমএকাদসকেন সদ্ধিং আসেৰনপচ্চযাদীসু তেরসসু পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৰসেন তেরস দ্ৰাদসকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৰা –

ছ সতানি চ পুচ্ছানং, সত্ততিংস ততোপরা;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযে দ্ৰাদসমূলকে.

তেরসমূলকে পঠমদ্ৰাদসকেন সদ্ধিং কম্মপচ্চযাদীসু দ্ৰাদসসু পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৰসেন দ্ৰাদস তেরসকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৰা –

সতানি পঞ্চ পুচ্ছানং, অট্ঠাসীতি পুনাপরা;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযে তেরসমূলকে.

চুদ্দসমূলকে পঠমতেরসকেন সদ্ধিং ৰিপাকপচ্চযাদীসু একাদসসু পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৰসেন একাদস চুদ্দসকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৰা –

সতানি পঞ্চ পুচ্ছানং, তিংস চাথ নৰাপরা;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযে চুদ্দসমূলকে.

পন্নরসমূলকে পঠমচুদ্দসকেন সদ্ধিং আহারপচ্চযাদীসু দসসু পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৰসেন দস পন্নরসকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৰা –

সতানি চত্তারি পুচ্ছানং, নৰুতি চ ততোপরা;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযে পন্নরসমূলকে.

সোল়সমূলকে পঠমপন্নরসকেন সদ্ধিং ইন্দ্রিযপচ্চযাদীসু নৰসু পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৰসেন নৰ সোল়সকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৰা –

সতানি চত্তারি চত্তা-লীসেকা চেৰ পুনাপরা;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযে সোল়সমূলকে.

সত্তরসমূলকে পঠমসোল়সকেন সদ্ধিং ঝানপচ্চযাদীসু অট্ঠসু পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৰসেন অট্ঠ সত্তরসকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৰা –

সতানি তীণি পুচ্ছানং, নৰুতি দ্ৰে পুনাপরা;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযে সত্তরসমূলকে.

অট্ঠারসমূলকে পঠমসত্তরসকেন সদ্ধিং মগ্গপচ্চযাদীসু সত্তসু পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৰসেন সত্ত অট্ঠারসকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৰা –

সতানি তীণি পুচ্ছানং, তেচত্তারীসমেৰ চ;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযে অট্ঠারসমূলকে.

একূনৰীসতিমূলকে পঠমঅট্ঠারসকেন সদ্ধিং সম্পযুত্তপচ্চযাদীসু ছসু পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৰসেন ছ একূনৰীসতিকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৰা –

দ্ৰে সতা নৰুতি চেৰ, চতস্সো চ পুনাপরা;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযে একূনৰীসতিকে.

ৰীসতিমূলকে পঠমএকূনৰীসতিকেন সদ্ধিং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযাদীসু পঞ্চসু পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৰসেন পঞ্চৰীসতিকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৰা –

দ্ৰে সতা হোন্তি পুচ্ছানং, চত্তালীসা চ পঞ্চ চ;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযে ৰীসতিমূলকে.

একৰীসতিমূলকে পঠমৰীসতিকেন সদ্ধিং অত্থিপচ্চযাদীসু চতূসু পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৰসেন চত্তারো একৰীসতিকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৰা –

সতং ছনৰুতি চেৰ, পুচ্ছা হোন্তি সম্পিণ্ডিতা;

গণিতা লক্খণঞ্ঞূহি, একৰীসতিকে নযে.

দ্ৰাৰীসতিমূলকে পঠমএকৰীসতিকেন সদ্ধিং নত্থিপচ্চযাদীসু তীসু পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৰসেন তযো দ্ৰাৰীসতিকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৰা –

চত্তালীসাধিকং সতং, সত্ত চেৰ পুনাপরা;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযে দ্ৰাৰীসতিমূলকে.

তেৰীসতিমূলকে পঠমদ্ৰাৰীসতিকেন সদ্ধিং দ্ৰীসু ৰিগতাৰিগতপচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৰসেন দ্ৰে তেৰীসতিকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৰা –

অট্ঠনৰুতিমেৰিধ, পুচ্ছা গণনতো মতা;

নযম্হি তেৰীসতিমে, তেৰীসতিকমূলকে.

চতুৰীসতিমূলকো পন সব্বপচ্চযানং সমোধানৰসেন ৰেদিতব্বো, তেনেৰ সব্বমূলকোতি ৰুত্তো. তত্থ একূনপঞ্ঞাসমেৰ পুচ্ছা হোন্তীতি সব্বাপেতা হেতুপচ্চযপদমেৰ গহেত্ৰা একমূলকাদীনং সব্বমূলকপরিযোসানানং ৰসেন সত্থারা দেৰপরিসতি ৰিত্থারতো ৰিভত্তা পুচ্ছা ইধ সঙ্খেপেন দস্সিতা.

তাসং পন সব্বাসম্পি অযং গণনপিণ্ডো – একমূলকনযস্মিঞ্হি একাদস সতানি ছসত্ততি চ পুচ্ছা আগতা. হেতুপচ্চযনযে তেনেৰ মূলকেন একূনপঞ্ঞাসং কত্ৰা ইমস্মিং হেতুপচ্চযমূলকে গহেতব্বা, সেসা সেসপচ্চযমূলকেসু পক্খিপিতব্বা. দুমূলকে সত্তৰীসানি একাদস সতানি, তিমূলকে সহস্সং অট্ঠসত্ততি চ, চতুমূলকে সহস্সং একূনতিংসঞ্চ, পঞ্চমূলকে অসীতাধিকানি নৰ সতানি, ছমূলকে একতিংসানি নৰ সতানি, সত্তমূলকে দ্ৰাসীতানি অট্ঠ সতানি, অট্ঠমূলকে তেত্তিংসানি অট্ঠ সতানি, নৰমূলকে চতুরাসীতানি সত্ত সতানি, দসমূলকে পঞ্চতিংসানি সত্ত সতানি, একাদসমূলকে ছাসীতানি ছ সতানি, দ্ৰাদসমূলকে সত্ততিংসানি ছ সতানি, তেরসমূলকে অট্ঠাসীতানি পঞ্চ সতানি, চুদ্দসমূলকে একূনচত্তালীসানি পঞ্চ সতানি, পন্নরসমূলকে নৰুতানি চত্তারি সতানি, সোল়সমূলকে একচত্তালীসানি চত্তারি সত্তানি, সত্তরসমূলকে দ্ৰানৰুতানি তীণি সতানি, অট্ঠারসমূলকে তেচত্তালীসানি তীণি সতানি, একূনৰীসতিমূলকে চতুনৰুতানি দ্ৰে সতানি, ৰীসতিমূলকে পঞ্চচত্তালীসানি দ্ৰে সতানি, একৰীসতিমূলকে ছনৰুতিসতং, দ্ৰাৰীসতিমূলকে সত্তচত্তালীসসতং, তেৰীসতিমূলকে অট্ঠনৰুতি, সব্বমূলকে একূনপঞ্ঞাসাতি এৰং হেতুপদং আদিং কত্ৰা ৰিভত্তেসু একমূলকাদীসু –

চুদ্দসেৰ সহস্সানি, পুন সত্ত সতানি চ;

পুচ্ছা হেতুপদস্সেৰ, একমূলাদিভেদতোতি.

৩৯-৪০. এৰং হেতুপচ্চযং আদিং কত্ৰা একমূলকতো পট্ঠায যাৰ সব্বমূলকনযা পুচ্ছাভেদং দস্সেত্ৰা ইদানি আরম্মণপচ্চযং আদিং কত্ৰা দস্সেতুং সিযা কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জেয্য আরম্মণপচ্চযা হেতুপচ্চযাতিআদিমাহ. তত্থ আরম্মণপচ্চযা হেতুপচ্চযাতি এত্তাৰতা আরম্মণপচ্চযং আদিং কত্ৰা হেতুপচ্চযপরিযোসানো একমূলকনযো দস্সিতো. ততো পরং আরম্মণপচ্চযা অধিপতিপচ্চযাতি দুকমূলকং আরদ্ধং. তত্থ ইমং পঠমদুকঞ্চেৰ আরম্মণাৰিগতদুকঞ্চ দস্সেত্ৰা সেসং সঙ্খিত্তং. আরম্মণপচ্চযা হেতুপচ্চযাতি অযং ওসানদুকোপি ন দস্সিতো. সচে পন কত্থচি ৰাচনামগ্গে সন্দিস্সতি, স্ৰেৰ ৰাচনামগ্গো গহেতব্বো. ততো পরং আরম্মণপচ্চযৰসেন তিকমূলকাদযো অদস্সেত্ৰাৰ অধিপতিপচ্চযং আদিং কত্ৰা এককাদযো দস্সেতুং অধিপতিপচ্চযা, অনন্তরপচ্চযা, সমনন্তরপচ্চযা, সহজাতপচ্চযা, অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযাতি এত্তকমেৰ ৰুত্তং, তং একমূলকৰসেন ৰা সব্বমূলকৰসেন ৰা ৰেদিতব্বং.

৪১. ততো পরং অৰিগতপচ্চযং আদিং কত্ৰা দুমূলকমেৰ দস্সেতুং – অৰিগতপচ্চযা হেতুপচ্চযাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ অৰিগতহেতুদুকো, অৰিগতারম্মণদুকো, অৰিগতাধিপতিদুকোতি পটিপাটিযা তযো দুকে ৰত্ৰা পরিযোসানে চ অৰিগতৰিগতদুকো একো দুকো দস্সিতো. ততো অৰিগতপচ্চযৰসেনেৰ তিমূলকং দস্সেতুং – ‘‘অৰিগতপচ্চযা হেতুপচ্চযা আরম্মণপচ্চযা, অৰিগতপচ্চযা হেতুপচ্চযা অধিপতিপচ্চযা, অৰিগতপচ্চযা হেতুপচ্চযা অনন্তরপচ্চযা’’তি এৰং পটিপাটিযা তযো তিকে ৰত্ৰা ‘‘অৰিগতপচ্চযা হেতুপচ্চযা ৰিগতপচ্চযা’’তি পরিযোসানত্তিকো ৰুত্তো. ততো অৰিগতপচ্চযৰসেনেৰ চতুমূলকং দস্সেতুং ‘‘অৰিগতপচ্চযা হেতুপচ্চযা আরম্মণপচ্চযা অধিপতিপচ্চযা, অৰিগতপচ্চযা হেতুপচ্চযা আরম্মণপচ্চযা অনন্তরপচ্চযা’’তি দ্ৰে চতুক্কে ৰত্ৰা ‘‘ৰিগতপচ্চযা’’তি পদং উদ্ধরিত্ৰা ঠপিতং, সেসং সব্বং সঙ্খিত্তং. তস্স সঙ্খিত্তভাৰং দস্সেতুং ‘‘একেকস্স পদস্স একমূলকং, দুমূলকং, তিমূলকং, সব্বমূলকং অসম্মুয্হন্তেন ৰিত্থারেতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. তস্মা যথা হেতুপচ্চযং আদিং কত্ৰা হেতুআদিপদৰসেন একমূলকে একাদস পুচ্ছাসতানি ছসত্ততি চ পুচ্ছা…পে… সব্বমূলকে একূনপঞ্ঞাসং, এৰং আরম্মণপচ্চযাদীসুপি একমেকং আদিং কত্ৰা আরম্মণাদিপদৰসেন একমেকস্স পদস্স একমূলকে একাদস পুচ্ছাসতানি ছসত্ততি চ পুচ্ছা…পে… সব্বমূলকে একূনপঞ্ঞাসাতি একেকস্স পদস্স একমূলকাদিভেদে সত্তসতাধিকানি চুদ্দস পুচ্ছা সহস্সানি হোন্তি. তাসং সব্বেসুপি চতুৰীসতিযা পচ্চযেসু অযং গণনপরিচ্ছেদো –

দ্ৰাপঞ্ঞাসসহস্সান-ট্ঠসতানি তীণি সতসহস্সানি;

কুসলত্তিকস্স পুচ্ছা, অনুলোমনযম্হি সুৰিভত্তা.

যথা চ কুসলত্তিকস্স, এৰং ৰেদনাত্তিকাদীনম্পীতি সব্বেসুপি দ্ৰাৰীসতিযা তিকেসু –

একসট্ঠিসহস্সানি, ছ সতানি সত্তসত্ততি;

সতসহস্সানি পুচ্ছানং, তিকভেদে পভেদতো.

সঙ্খিত্তা ৰাচনামগ্গে.

দুকেসু পন ‘‘সিযা হেতুং ধম্মং পটিচ্চ হেতুধম্মো উপ্পজ্জেয্য হেতুপচ্চযা’’তি এৰং হেতুং পটিচ্চ হেতু, হেতুং পটিচ্চ নহেতু, হেতুং পটিচ্চ হেতু চ নহেতু চ, নহেতুং পটিচ্চ নহেতু, নহেতুং পটিচ্চ হেতু, নহেতুং পটিচ্চ হেতু চ নহেতু চ, হেতুঞ্চ নহেতুঞ্চ পটিচ্চ হেতু, হেতুঞ্চ নহেতুঞ্চ পটিচ্চ নহেতু, হেতুঞ্চ নহেতুঞ্চ পটিচ্চ হেতু চ নহেতু চাতি একমেকস্মিং দুকে হেতুপচ্চযাদীসু একমেকস্মিং পচ্চযে নৰ পুচ্ছা হোন্তি. তাসু হেতুপচ্চযং আদিং কত্ৰা একমূলকে দ্ৰেসতানি সোল়স চ পুচ্ছা হোন্তি. তাসু হেতুপচ্চযস্সেৰ অঞ্ঞেন অসম্মিস্সা নৰ পুচ্ছা গহেতব্বা, সেসা অট্ঠ ৰারেন গহিতা.

তাসং দুকমূলকাদীসু তেৰীসতিযা ৰারেসু একেকং নৰকং অপনেত্ৰা যাৰ সব্বমূলকা অযং গণনপরিচ্ছেদো – দুকমূলকে তাৰ একমূলকে দস্সিতেসু দ্ৰীসু সোল়সাধিকেসু পুচ্ছাসতেসু নৰ অপনেত্ৰা দ্ৰেসতানি সত্ত চ পুচ্ছা হোন্তি, ততো নৰ অপনেত্ৰা তিমূলকে অট্ঠনৰুতিসতং. এৰং পুরিমপুরিমতো নৰ নৰ অপনেত্ৰা চতুমূলকে একূননৰুতিসতং, পঞ্চমূলকে অসীতিসতং, ছমূলকে একসত্ততিসতং, সত্তমূলকে দ্ৰাসট্ঠিসতং, অট্ঠমূলকে তেপণ্ণাসসতং, নৰমূলকে চতুচত্তালীসসতং, দসমূলকে পঞ্চতিংসসতং, একাদসমূলকে ছব্বীসসতং, দ্ৰাদসমূলকে সত্তরসাধিকসতং, তেরসমূলকে অট্ঠাধিকসতং, চুদ্দসমূলকে নৰনৰুতি, পন্নরসমূলকে নৰুতি, সোল়সমূলকে একাসীতি, সত্তরসমূলকে দ্ৰাসত্ততি, অট্ঠারসমূলকে তেসট্ঠি, একূনৰীসতিমূলকে চতুপঞ্ঞাসং, ৰীসতিমূলকে পঞ্চচত্তালীসং, একৰীসতিমূলকে ছত্তিংসং, দ্ৰাৰীসতিমূলকে সত্তৰীস, তেৰীসতিমূলকে অট্ঠারস, সব্বমূলকে নৰাতি. যথা পনেতানি হেতুপচ্চযৰসেন একমূলকে সোল়সাধিকানি দ্ৰে পুচ্ছাসতানি…পে… সব্বমূলকে নৰ, এৰং আরম্মণপচ্চযাদীসুপি একমেকং আদিং কত্ৰা আরম্মণাদিপদৰসেন একেকস্স পদস্স একমূলকে সোল়সাধিকানি দ্ৰে পুচ্ছাসতানি…পে… সব্বমূলকে নৰাতি একেকস্স পদস্স একমূলকাদিভেদে দ্ৰে পুচ্ছা সহস্সানি সত্তসতানি চ পুচ্ছা হোন্তি. তাসং সব্বেসুপি চতুৰীসতিযা পচ্চযেসু অযং গণনপরিচ্ছেদো –

চতুসট্ঠিসহস্সানি, পুন অট্ঠসতানি চ;

পুচ্ছা হেতুদুকস্সেৰ, অনুলোমনযে মতা.

যথা চ হেতুদুকস্স, এৰং সহেতুকদুকাদীনম্পীতি সব্বস্মিম্পি দুকসতে –

সট্ঠি সতসহস্সানি, চত্তারি চ ততোপরং;

অসীতি চ সহস্সানি, পুচ্ছা দুকসতে ৰিদূ.

অযং তাৰ সুদ্ধিকে তিকপট্ঠানে চেৰ দুকপট্ঠানে চ পুচ্ছানং গণনপরিচ্ছেদো.

যং পন ততো পরং দ্ৰাৰীসতি তিকে গহেত্ৰা দুকসতে পক্খিপিত্ৰা দুকতিকপট্ঠানং নাম দেসিতং, তত্থ ‘‘সিযা হেতুং কুসলং ধম্মং পটিচ্চ হেতু কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জেয্য হেতুপচ্চযা’’তি এৰং দ্ৰাৰীসতিযা তিকেসু একেকং তিকং দুকানং সতেন সতেন সদ্ধিং যোজেত্ৰা দস্সেতব্বানং পুচ্ছানং হেট্ঠা ৰুত্তনযেন সব্বেসং একমূলকাদীনং ৰসেন গহেত্ৰা পরিচ্ছেদো ৰেদিতব্বো.

যম্পি ততো পরং দুকসতং গহেত্ৰা দ্ৰাৰীসতিযা তিকেসু পক্খিপিত্ৰা তিকদুকপট্ঠানং নাম দেসিতং, তত্থাপি ‘‘সিযা কুসলং হেতুং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো হেতুধম্মো উপ্পজ্জেয্য হেতুপচ্চযা’’তি এৰং দুকসতে একেকং দুকং দ্ৰাৰীসতিযা তিকেহি সদ্ধিং যোজেত্ৰা দস্সেতব্বানং পুচ্ছানং হেট্ঠা ৰুত্তনযেন সব্বেসং একমূলকাদীনং ৰসেন গহেত্ৰা পরিচ্ছেদো ৰেদিতব্বো.

যম্পি ততো পরং তিকে তিকেসুযেৰ পক্খিপিত্ৰা তিকতিকপট্ঠানং নাম দেসিতং, তত্থাপি ‘‘সিযা কুসলং সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তো ধম্মো উপ্পজ্জেয্য হেতুপচ্চযা’’তি এৰং দ্ৰাৰীসতিযা তিকেসু একেকং তিকং সেসেহি একৰীসতিযা তিকেহি সদ্ধিং যোজেত্ৰা দস্সেতব্বানং পুচ্ছানং হেট্ঠা ৰুত্তনযেন সব্বেসং একমূলকাদীনং ৰসেন গহেত্ৰা পরিচ্ছেদো ৰেদিতব্বো.

যম্পি ততো পরং দুকে দুকেসুযেৰ পক্খিপিত্ৰা দুকদুকপট্ঠানং নাম দেসিতং, তত্থাপি ‘‘সিযা হেতুং সহেতুকং ধম্মং পটিচ্চ হেতু সহেতুকো ধম্মো উপ্পজ্জেয্য হেতুপচ্চযা’’তি এৰং দুকসতে একেকং দুকং সেসেহি নৰনৰুতিযা দুকেহি সদ্ধিং যোজেত্ৰা দস্সেতব্বানং পুচ্ছানং হেট্ঠা ৰুত্তনযেন সব্বেসং একমূলকাদীনং ৰসেন গহেত্ৰা পরিচ্ছেদো ৰেদিতব্বো. তথাগতেন হি সব্বম্পেতং পভেদং দস্সেত্ৰাৰ দেৰপরিসায ধম্মো দেসিতো, ধম্মসেনাপতিস্স পন তেন ‘‘অজ্জ ইদঞ্চিদঞ্চ দেসিত’’ন্তি সঙ্খিপিত্ৰা নযদস্সনমত্তেনেৰ দেসনা অক্খাতা. থেরেনাপি সঙ্খিপিত্ৰাৰ ৰাচনামগ্গো পৰত্তিতো, সো থেরেন পৰত্তিতনযেনেৰ সঙ্গীতিকালে সঙ্গহং আরোপিতো.

তং পনস্স সঙ্খেপনযং দস্সেতুং তিকঞ্চ পট্ঠানৰরন্তি অযং গাথা ঠপিতা. তস্সত্থো – তিকঞ্চ পট্ঠানৰরন্তি পৰরং তিকপট্ঠানঞ্চ. দুকুত্তমন্তি উত্তমং সেট্ঠং দুকপট্ঠানঞ্চ. দুকতিকঞ্চেৰাতি দুকতিকপট্ঠানঞ্চ. তিকদুকঞ্চাতি তিকদুকপট্ঠানঞ্চ. তিকতিকঞ্চেৰাতি তিকতিকপট্ঠানঞ্চ. দুকদুকঞ্চাতি দুকদুকপট্ঠানঞ্চ. ছ অনুলোমম্হি নযা সুগম্ভীরাতি এতে তিকপট্ঠানাদযো সুট্ঠু গম্ভীরা ছ নযা অনুলোমম্হি ৰেদিতব্বাতি. তত্থ দ্ৰে অনুলোমানি – ধম্মানুলোমঞ্চ পচ্চযানুলোমঞ্চ. তত্থ ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো’’তি এৰং অভিধম্মমাতিকাপদেহি সঙ্গহিতানং ধম্মানং অনুলোমদেসনাৰসেন পৰত্তং ধম্মানুলোমং নাম. ‘‘হেতুপচ্চযা আরম্মণপচ্চযা’’তি এৰং চতুৰীসতিযা পচ্চযানং অনুলোমদেসনাৰসেন পৰত্তং পচ্চযানুলোমং নাম.

তত্থ হেট্ঠা অট্ঠকথাযং ‘‘তিকঞ্চ পট্ঠানৰরং…পে… ছ অনুলোমম্হি নযা সুগম্ভীরা’’তি অযং গাথা ধম্মানুলোমং সন্ধায ৰুত্তা. ইধ পন অযং গাথা তস্মিং ধম্মানুলোমে পচ্চযানুলোমং সন্ধায ৰুত্তা. তস্মা ‘‘ছ অনুলোমম্হি নযা সুগম্ভীরা’’তি অট্ঠকথাগাথায ধম্মানুলোমে তিকপট্ঠানাদযো ছ নযা সুগম্ভীরাতি এৰমত্থো ৰেদিতব্বো. ইমস্মিং পনোকাসে ‘‘হেতুপচ্চযা আরম্মণপচ্চযা’’তি এৰং পৰত্তে পচ্চযানুলোমে এতে ধম্মানুলোমে তিকপট্ঠানাদযো ‘‘ছ নযা সুগম্ভীরা’’তি এৰমত্থো ৰেদিতব্বো. তেসু অনুলোমে তিকপট্ঠানে কুসলত্তিকমত্তস্সেৰ ৰসেন অযং ইমস্মিং পটিচ্চৰারস্স পণ্ণত্তিৰারে সঙ্খিপিত্ৰা পুচ্ছাপভেদো দস্সিতো. সেসেসু পন তিকেসু সেসপট্ঠানেসু চ একাপি পুচ্ছা ন দস্সিতা. ততো পরেসু পন সহজাতৰারাদীসু কুসলত্তিকস্সাপি ৰসেন পুচ্ছং অনুদ্ধরিত্ৰা লব্ভমানকৰসেন ৰিস্সজ্জনমেৰ দস্সিতং. ‘‘ছ অনুলোমম্হি নযা সুগম্ভীরা’’তি ৰচনতো পন ইমস্মিং পচ্চযানুলোমে ছপি এতে পট্ঠাননযা পুচ্ছাৰসেন উদ্ধরিত্ৰা দস্সেতব্বা. পট্ঠানং ৰণ্ণযন্তানঞ্হি আচরিযানং ভারো এসোতি.