পচ্চযনিদ্দেসো
১. হেতুপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
১. ইদানি সব্বেপি তে পচ্চযে উদ্দিট্ঠপটিপাটিযা নিদ্দিসিত্ৰা দস্সেতুং হেতুপচ্চযোতি হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতিআদিমাহ. তত্থ হেতুপচ্চযোতি চতুৰীসতিযা পচ্চযেসু নিক্খিত্তপটিপাটিযা সব্বপঠমং ভাজেতব্বস্স পদুদ্ধারো. সেসপচ্চযেসুপি ইমিনাৰ নযেন পঠমং ভাজেতব্বপদং উদ্ধরিত্ৰা ৰিস্সজ্জনং কতন্তি ৰেদিতব্বং. অযং পনেত্থ সম্বন্ধো – যো পচ্চযুদ্দেসে হেতুপচ্চযোতি উদ্দিট্ঠো, সো নিদ্দেসতো ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৰং ৰেদিতব্বো. ইমিনা উপাযেন সব্বপচ্চযেসু ভাজেতব্বস্স পদস্স ৰিস্সজ্জনেন সদ্ধিং সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো.
ইদানি হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানন্তি এত্থ ‘‘হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি অৰত্ৰা ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি কস্মা ৰুত্তন্তি? পচ্চযস্স চেৰ পচ্চযুপ্পন্নানঞ্চ ৰৰত্থাপনতো. হেতুসম্পযুত্তকানন্তি হি ৰুত্তে হেতুনা সম্পযুত্তকানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি অত্থো ভৰেয্য. এৰং সন্তে অসুকো নাম ধম্মো হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি পচ্চযৰৰত্থানং ন পঞ্ঞাযেয্য. অথাপি হেতুনা সম্পযুত্তকানং হেতুসম্পযুত্তকানন্তি অত্থং অগ্গহেত্ৰাৰ যেসং কেসঞ্চি সম্পযুত্তকানং হেতূ হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি অত্থো ভৰেয্য, এৰং সন্তে হেতুনা ৰিপ্পযুত্তা চক্খুৰিঞ্ঞাণাদযোপি সম্পযুত্তকাযেৰ, হেতুনা সম্পযুত্তা কুসলাদযোপি. তত্থ অযং হেতু অসুকস্স নাম সম্পযুত্তকধম্মস্স পচ্চযোতি পচ্চযুপ্পন্নৰৰত্থানং ন পঞ্ঞাযেয্য. তস্মা পচ্চযঞ্চেৰ পচ্চযুপ্পন্নঞ্চ ৰৰত্থাপেন্তো ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি আহ. তস্সত্থো – হেতুসম্পযুত্তকানং কুসলাদিধম্মানং যো হেতু সম্পযুত্তকো, সো হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি. তত্রাপি ‘‘পচ্চযো’’তি অৰত্ৰা ‘‘হেতুপচ্চযেনা’’তি ৰচনং হেতুনো অঞ্ঞথা পচ্চযভাৰপটিসেধনত্থং. অযঞ্হি হেতু হেতুপচ্চযেনাপি পচ্চযো হোতি, সহজাতাদিপচ্চযেনাপি. তত্রাস্স য্ৰাযং সহজাতাদিপচ্চযৰসেন অঞ্ঞথাপি পচ্চযভাৰো, তস্স পটিসেধনত্থং হেতুপচ্চযেনাতি ৰুত্তং. এৰং সন্তেপি ‘‘তংসম্পযুত্তকান’’ন্তি অৰত্ৰা কস্মা ‘‘হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি ৰুত্তন্তি? নিদ্দিসিতব্বস্স অপাকটত্তা. তংসম্পযুত্তকানন্তি হি ৰুত্তে যেন তে তংসম্পযুত্তকা নাম হোন্তি, অযং নাম সোতি নিদ্দিসিতব্বো অপাকটো. তস্স অপাকটত্তা যেন সম্পযুত্তা তে তংসম্পযুত্তকাতি ৰুচ্চন্তি, তং সরূপতোৰ দস্সেতুং ‘‘হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি ৰুত্তং.
তংসমুট্ঠানানন্তি এত্থ পন নিদ্দিসিতব্বস্স পাকটত্তা তং-গহণং কতং. অযঞ্হেত্থ অত্থো – তে হেতূ চেৰ হেতুসম্পযুত্তকা চ ধম্মা সমুট্ঠানং এতেসন্তি তংসমুট্ঠানানি. তেসং তংসমুট্ঠানানং, হেতুতো চেৰ হেতুসম্পযুত্তধম্মেহি চ নিব্বত্তানন্তি অত্থো. ইমিনা চিত্তসমুট্ঠানরূপং গণ্হাতি. কিং পন তং চিত্ততো অঞ্ঞেনপি সমুট্ঠাতীতি? আম, সমুট্ঠাতি. সব্বেপি হি চিত্তচেতসিকা একতো হুত্ৰা রূপং সমুট্ঠাপেন্তি. লোকিযধম্মদেসনাযং পন চিত্তস্স অধিকভাৰতো তথাৰিধং রূপং চিত্তসমুট্ঠানন্তি ৰুচ্চতি. তেনেৰাহ চিত্তচেতসিকা ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানানং রূপানং সহজাতপচ্চযেন পচ্চযোতি.
যদি এৰং ইধাপি ‘‘তংসমুট্ঠানান’’ন্তি অৰত্ৰা চিত্তসমুট্ঠানানন্তি কস্মা ন ৰুত্তন্তি? অচিত্তসমুট্ঠানানম্পি সঙ্গণ্হনতো. পঞ্হাৰারস্মিঞ্হি ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৰিপাকাব্যাকতা হেতূ সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ রূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি আগতং’’. তস্স সঙ্গণ্হনত্থং ইধ চিত্তসমুট্ঠানানন্তি অৰত্ৰা তংসমুট্ঠানানন্তি ৰুত্তং. তস্সত্থো – চিত্তজরূপং অজনযমানাপি তে হেতূ হেতুসম্পযুত্তকা ধম্মা সহজাতাদিপচ্চযৰসেন সমুট্ঠানং এতেসন্তি তংসমুট্ঠানানি. তেসং তংসমুট্ঠানানং পৰত্তে চিত্তজানং পটিসন্ধিযঞ্চ কটত্তারূপানম্পি হেতূ হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি. ইমিনা উপাযেন অঞ্ঞেসুপি তংসমুট্ঠানানন্তি আগতট্ঠানেসু অত্থো ৰেদিতব্বো.
কস্মা পনাযং হেতু পটিসন্ধিযমেৰ কটত্তারূপানং হেতুপচ্চযো হোতি, ন পৰত্তেতি? পটিসন্ধিযং কম্মজরূপানং চিত্তপটিবদ্ধৰুত্তিতায. পটিসন্ধিযঞ্হি কম্মজরূপানং চিত্তপটিবদ্ধা পৰত্তি, চিত্তৰসেন উপ্পজ্জন্তি চেৰ তিট্ঠন্তি চ. তস্মিঞ্হি খণে চিত্তং চিত্তজরূপং জনেতুং ন সক্কোতি, তানিপি ৰিনা চিত্তেন উপ্পজ্জিতুং ৰা ঠাতুং ৰা ন সক্কোন্তি. তেনেৰাহ – ‘‘ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং, তস্মিং পতিট্ঠিতে ৰিঞ্ঞাণে নামরূপস্স অৰক্কন্তি হোতী’’তি (সং. নি. ২.৩৯). পৰত্তিযং পন তেসং চিত্তে ৰিজ্জমানেপি কম্মপটিবদ্ধাৰ পৰত্তি, ন চিত্তপটিবদ্ধা. অৰিজ্জমানে চাপি চিত্তে নিরোধসমাপন্নানং উপ্পজ্জন্তিযেৰ.
কস্মা পন পটিসন্ধিক্খণে চিত্তং চিত্তজরূপং জনেতুং ন সক্কোতীতি? কম্মৰেগক্খিত্ততায চেৰ অপ্পতিট্ঠিতৰত্থুতায চ দুব্বলত্তা. তঞ্হি তদা কম্মৰেগক্খিত্তং অপুরেজাতৰত্থুকত্তা চ অপ্পতিট্ঠিতৰত্থুকন্তি দুব্বলং হোতি. তস্মা পপাতে পতিতমত্তো পুরিসো কিঞ্চি সিপ্পং কাতুং ৰিয রূপং জনেতুং ন সক্কোতি; কম্মজরূপমেৰ পনস্স চিত্তসমুট্ঠানরূপট্ঠানে তিট্ঠতি. তঞ্চ কম্মজরূপস্সেৰ বীজট্ঠানে তিট্ঠতি. কম্মং পনস্স খেত্তসদিসং, কিলেসা আপসদিসা. তস্মা সন্তেপি খেত্তে আপে চ পঠমুপ্পত্তিযং বীজানুভাৰেন রুক্খুপ্পত্তি ৰিয পটিসন্ধিক্খণে চিত্তানুভাৰেন রূপকাযস্স উপ্পত্তি. বীজে পন ৰিগতেপি পথৰীআপানুভাৰেন রুক্খস্স উপরূপরি পৰত্তি ৰিয; ৰিনা চিত্তেন কম্মতোৰ কটত্তারূপানং পৰত্তি হোতীতি ৰেদিতব্বা. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘কম্মং খেত্তং ৰিঞ্ঞাণং বীজং তণ্হা স্নেহো’’তি (অ. নি. ৩.৭৭).
অযঞ্চ পনত্থো ওকাসৰসেনেৰ গহেতব্বো. তযো হি ওকাসা – নামোকাসো, রূপোকাসো, নামরূপোকাসোতি. তত্থ অরূপভৰো নামোকাসো নাম. তত্র হি হদযৰত্থুমত্তম্পি রূপপচ্চযং ৰিনা অরূপধম্মাৰ উপ্পজ্জন্তি. অসঞ্ঞভৰো রূপোকাসো নাম. তত্র হি পটিসন্ধিচিত্তমত্তম্পি অরূপপচ্চযং ৰিনা রূপধম্মাৰ উপ্পজ্জন্তি. পঞ্চৰোকারভৰো নামরূপোকাসো নাম. তত্র হি ৰত্থুরূপমত্তম্পি ৰিনা পটিসন্ধিযং অরূপধম্মা, পটিসন্ধিচিত্তঞ্চ ৰিনা কম্মজাপি রূপধম্মা নুপ্পজ্জন্তি. যুগনদ্ধাৰ রূপারূপানং উপ্পত্তি. যথা হি সস্সামিকে সরাজকে গেহে সদ্ৰারপালকে রাজাণত্তিং ৰিনা পঠমপ্পৰেসো নাম নত্থি, অপরভাগে পন ৰিনাপি আণত্তিং পুরিমাণত্তিআনুভাৰেনেৰ হোতি, এৰমেৰ পঞ্চৰোকারে পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণরাজস্স সহজাতাদিপচ্চযতং ৰিনা রূপস্স পটিসন্ধিৰসেন পঠমুপ্পত্তি নাম নত্থি. অপরভাগে পন ৰিনাপি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স সহজাতাদিপচ্চযানুভাৰং পুরিমানুভাৰৰসেন লদ্ধপ্পৰেসস্স কম্মতো পৰত্তি হোতি. অসঞ্ঞভৰো পন যস্মা অরূপোকাসো ন হোতি, তস্মা তত্থ ৰিনাৰ অরূপপচ্চযা অসঞ্ঞোকাসত্তা রূপং পৰত্ততি, অস্সামিকে সুঞ্ঞগেহে অত্তনো গেহে চ পুরিসস্স পৰেসো ৰিয. অরূপভৰোপি যস্মা রূপোকাসো ন হোতি, তস্মা তত্থ ৰিনাৰ রূপপচ্চযা অঞ্ঞোকাসত্তা অরূপধম্মা পৰত্তন্তি. পঞ্চৰোকারভৰো পন রূপারূপোকাসোতি নত্থেত্থ অরূপপচ্চযং ৰিনা পটিসন্ধিক্খণে রূপানং উপ্পত্তীতি. ইতি অযং হেতু পটিসন্ধিযমেৰ কটত্তারূপানং পচ্চযো হোতি, ন পৰত্তেতি.
ননু ‘‘হেতূ সহজাতানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি ৰুত্তে সব্বোপি অযমত্থো গহিতো হোতি, অথ কস্মা ‘‘হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ রূপান’’ন্তি ইদং গহিতন্তি? পৰত্তিযং কটত্তারূপাদীনং পচ্চযভাৰপটিবাহনতো. এৰঞ্হি সতি যানি পৰত্তিযং হেতুনা সহ একক্খণে কটত্তারূপানি চেৰ উতুআহারসমুট্ঠানানি চ জাযন্তি, তেসম্পি হেতূ হেতুপচ্চযোতি আপজ্জেয্য, ন চ সো তেসং পচ্চযো. তস্মা তেসং পচ্চযভাৰস্স পটিবাহনত্থমেতং গহিতন্তি ৰেদিতব্বং.
ইদানি ‘‘নানপ্পকারভেদতো পচ্চযুপ্পন্নতো’’তি ইমেসং পদানং ৰসেনেত্থ ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো. তেসু নানপ্পকারভেদতোতি অযঞ্হি হেতু নাম জাতিতো কুসলাকুসলৰিপাককিরিযভেদতো চতুব্বিধো. তত্থ কুসলহেতু ভূমন্তরতো কামাৰচরাদিভেদেন চতুব্বিধো, অকুসলহেতু কামাৰচরোৰ ৰিপাকহেতু কামাৰচরাদিভেদেন চতুব্বিধো, কিরিযহেতু কামাৰচরো রূপাৰচরো অরূপাৰচরোতি তিৰিধো. তত্থ কামাৰচরকুসলহেতু নামতো অলোভাদিৰসেন তিৰিধো. রূপাৰচরাদিকুসলহেতূসুপি এসেৰ নযো. অকুসলহেতু লোভাদিৰসেন তিৰিধো. ৰিপাককিরিযহেতূ পন অলোভাদিৰসেন তযো তযো হোন্তি. তংতংচিত্তসম্পযোগৰসেন পন তেসং তেসং হেতূনং নানপ্পকারভেদোযেৰাতি এৰং তাৰেত্থ নানপ্পকারভেদতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
পচ্চযুপ্পন্নতোতি ইমিনা পচ্চযেন ইমে ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, ইমেসং নাম ধম্মানং অযং পচ্চযোতি এৰম্পি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযোতি অত্থো. তত্থ ইমস্মিং তাৰ হেতুপচ্চযে কামাৰচরকুসলহেতু কামভৰরূপভৰেসু অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপানঞ্চ হেতুপচ্চযো হোতি, অরূপভৰে সম্পযুত্তধম্মানংযেৰ. রূপাৰচরকুসলহেতু কামভৰরূপভৰেসুযেৰ সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপানঞ্চ হেতুপচ্চযো. অরূপাৰচরকুসলহেতু কামাৰচরকুসলহেতুসদিসোৰ. তথা অপরিযাপন্নকুসলহেতু, তথা অকুসলহেতু. কামাৰচরৰিপাকহেতু পন কামভৰস্মিংযেৰ অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানং, পটিসন্ধিযং কটত্তারূপানং, পৰত্তে চিত্তসমুট্ঠানরূপানঞ্চ হেতুপচ্চযো. রূপাৰচরৰিপাকহেতু রূপভৰে ৰুত্তপ্পকারানঞ্ঞেৰ হেতুপচ্চযো. অরূপাৰচরৰিপাকহেতু অরূপভৰে সম্পযুত্তকানঞ্ঞেৰ হেতুপচ্চযো. অপরিযাপন্নৰিপাকহেতু কামভৰরূপভৰেসু সম্পযুত্তকানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপানঞ্চ অরূপভৰে অরূপধম্মানঞ্ঞেৰ হেতুপচ্চযো. কিরিযহেতূসু পন তেভূমকেসুপি কুসলহেতুসদিসোৰ পচ্চযোতি. এৰমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযোতি.
হেতুপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা.
২. আরম্মণপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
২. আরম্মণপচ্চযনিদ্দেসে রূপাযতনন্তি রূপসঙ্খাতং আযতনং. সেসেসুপি এসেৰ নযো. চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণসঙ্খাতায ধাতুযা. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. তংসম্পযুত্তকানন্তি তায চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা সম্পযুত্তকানং তিণ্ণং খন্ধানং, সব্বেসম্পি চক্খুপসাদৰত্থুকানং চতুন্নং খন্ধানং রূপাযতনং আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযোতি অত্থো. ইতো পরেসুপি এসেৰ নযো. মনোধাতুযাতি সসম্পযুত্তধম্মায তিৰিধাযপি মনোধাতুযা রূপাযতনাদীনি পঞ্চ আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, নো চ খো একক্খণে. সব্বে ধম্মাতি এতানি চ রূপাযতনাদীনি পঞ্চ অৰসেসা চ সব্বেপি ঞেয্যধম্মা ইমা ছ ধাতুযো ঠপেত্ৰা সেসায সসম্পযুত্তধম্মায মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযোতি অত্থো. যং যং ধম্মং আরব্ভাতি ইমিনা যে এতে এতাসং সত্তন্নং ৰিঞ্ঞাণধাতূনং আরম্মণধম্মা ৰুত্তা, তে তাসং ধাতূনং আরম্মণং কত্ৰা উপ্পজ্জনক্খণেযেৰ আরম্মণপচ্চযো হোন্তীতি দীপেতি. এৰং হোন্তাপি চ ন একতো হোন্তি, যং যং আরব্ভ যে যে উপ্পজ্জন্তি, তেসং তেসং তে তে ৰিসুং ৰিসুং আরম্মণপচ্চযো হোন্তীতিপি দীপেতি. উপ্পজ্জন্তীতি ইদং যথা নজ্জো সন্দন্তি, পব্বতা তিট্ঠন্তীতি সব্বকালসঙ্গহৰসেন, এৰং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তেন যেপি আরব্ভ যে উপ্পজ্জিংসু, যেপি উপ্পজ্জিস্সন্তি, তে সব্বে আরম্মণপচ্চযেনেৰ উপ্পজ্জিংসু চ উপ্পজ্জিস্সন্তি চাতি সিদ্ধং হোতি. চিত্তচেতসিকা ধম্মাতি ইদং ‘‘যে যে ধম্মা’’তি ৰুত্তানং সরূপতো নিদস্সনং. তে তে ধম্মাতি তে তে আরম্মণধম্মা. তেসং তেসন্তি তেসং তেসং চিত্তচেতসিকধম্মানং. অযং তাৰেত্থ পাল়িৰণ্ণনা.
ইদং পন আরম্মণং নাম রূপারম্মণং সদ্দগন্ধরসফোট্ঠব্বধম্মারম্মণন্তি কোট্ঠাসতো ছব্বিধং হোতি. তত্থ ঠপেত্ৰা পঞ্ঞত্তিং অৰসেসং ভূমিতো কামাৰচরং…পে… অপরিযাপন্নন্তি চতুব্বিধং হোতি. তত্থ কামাৰচরং কুসলাকুসলৰিপাককিরিযরূপভেদতো পঞ্চৰিধং; রূপাৰচরং কুসলৰিপাককিরিযতো তিৰিধং, তথা অরূপাৰচরং, অপরিযাপন্নং কুসলৰিপাকনিব্বানৰসেন তিৰিধং হোতি. সব্বমেৰ ৰা এতং কুসলাকুসলৰিপাককিরিযরূপনিব্বানপঞ্ঞত্তিভেদতো সত্তৰিধং হোতি. তত্থ কুসলং ভূমিভেদতো চতুব্বিধং হোতি, অকুসলং কামাৰচরমেৰ, ৰিপাকং চতুভূমকং, কিরিযং তিভূমকং, রূপং একভূমকং কামাৰচরমেৰ, নিব্বানম্পি একভূমকং অপরিযাপন্নমেৰ, পঞ্ঞত্তি ভূমিৰিনিমুত্তাতি এৰমেত্থ নানপ্পকারভেদতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
এৰং ভিন্নে পনেতস্মিং আরম্মণে কামাৰচরকুসলারম্মণং কামাৰচরকুসলস্স, রূপাৰচরকুসলস্স, অকুসলস্স, কামাৰচরৰিপাকস্স, কামাৰচরকিরিযস্স, রূপাৰচরকিরিযস্স চাতি ইমেসং ছন্নং রাসীনং আরম্মণপচ্চযো হোতি. রূপাৰচরকুসলারম্মণং তেসু ছসু রাসীসু কামাৰচরৰিপাকৰজ্জানং পঞ্চন্নং রাসীনং আরম্মণপচ্চযো হোতি. অরূপাৰচরকুসলারম্মণং কামাৰচরকুসলস্স, রূপাৰচরকুসলস্স, অরূপাৰচরকুসলস্স, অকুসলস্স, অরূপাৰরচরৰিপাকস্স, কামাৰচরকিরিযস্স, রূপাৰচরকিরিযস্স, অরূপাৰচরকিরিযস্স চাতি ইমেসং অট্ঠন্নং রাসীনং আরম্মণপচ্চযো হোতি. অপরিযাপন্নকুসলারম্মণং কামাৰচররূপাৰচরতো কুসলকিরিযানমেৰ আরম্মণপচ্চযো হোতি. অকুসলারম্মণং কামাৰচররূপাৰচরকুসলস্স, অকুসলস্স, কামাৰচরৰিপাকস্স, কামাৰচররূপাৰচরকিরিযস্স চাতি ইমেসং ছন্নং রাসীনং আরম্মণপচ্চযো হোতি.
কামাৰচরৰিপাকারম্মণং কামাৰচররূপাৰচরকুসলস্স, অকুসলস্স, কামাৰচরৰিপাকস্স, কামাৰচররূপাৰচরকিরিযস্স চাতি ইমেসং ছন্নং রাসীনং আরম্মণপচ্চযো হোতি. রূপাৰচরৰিপাকারম্মণং কামাৰচররূপাৰচরকুসলস্স, অকুসলস্স, কামাৰচররূপাৰচরকিরিযস্স চাতি ইমেসং পঞ্চন্নং রাসীনং আরম্মণপচ্চযো হোতি. অরূপাৰচরৰিপাকারম্মণম্পি ইমেসংযেৰ পঞ্চন্নং রাসীনং আরম্মণপচ্চযো হোতি. অপরিযাপন্নৰিপাকারম্মণং কামাৰচররূপাৰচরকুসলকিরিযানঞ্ঞেৰ আরম্মণপচ্চযো হোতি.
কামাৰচরকিরিযারম্মণং কামাৰচররূপাৰচরকুসলস্স, অকুসলস্স, কামাৰচরৰিপাকস্স, কামাৰচররূপাৰচরকিরিযস্স চাতি ইমেসং ছন্নং রাসীনং আরম্মণপচ্চযো হোতি. রূপাৰচরকিরিযারম্মণং ইমেসু ছসু রাসীসু কামাৰচরৰিপাকৰজ্জানং পঞ্চন্নং রাসীনং আরম্মণপচ্চযো হোতি. অরূপাৰচরকিরিযারম্মণং তেসং পঞ্চন্নং অরূপাৰচরকিরিযস্স চাতি ইমেসং ছন্নং রাসীনং আরম্মণপচ্চযো হোতি. চতুসমুট্ঠানং রূপক্খন্ধসঙ্খাতং রূপারম্মণং কামাৰচররূপাৰচরকুসলস্স অকুসলস্স কামাৰচরৰিপাকস্স কামাৰচররূপাৰচরকিরিযস্স চাতি ইমেসং ছন্নং রাসীনং আরম্মণপচ্চযো হোতি. নিব্বানারম্মণং কামাৰচররূপাৰচরকুসলস্স, অপরিযাপন্নতো কুসলৰিপাকস্স, কামাৰচররূপাৰচরকিরিযস্স চাতি ইমেসং ছন্নং রাসীনং আরম্মণপচ্চযো হোতি. রূপাৰচরকুসলকিরিযানং কেচি নিচ্ছন্তি, তং যুত্তিতো উপধারেতব্বং. নানপ্পকারকং পন পঞ্ঞত্তিআরম্মণং তেভূমককুসলস্স, অকুসলস্স, রূপাৰচরৰিপাকস্স, অরূপাৰচরৰিপাকস্স, তেভূমককিরিযস্স চাতি ইমেসং নৰন্নং রাসীনং আরম্মণপচ্চযো হোতি. তত্থ যং যং আরম্মণং যেসং যেসং পচ্চযো, তে তে তংতংপচ্চযুপ্পন্না নাম হোন্তীতি এৰমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযোতি.
আরম্মণপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা.
৩. অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
৩. অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসে ছন্দাধিপতীতি ছন্দসঙ্খাতো অধিপতি. ছন্দং ধুরং কত্ৰা ছন্দং জেট্ঠকং কত্ৰা চিত্তুপ্পত্তিকালে উপ্পন্নস্স কত্তুকম্যতাছন্দস্সেতং নামং. সেসেসুপি এসেৰ নযো. কস্মা পন যথা হেতুপচ্চযনিদ্দেসে হেতূ হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি ৰুত্তং, এৰমিধ ‘‘অধিপতী অধিপতিসম্পযুত্তকানন্তি অৰত্ৰা ‘‘ছন্দাধিপতি ছন্দসম্পযুত্তকান’’ন্তিআদিনা নযেন দেসনা কতাতি? একক্খণে অভাৰতো. পুরিমনযস্মিঞ্হি দ্ৰে তযো হেতূ একক্খণেপি হেতুপচ্চযো হোন্তি মূলট্ঠেন. উপকারকভাৰস্স অৰিজহনতো. অধিপতি পন জেট্ঠকট্ঠেন উপকারকো, ন চ একক্খণে বহূ জেট্ঠকা নাম হোন্তি. তস্মা একতো উপ্পন্নানম্পি নেসং একক্খণে অধিপতিপচ্চযভাৰো নত্থি. তস্স অধিপতিপচ্চযভাৰস্স একক্খণে অভাৰতো ইধ এৰং দেসনা কতাতি.
এৰং সহজাতাধিপতিং দস্সেত্ৰা ইদানি আরম্মণাধিপতিং দস্সেতুং যং যং ধম্মং গরুং কত্ৰাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ যং যং ধম্মন্তি যং যং আরম্মণধম্মং. গরুং কত্ৰাতি গরুকারচিত্তীকারৰসেন ৰা অস্সাদৰসেন ৰা গরুং ভারিযং লদ্ধব্বং অৰিজহিতব্বং অনৰঞ্ঞাতং কত্ৰা. তে তে ধম্মাতি তে তে গরুকাতব্বধম্মা. তেসং তেসন্তি তেসং তেসং গরুকারকধম্মানং. অধিপতিপচ্চযেনাতি আরম্মণাধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো হোতীতি অযং তাৰেত্থ পাল়িৰণ্ণনা.
অযং পন অধিপতি নাম সহজাতারম্মণৰসেন দুৰিধো. তত্থ সহজাতো ছন্দাদিৰসেন চতুব্বিধো. তেসু একেকো কামাৰচরাদিৰসেন ভূমিতো চতুব্বিধো. তত্থ কামাৰচরো কুসলাকুসলকিরিযৰসেন তিৰিধো. অকুসলং পত্ৰা পনেত্থ ৰীমংসাধিপতি ন লব্ভতি. রূপারূপাৰচরো কুসলকিরিযৰসেন দুৰিধো, অপরিযাপন্নো কুসলৰিপাকৰসেন দুৰিধো. আরম্মণাধিপতি পন জাতিভেদতো কুসলাকুসলৰিপাককিরিযরূপনিব্বানানং ৰসেন ছব্বিধোতি এৰমেত্থ নানপ্পকারভেদতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
এৰং ভিন্নে পনেত্থ সহজাতাধিপতিম্হি তাৰ কামাৰচরকুসলকিরিযসঙ্খাতো অধিপতি দুহেতুকতিহেতুকেসু চিত্তুপ্পাদেসু ছন্দাদীনং অঞ্ঞতরং জেট্ঠকং কত্ৰা উপ্পত্তিকালে অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চ অধিপতিপচ্চযো হোতি. রূপাৰচরকুসলকিরিযসঙ্খাতেপি এসেৰ নযো. অযং পন একন্তেনেৰ লব্ভতি. ন হি তে ধম্মা সহজাতাধিপতিং ৰিনা উপ্পজ্জন্তি. অরূপাৰচরকুসলকিরিযসঙ্খাতো পন পঞ্চৰোকারে রূপাৰচরঅধিপতিসদিসোৰ চতুৰোকারে পন সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৰ অধিপতিপচ্চযো হোতি. তথা তত্থুপ্পন্নো সব্বোপি কামাৰচরাধিপতি. অপরিযাপন্নো কুসলতোপি ৰিপাকতোপি পঞ্চৰোকারে একন্তেনেৰ সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপানঞ্চ অধিপতিপচ্চযো হোতি, চতুৰোকারে অরূপধম্মানঞ্ঞেৰ. অকুসলো কামভৰে মিচ্ছত্তনিযতচিত্তেসু একন্তেনেৰ সম্পযুত্তকানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপানঞ্চ অধিপতিপচ্চযো হোতি. অনিযতো কামভৰরূপভৰেসু অত্তনো অধিপতিকালে তেসঞ্ঞেৰ. অরূপভৰে অরূপধম্মানঞ্ঞেৰ অধিপতিপচ্চযো হোতি. অযং তাৰ সহজাতাধিপতিম্হি নযো.
আরম্মণাধিপতিম্হি পন কামাৰচরকুসলো আরম্মণাধিপতি কামাৰচরকুসলস্স লোভসহগতাকুসলস্সাতি ইমেসং দ্ৰিন্নং রাসীনং আরম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতি. রূপাৰচরারূপাৰচরেপি কুসলারম্মণাধিপতিম্হি এসেৰ নযো. অপরিযাপন্নকুসলো পন আরম্মণাধিপতি কামাৰচরতো ঞাণসম্পযুত্তকুসলস্স চেৰ ঞাণসম্পযুত্তকিরিযস্স চ আরম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতি. অকুসলো পন আরম্মণাধিপতি নাম লোভসহগতচিত্তুপ্পাদো ৰুচ্চতি. সো লোভসহগতাকুসলস্সেৰ আরম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতি. কামাৰচরো পন ৰিপাকারম্মণাধিপতি লোভসহগতাকুসলস্সেৰ আরম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতি. তথা রূপাৰচরারূপাৰচরৰিপাকারম্মণাধিপতি. লোকুত্তরো পন ৰিপাকারম্মণাধিপতি কামাৰচরতো ঞাণসম্পযুত্তকুসলকিরিযানঞ্ঞেৰ আরম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতি. কামাৰচরাদিভেদতো পন তিৰিধোপি কিরিযারম্মণাধিপতি লোভসহগতাকুসলস্সেৰ আরম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতি. চতুসমুট্ঠানিকরূপসঙ্খাতো রূপক্খন্ধো আরম্মণাধিপতি লোভসহগতাকুসলস্সেৰ আরম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতি. নিব্বানং কামাৰচরতো ঞাণসম্পযুত্তকুসলস্স ঞাণসম্পযুত্তকিরিযস্স লোকুত্তরকুসলস্স লোকুত্তরৰিপাকস্স চাতি ইমেসং চতুন্নং রাসীনং আরম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতীতি এৰমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযোতি.
অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা.
৪. অনন্তরপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
৪. অনন্তরপচ্চযনিদ্দেসে মনোধাতুযাতি ৰিপাকমনোধাতুযা. মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযাতি সন্তীরণকিচ্চায অহেতুকৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা. ততো পরং পন ৰোট্ঠব্বনজৰনতদারম্মণভৰঙ্গকিচ্চা মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযো ৰত্তব্বা সিযুং, তা অৰুত্তাপি ইমিনাৰ নযেন ৰেদিতব্বাতি নযং দস্সেত্ৰা দেসনা সঙ্খিত্তা. ‘‘পুরিমা পুরিমা কুসলা ধম্মা’’তিআদিকে চ ছট্ঠনযে তা সঙ্গহিতাতিপি ইধ ন ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. তত্থ পুরিমা পুরিমাতি ছসু দ্ৰারেসুপি অনন্তরাতীতা কুসলজৰনধম্মা দট্ঠব্বা. পচ্ছিমানং পচ্ছিমানন্তি অনন্তরউপ্পজ্জমানানঞ্ঞেৰ. কুসলানন্তি সদিসকুসলানং. অব্যাকতানন্তি ইদং পন কুসলানন্তরং তদারম্মণভৰঙ্গফলসমাপত্তিৰসেন ৰুত্তং. অকুসলমূলকে অব্যাকতানন্তি তদারম্মণভৰঙ্গসঙ্খাতানঞ্ঞেৰ. অব্যাকতমূলকে অব্যাকতানন্তি আৰজ্জনজৰনৰসেন ৰা ভৰঙ্গৰসেন ৰা পৰত্তানং কিরিযৰিপাকাব্যাকতানং কিরিযমনোধাতুতো পট্ঠায পন যাৰ ৰোট্ঠব্বনকিচ্চা মনোৰিঞ্ঞাণধাতু, তাৰ পৰত্তেসু ৰীথিচিত্তেসুপি অযং নযো লব্ভতেৰ. কুসলানন্তি পঞ্চদ্ৰারে ৰোট্ঠব্বনানন্তরানং মনোদ্ৰারে আৰজ্জনান্তরানং পঠমজৰনকুসলানং. অকুসলানন্তি পদেপি এসেৰ নযো. যেসং যেসন্তি ইদং সব্বেসম্পি অনন্তরপচ্চযধম্মানং. সঙ্খেপলক্খণন্তি অযং তাৰেত্থ পাল়িৰণ্ণনা.
অযং পন অনন্তরপচ্চযো নাম ঠপেত্ৰা নিব্বানং চতুভূমকো অরূপধম্মরাসিযেৰাতি ৰেদিতব্বো. সো জাতিৰসেন কুসলাকুসলৰিপাককিরিযতো চতুধা ভিজ্জতি. তত্থ কুসলো কামাৰচরাদিভেদতো চতুব্বিধো হোতি, অকুসলো কামাৰচরোৰ ৰিপাকো চতুভূমকো, কিরিযানন্তরপচ্চযো পন তে ভূমকোতি এৰমেত্থ নানপ্পকারভেদতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
এৰং ভিন্নে পনেত্থ কামাৰচরকুসলো অত্তনা সদিসস্সেৰ কামাৰচরকুসলস্স অনন্তরপচ্চযো হোতি. ঞাণসম্পযুত্তকামাৰচরকুসলো পন রূপাৰচরকুসলস্স অরূপাৰচরকুসলস্স লোকুত্তরকুসলস্সাতি ইমেসং তিণ্ণং রাসীনং অনন্তরপচ্চযো হোতি. কামাৰচরকুসলো চ কামাৰচরৰিপাকস্স, রূপাৰচরারূপাৰচরৰিপাকস্স, ঞাণসম্পযুত্তো লোকুত্তরৰিপাকস্সাপীতি ইমেসং চতুন্নং রাসীনং অনন্তরপচ্চযো হোতি. রূপাৰচরকুসলো রূপাৰচরকুসলস্স, ঞাণসম্পযুত্তকামাৰচরৰিপাকস্স, রূপাৰচরৰিপাকস্সাতি ইমেসং তিণ্ণং রাসীনং অনন্তরপচ্চযো হোতি. অরূপাৰচরকুসলো তেসং দ্ৰিন্নং ৰিপাকানং অত্তনো কুসলস্স ৰিপাকস্স চাতি অৰিসেসেন চতুন্নং রাসীনং অনন্তরপচ্চযো হোতি. ৰিসেসেন পনেত্থ নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকুসলো অনাগামিফলসঙ্খাতস্স লোকুত্তরৰিপাকস্সপি অনন্তরপচ্চযো হোতি. লোকুত্তরকুসলো লোকুত্তরৰিপাকস্সেৰ অনন্তরপচ্চযো হোতি. অকুসলো অৰিসেসেন অকুসলস্স চেৰ কুসলাকুসলৰিপাকস্স চ. ৰিসেসেন পনেত্থ সুখমজ্ঝত্তৰেদনাসম্পযুত্তো অকুসলো রূপাৰচরারূপাৰচরৰিপাকস্সাপীতি ইমেসং চতুন্নং রাসীনং অনন্তরপচ্চযো হোতি.
কামাৰচরৰিপাকস্স ঞাণসম্পযুত্তো ৰা ঞাণৰিপ্পযুত্তো ৰা ৰিপাকো কামাৰচরকিরিযাৰজ্জনস্স, ঞাণসম্পযুত্তৰিপাকো পনেত্থ পটিসন্ধিৰসেন উপ্পজ্জমানস্স রূপাৰচরারূপাৰচরৰিপাকস্সাপীতি ইমেসং চতুন্নং রাসীনং অনন্তরপচ্চযো হোতি. রূপাৰচরৰিপাকো সহেতুককামাৰচরৰিপাকস্স রূপাৰচরারূপাৰচরৰিপাকস্স কামাৰচরকিরিযাৰজ্জনস্সাতি ইমেসং চতুন্নং রাসীনং অনন্তরপচ্চযো হোতি. অরূপাৰচরৰিপাকো তিহেতুককামাৰচরৰিপাকস্স অরূপাৰচরৰিপাকস্স কামাৰচরকিরিযাৰজ্জনস্সাতি তিণ্ণং রাসীনং অনন্তরপচ্চযো হোতি. লোকুত্তরৰিপাকো তিহেতুককামাৰচরৰিপাকস্স রূপাৰচরারূপাৰচরলোকুত্তরৰিপাকস্সাতি চতুন্নং রাসীনং অনন্তরপচ্চযো হোতি.
কামাৰচরকিরিযং কামাৰচরকুসলাকুসলস্স চতুভূমকৰিপাকস্স তেভূমককিরিযস্সাতি নৰন্নং রাসীনং অনন্তরপচ্চযো হোতি. রূপাৰচরকিরিযং তিহেতুককামাৰচরৰিপাকস্স রূপাৰচরৰিপাকস্স রূপাৰচরকিরিযস্সাতি তিণ্ণং রাসীনং অনন্তরপচ্চযো হোতি. অরূপাৰচরকিরিযং তিহেতুককামাৰচরৰিপাকস্স রূপাৰচরারূপাৰচরলোকুত্তরৰিপাকস্স অরূপাৰচরকিরিযস্সাতি পঞ্চন্নং রাসীনং অনন্তরপচ্চযো হোতীতি. এৰমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযোতি.
অনন্তরপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা.
৫. সমনন্তরপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
৫. সমনন্তরপচ্চযনিদ্দেসোপি ইমিনা সমানগতিকোৰ. ইমে পন দ্ৰে পচ্চযা মহাৰিত্থারা, তস্মা সব্বচিত্তুপ্পত্তিৰসেন তেসং উপপরিক্খিত্ৰা ৰিত্থারো গহেতব্বোতি.
সমনন্তরপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা.
৬. সহজাতপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
৬. সহজাতপচ্চযনিদ্দেসে অঞ্ঞমঞ্ঞন্তি অঞ্ঞো অঞ্ঞস্স. ইমিনা এতেসং ধম্মানং একক্খণে পচ্চযভাৰঞ্চেৰ পচ্চযুপ্পন্নভাৰঞ্চ দীপেতি. ওক্কন্তিক্খণেতি পঞ্চৰোকারভৰে পটিসন্ধিক্খণে. তস্মিঞ্হি খণে নামরূপং ওক্কন্তং ৰিয পক্খন্দন্তং ৰিয পরলোকতো ইমং লোকং আগন্ত্ৰা পৰিসন্তং ৰিয উপ্পজ্জতি, তস্মা সো খণো ‘‘ওক্কন্তিক্খণো’’তি ৰুচ্চতি. এত্থ চ রূপন্তি হদযৰত্থুমত্তমেৰ অধিপ্পেতং. তঞ্হি নামস্স, নামঞ্চ তস্স অঞ্ঞমঞ্ঞং সহজাতপচ্চযট্ঠং ফরতি. চিত্তচেতসিকাতি পৰত্তিযং চত্তারো খন্ধা. সহজাতপচ্চযেনাতি এত্থ চিত্তসমুট্ঠানরূপা চিত্তচেতসিকানং পচ্চযট্ঠং ন ফরন্তি, তস্মা ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞ’’ন্তি ন ৰুত্তং. তথা উপাদারূপা ভূতানং. রূপিনো ধম্মা অরূপীনং ধম্মানন্তি হদযৰত্থু চতুন্নং খন্ধানং. কিঞ্চি কালেতি কিস্মিঞ্চি কালে. সহজাতপচ্চযেনাতি পটিসন্ধিং সন্ধায ৰুত্তং. ন সহজাতপচ্চযেনাতি পৰত্তিং সন্ধায ৰুত্তং.
অযং পন ‘চত্তারো খন্ধা অরূপিনো অঞ্ঞমঞ্ঞং সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো’তি এৰং ছহি কোট্ঠাসেহি ঠিতো. তত্থ তযো কোট্ঠাসা অঞ্ঞমঞ্ঞৰসেন ৰুত্তা, তযো ন অঞ্ঞমঞ্ঞৰসেন. তত্থ পঠমকোট্ঠাসে অরূপমেৰ পচ্চযো চেৰ পচ্চযুপ্পন্নঞ্চ, দুতিযে রূপমেৰ, ততিযে নামরূপং, চতুত্থে পচ্চযো অরূপং, পচ্চযুপ্পন্নং রূপং; পঞ্চমে পচ্চযোপি পচ্চযুপ্পন্নম্পি রূপমেৰ; ছট্ঠে পচ্চযো রূপং, পচ্চযুপ্পন্নং অরূপন্তি অযং তাৰেত্থ পাল়িৰণ্ণনা.
অযং পন সহজাতপচ্চযো জাতিৰসেন কুসলো অকুসলো ৰিপাকো কিরিযং রূপন্তি পঞ্চধা ভিজ্জতি. তত্থ কুসলো ভূমিতো চতুব্বিধো হোতি, অকুসলো একৰিধোৰ ৰিপাকো চতুব্বিধো, কিরিযসঙ্খাতো তিৰিধো, রূপং একৰিধং কামাৰচরমেৰাতি এৰং তাৰেত্থ নানপ্পকারভেদতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
এৰং ভিন্নে পনেত্থ চতুভূমকম্পি কুসলং পঞ্চৰোকারভৰে অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চ সহজাতপচ্চযো হোতি, তথা অকুসলং. যং পনেত্থ অরূপে উপ্পজ্জতি, তং অরূপধম্মানংযেৰ সহজাতপচ্চযো হোতি.
কামাৰচররূপাৰচরৰিপাকং চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চেৰ সম্পযুত্তধম্মানঞ্চ সহজাতপচ্চযো হোতি. যং পনেত্থ রূপং ন সমুট্ঠাপেতি, তং সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৰ. যং পটিসন্ধিযং উপ্পজ্জতি, তং কটত্তারূপানঞ্চাপি সহজাতপচ্চযো হোতি. অরূপাৰচরৰিপাকং সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৰ. লোকুত্তরৰিপাকং পঞ্চৰোকারে সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপানঞ্চ, চতুৰোকারে অরূপানঞ্ঞেৰ. কামাৰচরঅরূপাৰচরকিরিযা পঞ্চৰোকারে সম্পযুত্তকানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপানঞ্চ সহজাতপচ্চযো হোতি, চতুৰোকারে অরূপানঞ্ঞেৰ. রূপাৰচরকিরিযা সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপানঞ্চ একন্তেন সহজাতপচ্চযো হোতি.
চতুসমুট্ঠানিকস্স রূপস্স কম্মসমুট্ঠানরূপে একং মহাভূতং তিণ্ণং, তীণি একস্স, দ্ৰে দ্ৰিন্নং মহাভূতানং, মহাভূতা উপাদারূপস্স সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো. কামাৰচররূপাৰচরপটিসন্ধিক্খণে ৰত্থুরূপং ৰিপাকক্খন্ধানং সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো. উতুচিত্তাহারসমুট্ঠানেসু পন মহাভূতানি অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চেৰ উপাদারূপস্স চ সহজাতপচ্চযেন পচ্চযোতি এৰমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযোতি.
সহজাতপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা.
৭. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
৭. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযনিদ্দেসে সহজাতপচ্চযনিদ্দেসস্স পুরিমানং তিণ্ণং কোট্ঠাসানং ৰসেন পাল়ি আগতা. তস্সা তত্থ ৰুত্তসদিসাৰ ৰণ্ণনাতি পুন ন গহিতা. অযম্পি চ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো জাতিৰসেন কুসলো অকুসলো ৰিপাকো কিরিযং রূপন্তি পঞ্চধা ভিন্নো. তত্থ কুসলো ভূমিতো চতুব্বিধো. সব্বং পুরিমসদিসমেৰাতি এৰমেত্থ নানপ্পকারভেদতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
এৰং ভিন্নে পনেত্থ সব্বম্পি চতুভূমকং কুসলং অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন পচ্চযো. তথা অকুসলং. ৰিপাকে পন কামাৰচররূপাৰচরৰিপাকং পটিসন্ধিযং ৰত্থুরূপস্স, পৰত্তে সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৰ. অরূপাৰচরলোকুত্তরৰিপাকং অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন পচ্চযো. সব্বম্পি কিরিযং সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন পচ্চযো. চতুসমুট্ঠানিকরূপস্স কম্মসমুট্ঠানে একং মহাভূতং তিণ্ণং, তীণি একস্স, দ্ৰে দ্ৰিন্নং মহাভূতানং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন পচ্চযো. কামাৰচররূপাৰচরপটিসন্ধিযং ৰত্থুরূপং ৰিপাকক্খন্ধানং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন পচ্চযো. উতুচিত্তাহারসমুট্ঠানেসু মহাভূতানেৰ মহাভূতানং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন পচ্চযোতি এৰমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযোতি.
অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা.
৮. নিস্সযপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
৮. নিস্সযপচ্চযনিদ্দেসে সহজাতপচ্চযনিদ্দেসস্স পুরিমানং পঞ্চন্নং কোট্ঠাসানং ৰসেন সহজাতনিস্সযনযং দস্সেত্ৰা পুন ছট্ঠেন কোট্ঠাসেন পুরেজাতনিস্সযনযং দস্সেতুং চক্খাযতনং চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ যং রূপং নিস্সাযাতি ৰত্থুরূপং সন্ধায ৰুত্তং. তঞ্হি নিস্সায তিৰিধা মনোধাতু, ঠপেত্ৰা অরূপৰিপাকং দ্ৰাসত্ততিৰিধা মনোৰিঞ্ঞাণধাতূতি ইমানি পঞ্চসত্ততি চিত্তানি ৰত্তন্তীতি অযং তাৰেত্থ পাল়িৰণ্ণনা. অযম্পি নিস্সযপচ্চযো জাতিৰসেন কুসলাদিভেদতো পঞ্চধাৰ ভিজ্জতি. তত্থ কুসলো ভূমিতো চতুব্বিধোৰ অকুসলো একৰিধো ৰিপাকো চতুব্বিধো, কিরিযসঙ্খাতো তিৰিধো, রূপং একৰিধমেৰাতি এৰমেত্থ নানপ্পকারভেদতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
এৰং ভিন্নে পনেত্থ চতুভূমকম্পি কুসলং পঞ্চৰোকারে সম্পযুত্তক্খন্ধানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চ নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. তথা অকুসলং. যং পনেত্থ আরুপ্পে উপ্পজ্জতি, তং অরূপধম্মানঞ্ঞেৰ নিস্সযপচ্চযো হোতি. কামাৰচররূপাৰচরৰিপাকং পৰত্তে সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চ, পটিসন্ধিযং কটত্তারূপস্সাপি নিস্সযপচ্চযো হোতি. অরূপাৰচরৰিপাকং সম্পযুত্তক্খন্ধানংযেৰ হোতি. লোকুত্তরৰিপাকং পঞ্চৰোকারে; সম্পযুত্তকানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চ, চতুৰোকারে অরূপস্সেৰ নিস্সযপচ্চযো হোতি. কামাৰচরঅরূপাৰচরকিরিযা পঞ্চৰোকারে সম্পযুত্তকানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চ নিস্সযপচ্চযো হোতি, চতুৰোকারে অরূপানঞ্ঞেৰ. রূপাৰচরকিরিযা সম্পযুত্তকানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চ একন্তেন নিস্সযপচ্চযো হোতি.
চতুসমুট্ঠানিকরূপস্স চ কম্মসমুট্ঠানরূপে একং মহাভূতং তিণ্ণং, তীণি একস্স, দ্ৰে দ্ৰিন্নং মহাভূতানং, মহাভূতা উপাদারূপানং, ৰত্থুরূপং পঞ্চৰোকারভৰে চতুভূমককুসলস্স, অকুসলস্স, ঠপেত্ৰা আরুপ্পৰিপাকঞ্চেৰ দ্ৰে পঞ্চৰিঞ্ঞাণানি চ সেসতেভূমকৰিপাকস্স, তেভূমককিরিযস্সাতি ইমেসং চতুন্নং ধম্মরাসীনং নিস্সযপচ্চযো হোতি. চক্খাযতনাদীনি পঞ্চ সসম্পযুত্তানং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং নিস্সযপচ্চযো হোতি. উতুচিত্তাহারসমুট্ঠানেসু পন মহাভূতা মহাভূতানঞ্চেৰ উপাদারূপস্স চ নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযোতি এৰমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযোতি.
নিস্সযপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা.
৯. উপনিস্সযপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
৯. উপনিস্সযপচ্চযনিদ্দেসে পুরিমা পুরিমাতি অনন্তরূপনিস্সযে সমনন্তরাতীতা লব্ভন্তি, আরম্মণূপনিস্সযপকতূপনিস্সযেসু নানাৰীথিৰসেন পুরিমতরা. তে তযোপি রাসযো কুসলৰসেন কুসলপদে লব্ভন্তি, কুসলেন পন অকুসলে সমনন্তরাতীতা ন লব্ভন্তি. তেনেৰ ৰুত্তং – ‘‘অকুসলানং ধম্মানং কেসঞ্চি উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি. ইদঞ্হি – ‘‘কুসলো ধম্মো অকুসলস্স ধম্মস্স উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো; আরম্মণূপনিস্সযো পকতূপনিস্সযো. আরম্মণূপনিস্সযো – দানং দত্ৰা সীলং সমাদিযিত্ৰা উপোসথকম্মং কত্ৰা তং গরুং কত্ৰা অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তং গরুং কত্ৰা রাগো উপ্পজ্জতি, দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, পুব্বে সুচিণ্ণানি গরুং কত্ৰা অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তং গরুং কত্ৰা রাগো উপ্পজ্জতি, দিট্ঠি উপ্পজ্জতি. ঝানা ৰুট্ঠহিত্ৰা ঝানং গরুং কত্ৰা অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তং গরুং কত্ৰা রাগো উপ্পজ্জতি দিট্ঠি উপ্পজ্জতি. পকতূপনিস্সযো – সদ্ধং উপনিস্সায মানং জপ্পেতি, দিট্ঠিং গণ্হাতি. সীলং সুতং চাগং পঞ্ঞং উপনিস্সায মানং জপ্পেতি, দিট্ঠিং গণ্হাতি. সদ্ধা সীলং সুতং চাগো পঞ্ঞা রাগস্স দোসস্স মোহস্স মানস্স দিট্ঠিযা পত্থনায উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ইমং নযং সন্ধায ৰুত্তং. কুসলেন অব্যাকতে তযোপি লব্ভন্তি, তথা অকুসলেন অকুসলে.
অকুসলেন পন কুসলে সমনন্তরাতীতা ন লব্ভন্তি. তেন ৰুত্তং – ‘‘কুসলানং ধম্মানং কেসঞ্চি উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি. ইদম্পি হি – ‘‘অকুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো. পকতূপনিস্সযো – রাগং উপনিস্সায দানং দেতি, সীলং সমাদিযতি, উপোসথকম্মং করোতি, ঝানং উপ্পাদেতি ৰিপস্সনং উপ্পাদেতি, মগ্গং উপ্পাদেতি, অভিঞ্ঞং উপ্পাদেতি, সমাপত্তিং উপ্পাদেতি; দোসং মোহং মানং দিট্ঠিং পত্থনং উপনিস্সায দানং দেতি…পে… সমাপত্তিং উপ্পাদেতি. রাগো দোসো মোহো মানো দিট্ঠি পত্থনা সদ্ধায সীলস্স সুতস্স চাগস্স পঞ্ঞায উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো. পাণং হন্ত্ৰা তস্স পটিঘাতত্থায দানং দেতী’’তিআদিনা নযেন পঞ্হাৰারে আগতং পকতূপনিস্সযমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. অকুসলং পন কুসলস্স আরম্মণূপনিস্সযো ন হোতি. কস্মা? তং গরুং কত্ৰা তস্স অপ্পৰত্তনতোতি যথা অনন্তরূপনিস্সযো, এৰং আরম্মণূপনিস্সযোপেত্থ ন লব্ভতীতি ৰেদিতব্বো. অকুসলেন অব্যাকতপদে আরম্মণূপনিস্সযোৰ ন লব্ভতি. ন হি অব্যাকতা ধম্মা অকুসলং গরুং করোন্তি. যস্মা পন অনন্তরতা লব্ভতি, তস্মা এত্থ ‘‘কেসঞ্চী’’তি ন ৰুত্তং. অব্যাকতেন পন অব্যাকতে কুসলে অকুসলেতি তীসু নযেসু তযোপি উপনিস্সযা লব্ভন্তেৰ. পুগ্গলোপি সেনাসনম্পীতি ইদং দ্ৰযং পকতূপনিস্সযৰসেন ৰুত্তং. ইদঞ্হি দ্ৰযং কুসলাকুসলপৰত্তিযা বলৰপচ্চযো হোতি. পচ্চযভাৰো চস্স পনেত্থ পরিযাযৰসেন ৰেদিতব্বোতি অযং তাৰেত্থ পাল়িৰণ্ণনা.
অযং পন উপনিস্সযপচ্চযো নাম সদ্ধিং একচ্চায পঞ্ঞত্তিযা সব্বেপি চতুভূমকধম্মা. ৰিভাগতো পন আরম্মণূপনিস্সযাদিৰসেন তিৰিধো হোতি. তত্থ আরম্মণূপনিস্সযো আরম্মণাধিপতিনা নিন্নানাকরণোতি হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ নানপ্পকারভেদতো গহেতব্বো. অনন্তরূপনিস্সযো অনন্তরপচ্চযেন নিন্নানাকরণো, সোপি হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ নানপ্পকারভেদতো ৰেদিতব্বো. পচ্চযুপ্পন্নতোপি নেসং তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো. পকতূপনিস্সযো পন জাতিৰসেন কুসলাকুসলৰিপাককিরিযরূপভেদতো পঞ্চৰিধো হোতি, কুসলাদীনং পন ভূমিভেদতো অনেকৰিধোতি এৰং তাৰেত্থ নানপ্পকারভেদতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
এৰং ভিন্নে পনেত্থ তেভূমককুসলো চতুভূমকস্সাপি কুসলস্স অকুসলস্স ৰিপাককিরিযস্সাতি চতুন্নং রাসীনং পকতূপনিস্সযো হোতি. লোকুত্তরো অকুসলস্সেৰ ন হোতি. অম্হাকং আচরিযেন ‘‘লোকুত্তরধম্মো নিব্বত্তিতো’’তি ইমিনা পন নযেন অঞ্ঞেসং অকুসলস্সাপি হোতি. যস্স ৰা উপ্পজ্জিস্সতি, তস্সাপি অনুত্তরেসু ৰিমোক্খেসু পিহং উপট্ঠাপযতো ইমিনা নযেন হোতিযেৰ. অকুসলো সব্বেসম্পি চতুভূমকানং খন্ধানং পকতূপনিস্সযো হোতি, তথা তেভূমকৰিপাকো. লোকুত্তরৰিপাকে হেট্ঠিমানি তীণি ফলানি অকুসলস্সেৰ ন হোন্তি, উপরিট্ঠিমং কুসলস্সাপি. পুরিমনযেন পন অঞ্ঞেসং ৰা যস্স ৰা উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স সন্তানে সব্বোপি লোকুত্তরৰিপাকো সব্বেসং কুসলাদীনং অরূপক্খন্ধানং পকতূপনিস্সযো হোতি. কিরিযসঙ্খাতোপি পকতূপনিস্সযো চতুভূমকানং অকুসলাদিখন্ধানং হোতিযেৰ, তথা রূপসঙ্খাতো. সযং পন রূপং ইমস্মিং পট্ঠানমহাপকরণে আগতনযেন উপনিস্সযপচ্চযং ন লভতি, সুত্তন্তিকপরিযাযেন পন লভতীতি ৰত্তুং ৰট্টতি. এৰমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযোতি.
উপনিস্সযপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা.
১০. পুরেজাতপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
১০. পুরেজাতপচ্চযনিদ্দেসে পুরেজাতপচ্চযেন পচ্চযোতি এত্থ পুরেজাতং নাম যস্স পচ্চযো হোতি, ততো পুরিমতরং জাতং জাতিক্খণং অতিক্কমিত্ৰা ঠিতিক্খণপ্পত্তং. চক্খাযতনন্তিআদি ৰত্থুপুরেজাতৰসেন ৰুত্তং. রূপাযতনন্তিআদি আরম্মণপুরেজাতৰসেন. কিঞ্চিকালে পুরেজাতপচ্চযেনাতি পৰত্তিং সন্ধায ৰুত্তং. কিঞ্চিকালে ন পুরেজাতপচ্চযেনাতি পটিসন্ধিং সন্ধায ৰুত্তং. এৰং সব্বথাপি পঞ্চদ্ৰারে ৰত্থারম্মণৰসেন, মনোদ্ৰারে ৰত্থুৰসেনেৰাযং পাল়ি আগতা, পঞ্হাৰারে পন ‘‘আরম্মণপুরেজাতং – সেক্খা ৰা পুথুজ্জনা ৰা চক্খুং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৰিপস্সন্তী’’তি আগতত্তা মনোদ্ৰারেপি আরম্মণপুরেজাতং লব্ভতেৰ. ইধ পন সাৰসেসৰসেন দেসনা কতাতি অযং তাৰেত্থ পাল়িৰণ্ণনা.
অযং পন পুরেজাতপচ্চযো সুদ্ধরূপমেৰ হোতি. তঞ্চ খো উপ্পাদক্খণং অতিক্কমিত্ৰা ঠিতিপ্পত্তং অট্ঠারসৰিধং রূপরূপমেৰ. তং সব্বম্পি ৰত্থুপুরেজাতং আরম্মণপুরেজাতন্তি দ্ৰিধা ঠিতং. তত্থ চক্খাযতনং…পে… কাযাযতনং ৰত্থুরূপন্তি ইদং ৰত্থুপুরেজাতং নাম. সেসং ইমায পাল়িযা আগতঞ্চ অনাগতঞ্চ ৰণ্ণো সদ্দো গন্ধো রসো চতস্সো ধাতুযো তীণি ইন্দ্রিযানি কবল়ীকারো আহারোতি দ্ৰাদসৰিধং রূপং আরম্মণপুরেজাতপচ্চযো নামাতি এৰমেত্থ নানপ্পকারভেদতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
এৰং ভিন্নে পনেত্থ চক্খাযতনং দ্ৰিন্নং চক্খুৰিঞ্ঞাণানং পুরেজাতপচ্চযেন পচ্চযো, তথা ইতরানি চত্তারি সোতৰিঞ্ঞাণাদীনং. ৰত্থুরূপং পন ঠপেত্ৰা দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণানি চত্তারো চ আরুপ্পৰিপাকে সেসানং সব্বেসম্পি চতুভূমকানং কুসলাকুসলাব্যাকতানং চিত্তচেতসিকানং পুরেজাতপচ্চযো হোতি. রূপাদীনি পন পঞ্চারম্মণানি দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণানঞ্চেৰ মনোধাতূনঞ্চ একন্তেনেৰ পুরেজাতপচ্চযা হোন্তি. অট্ঠারসৰিধম্পি পনেতং রূপরূপং কামাৰচরকুসলস্স রূপাৰচরতো অভিঞ্ঞাকুসলস্স অকুসলস্স তদারম্মণভাৰিনো কামাৰচরৰিপাকস্স কামাৰচরকিরিযস্স রূপাৰচরতো অভিঞ্ঞাকিরিযস্সাতি ইমেসং ছন্নং রাসীনং পুরেজাতপচ্চযো হোতীতি এৰমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযোতি.
পুরেজাতপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা.
১১. পচ্ছাজাতপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
১১. পচ্ছাজাতপচ্চযনিদ্দেসে পচ্ছাজাতাতি যস্স কাযস্স পচ্চযা হোন্তি, তস্মিং উপ্পজ্জিত্ৰা ঠিতে জাতা. পুরেজাতস্সাতি তেসং উপ্পাদতো পঠমতরং জাতস্স জাতিক্খণং অতিক্কমিত্ৰা ঠিতিপ্পত্তস্স. ইমস্স কাযস্সাতি ইমস্স চতুসমুট্ঠানিকতিসমুট্ঠানিকভূতউপাদারূপসঙ্খাতস্স কাযস্স. এত্থ চ তিসমুট্ঠানিককাযোতি আহারসমুট্ঠানস্স অভাৰতো ব্রহ্মপারিসজ্জাদীনং কাযো ৰেদিতব্বো. অযমেত্থ পাল়িৰণ্ণনা. অযং পন পচ্ছাজাতপচ্চযো নাম সঙ্খেপতো ঠপেত্ৰা আরুপ্পৰিপাকে অৰসেসা চতুভূমকা অরূপক্খন্ধা. সো জাতিৰসেন কুসলাকুসলৰিপাককিরিযভেদেন চতুধা ভিজ্জতীতি এৰমেত্থ নানপ্পকারভেদতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
এৰং ভিন্নে পনেত্থ পঞ্চৰোকারভৰে উপ্পন্নং চতুভূমককুসলঞ্চ অকুসলঞ্চ উপ্পাদক্খণং অতিক্কমিত্ৰা ঠিতিপ্পত্তস্স চতুসমুট্ঠানিকতিসমুট্ঠানিকরূপকাযস্স পচ্ছাজাতপচ্চযো হোতি. ৰিপাকেপি ঠপেত্ৰা পটিসন্ধিৰিপাকং অৰসেসো কামাৰচররূপাৰচরৰিপাকো তস্সেৰ একন্তেন পচ্ছাজাতপচ্চযো হোতি. লোকুত্তরোপি পঞ্চৰোকারে উপ্পন্নৰিপাকো তস্সেৰ পচ্ছাজাতপচ্চযো হোতি. তেভূমককিরিযাপি পঞ্চৰোকারে উপ্পন্নাৰ ৰুত্তপ্পকারস্স কাযস্স পচ্ছাজাতপচ্চযো হোতীতি এৰমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযোতি.
পচ্ছাজাতপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা.
১২. আসেৰনপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
১২. আসেৰনপচ্চযনিদ্দেসে পুরিমা পুরিমাতি সব্বনযেসু সমনন্তরাতীতাৰ দট্ঠব্বা. কস্মা পনেত্থ অনন্তরপচ্চযে ৰিয ‘‘পুরিমা পুরিমা কুসলা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং অব্যাকতানং ধম্মান’’ন্তিআদিনা নযেন ভিন্নজাতিকেহি সদ্ধিং নিদ্দেসো ন কতোতি? অত্তনো গতিং গাহাপেতুং অসমত্থতায. ভিন্নজাতিকা হি ভিন্নজাতিকানং অরূপধম্মানং আসেৰনগুণেন পগুণবলৰভাৰং সাধযমানা অত্তনো কুসলাদিভাৰসঙ্খাতং গতিং গাহাপেতুং ন সক্কোন্তি. তস্মা তেহি সদ্ধিং নিদ্দেসং অকত্ৰা যে যেসং ৰাসনাসঙ্খাতেন আসেৰনেন পগুণতরবলৰতরভাৰৰিসিট্ঠং অত্তনো কুসলাদিভাৰসঙ্খাতং গতিং গাহাপেতুং সক্কোন্তি, তেসং তেহি সমানজাতিকেহেৰ সদ্ধিং নিদ্দেসো কতোতি ৰেদিতব্বো. অথ ৰিপাকাব্যাকতং কস্মা ন গহিতন্তি? আসেৰনাভাৰেন. ৰিপাকঞ্হি কম্মৰসেন ৰিপাকভাৰপ্পত্তং কম্মপরিণামিতং হুত্ৰা ৰত্ততি নিরুস্সাহং দুব্বলন্তি তং আসেৰনগুণেন অত্তনো সভাৰং গাহাপেত্ৰা পরিভাৰেত্ৰা নেৰ অঞ্ঞং ৰিপাকং উপ্পাদেতুং সক্কোতি, ন পুরিমৰিপাকানুভাৰং গহেত্ৰা উপ্পজ্জিতুন্তি. কম্মৰেগক্খিত্তং পন পতিতং ৰিয হুত্ৰা উপ্পজ্জতীতি সব্বথাপি ৰিপাকে আসেৰনং নত্থীতি আসেৰনাভাৰেন ৰিপাকং ন গহিতং. কুসলাকুসলকিরিযানন্তরং উপ্পজ্জমানম্পি চেতং কম্মপটিবদ্ধৰুত্তিতায আসেৰনগুণং ন গণ্হাতীতি কুসলাদযোপিস্স আসেৰনপচ্চযা ন হোন্তি. অপিচ নানাজাতিকত্তাপেতে ন হোন্তিযেৰ. ভূমিতো পন আরম্মণতো ৰা নানাজাতিকত্তং নাম নত্থি. তস্মা কামাৰচরকুসলকিরিযামহগ্গতকুসলকিরিযানম্পি, সঙ্খারারম্মণঞ্চ অনুলোমকুসলং নিব্বানারম্মণস্স গোত্রভুকুসলস্স আসেৰনপচ্চযো হোতিযেৰাতি অযং তাৰেত্থ পাল়িৰণ্ণনা. অযং পন আসেৰনপচ্চযো জাতিতো তাৰ কুসলো অকুসলো কিরিযাব্যাকতোতি তিধা ঠিতো. তত্থ কুসলো ভূমিতো কামাৰচরো রূপাৰচরো অরূপাৰচরোতি তিৰিধো হোতি, অকুসলো কামাৰচরোৰ কিরিযাব্যাকতো কামাৰচরো রূপাৰচরো অরূপাৰচরোতি তিৰিধোৰ, লোকুত্তরো আসেৰনপচ্চযো নাম নত্থীতি এৰমেত্থ নানপ্পকারভেদতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
এৰং ভিন্নে পনেত্থ কামাৰচরকুসলং অত্তনো অনন্তরস্স কামাৰচরকুসলস্সেৰ. যং পনেত্থ ঞাণসম্পযুত্তং, তং অত্তনা সদিসৰেদনস্স রূপাৰচরকুসলস্স অরূপাৰচরকুসলস্স লোকুত্তরকুসলস্সাতি ইমেসং রাসীনং আসেৰনপচ্চযো হোতি. রূপাৰচরকুসলং পন রূপাৰচরকুসলস্সেৰ. অরূপাৰচরকুসলং অরূপাৰচরকুসলস্সেৰ. অকুসলং পন অকুসলস্সেৰ আসেৰনপচ্চযো হোতি. কিরিযতো পন কামাৰচরকিরিযসঙ্খাতো তাৰ কামাৰচরকিরিযস্সেৰ. যো পনেত্থ ঞাণসম্পযুত্তো, সো অত্তনা সদিসৰেদনস্স রূপাৰচরকিরিযস্স অরূপাৰচরকিরিযস্সাতি ইমেসং রাসীনং আসেৰনপচ্চযো হোতি. রূপাৰচরকিরিযসঙ্খাতো পন রূপাৰচরকিরিযস্সেৰ, অরূপাৰচরকিরিযসঙ্খাতো অরূপাৰচরকিরিযস্সেৰ আসেৰনপচ্চযো হোতি. ৰিপাকো পন একধম্মস্সাপি একধম্মোপি ৰা কোচি ৰিপাকস্স আসেৰনপচ্চযো নত্থীতি এৰমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযোতি.
আসেৰনপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা.
১৩. কম্মপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
১৩. কম্মপচ্চযনিদ্দেসে কম্মন্তি চেতনাকম্মমেৰ. কটত্তা চ রূপানন্তি কম্মস্স কটত্তা উপ্পন্নরূপানং. কম্মপচ্চযেনাতি অনেকানম্পি কপ্পকোটীনং মত্থকে অত্তনো ফলং উপ্পাদেতুং সমত্থেন নানাক্খণিককম্মপচ্চযেনাতি অত্থো. কুসলাকুসলঞ্হি কম্মং অত্তনো পৰত্তিক্খণে ফলং ন দেতি. যদি দদেয্য, যং মনুস্সো দেৰলোকূপগং কুসলকম্মং করোতি, তস্সানুভাৰেন তস্মিংযেৰ খণে দেৰো ভৰেয্য. যস্মিং পন খণে তং কতং, ততো অঞ্ঞস্মিং খণে অৰিজ্জমানম্পি কেৰলং কটত্তাযেৰ দিট্ঠেৰ ধম্মে উপপজ্জে ৰা অপরে ৰা পরিযাযে অৰসেসপচ্চযসমাযোগে সতি ফলং উপ্পাদেতি নিরুদ্ধাপি পুরিমসিপ্পাদিকিরিযা ৰিয কালন্তরে পচ্ছিমসিপ্পাদিকিরিযায. তস্মা নানাক্খণিককম্মপচ্চযোতি ৰুচ্চতি. চেতনা সম্পযুত্তকানং ধম্মানন্তি যা কাচি চেতনা অত্তনা সম্পযুত্তকানং ধম্মানং. তংসমুট্ঠানানন্তি ইমিনা পটিসন্ধিক্খণে কটত্তারূপম্পি গণ্হাতি. কম্মপচ্চযেনাতি ইদং সহজাতচেতনং সন্ধায ৰুত্তং. কুসলাদীসু হি যা কাচি সহজাতচেতনা সেসধম্মানং চিত্তপযোগসঙ্খাতেন কিরিযাভাৰেন উপকারিকা হোতি. তস্মা সহজাতকম্মপচ্চযোতি ৰুচ্চতি. অযং তাৰেত্থ পাল়িৰণ্ণনা.
অযং পন কম্মপচ্চযো অত্থতো চতুভূমিকচেতনামত্তমেৰ. সো হি জাতিভেদতো কুসলো অকুসলো ৰিপাকো কিরিযাতি চতুধা ভিজ্জতি. তত্থ কুসলো ভূমিতো কামাৰচরাদিৰসেন চতুধা ভিজ্জতি. অকুসলো একধাৰ ৰিপাকো চতুধা, কিরিযা তিধাৰাতি এৰমেত্থ নানপ্পকারভেদতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
এৰং ভিন্নে পনেত্থ সহজাতা কামাৰচরকুসলচেতনা পঞ্চৰোকারে অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চ, চতুৰোকারে সম্পযুত্তক্খন্ধানঞ্ঞেৰ সহজাতকম্মপচ্চযো হোতি. উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধা পন অত্তনো ৰিপাকানং খন্ধানং কটত্তা চ রূপানং নানাক্খণিককম্মপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. সা চ খো পঞ্চৰোকারেযেৰ, ন অঞ্ঞত্থ. সহজাতা রূপাৰচরকুসলচেতনা অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপানঞ্চ একন্তেনেৰ সহজাতকম্মপচ্চযেন পচ্চযো. উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধা পন অত্তনো ৰিপাকানঞ্চেৰ কটত্তারূপানঞ্চ নানাক্খণিককম্মপচ্চযেন পচ্চযো. অরূপাৰচরা পন লোকুত্তরা চ সহজাতা কুসলচেতনা পঞ্চৰোকারে অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপানঞ্চ, চতুৰোকারে সম্পযুত্তক্খন্ধানঞ্ঞেৰ সহজাতকম্মপচ্চযেন পচ্চযো. উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধা পনেসা দুৰিধাপি অত্তনো অত্তনো ৰিপাকক্খন্ধানঞ্ঞেৰ নানাক্খণিককম্মপচ্চযেন পচ্চযো. সহজাতা অকুসলচেতনা পঞ্চৰোকারে অত্তনা সম্পযুত্তক্খন্ধানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপানঞ্চ চতুৰোকারে অরূপক্খন্ধানঞ্ঞেৰ সহজাতকম্মপচ্চযেন পচ্চযো. উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধা পন ৰিপাকক্খন্ধানঞ্চেৰ কটত্তারূপানঞ্চ নানাক্খণিককম্মপচ্চযেন পচ্চযো.
কামাৰচররূপাৰচরতো ৰিপাকচেতনা অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানং পৰত্তে চিত্তসমুট্ঠানরূপানং, পটিসন্ধিযং কটত্তারূপানঞ্চ সহজাতকম্মপচ্চযেন পচ্চযো. অরূপাৰচরৰিপাকচেতনা অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৰ সহজাতকম্মপচ্চযেন পচ্চযো. লোকুত্তরৰিপাকচেতনা পঞ্চৰোকারে অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চ, চতুৰোকারে অরূপস্সেৰ সহজাতকম্মপচ্চযেন পচ্চযো. তেভূমিকা কিরিযচেতনা পঞ্চৰোকারে সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চ সহজাতকম্মপচ্চযেন পচ্চযো. যা পনেত্থ আরুপ্পে উপ্পজ্জতি, সা অরূপধম্মানঞ্ঞেৰ সহজাতকম্মপচ্চযেন পচ্চযোতি এৰমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযোতি.
কম্মপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা.
১৪. ৰিপাকপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
১৪. ৰিপাকপচ্চযনিদ্দেসে ৰিপাকা চত্তারো খন্ধাতি যস্মা কম্মসমুট্ঠানাপি রূপা ৰিপাকা ন হোন্তি, তস্মা ‘‘ৰিপাকা’’তি ৰত্ৰা ‘‘চত্তারো খন্ধা’’তি ৰুত্তং. এৰং অযং পাল়ি অরূপধম্মানঞ্ঞেৰ ৰিপাকপচ্চযৰসেন আগতা. পঞ্হাৰারে পন ‘‘ৰিপাকাব্যাকতো একো খন্ধো তিণ্ণং খন্ধানং চিত্তসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং ৰিপাকপচ্চযেন পচ্চযো. পটিসন্ধিক্খণে ৰিপাকাব্যাকতো একো খন্ধো তিণ্ণন্নং খন্ধানং কটত্তা চ রূপানং ৰিপাকপচ্চযেন পচ্চযো’’তি আগতত্তা চিত্তসমুট্ঠানকম্মসমুট্ঠানরূপানম্পি ৰিপাকপচ্চযো লব্ভতি. ইধ পন সাৰসেসৰসেন দেসনা কতাতি অযং তাৰেত্থ পাল়িৰণ্ণনা. অযং পন ৰিপাকপচ্চযো ৰিপাকভাৰেন জাতিতো একৰিধো, ভূমিভেদতো কামাৰচরাদিৰসেন চতুধা ভিজ্জতীতি এৰমেত্থ নানপ্পকারভেদতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
এৰং ভিন্নে পনেত্থ কামাৰচররূপাৰচরৰিপাকো অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানং পৰত্তে চিত্তসমুট্ঠানরূপানং পটিসন্ধিযং কটত্তারূপানঞ্চ ৰিপাকপচ্চযো হোতি. অরূপাৰচরৰিপাকো সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৰ. লোকুত্তরৰিপাকো পঞ্চৰোকারে সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চ, চতুৰোকারে সম্পযুত্তক্খন্ধানঞ্ঞেৰ ৰিপাকপচ্চযো হোতীতি এৰমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযোতি.
ৰিপাকপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা.
১৫. আহারপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
১৫. আহারপচ্চযনিদ্দেসে কবল়ীকারো আহারোতি চতুসন্ততিসমুট্ঠানে রূপে ওজা আহারো নাম. সো পন যস্মা কবল়ং করিত্ৰা অজ্ঝোহরিতোৰ আহারকিচ্চং করোতি, ন বহি ঠিতো, তস্মা আহারোতি অৰত্ৰা ‘‘কবল়ীকারো আহারো’’তি ৰুত্তং. কবল়ং করিত্ৰা অজ্ঝোহরিতব্বৰত্থুকত্তা ৰা কবল়ীকারোতি নামমেতং তস্স. অরূপিনো আহারাতি ফস্সচেতনাৰিঞ্ঞাণাহারা. তংসমুট্ঠানানন্তি ইধাপি কম্মসমুট্ঠানানি গহিতানেৰ. ৰুত্তঞ্হেতং পঞ্হাৰারে – পটিসন্ধিক্খণে ৰিপাকাব্যাকতা আহারা সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ রূপানং আহারপচ্চযেন পচ্চযোতি. অযং তাৰেত্থ পাল়িৰণ্ণনা.
অযং পন আহারপচ্চযো সঙ্খেপতো কবল়ীকারো আহারো, ফস্সো, চেতনা, ৰিঞ্ঞাণন্তি চত্তারোৰ ধম্মা হোন্তি. তত্থ ঠপেত্ৰা কবল়ীকারাহারং সেসা তযো অরূপাহারা জাতিৰসেন কুসলাকুসলৰিপাককিরিযভেদতো চতুধা ভিজ্জন্তি. পুন ভূমিভেদেন কুসলো চতুধা, অকুসলো একধা, ৰিপাকো চতুধা, কিরিযা তিধাতি এৰং অনেকধা ভিজ্জন্তি. কবল়ীকারাহারো পন জাতিতো অব্যাকতো, ভূমিতো কামাৰচরোৰাতি এৰমেত্থ নানপ্পকারভেদতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
এৰং ভিন্নে পনেত্থ চতুভূমকাপি তযো কুসলাহারা পঞ্চৰোকারে অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চ আহারপচ্চযেন পচ্চযো, ঠপেত্ৰা পন রূপাৰচরং অৰসেসা আরুপ্পে সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৰ আহারপচ্চযেন পচ্চযো. অকুসলাহারেসুপি এসেৰ নযো. চতুভূমকৰিপাকাহারা পন সব্বত্থ সম্পযুত্তকানং আহারপচ্চযা হোন্তি. কামাৰচররূপাৰচরৰিপাকা পনেত্থ পঞ্চৰোকারে উপ্পজ্জমানা পৰত্তে চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স পটিসন্ধিযং কটত্তারূপস্সাপি আহারপচ্চযা হোন্তি. লোকুত্তরা পন চিত্তসমুট্ঠানরূপস্সেৰ, আরুপ্পে উপ্পন্না রূপস্স পচ্চযা ন হোন্তি. তেভূমকাপি তযো কিরিযাহারা পঞ্চৰোকারে সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চ, কামাৰচরারূপাৰচরা পন আরুপ্পে সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৰ আহারপচ্চযেন পচ্চযো. চতুসন্ততিসমুট্ঠানো কবল়ীকারাহারো কিঞ্চাপি ‘‘ইমস্স কাযস্সা’’তি অৰিসেসতো ৰুত্তো, ৰিসেসতো পনাযমেত্থ আহারসমুট্ঠানরূপস্স জনকো চেৰ অনুপালকো চ হুত্ৰা আহারপচ্চযেন পচ্চযো হোতি, সেসতিসন্ততিসমুট্ঠানস্স অনুপালকোৰ হুত্ৰা আহারপচ্চযেন পচ্চযো হোতীতি এৰমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযোতি.
আহারপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা.
১৬. ইন্দ্রিযপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
১৬. ইন্দ্রিযপচ্চযনিদ্দেসে চক্খুন্দ্রিযন্তি চক্খুসঙ্খাতং ইন্দ্রিযং. ইন্দ্রিযপচ্চযেনাতি সযং পুরেজাতো হুত্ৰা অরূপধম্মানং উপ্পাদতো পট্ঠায যাৰ ভঙ্গা ইন্দ্রিযপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. সোতিন্দ্রিযাদীসুপি এসেৰ নযো. অরূপিনো ইন্দ্রিযাতি এত্থ অরূপজীৰিতিন্দ্রিযম্পি সঙ্গহিতং. তংসমুট্ঠানানন্তি এত্থ হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ কটত্তারূপম্পি সঙ্গহিতং. ৰুত্তঞ্হেতং পঞ্হাৰারে – পটিসন্ধিক্খণে ৰিপাকাব্যাকতা ইন্দ্রিযা সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ রূপানং ইন্দ্রিযপচ্চযেন পচ্চযোতি. এৰং তাৰেত্থ পাল়িৰণ্ণনা ৰেদিতব্বা.
অযং পন ইন্দ্রিযপচ্চযো ইত্থিন্দ্রিযপুরিসিন্দ্রিযৰজ্জানং সমৰীসতিযা ইন্দ্রিযানং ৰসেন ঠিতো. ইত্থিন্দ্রিযপুরিসিন্দ্রিযানি হি কিঞ্চাপি ইত্থিলিঙ্গপুরিসলিঙ্গাদীনং বীজভূতানি, কললাদিকালে পন ৰিজ্জমানেসুপি তেসু ইত্থিলিঙ্গপুরিসলিঙ্গাদীনং অভাৰা তানি নেৰ তেসং, ন অঞ্ঞেসং ইন্দ্রিযপচ্চযতং ফরন্তি. ইন্দ্রিযপচ্চযো হি অত্তনো ৰিজ্জমানক্খণে অৰিনিব্ভুত্তধম্মানং ইন্দ্রিযপচ্চযতং অফরন্তো নাম নত্থি, তস্মা তানি ইন্দ্রিযপচ্চযা ন হোন্তি. যেসং পনেতানি বীজভূতানি, তেসং তানি সুত্তন্তিকপরিযাযেন পকতূপনিস্সযভাৰং ভজন্তি. ইতি ইন্দ্রিযপচ্চযো সমৰীসতিযা ইন্দ্রিযানং ৰসেন ঠিতোতি ৰেদিতব্বো. সো জাতিতো কুসলাকুসলৰিপাককিরিযরূপৰসেন পঞ্চধা ভিজ্জতি. তত্থ কুসলো ভূমিৰসেন চতুধা, অকুসলো কামাৰচরোৰ ৰিপাকো চতুধাৰ কিরিযাসঙ্খাতো তিধা, রূপং কামাৰচরমেৰাতি এৰং অনেকধা ভিজ্জতীতি এৰং তাৰেত্থ নানপ্পকারভেদতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
এৰং ভিন্নে পনেত্থ চতুভূমকোপি কুসলিন্দ্রিযপচ্চযো পঞ্চৰোকারে সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চ ইন্দ্রিযপচ্চযেন পচ্চযো, তথা অকুসলো. ঠপেত্ৰা পন রূপাৰচরকুসলং অৰসেসা কুসলাকুসলা আরুপ্পে সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৰ ইন্দ্রিযপচ্চযেন পচ্চযো. চতুভূমকো ৰিপাকিন্দ্রিযপচ্চযো একন্তেনেৰ সম্পযুত্তকানং ইন্দ্রিযপচ্চযেন পচ্চযো. কামাৰচররূপাৰচরা পনেত্থ পঞ্চৰোকারে উপ্পজ্জনতো পৰত্তে চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স, পটিসন্ধিযং কটত্তারূপস্সাপি ইন্দ্রিযপচ্চযেন পচ্চযা হোন্তি. লোকুত্তরা চিত্তসমুট্ঠানরূপস্সেৰ. আরুপ্পে উপ্পন্না লোকুত্তরৰিপাকা ইন্দ্রিযা রূপস্স পচ্চযা ন হোন্তি. তেভূমকা কিরিযিন্দ্রিযা পঞ্চৰোকারে সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চ, কামাৰচরারূপাৰচরা পন আরুপ্পে সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৰ ইন্দ্রিযপচ্চযতং ফরন্তি. চক্খুন্দ্রিযাদিৰসেন ছব্বিধে রূপিন্দ্রিযে চক্খুন্দ্রিযং কুসলাকুসলৰিপাকতো সম্পযুত্তধম্মানং দ্ৰিন্নং চক্খুৰিঞ্ঞাণানং, সোতিন্দ্রিযাদীনি তথাৰিধানঞ্ঞেৰ সোতৰিঞ্ঞাণাদীনং, রূপজীৰিতিন্দ্রিযং অত্তনা সহজাতরূপানং ঠিতিক্খণে ইন্দ্রিযপচ্চযেন পচ্চযো. সহজাতপচ্চযতা পন তস্স নত্থীতি এৰমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযোতি.
ইন্দ্রিযপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা.
১৭. ঝানপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
১৭. ঝানপচ্চযনিদ্দেসে ঝানঙ্গানীতি দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণৰজ্জেসু সেসচিত্তেসু উপ্পন্নানি ৰিতক্কৰিচারপীতিসোমনস্সদোমনস্সুপেক্খাচিত্তেকগ্গতাসঙ্খাতানি সত্ত অঙ্গানি. পঞ্চন্নং পন ৰিঞ্ঞাণকাযানং অভিনিপাতমত্তত্তা তেসু ৰিজ্জমানানিপি উপেক্খাসুখদুক্খানি উপনিজ্ঝানাকারস্স অভাৰতো ঝানঙ্গানীতি ন উদ্ধটানি. তত্থ পচ্ছিন্নত্তা পন সেসাহেতুকেসুপি ঝানঙ্গং ন উদ্ধটমেৰ. তংসমুট্ঠানানন্তি ইধাপি কটত্তারূপং সঙ্গহিতন্তি ৰেদিতব্বং. ৰুত্তঞ্হেতং পঞ্হাৰারে – ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৰিপাকাব্যাকতানি ঝানঙ্গানি সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ রূপানং ঝানপচ্চযেন পচ্চযো’’তি. অযং তাৰেত্থ পাল়িৰণ্ণনা. অযং পন ঝানপচ্চযো সত্তন্নং ঝানঙ্গানং ৰসেন ঠিতোপি জাতিভেদতো কুসলাকুসলৰিপাককিরিযৰসেন চতুধা ভিজ্জতি, পুন ভূমিৰসেন চতুধা; একধা, চতুধা, তিধাতি দ্ৰাদসধা ভিজ্জতীতি এৰমেত্থ নানপ্পকারভেদতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
এৰং ভিন্নে পনেত্থ চতুভূমকম্পি কুসলঝানঙ্গং পঞ্চৰোকারে সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চ, ঠপেত্ৰা রূপাৰচরং অৰসেসং আরুপ্পে সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৰ ঝানপচ্চযেন পচ্চযো. অকুসলেপি এসেৰ নযো. কামাৰচররূপাৰচরৰিপাকং পৰত্তে সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চ, পটিসন্ধিযং সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ কটত্তারূপস্স চ, আরুপ্পৰিপাকং সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৰ, যঞ্চ আরুপ্পে লোকুত্তরৰিপাকং উপ্পজ্জতি, তঞ্চ. পঞ্চৰোকারে পন তং চিত্তসমুট্ঠানরূপস্সপি ঝানপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. তেভূমকম্পি কিরিযঝানঙ্গং পঞ্চৰোকারে সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চ. যং পনেত্থ আরুপ্পে উপ্পজ্জতি, তং সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৰ ঝানপচ্চযেন পচ্চযোতি এৰমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযোতি.
ঝানপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা.
১৮. মগ্গপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
১৮. মগ্গপচ্চযনিদ্দেসে মগ্গঙ্গানীতি অহেতুকচিত্তুপ্পাদৰজ্জেসু সেসচিত্তেসু উপ্পন্নানি পঞ্ঞা, ৰিতক্কো, সম্মাৰাচাকম্মন্তাজীৰা, ৰীরিযং, সতি, সমাধি, মিচ্ছাদিট্ঠি, মিচ্ছাৰাচাকম্মন্তাজীৰাতি ইমানি দ্ৰাদসঙ্গানি. মগ্গস্স পন হেতুপচ্ছিমকত্তা অহেতুকচিত্তেসু মগ্গঙ্গানি ন উদ্ধটানি. তংসমুট্ঠানানন্তি ইধাপি কটত্তারূপং সঙ্গহিতমেৰ. ৰুত্তঞ্হেতং পঞ্হাৰারে – ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৰিপাকাব্যাকতানি মগ্গঙ্গানি সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ রূপানং মগ্গপচ্চযেন পচ্চযো’’তি. অযং তাৰেত্থ পাল়িৰণ্ণনা.
অযং পন মগ্গপচ্চযো দ্ৰাদসন্নং মগ্গঙ্গানং ৰসেন ঠিতোপি জাতিভেদতো কুসলাদিৰসেন চতুধা, কুসলাদীনঞ্চ কামাৰচরাদিভূমিভেদতো দ্ৰাদসধা ভিজ্জতীতি এৰমেত্থ নানপ্পকারভেদতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো. এৰং ভিন্নে পনেত্থ চতুভূমকম্পি কুসলমগ্গঙ্গং পঞ্চৰোকারে সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চ, ঠপেত্ৰা রূপাৰচরং অৰসেসং আরুপ্পে সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৰ মগ্গপচ্চযেন পচ্চযোতি সব্বং ঝানপচ্চযে ৰিয ৰিত্থারেতব্বন্তি এৰমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযোতি.
মগ্গপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা.
১৯. সম্পযুত্তপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
১৯. সম্পযুত্তপচ্চযনিদ্দেসে পাল়ি উত্তানত্থা এৰ. অযং পন সম্পযুত্তপচ্চযো নাম সঙ্খেপতো সব্বেপি অরূপিনো খন্ধা. পভেদতো পনেস জাতিতো কুসলাদীনং, ভূমিতো চ কামাৰচরাদীনং ৰসেন অনেকধা ভিজ্জতীতি এৰমেত্থ নানপ্পকারভেদতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো. এৰং ভিন্নে পনেত্থ চতুভূমকেসুপি কুসলক্খন্ধেসু একো খন্ধো তিণ্ণং খন্ধানং, তযো একস্স, দ্ৰে দ্ৰিন্নন্তি এৰং সব্বেপি অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. অকুসলৰিপাককিরিযক্খন্ধেসুপি এসেৰ নযোতি এৰমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযোতি.
সম্পযুত্তপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা.
২০. ৰিপ্পযুত্তপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
২০. ৰিপ্পযুত্তপচ্চযনিদ্দেসে রূপিনো ধম্মা অরূপীনন্তি ইদং তাৰ হদযৰত্থুনো চেৰ চক্খুন্দ্রিযাদীনঞ্চ ৰসেন ৰেদিতব্বং. রূপধম্মেসু হি এতেযেৰ ছ কোট্ঠাসা অরূপক্খন্ধানং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযা হোন্তি. রূপাযতনাদযো পন আরম্মণধম্মা কিঞ্চাপি ৰিপ্পযুত্তধম্মা, ৰিপ্পযুত্তপচ্চযা পন ন হোন্তি. কিং কারণা? সম্পযোগাসঙ্কায অভাৰতো. অরূপিনো হি খন্ধা চক্খাদীনং ৰত্থূনং অব্ভন্তরতো নিক্খমন্তা ৰিয উপ্পজ্জন্তি. তত্থ আসঙ্কা হোতি – ‘‘কিং নু খো এতে এতেহি সম্পযুত্তা, উদাহু ৰিপ্পযুত্তা’’তি. আরম্মণধম্মা পন ৰত্থুনিস্সযেন উপ্পজ্জমানানং আরম্মণমত্তা হোন্তীতি নত্থি তেসু সম্পযোগাসঙ্কা. ইতি সম্পযোগাসঙ্কায অভাৰতো ন তে ৰিপ্পযুত্তপচ্চযা. হদযৰত্থুআদীসু এৰ পনাযং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযতা ৰেদিতব্বা. ৰুত্তম্পি চেতং পঞ্হাৰারে – ৰত্থু কুসলানং খন্ধানং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. ৰত্থু অকুসলানং খন্ধানং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. চক্খাযতনং চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. সোত… ঘান… জিৰ্হা… কাযাযতনং কাযৰিঞ্ঞাণস্স ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. ৰত্থু ৰিপাকাব্যাকতানং কিরিযাব্যাকতানং খন্ধানং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযোতি.
অরূপিনো ধম্মা রূপীনন্তি ইদং পন চতুন্নং খন্ধানং ৰসেন ৰেদিতব্বং. অরূপধম্মেসু হি চত্তারো খন্ধাৰ সহজাতপুরেজাতানং রূপধম্মানং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযা হোন্তি, নিব্বানং পন অরূপম্পি সমানং রূপস্স ৰিপ্পযুত্তপচ্চযো ন হোতি. ‘‘চতূহি সম্পযোগো চতূহি ৰিপ্পযোগো’’তি হি ৰুত্তং. ইতি চতুন্নং অরূপক্খন্ধানংযেৰ ৰিপ্পযুত্তপচ্চযতা ৰেদিতব্বা. ৰুত্তম্পি চেতং পঞ্হাৰারে – সহজাতা কুসলা খন্ধা চিত্তসমুট্ঠানানং রূপানং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. পচ্ছাজাতা কুসলা খন্ধা পুরেজাতস্স ইমস্স কাযস্স ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. পটিসন্ধিক্খণে ৰিপাকাব্যাকতা খন্ধা কটত্তারূপানং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো, খন্ধা ৰত্থুস্সাতি. এৰং তাৰেত্থ পাল়িৰণ্ণনা ৰেদিতব্বা.
অযং পন ৰিপ্পযুত্তপচ্চযো নাম সঙ্খেপতো পঞ্চৰোকারভৰে ৰত্তমানা রূপারূপধম্মা. তেসু রূপং ৰত্থুনো চক্খাদীনঞ্চ ৰসেন ছধা ভিন্নং, অরূপং পঞ্চৰোকারভৰে উপ্পন্নকুসলাকুসলৰিপাককিরিযৰসেন চতুধা ভিন্নং. তস্স ভূমিতো কামাৰচরাদিৰসেন চতুধা, একধা, তিধা, তিধাতি একদসধা ভেদো হোতি. আরুপ্পৰিপাকঞ্হি ৰিপ্পযুত্তপচ্চযো ন হোতীতি এৰমেত্থ নানপ্পকারভেদতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
এৰং ভিন্নে পনেত্থ পঞ্চৰোকারভৰে উপ্পন্নং চতুভূমকম্পি কুসলং অকুসলঞ্চ অত্তনা সমুট্ঠাপিতচিত্তসমুট্ঠানরূপস্স সহজাতৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. উপ্পাদক্খণং পন অতিক্কমিত্ৰা ঠিতিক্খণং পত্তস্স পুরেজাতস্স চতুসমুট্ঠানিকতিসমুট্ঠানিকরূপকাযস্স পচ্ছাজাতৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. এত্থ চ তিসমুট্ঠানিককাযোতি আহারসমুট্ঠানস্স অভাৰতো ব্রহ্মপারিসজ্জাদীনং কাযো ৰেদিতব্বো. কামাৰচররূপাৰচরৰিপাকং পন পৰত্তে চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স, পটিসন্ধিযং কটত্তারূপস্স চ সহজাতৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. লোকুত্তরৰিপাকং চিত্তসমুট্ঠানরূপস্সেৰ. তিৰিধম্পি পনেতং পুরেজাতস্স চতুসমুট্ঠানিকতিসমুট্ঠানিককাযস্স পচ্ছাজাতৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. তেভূমকম্পি কিরিযং চিত্তসমুট্ঠানস্স সহজাতৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো, পুরেজাতস্স চতুসমুট্ঠানিকতিসমুট্ঠানিককাযস্স পচ্ছাজাতৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. ছধা ঠিতেসু পন রূপেসু ৰত্থুরূপং পটিসন্ধিক্খণে কামাৰচররূপাৰচরৰিপাকানং সহজাতৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো, পৰত্তে উপ্পজ্জমানানং চতুভূমককুসলানং অকুসলানং দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণৰজ্জানং তেভূমকৰিপাকানং তেভূমককিরিযানঞ্চ পুরেজাতৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. চক্খাযতনাদীনি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং পুরেজাতৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযোতি এৰমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযোতি.
ৰিপ্পযুত্তপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা.
২১. অত্থিপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
২১. অত্থিপচ্চযনিদ্দেসে চত্তারো খন্ধাতিআদীহি সহজাতৰসেন অত্থিপচ্চযো নিদ্দিট্ঠো. চক্খাযতনন্তিআদীহি পুরেজাতৰসেন. যং রূপং নিস্সাযাতি এত্থ সহজাতপুরেজাতৰসেন অত্থিপচ্চযো নিদ্দিট্ঠো. এৰমযং পাল়ি সহজাতপুরেজাতানঞ্ঞেৰ অত্থিপচ্চযানং ৰসেন আগতা. পঞ্হাৰারে পন সহজাতং, পুরেজাতং, পচ্ছাজাতং, আহারং, ইন্দ্রিযন্তি ইমেসং ৰসেন আগতত্তা পচ্ছাজাতআহারিন্দ্রিযৰসেনাপি অত্থিপচ্চযো লব্ভতি. ইধ পন সাৰসেসৰসেন দেসনা কতাতি অযং তাৰেত্থ পাল়িৰণ্ণনা.
অযং পন অত্থিপচ্চযো নাম দুৰিধো – অঞ্ঞমঞ্ঞতো, ন অঞ্ঞমঞ্ঞতো. তত্থ অঞ্ঞমঞ্ঞং তিৰিধং – অরূপং অরূপেন, রূপং রূপেন, রূপারূপং রূপারূপেন. ‘‘চত্তারো খন্ধা অরূপিনো’’তি এত্থ হি সব্বচিত্তুপ্পত্তিৰসেন অরূপং অরূপেন ৰুত্তং. ‘‘চত্তারো মহাভূতা’’তি এত্থ সব্বসন্ততিৰসেন রূপং রূপেন. ‘‘ওক্কন্তিক্খণে নামরূপ’’ন্তি এত্থ পটিসন্ধিখন্ধানঞ্চেৰ ৰত্থুনো চ ৰসেন রূপারূপং রূপারূপেন ৰুত্তং. ন অঞ্ঞমঞ্ঞম্পি তিৰিধং – ‘‘অরূপং রূপস্স, রূপং রূপস্স, রূপং অরূপস্স চিত্তচেতসিকা ধম্মা’’তি এত্থ হি পঞ্চৰোকারৰসেন অরূপং রূপস্স ৰুত্তং. ‘‘মহাভূতা উপাদারূপান’’ন্তি এত্থ সব্বসন্ততিৰসেন রূপং রূপস্স. ‘‘চক্খাযতনং চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা’’তিআদীসু ৰত্থারম্মণৰসেন রূপং অরূপস্স অত্থিপচ্চযোতি ৰুত্তং.
অপিচেস অত্থিপচ্চযো নাম সঙ্খেপতো খণত্তযপ্পত্তং নামঞ্চেৰ রূপঞ্চ, ৰত্তমানা পঞ্চক্খন্ধাতিপি ৰত্তুং ৰট্টতি. সো জাতিভেদতো কুসলাকুসলৰিপাককিরিযরূপৰসেন পঞ্চধা ভিজ্জতি. তত্থ কুসলো সহজাতপচ্ছাজাতৰসেন দুৰিধো হোতি, তথা অকুসলো ৰিপাককিরিযসঙ্খাতো চ. তেসু কুসলো কামাৰচরাদিভেদেন চতুধা ভিজ্জতি, অকুসলো কামাৰচরোৰ ৰিপাকো চতুভূমকো, কিরিযাসঙ্খাতো তিভূমকো. রূপসঙ্খাতো অত্থিপচ্চযো কামাৰচরোৰ. সো পন সহজাতপুরেজাতৰসেন দুৰিধো. তত্থ পঞ্চ ৰত্থূনি আরম্মণানি চ পুরেজাতানেৰ, হদযৰত্থু সহজাতং ৰা হোতি পুরেজাতং ৰা. পঞ্হাৰারে পন আগতো আহারো ইন্দ্রিযঞ্চ সহজাতাদিভেদং ন লভতীতি এৰমেত্থ নানপ্পকারভেদতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
এৰং ভিন্নে পনেত্থ চতুভূমককুসলোপি সহজাতো অত্থিপচ্চযো পঞ্চৰোকারে ‘‘একো খন্ধো তিণ্ণন্নং খন্ধান’’ন্তিআদিনা নযেন অঞ্ঞমঞ্ঞং খন্ধানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চ ঠপেত্ৰা পন রূপাৰচরকুসলং অৰসেসো আরুপ্পে সম্পযুত্তক্খন্ধানঞ্ঞেৰ সহজাতকুসলো অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. চতুভূমকো পনেস পঞ্চৰোকারে চতুসমুট্ঠানিকতিসমুট্ঠানিককাযস্স পচ্ছাজাতো কুসলো অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. অকুসলেপি এসেৰ নযো. সোপি হি পঞ্চৰোকারে সম্পযুত্তক্খন্ধানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চ, চতুৰোকারে সম্পযুত্তক্খন্ধানঞ্ঞেৰ সহজাতাকুসলো অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো. পঞ্চৰোকারে চতুসমুট্ঠানিকতিসমুট্ঠানিককাযস্স পচ্ছাজাতাকুসলো অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো.
ৰিপাকতো পন কামাৰচররূপাৰচরো অত্থিপচ্চযো নিযমেনেৰ পটিসন্ধিক্খণে খন্ধানঞ্চেৰ কটত্তারূপস্স চ সহজাতত্থিপচ্চযেন পচ্চযো. পৰত্তে পন সম্পযুত্তক্খন্ধানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চ সহজাতত্থিপচ্চযেন পচ্চযো, ঠিতিপ্পত্তস্স চতুসমুট্ঠানিকতিসমুট্ঠানিককাযস্স পচ্ছাজাতত্থিপচ্চযেন পচ্চযো. অরূপাৰচরৰিপাকো পন আরুপ্পে উপ্পন্নলোকুত্তরৰিপাকো চ অত্তনা সম্পযুত্তক্খন্ধানঞ্ঞেৰ সহজাতত্থিপচ্চযেন পচ্চযো. পঞ্চৰোকারে লোকুত্তরৰিপাকো সম্পযুত্তক্খন্ধানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চ সহজাতত্থিপচ্চযেন পচ্চযো, চতুসমুট্ঠানিকতিসমুট্ঠানিককাযস্স পচ্ছাজাতত্থিপচ্চযেন পচ্চযো. কিরিযতো রূপাৰচরো অত্থিপচ্চযো সম্পযুত্তক্খন্ধানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চ সহজাতত্থিপচ্চযেন পচ্চযো, চতুসমুট্ঠানিকতিসমুট্ঠানিককাযস্স পচ্ছাজাতত্থিপচ্চযেন পচ্চযো. কামাৰচরারূপাৰচরো পন আরুপ্পে সম্পযুত্তক্খন্ধানঞ্ঞেৰ, পঞ্চৰোকারে চিত্তসমুট্ঠানরূপস্সাপি সহজাতত্থিপচ্চযেন পচ্চযো, চতুসমুট্ঠানিকতিসমুট্ঠানিককাযস্স পচ্ছাজাতত্থি পচ্চযেন পচ্চযো.
রূপসঙ্খাতো পন অত্থিপচ্চযো সহজাতো, পুরেজাতো, আহারো, ইন্দ্রিযন্তি চতুব্বিধো. তত্থ সহজাতরূপত্থিপচ্চযো চতুসমুট্ঠানৰসেন চতুধা ঠিতো. তত্থ কম্মসমুট্ঠানো একং মহাভূতং তিণ্ণন্নং মহাভূতানং, তীণি একস্স, দ্ৰে দ্ৰিন্নং, মহাভূতা উপাদারূপানন্তি এৰং সহজাতত্থিপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. পটিসন্ধিক্খণে ৰত্থুরূপং কামাৰচররূপাৰচরৰিপাকক্খন্ধানং সহজাতত্থিপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. তেসম্পি তিসমুট্ঠানিকরূপং একং মহাভূতং তিণ্ণন্নং মহাভূতানং, তীণি একস্স, দ্ৰে দ্ৰিন্নং, মহাভূতা উপাদারূপানন্তি এৰং সহজাতত্থিপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. পুরেজাতত্থিপচ্চযো পন ৰত্থুপুরেজাতআরম্মণপুরেজাতৰসেন দুৰিধো হোতি. সো দুৰিধোপি হেট্ঠা পুরেজাতপচ্চযে ৰুত্তনযেনেৰ যোজেত্ৰা গহেতব্বো. আহারত্থিপচ্চযোপি হেট্ঠা কবল়ীকারাহারপচ্চযে যোজিতনযেনেৰ যোজেতব্বো. ইধ পনেস অত্তনো অনিরুদ্ধক্খণে পচ্চযভাৰেন অত্থিপচ্চযোতি ৰুত্তো. রূপজীৰিতিন্দ্রিযম্পি হেট্ঠা ইন্দ্রিযপচ্চযে রূপজীৰিতিন্দ্রিযযোজনাযং ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং. ইধ পনেতম্পি অত্তনো অনিরুদ্ধক্খণেযেৰ পচ্চযভাৰেন অত্থিপচ্চযোতি ৰুত্তন্তি এৰমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযোতি.
অত্থিপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা.
২২. নত্থিপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
২২. নত্থিপচ্চযনিদ্দেসে সমনন্তরনিরুদ্ধাতি অঞ্ঞেন চিত্তুপ্পাদেন অনন্তরিকা হুত্ৰা সমনন্তরনিরুদ্ধা. পটুপ্পন্নানন্তি পচ্চুপ্পন্নানং. ইমিনা নত্থিপচ্চযস্স ওকাসদানট্ঠেন নত্থিপচ্চযভাৰং সাধেতি. পুরিমেসু হি নিরোধৰসেন পচ্ছিমানং পৰত্তনোকাসং অদেন্তেসু তেসং পটুপ্পন্নভাৰো ন সিযাতি অযমেত্থ পাল়িৰণ্ণনা. সেসং সব্বং অনন্তরপচ্চযে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. পচ্চযলক্খণমেৰ হেত্থ নানং, পচ্চযানং পন পচ্চযুপ্পন্নানঞ্চ নানাকরণং নত্থি. কেৰলং পন তত্থ ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু তংসম্পযুত্তকা চ ধম্মা মনোধাতুযা’’তিআদিনা নযেন পচ্চযা চ পচ্চযুপ্পন্না চ সরূপতো দস্সিতা. ইধ পন ‘‘সমনন্তরনিরুদ্ধা চিত্তচেতসিকা ধম্মা পটুপ্পন্নানং চিত্তচেতসিকানং ধম্মান’’ন্তি সব্বেপি তে নিরোধুপ্পাদৰসেন সামঞ্ঞতো দস্সিতাতি.
নত্থিপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা.
২৩. ৰিগতপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
২৩. ৰিগতপচ্চযনিদ্দেসে সমনন্তরৰিগতাতি সমনন্তরমেৰ ৰিগতা. ইমিনা ৰিগতপচ্চযস্স ৰিগচ্ছমানভাৰেনেৰ পচ্চযভাৰং দস্সেতি. ইতি নত্থিপচ্চযস্স চ ইমস্স চ ব্যঞ্জনমত্তেযেৰ নানত্তং, ন অত্থেতি.
ৰিগতপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা.
২৪. অৰিগতপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
২৪. অৰিগতপচ্চযনিদ্দেসে চত্তারো খন্ধাতিআদীনং সব্বাকারেন অত্থিপচ্চযনিদ্দেসে ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. ইমস্সপি হি পচ্চযস্স অত্থিপচ্চযেন সদ্ধিং ব্যঞ্জনমত্তেযেৰ নানত্তং, ন অত্থেতি.
অৰিগতপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা.
পচ্চযনিদ্দেসপকিণ্ণকৰিনিচ্ছযকথা
ইদানি এৰং উদ্দেসনিদ্দেসতো দস্সিতেসু ইমেসু চতুৰীসতিযা পচ্চযেসু ঞাণচারস্স ৰিসদভাৰত্থং অনেকধম্মানং একপচ্চযভাৰতো, একধম্মস্স অনেকপচ্চযভাৰতো, একপচ্চযস্স অনেকপচ্চযভাৰতো, পচ্চযসভাগতো, পচ্চযৰিসভাগতো, যুগল়কতো, জনকাজনকতো, সব্বট্ঠানিকাসব্বট্ঠানিকতো, রূপং রূপস্সাতিআদিৰিকপ্পতো, ভৰভেদতোতি ইমেসং দসন্নং পদানং ৰসেন পকিণ্ণকৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো. তত্থ অনেকধম্মানং একপচ্চযভাৰতোতি এতেসু হি ঠপেত্ৰা কম্মপচ্চযং অৰসেসেসু তেৰীসতিযা পচ্চযেসু অনেকধম্মা একতো পচ্চযা হোন্তি. কম্মপচ্চযো পন একো চেতনাধম্মোযেৰাতি এৰং তাৰেত্থ অনেকধম্মানং একপচ্চযভাৰতো ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.
একধম্মস্স অনেকপচ্চযভাৰতোতি হেতুপচ্চযে তাৰ অমোহো একো ধম্মো. সো পুরেজাতকম্মাহারঝানপচ্চযোৰ ন হোতি, সেসানং ৰীসতিযা পচ্চযানং ৰসেন পচ্চযো হোতি. অলোভাদোসা ইন্দ্রিযমগ্গপচ্চযাপি ন হোন্তি, সেসানং অট্ঠারসন্নং পচ্চযানং ৰসেন পচ্চযা হোন্তি. লোভমোহা ৰিপাকপচ্চযাপি ন হোন্তি, সেসানং সত্তরসন্নং পচ্চযানং ৰসেন পচ্চযা হোন্তি. দোসো অধিপতিপচ্চযোপি ন হোতি, সেসানং সোল়সন্নং পচ্চযানং ৰসেন পচ্চযো হোতি. আরম্মণপচ্চযে রূপাযতনং চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা আরম্মণপুরেজাতঅত্থিঅৰিগতৰসেন চতুধা পচ্চযো; তথা মনোধাতুযা অহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা চ. সহেতুকায পন আরম্মণাধিপতিআরম্মণূপনিস্সযৰসেনাপি পচ্চযো হোতি. ইমিনা নযেন সব্বেসং আরম্মণপচ্চযধম্মানং অনেকপচ্চযভাৰো ৰেদিতব্বো.
অধিপতিপচ্চযে আরম্মণাধিপতিনো আরম্মণপচ্চযে ৰুত্তনযেনেৰ অনেকপচ্চযভাৰো ৰেদিতব্বো. সহজাতাধিপতীসু ৰীমংসা অমোহহেতু ৰিয ৰীসতিধা পচ্চযো হোতি. ছন্দো হেতুপুরেজাতকম্মআহারইন্দ্রিযঝানমগ্গপচ্চযো ন হোতি, সেসানং সত্তরসন্নং পচ্চযানং ৰসেন পচ্চযো হোতি. চিত্তং হেতুপুরেজাতকম্মঝানমগ্গপচ্চযো ন হোতি, সেসানং একূনৰীসতিযা পচ্চযানং ৰসেন পচ্চযো হোতি. ৰীরিযং হেতুপুরেজাতকম্মাহারঝানপচ্চযো ন হোতি, সেসানং একূনৰীসতিযা ৰসেন পচ্চযো হোতি.
অনন্তরপচ্চযে ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতূ’’তিআদিনা নযেন ৰুত্তেসু চতূসু খন্ধেসু ৰেদনাক্খন্ধো হেতুপুরেজাতকম্মাহারমগ্গপচ্চযো ন হোতি, সেসানং একূনৰীসতিযা ৰসেন পচ্চযো হোতি. সঞ্ঞাক্খন্ধো ইন্দ্রিযঝানপচ্চযোপি ন হোতি, সেসানং সত্তরসন্নং ৰসেন পচ্চযো হোতি. সঙ্খারক্খন্ধে হেতূ হেতুপচ্চযে ৰুত্তনযেন, ছন্দৰীরিযানি অধিপতিপচ্চযে ৰুত্তনযেনেৰ পচ্চযা হোন্তি. ফস্সো হেতুপুরেজাতকম্মইন্দ্রিযঝানমগ্গপচ্চযো ন হোতি, সেসানং অট্ঠারসন্নং ৰসেন পচ্চযো হোতি. চেতনা হেতুপুরেজাতইন্দ্রিযঝানমগ্গপচ্চযো ন হোতি. সেসানং একূনৰীসতিযা ৰসেন পচ্চযো হোতি. ৰিতক্কো হেতুপুরেজাতকম্মাহারিন্দ্রিযপচ্চযো ন হোতি, সেসানং একূনৰীসতিযা ৰসেন পচ্চযো হোতি. ৰিচারো মগ্গপচ্চযোপি ন হোতি, সেসানং অট্ঠারসন্নং ৰসেন পচ্চযো হোতি. পীতি তেসঞ্ঞেৰ ৰসেন পচ্চযো হোতি. চিত্তেকগ্গতা হেতুপুরেজাতকম্মাহারপচ্চযো ন হোতি, সেসানং ৰীসতিযা ৰসেন পচ্চযো হোতি. সদ্ধা হেতুপুরেজাতকম্মাহারঝানমগ্গপচ্চযো ন হোতি, সেসানং অট্ঠারসন্নং ৰসেন পচ্চযো হোতি. সতি তেহি চেৰ মগ্গপচ্চযেন চাতি একূনৰীসতিযা ৰসেন পচ্চযো হোতি. জীৰিতিন্দ্রিযং সদ্ধায ৰুত্তানং অট্ঠারসন্নং ৰসেন পচ্চযো হোতি. হিরোত্তপ্পং ততো ইন্দ্রিযপচ্চযং অপনেত্ৰা সেসানং সত্তরসন্নং ৰসেন পচ্চযো হোতি. তথা কাযপস্সদ্ধাদীনি যুগল়কানি, যেৰাপনকেসু অধিমোক্খমনসিকারতত্রমজ্ঝত্ততা করুণামুদিতা চ. ৰিরতিযো পন তেহি চেৰ মগ্গপচ্চযেন চাতি অট্ঠারসধা পচ্চযা হোন্তি. মিচ্ছাদিট্ঠি ততো ৰিপাকপচ্চযং অপনেত্ৰা সত্তরসধা, মিচ্ছাৰাচাকম্মন্তাজীৰা তেহি চেৰ কম্মাহারপচ্চযেহি চাতি একূনৰীসতিধা. অহিরিকং অনোত্তপ্পং মানো থিনং মিদ্ধং উদ্ধচ্চন্তি ইমে হেতুপুরেজাতকম্মৰিপাকাহারিন্দ্রিযঝানমগ্গপচ্চযা ন হোন্তি, সেসানং পন সোল়সন্নং পচ্চযানং ৰসেন পচ্চযা হোন্তি. ৰিচিকিচ্ছাইস্সামচ্ছরিযকুক্কুচ্চানি ততো অধিপতিপচ্চযং অপনেত্ৰা পন্নরসধা ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স. অধিপতিপচ্চযে ৰুত্তনযেনেৰ অনেকপচ্চযভাৰো ৰেদিতব্বো. সমনন্তরপচ্চযেপি এসেৰ নযো.
সহজাতপচ্চযে চতূসু তাৰ খন্ধেসু একেকস্স ধম্মস্স অনেকপচ্চযভাৰো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. চত্তারি মহাভূতানি আরম্মণআরম্মণাধিপতিসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযউপনিস্সযপুরেজাতঅত্থিঅৰিগতৰসেন নৰধা পচ্চযা হোন্তি. হদযৰত্থু তেসঞ্চেৰ ৰিপ্পযুত্তস্স চ ৰসেন দসধা পচ্চযো হোতি. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযে অপুব্বং নত্থি. নিস্সযপচ্চযে চক্খাযতনাদীনি আরম্মণআরম্মণাধিপতিনিস্সযউপনিস্সযপুরেজাতইন্দ্রিযৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন নৰধা পচ্চযা হোন্তি. উপনিস্সযে অপুব্বং নত্থি. পুরেজাতপচ্চযে রূপসদ্দগন্ধরসাযতনানি আরম্মণআরম্মণাধিপতিউপনিস্সযপুরেজাতঅত্থিঅৰিগতৰসেন ছধা পচ্চযা হোন্তি. এত্তকমেৰেত্থ অপুব্বং. পচ্ছাজাতাদীসু অপুব্বং নত্থি. আহারপচ্চযে কবল়ীকারাহারো আরম্মণআরম্মণাধিপতিউপনিস্সযআহারঅত্থিঅৰিগতৰসেন ছধা পচ্চযো হোতি. ইন্দ্রিযাদীসু অপুব্বং নত্থি. এৰমেত্থ একধম্মস্স অনেকপচ্চযভাৰতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
একপচ্চযস্স অনেকপচ্চযভাৰতোতি হেতুপচ্চযাদীসু যস্স কস্সচি একস্স পচ্চযস্স যেনাকারেন যেনত্থেন যো পচ্চযুপ্পন্নানং পচ্চযো হোতি, তং আকারং তং অত্থং অৰিজহিত্ৰাৰ অঞ্ঞেহিপি যেহাকারেহি যেহি অত্থেহি সো তস্মিঞ্ঞেৰ খণে তেসং ধম্মানং অনেকপচ্চযভাৰং গচ্ছতি, ততো অনেকপচ্চযভাৰতো তস্স ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বোতি অত্থো. সেয্যথিদং – অমোহো হেতুপচ্চযো, সো হেতুপচ্চযত্তং অৰিজহন্তোৰ অধিপতিসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৰিপাকইন্দ্রিযমগ্গসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতানং ৰসেন অপরেহিপি একাদসহাকারেহি অনেকপচ্চযভাৰং গচ্ছতি. অলোভাদোসা ততো অধিপতিইন্দ্রিযমগ্গপচ্চযে তযো অপনেত্ৰা সেসানং ৰসেন অনেকপচ্চযভাৰং গচ্ছন্তি. ইদং ৰিপাকহেতূসুযেৰ লব্ভতি, কুসলকিরিযেসু পন ৰিপাকপচ্চযতা পরিহাযতি. লোভদোসমোহা তে তযো ৰিপাকঞ্চাতি চত্তারো অপনেত্ৰা সেসানং ৰসেন অনেকপচ্চযভাৰং গচ্ছন্তি.
আরম্মণপচ্চযো তং আরম্মণপচ্চযত্তং অৰিজহন্তংযেৰ আরম্মণাধিপতিনিস্সযউপনিস্সযপুরেজাতৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতানং ৰসেন অপরেহিপি সত্তহাকারেহি অনেকপচ্চযভাৰং গচ্ছতি. অযমেত্থ উক্কট্ঠপরিচ্ছেদো, অরূপধম্মানং পন অতীতানাগতানং ৰা রূপধম্মানং আরম্মণপচ্চযভাৰে সতি আরম্মণাধিপতিআরম্মণূপনিস্সযমত্তঞ্ঞেৰ উত্তরি লব্ভতি. অধিপতিপচ্চযে ৰীমংসা অমোহসদিসা. ছন্দো অধিপতিপচ্চযো অধিপতিপচ্চযত্তং অৰিজহন্তোৰ সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৰিপাকসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতানং ৰসেন অপরেহিপি অট্ঠহাকারেহি অনেকপচ্চযভাৰং গচ্ছতি. ৰীরিযং তেসঞ্চেৰ ইন্দ্রিযমগ্গপচ্চযানঞ্চাতি ইমেসং ৰসেন অপরেহিপি দসহাকারেহি অনেকপচ্চযভাৰং গচ্ছতি. চিত্তং ততো মগ্গপচ্চযং অপনেত্ৰা আহারপচ্চযং পক্খিপিত্ৰা ইমেসং ৰসেন অধিপতিপচ্চযতো উত্তরি দসহাকারেহি অনেকপচ্চযভাৰং গচ্ছতি. আরম্মণাধিপতিনো পন হেট্ঠা আরম্মণপচ্চযে ৰুত্তনযেনেৰ অনেকপচ্চযভাৰো ৰেদিতব্বো.
অনন্তরসমনন্তরপচ্চযা অনন্তরসমনন্তরপচ্চযত্তং অৰিজহন্তাৰ উপনিস্সযকম্মআসেৰননত্থিৰিগতানং ৰসেন অপরেহিপি পঞ্চহাকারেহি অনেকপচ্চযভাৰং গচ্ছন্তি. অরিযমগ্গচেতনাযেৰ চেত্থ কম্মপচ্চযতং লভতি, ন সেসধম্মা. সহজাতপচ্চযো সহজাতপচ্চযত্তং অৰিজহন্তোৰ হেতুঅধিপতিঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযকম্মৰিপাকআহারইন্দ্রিযঝানমগ্গসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতানং ৰসেন অপরেহি চুদ্দসহাকারেহি অনেকপচ্চযভাৰং গচ্ছতি. অযম্পি উক্কট্ঠপরিচ্ছেদো ৰত্থুসহজাতাদীনং পন ৰসেনেত্থ হেতুপচ্চযাদীনং অভাৰোপি ৰেদিতব্বো. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেপি এসেৰ নযো.
নিস্সযপচ্চযো নিস্সযপচ্চযত্তং অৰিজহন্তোৰ চতুৰীসতিযা পচ্চযেসু অত্তনো নিস্সযপচ্চযত্তঞ্চেৰ অনন্তরসমনন্তরপচ্ছাজাতআসেৰননত্থিৰিগতপচ্চযে চ ছ অপনেত্ৰা সেসানং ৰসেন অপরেহিপি সত্তরসহাকারেহি অনেকপচ্চযভাৰং গচ্ছতি. অযম্পি উক্কট্ঠপরিচ্ছেদোৰ ৰত্থুনিস্সযাদীনং পন ৰসেনেত্থ হেতুপচ্চযাদীনং আভাৰোপি ৰেদিতব্বো.
উপনিস্সযপচ্চযে আরম্মণূপনিস্সযো আরম্মণাধিপতিসদিসো. অনন্তরূপনিস্সযো অনন্তরূপনিস্সযপচ্চযত্তং অৰিজহন্তোৰ অনন্তরসমনন্তরকম্মআসেৰননত্থিৰিগতানং ৰসেন অপরেহিপি ছহাকারেহি অনেকপচ্চযভাৰং গচ্ছতি. অরিযমগ্গচেতনাযেৰ চেত্থ কম্মপচ্চযতং লভতি, ন সেসধম্মা. পকতূপনিস্সযো পকতূপনিস্সযোৰ. পুরেজাতপচ্চযো অত্তনো পুরেজাতপচ্চযত্তং অৰিজহন্তোৰ আরম্মণআরম্মণাধিপতিনিস্সযউপনিস্সযইন্দ্রিযৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতানং ৰসেন অপরেহিপি অট্ঠহাকারেহি অনেকপচ্চযভাৰং গচ্ছতি. অযম্পি উক্কট্ঠনিদ্দেসোৰ আরম্মণপুরেজাতে পনেত্থ নিস্সযইন্দ্রিযৰিপ্পযুত্তপচ্চযতা ন লব্ভতি. ইতো উত্তরিপি লব্ভমানালব্ভমানং ৰেদিতব্বং. পচ্ছাজাতপচ্চযো অত্তনো পচ্ছাজাতপচ্চযভাৰং অৰিজহন্তোৰ ৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতানং ৰসেন অপরেহিপি তীহাকারেহি অনেকপচ্চযভাৰং গচ্ছতি. আসেৰনপচ্চযো আসেৰনপচ্চযত্তং অৰিজহন্তোৰ অনন্তরসমনন্তরউপনিস্সযনত্থিৰিগতানং ৰসেন অপরেহিপি পঞ্চহাকারেহি অনেকপচ্চযভাৰং গচ্ছতি.
কম্মপচ্চযো কম্মপচ্চযত্তং অৰিজহন্তোৰ একক্খণিকো তাৰ সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৰিপাকআহারসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতানং ৰসেন অপরেহিপি নৰহাকারেহি অনেকপচ্চযভাৰং গচ্ছতি. নানাক্খণিকো উপনিস্সযঅনন্তরসমনন্তরনত্থিৰিগতানং ৰসেন অপরেহিপি পঞ্চহাকারেহি অনেকপচ্চযভাৰং গচ্ছতি. ৰিপাকপচ্চযো ৰিপাকপচ্চযত্তং অৰিজহন্তোৰ হেতুঅধিপতিসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযকম্মআহারইন্দ্রিযঝানমগ্গসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতানং ৰসেন অপরেহিপি চুদ্দসহাকারেহি অনেকপচ্চযভাৰং গচ্ছতি. আহারপচ্চযে কবল়ীকারো আহারো আহারপচ্চযত্তং অৰিজহন্তোৰ অত্থিঅৰিগতানং ৰসেন অপরেহিপি দ্ৰীহাকারেহি অনেকপচ্চযভাৰং গচ্ছতি. সেসা তযো আহারপচ্চযত্তং অৰিজহন্তাৰ যথানুরূপং অধিপতিসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযকম্মৰিপাকইন্দ্রিযসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতানং ৰসেন অপরেহিপি একাদসহাকারেহি অনেকপচ্চযভাৰং গচ্ছন্তি.
ইন্দ্রিযপচ্চযে রূপিনো পঞ্চিন্দ্রিযা ইন্দ্রিযপচ্চযত্তং অৰিজহন্তাৰ নিস্সযপুরেজাতৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতানং ৰসেন অপরেহিপি পঞ্চহাকারেহি অনেকপচ্চযভাৰং গচ্ছন্তি. রূপজীৰিতিন্দ্রিযম্পি ইন্দ্রিযপচ্চযত্তং অৰিজহন্তঞ্ঞেৰ অত্থিঅৰিগতানং ৰসেন অপরেহিপি দ্ৰীহাকারেহি অনেকপচ্চযভাৰং গচ্ছতি. অরূপিনো ইন্দ্রিযানিপি যথানুরূপং ইন্দ্রিযপচ্চযত্তং অৰিজহন্তানেৰ হেতুঅধিপতিসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৰিপাকআহারঝানমগ্গসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতানং ৰসেন অপরেহিপি তেরসহাকারেহি অনেকপচ্চযভাৰং গচ্ছন্তি. ঝানপচ্চযো ঝানপচ্চযত্তং অৰিজহন্তোৰ যথানুরূপং সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৰিপাকইন্দ্রিযমগ্গসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতানং ৰসেন অপরেহিপি দসহাকারেহি অনেকপচ্চযভাৰং গচ্ছতি. মগ্গপচ্চযো মগ্গপচ্চযত্তং অৰিজহন্তোৰ যথানুরূপং ঝানপচ্চযে ৰুত্তানং দসন্নং হেতুঅধিপতীনঞ্চাতি ইমেসং ৰসেন অপরেহিপি দ্ৰাদসহাকারেহি অনেকপচ্চযভাৰং গচ্ছতি.
সম্পযুত্তপচ্চযো সম্পযুত্তপচ্চযত্তং অৰিজহন্তোৰ যথানুরূপং হেতুঅধিপতিসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযকম্মৰিপাকআহারইন্দ্রিযঝানমগ্গঅত্থিঅৰিগতানং ৰসেন অপরেহিপি তেরসহাকারেহি অনেকপচ্চযভাৰং গচ্ছতি. ৰিপ্পযুত্তপচ্চযো ৰিপ্পযুত্তপচ্চযত্তং অৰিজহন্তোৰ অনন্তরসমনন্তরআসেৰনসম্পযুত্তনত্থিৰিগতসঙ্খাতে ছ পচ্চযে অপনেত্ৰা সেসানং ৰসেন যথানুরূপং অপরেহিপি সত্তরসহাকারেহি অনেকপচ্চযভাৰং গচ্ছতি. তত্থ রূপস্স চ অরূপস্স চ পচ্চযৰিভাগো ৰেদিতব্বো. অত্থিপচ্চযো অত্থিপচ্চযত্তং অৰিজহন্তোৰ অনন্তরসমনন্তরআসেৰননত্থিৰিগতসঙ্খাতে পঞ্চ পচ্চযে অপনেত্ৰা সেসানং ৰসেন যথানুরূপং অপরেহি অট্ঠারসহাকারেহি অনেকপচ্চযভাৰং গচ্ছতি. নত্থিপচ্চযৰিগতপচ্চযা অনন্তরপচ্চযসদিসা. অৰিগতপচ্চযো অত্থিপচ্চযসদিসোযেৰাতি এৰমেত্থ একপচ্চযস্স অনেকপচ্চযভাৰতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
পচ্চযসভাগতোতি এতেসু হি চতুৰীসতিযা পচ্চযেসু অনন্তরসমনন্তরঅনন্তরূপনিস্সযআসেৰননত্থিৰিগতা সভাগা, তথা আরম্মণআরম্মণাধিপতিআরম্মণূপনিস্সযাতি ইমিনা উপাযেনেত্থ পচ্চযসভাগতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
পচ্চযৰিসভাগতোতি পুরেজাতপচ্চযো পনেত্থ পচ্ছাজাতপচ্চযেন ৰিসভাগো, তথা সম্পযুত্তপচ্চযো ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন, অত্থিপচ্চযো নত্থিপচ্চযেন, ৰিগতপচ্চযো অৰিগতপচ্চযেনাতি ইমিনা উপাযেনেত্থ পচ্চযৰিসভাগতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
যুগল়কতোতি এতেসু চ অত্থসরিক্খতায, সদ্দসরিক্খতায, কালপটিপক্খতায, হেতুফলতায, অঞ্ঞমঞ্ঞপটিপক্খতাযাতি ইমেহি কারণেহি যুগল়কতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো. অনন্তরসমনন্তরা হি অত্থসরিক্খতায একং যুগল়কং নাম; নিস্সযূপনিস্সযা সদ্দসরিক্খতায, পুরেজাতপচ্ছাজাতা কালপটিপক্খতায, কম্মপচ্চযৰিপাকপচ্চযা হেতুফলতায, সম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তপচ্চযা অঞ্ঞমঞ্ঞপটিপক্খতায একং যুগল়কং নাম, তথা অত্থিনত্থিপচ্চযা, ৰিগতাৰিগতপচ্চযা চাতি এৰমেত্থ যুগল়কতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো. জনকাজনকতোতি এতেসু চ অনন্তরসমনন্তরানন্তরূপনিস্সযপকতূপনিস্সযাসেৰনপচ্চযা নানাক্খণিকো, কম্মপচ্চযো, নত্থিৰিগতপচ্চযাতি ইমে পচ্চযা জনকাযেৰ, ন অজনকা. পচ্ছাজাতপচ্চযো কেৰলং উপত্থম্ভকোযেৰ, ন জনকো. সেসা জনকা চ অজনকা চ উপত্থম্ভকা চাতি অত্থো. এৰমেত্থ জনকাজনকতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
সব্বট্ঠানিকাসব্বট্ঠানিকতোতি এতেসু চ সহজাতনিস্সযঅত্থিঅৰিগতপচ্চযা সব্বট্ঠানিকা নাম, সব্বেসং সঙ্খতানং রূপারূপধম্মানং ঠানভূতা কারণভূতাতি অত্থো. এতেহি ৰিনা উপ্পজ্জমানো একধম্মোপি নত্থীতি. আরম্মণআরম্মণাধিপতিঅনন্তরসমনন্তরানন্তরূপনিস্সযপকতূপনিস্সযাসেৰনসম্পযুত্তনত্থিৰিগতপচ্চযা অসব্বট্ঠানিকা নাম. ন সব্বেসং রূপারূপধম্মানং ঠানভূতা, অরূপক্খন্ধানঞ্ঞেৰ পন ঠানভূতা কারণভূতাতি অত্থো. অরূপধম্মাযেৰ হি এতেহি উপ্পজ্জন্তি, ন রূপধম্মা. পুরেজাতপচ্ছাজাতাপি অসব্বট্ঠানিকা অরূপরূপানঞ্ঞেৰ যথাক্কমেন পচ্চযভাৰতো. ৰুত্তাৰসেসাপি একচ্চানং রূপারূপধম্মানং উপ্পত্তিহেতুতো ন সব্বট্ঠানিকাতি এৰমেত্থ সব্বট্ঠানিকা সব্বট্ঠানিকতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
রূপং রূপস্সাতিআদিৰিকপ্পতোতি এতেসু চ চতুৰীসতিযা পচ্চযেসু একপচ্চযোপি একন্তেন রূপমেৰ হুত্ৰা রূপস্সেৰ পচ্চযো নাম নত্থি, একন্তেন পন রূপং হুত্ৰা অরূপস্সেৰ পচ্চযো নাম অত্থি. কতরো পনেসোতি? পুরেজাতপচ্চযো. পুরেজাতপচ্চযো হি একন্তেন রূপমেৰ হুত্ৰা অরূপস্সেৰ পচ্চযো হোতি. একন্তেন রূপমেৰ হুত্ৰা রূপারূপস্সেৰ পচ্চযো নামাতিপি নত্থি, একন্তেন পন অরূপং হুত্ৰা অরূপস্সেৰ পচ্চযো নাম অত্থি. কতরো পনেসোতি? অনন্তরসমনন্তরআসেৰনসম্পযুত্তনত্থিৰিগতৰসেন ছব্বিধো. সো হি সব্বোপি একন্তেন অরূপমেৰ হুত্ৰা অরূপস্সেৰ পচ্চযো হোতি. একন্তেন অরূপমেৰ হুত্ৰাপি একন্তেন রূপস্সেৰ পচ্চযো নামাতিপি অত্থি. কতরো পনেসোতি? পচ্ছাজাতপচ্চযো. সো হি একন্তেন অরূপং হুত্ৰা রূপস্সেৰ পচ্চযো হোতি; একন্তেন পন অরূপধম্মোৰ হুত্ৰা রূপারূপানং পচ্চযোপি অত্থি. কতরো পনেসোতি? হেতুকম্মৰিপাকঝানমগ্গৰসেন পঞ্চৰিধো. সো হি সব্বোপি একন্তেন অরূপমেৰ হুত্ৰা রূপধম্মানং অরূপধম্মানম্পি পচ্চযো হোতি. একন্তেন পন রূপারূপমেৰ হুত্ৰা রূপস্সেৰ পচ্চযো নামাতিপি নত্থি, অরূপস্সেৰ পন হোতি. কতরো পনেসোতি? আরম্মণপচ্চযো চেৰ উপনিস্সযপচ্চযো চ. ইদঞ্হি দ্ৰযং একন্তেন রূপারূপমেৰ হুত্ৰা অরূপস্সেৰ পচ্চযো হোতি. একন্তেন রূপারূপমেৰ হুত্ৰা পন রূপারূপস্সেৰ পচ্চযো নামাতিপি অত্থি. কতরো পনেসোতি? অধিপতিসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযআহারইন্দ্রিযৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন নৰৰিধো. সো হি সব্বোপি একন্তেন রূপারূপমেৰ হুত্ৰা রূপারূপস্সেৰ পচ্চযো হোতীতি এৰমেত্থ রূপং রূপস্সাতিআদিৰিকপ্পতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
ভৰভেদতোতি ইমেসু পন চতুৰীসতিযা পচ্চযেসু পঞ্চৰোকারভৰে তাৰ ন কোচি পচ্চযো ন লব্ভতি নাম. চতুৰোকারভৰে পন তযো পুরেজাতপচ্ছাজাতৰিপ্পযুত্তপচ্চযে অপনেত্ৰা সেসা একৰীসতিমেৰ লব্ভন্তি. একৰোকারভৰে সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযকম্মইন্দ্রিযঅত্থিঅৰিগতৰসেন সত্তেৰ লব্ভন্তি. বাহিরে পন অনিন্দ্রিযবদ্ধরূপে সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযঅত্থিঅৰিগতৰসেন পঞ্চেৰ লব্ভন্তীতি এৰমেত্থ ভৰভেদতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযোতি.
পচ্চযনিদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.