১০. ইন্দ্রিযযমকং
ইদানি তেসঞ্ঞেৰ মূলযমকে দেসিতানং কুসলাদিধম্মানং লব্ভমানৰসেন একদেসং সংগণ্হিত্ৰা ধম্মযমকানন্তরং দেসিতস্স ইন্দ্রিযযমকস্স ৰণ্ণনা হোতি. তত্থ খন্ধযমকাদীসু ৰুত্তনযেনেৰ পাল়িৰৰত্থানং ৰেদিতব্বং. ইধাপি হি পণ্ণত্তিৰারাদযো তযো মহাৰারা অৰসেসা অন্তরৰারা চ সদ্ধিং কালপ্পভেদাদীহি খন্ধযমকাদীসু আগতসদিসাৰ. ইন্দ্রিযানং পন বহুতায ধাতুযমকতোপি বহুতরানি যমকানি হোন্তি. যথা পন হেট্ঠা পুগ্গলৰারাদীসু চক্খাযতনচক্খুধাতুমূলকে নযে চক্খাযতনচক্খুধাতূহি সদ্ধিং জিৰ্হাযতনকাযাযতনানি ন যোজিতানি. জিৰ্হাযতনকাযাযতনমূলকানি চ যমকানেৰ ন গহিতানি, তথা ইধাপি চক্খুন্দ্রিযমূলকে নযে জিৰ্হিন্দ্রিযকাযিন্দ্রিযানি ন যোজিতানি, জিৰ্হিন্দ্রিযকাযিন্দ্রিযমূলকানি চ যমকানেৰ ন গহিতানি. তেসং অগ্গহণে কারণং তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. মনিন্দ্রিযং পন যথা চক্খুন্দ্রিযাদিমূলকেহি তথেৰ ইত্থিন্দ্রিযাদিমূলকেহিপি সদ্ধিং যস্মা যোজনং গচ্ছতি, তস্মা নিক্খিত্তপটিপাটিযা অযোজেত্ৰা সব্বেহিপি চক্খুন্দ্রিযমূলকাদীহি সদ্ধিং পরিযোসানে যোজিতন্তি ৰেদিতব্বং. চক্খুন্দ্রিযেন সদ্ধিং ইত্থিন্দ্রিযপুরিসিন্দ্রিযজীৰিতিন্দ্রিযানি যোজিতানি সুখিন্দ্রিযদুক্খিন্দ্রিযদোমনস্সিন্দ্রিযানি পটিসন্ধিযং নত্থীতি ন গহিতানি. সোমনস্সিন্দ্রিযউপেক্খিন্দ্রিযানি পটিসন্ধিযং উপ্পত্তিসব্ভাৰতো গহিতানি. তথা সদ্ধিন্দ্রিযাদীনি পঞ্চ. লোকুত্তরানি তীণি পটিসন্ধিযং অভাৰেনেৰ ন গহিতানি. ইতি যানি গহিতানি, তেসং ৰসেনেত্থ চক্খুন্দ্রিযমূলকে নযে যমকগণনা ৰেদিতব্বা. যথা চেত্থ, এৰং সব্বত্থ. যানি পন ন গহিতানি, তেসং ৰসেন যমকানি ন গণেতব্বানি. গণেন্তেন ৰা মোঘপুচ্ছাৰসেন গণেতব্বানীতি এৰং তাৰ সব্বৰারেসু পাল়িৰৰত্থানমেৰ ৰেদিতব্বং.
পৰত্তিৰারৰণ্ণনা
১-৮৬. অত্থৰিনিচ্ছযে পনেত্থ ইদং নযমুখং – সচক্খুকানং ন ইত্থীনন্তি ব্রহ্মপারিসজ্জাদীনঞ্চেৰ রূপীনং পুরিসনপুংসকানঞ্চ ৰসেন ৰুত্তং. তেসঞ্হি ইত্থিন্দ্রিযং নুপ্পজ্জতি. সচক্খুকানং ন পুরিসানন্তি রূপীব্রহ্মানঞ্চেৰ ইত্থিনপুংসকানঞ্চ ৰসেন ৰুত্তং. তেসঞ্হি পুরিসিন্দ্রিযং নুপ্পজ্জতি. অচক্খুকানং উপপজ্জন্তানং তেসং জীৰিতিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতীতি একৰোকারচতুৰোকারকামধাতুসত্তে সন্ধায ৰুত্তং. সচক্খুকানং ৰিনা সোমনস্সেনাতি উপেক্খাসহগতানং চতুন্নং মহাৰিপাকপটিসন্ধীনং ৰসেন ৰুত্তং. সচক্খুকানং ৰিনা উপেক্খাযাতি সোমনস্সসহগতপটিসন্ধিকানং ৰসেন ৰুত্তং. উপেক্খায অচক্খুকানন্তি অহেতুকপটিসন্ধিৰসেন ৰুত্তং. অহেতুকানন্তি অহেতুকপটিসন্ধিচিত্তেন সদ্ধিং সদ্ধিন্দ্রিযাদীনং অভাৰতো ৰুত্তং. তত্থ হি একন্তেনেৰ সদ্ধাসতিপঞ্ঞাযো নত্থি. সমাধিৰীরিযানি পন ইন্দ্রিযপ্পত্তানি ন হোন্তি. সহেতুকানং অচক্খুকানন্তি গব্ভসেয্যকৰসেন চেৰ অরূপীৰসেন চ ৰুত্তং. অঞ্ঞো হি সহেতুকো অচক্খুকো নাম নত্থি. সচক্খুকানং অহেতুকানন্তি অপাযে ওপপাতিকৰসেন ৰুত্তং. সচক্খুকানং ঞাণৰিপ্পযুত্তানন্তি কামধাতুযং দুহেতুকপটিসন্ধিকানং ৰসেন ৰুত্তং. সচক্খুকানং ঞাণসম্পযুত্তানন্তি রূপীব্রহ্মানো চেৰ কামাৰচরদেৰমনুস্সে চ সন্ধায ৰুত্তং. ঞাণসম্পযুত্তানং অচক্খুকানন্তি অরূপিনো চ তিহেতুকগব্ভসেয্যকে চ সন্ধায ৰুত্তং.
১৯০. জীৰিতিন্দ্রিযমূলকে ৰিনা সোমনস্সেন উপপজ্জন্তানন্তি দ্ৰেপি জীৰিতিন্দ্রিযানি সন্ধায ৰুত্তং. পৰত্তে সোমনস্সৰিপ্পযুত্তচিত্তস্স উপ্পাদক্খণেতি অরূপজীৰিতিন্দ্রিযং সন্ধায ৰুত্তং. ইমিনা নযেন সব্বত্থাপি পটিসন্ধিপৰত্তিৰসেন জীৰিতিন্দ্রিযযোজনা ৰেদিতব্বা. সোমনস্সিন্দ্রিযাদিমূলকেসুপি পটিসন্ধিপৰত্তিৰসেনেৰত্থো গহেতব্বো. পটিলোমনযে পন নিরোধৰারে চ এতেসঞ্চেৰ অঞ্ঞেসঞ্চ ধম্মানং যথালাভৰসেন চুতিপটিসন্ধিপৰত্তেসু তীসুপি অনুপ্পাদনিরোধা ৰেদিতব্বা.
২৮১. অনাগতৰারে এতেনেৰ ভাৰেনাতি এতেন পুরিসভাৰেনেৰ, অন্তরা ইত্থিভাৰং অনাপজ্জিত্ৰা পুরিসপটিসন্ধিগ্গহণেনেৰাতি অত্থো. কতিচি ভৰে দস্সেত্ৰা পরিনিব্বাযিস্সন্তীতি কতিচি পটিসন্ধিযো গহেত্ৰা ইত্থিভাৰং অপ্পত্ৰাৰ পরিনিব্বাযিস্সন্তীতি অত্থো. দুতিযপুচ্ছাযপি এসেৰ নযো.
৩৬১. পচ্চুপ্পন্নেন অতীতৰারে সুদ্ধাৰাসানং উপপত্তিচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে মনিন্দ্রিযঞ্চ নুপ্পজ্জিত্থাতি চিত্তযমকে ৰিয উপ্পাদক্খণাতিক্কমৰসেন অত্থং অগ্গহেত্ৰা তস্মিং ভৰে অনুপ্পন্নপুব্বৰসেন গহেতব্বোতি. ইমিনা নযমুখেন সব্বস্মিম্পি পৰত্তিৰারে অত্থৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.
পৰত্তিৰারৰণ্ণনা.
পরিঞ্ঞাৰারৰণ্ণনা
৪৩৫-৪৮২. পরিঞ্ঞাৰারে পন চক্খুমূলকাদীসু একমেৰ চক্খুসোতযমকং দস্সিতং. যস্মা পন সেসানিপি লোকিযঅব্যাকতানি চেৰ লোকিযঅব্যাকতমিস্সকানি চ পরিঞ্ঞেয্যানেৰ, তস্মা তানি অনুপদিট্ঠানিপি ইমিনাৰ দস্সিতানি হোন্তি. যস্মা পন অকুসলং একন্ততো পহাতব্বমেৰ, একন্তং কুসলং ভাৰেতব্বমেৰ, লোকুত্তরাব্যাকতং সচ্ছিকাতব্বং, তস্মা ‘‘দোমনস্সিন্দ্রিযং পজহতী’’তি ‘‘অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযং ভাৰেতী’’তি ‘‘অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযং সচ্ছিকরোতী’’তি ৰুত্তং. অঞ্ঞিন্দ্রিযং পন ভাৰেতব্বম্পি অত্থি সচ্ছিকাতব্বম্পি, তং ভাৰনাৰসেনেৰ গহিতং. তত্থ দ্ৰে পুগ্গলাতি সকদাগামিমগ্গসমঙ্গী চ, অরহত্তমগ্গসমঙ্গী চ. তেসু একো সমুচ্ছিন্দিতুং অসমত্থত্তা দোমনস্সিন্দ্রিযং ন পজহতি নাম. একো পহীনদোসত্তা চক্খুন্দ্রিযং ন পরিজানাতীতি অনুপ্পাদং আপাদেতুং অসমত্থতায ন পরিজানাতি. ইমিনা নযেন সব্বৰিস্সজ্জনেসু অত্থো ৰেদিতব্বোতি.
পরিঞ্ঞাৰারৰণ্ণনা.
ইন্দ্রিযযমকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিগমনকথা
এত্তাৰতা চ –
যস্সোৰাদে ঠত্ৰা, নিট্ঠিতকিচ্চস্স কিচ্চসম্পন্নো;
যুৰতিজনোপি অতীতো, সুৰিহিতনিযমো যমস্সাণং.
দেৰপরিসায মজ্ঝে, দেৰপুরে সব্বদেৰদেৰেন;
যমকং নাম পকাসিতং, যমামললোমেন যং তেন.
পাল়িৰৰত্থানৰিধিং, পুচ্ছাৰিস্সজ্জনে চ অত্থনযং;
দস্সেতুং আরদ্ধা, যমকঅট্ঠকথা মযা তস্স.
সা সুবহুঅন্তরাযে, লোকম্হি যথা অনন্তরাযেন;
অযমজ্জ পঞ্চমত্তেহি, তন্তিযা ভাণৰারেহি.
নিট্ঠং পত্তা এৰং, নিট্ঠানং পাপুণন্তু সব্বেপি;
হিতসুখনিব্বত্তিকরা, মনোরথা সব্বসত্তানন্তি.
যমকপ্পকরণ-অট্ঠকথা নিট্ঠিতা.
নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
অভিধম্মপিটকে
পট্ঠানপ্পকরণ-অট্ঠকথা
দেৰাতিদেৰো দেৰানং, দেৰদানৰপূজিতো,
দেসযিত্ৰা পকরণং, যমকং সুদ্ধসংযমো.
অত্থতো ধম্মতো চেৰ, গম্ভীরস্সাথ তস্স যং,
অনন্তরং মহাৰীরো, সত্তমং ইসিসত্তমো.
পট্ঠানং নাম নামেন, নামরূপনিরোধনো,
দেসেসি অতিগম্ভীর-নযমণ্ডিতদেসনং.
ইদানি তস্স সম্পত্তো, যস্মা সংৰণ্ণনাক্কমো,
তস্মা নং ৰণ্ণযিস্সামি, তং সুণাথ সমাহিতাতি.
পচ্চযুদ্দেসৰণ্ণনা
সম্মাসম্বুদ্ধেন হি অনুলোমপট্ঠানে দ্ৰাৰীসতি তিকে নিস্সায তিকপট্ঠানং নাম নিদ্দিট্ঠং, সতং দুকে নিস্সায দুকপট্ঠানং নাম নিদ্দিট্ঠং. ততো পরং দ্ৰাৰীসতি তিকে গহেত্ৰা দুকসতে পক্খিপিত্ৰা দুকতিকপট্ঠানং নাম দস্সিতং. ততো পরং দুকসতং গহেত্ৰা দ্ৰাৰীসতিযা তিকেসু পক্খিপিত্ৰা তিকদুকপট্ঠানং নাম দস্সিতং. তিকে পন তিকেসুযেৰ পক্খিপিত্ৰা তিকতিকপট্ঠানং নাম দস্সিতং. দুকে চ দুকেসুযেৰ পক্খিপিত্ৰা দুকদুকপট্ঠানং নাম দস্সিতং. এৰং –
তিকঞ্চ পট্ঠানৰরং দুকুত্তমং,
দুকং তিকঞ্চেৰ তিকং দুকঞ্চ;
তিকং তিকঞ্চেৰ দুকং দুকঞ্চ,
ছ অনুলোমম্হি নযা সুগম্ভীরাতি.
পচ্চনীযপট্ঠানেপি দ্ৰাৰীসতি তিকে নিস্সায তিকপট্ঠানং নাম. দুকসতং নিস্সায দুকপট্ঠানং নাম. দ্ৰাৰীসতি তিকে দুকসতে পক্খিপিত্ৰা দুকতিকপট্ঠানং নাম. দুকসতং দ্ৰাৰীসতিযা তিকেসু পক্খিপিত্ৰা তিকদুকপট্ঠানং নাম. তিকে তিকেসুযেৰ পক্খিপিত্ৰা তিকতিকপট্ঠানং নাম. দুকে দুকেসুযেৰ পক্খিপিত্ৰা দুকদুকপট্ঠানং নামাতি এৰং পচ্চনীযেপি ছহি নযেহি পট্ঠানং নিদ্দিট্ঠং. তেন ৰুত্তং –
‘‘তিকঞ্চ পট্ঠানৰরং দুকুত্তমং,
দুকং তিকঞ্চেৰ তিকং দুকঞ্চ;
তিকং তিকঞ্চেৰ দুকং দুকঞ্চ,
ছ পচ্চনীযম্হি নযা সুগম্ভীরা’’তি.
ততো পরং অনুলোমপচ্চনীযেপি এতেনেৰুপাযেন ছ নযা দস্সিতা. তেনাহ –
‘‘তিকঞ্চ পট্ঠানৰরং দুকুত্তমং,
দুকং তিকঞ্চেৰ তিকং দুকঞ্চ;
তিকং তিকঞ্চেৰ দুকং দুকঞ্চ,
ছ অনুলোমপচ্চনীযম্হি নযা সুগম্ভীরা’’তি.
তদনন্তরং পচ্চনীযানুলোমম্হি এতেহেৰ ছহি নযেহি নিদ্দিট্ঠং. তেনাহ –
‘‘তিকঞ্চ পট্ঠানৰরং দুকুত্তমং,
দুকং তিকঞ্চেৰ তিকং দুকঞ্চ;
তিকং তিকঞ্চেৰ দুকং দুকঞ্চ,
ছ পচ্চনীযানুলোমম্হি নযা সুগম্ভীরা’’তি.
এৰং অনুলোমে ছ পট্ঠানানি, পচ্চনীযে ছ, অনুলোমপচ্চনীযে ছ, পচ্চনীযানুলোমে ছ পট্ঠানানীতি ইদং ‘‘চতুৰীসতিসমন্তপট্ঠানসমোধানপট্ঠানমহাপকরণং নামা’’তি হি ৰুত্তং.
তত্থ যেসং চতুৰীসতিযা সমন্তপট্ঠানানং সমোধানৰসেনেতং চতুৰীসতিসমন্তপট্ঠানসমোধানং পট্ঠানমহাপকরণং নামাতি ৰুত্তং, তেসঞ্চেৰ ইমস্স চ পকরণস্স নামত্থো তাৰ এৰং ৰেদিতব্বো. কেনট্ঠেন পট্ঠানন্তি? নানপ্পকারপচ্চযট্ঠেন. ‘প-কারো’ হি নানপ্পকারত্থং দীপেতি, ঠানসদ্দো পচ্চযত্থং. ঠানাট্ঠানকুসলতাতিআদীসু হি পচ্চযো ঠানন্তি ৰুত্তো. ইতি নানপ্পকারানং পচ্চযানং ৰসেন দেসিতত্তা ইমেসু চতুৰীসতিযা পট্ঠানেসু একেকং পট্ঠানং নাম. ইমেসং পন পট্ঠানানং সমূহতো সব্বম্পেতং পকরণং পট্ঠানন্তি ৰেদিতব্বং.
অপরো নযো – কেনট্ঠেন পট্ঠানন্তি? ৰিভজনট্ঠেন. ‘‘পঞ্ঞাপনা পট্ঠপনা ৰিৰরণা ৰিভজনা উত্তানীকম্ম’’ন্তি (ম. নি. ১.৩৭১) আগতট্ঠানস্মিঞ্হি ৰিভজনট্ঠেন পট্ঠানং পঞ্ঞাযতি. ইতি কুসলাদীনং ধম্মানং হেতুপচ্চযাদিৰসেন ৰিভত্তত্তা ইমেসু চতুৰীসতিযা পট্ঠানেসু একেকং পট্ঠানং নাম. ইমেসং পন পট্ঠানানং সমূহতো সব্বম্পেতং পকরণং পট্ঠানং নামাতি ৰেদিতব্বং.
অপরো নযো – কেনট্ঠেন পট্ঠানন্তি? পট্ঠিতত্থেন. গমনট্ঠেনাতি অত্থো. ‘‘গোট্ঠা পট্ঠিতগাৰো’’তি (ম. নি. ১.১৫৬) আগতট্ঠানস্মিঞ্হি যেন পট্ঠানেন পট্ঠিতগাৰোতি ৰুত্তো, তং অত্থতো গমনং হোতি. ইতি নাতিৰিত্থারিতনযেসু ধম্মসঙ্গণীআদীসু অনিস্সঙ্গগমনস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স হেতুপচ্চযাদিভেদভিন্নেসু কুসলাদীসু ৰিত্থারিতনযলাভতো নিস্সঙ্গৰসেন পৰত্তগমনত্তা ইমেসু চতুৰীসতিযা পট্ঠানেসু একেকং পট্ঠানং নাম. ইমেসং পন পট্ঠানানং সমূহতো সব্বম্পেতং পকরণং পট্ঠানং নামাতি ৰেদিতব্বং.
তত্থ অনুলোমম্হি তাৰ পঠমং তিকৰসেন দেসিতত্তা তিকপট্ঠানং নাম. তস্স পদচ্ছেদো – তিকানং পট্ঠানং এত্থ অত্থীতি তিকপট্ঠানং. তিকানং নানপ্পকারকা পচ্চযা এতিস্সা দেসনায অত্থীতি অত্থো. দুতিযৰিকপ্পেপি তিকানং পট্ঠানন্ত্ৰেৰ তিকপট্ঠানং. হেতুপচ্চযাদিৰসেন তিকানং ৰিভজনাতি অত্থো. ততিযৰিকপ্পে হেতুপচ্চযাদিভেদভিন্নতায লদ্ধৰিত্থারা তিকা এৰ পট্ঠানং তিকপট্ঠানং. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স নিস্সঙ্গগমনভূমীতি অত্থো. দুকপট্ঠানাদীসুপি এসেৰ নযো. এৰং অনুলোমে ছপট্ঠানানি ৰিদিত্ৰা পচ্চনীযাদীসুপি ইমিনাৰুপাযেন ৰেদিতব্বানি.
যস্মা পনেতানি অনুলোমে, পচ্চনীযে, অনুলোমপচ্চনীযে, পচ্চনীযানুলোমেতি সমন্তা ছ ছ হুত্ৰা চতুৰীসতি হোন্তি; তস্মা ‘‘চতুৰীসতি সমন্তপট্ঠানানী’’তি ৰুচ্চন্তি. ইতি ইমেসং চতুৰীসতিযা খুদ্দকপট্ঠানসঙ্খাতানং সমন্তপট্ঠানানং সমোধানৰসেনেতং চতুৰীসতিসমন্তপট্ঠানসমোধানং পট্ঠানমহাপকরণং নাম.
তং পনেতং যে তিকাদযো নিস্সায নিদ্দিট্ঠত্তা ‘‘তিকপট্ঠানং দুকপট্ঠানং…পে… দুকদুকপট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং, তে অনামসিত্ৰা যেসং পচ্চযানং ৰসেন তে তিকাদযো ৰিভত্তা তে পচ্চযে দস্সেতুং আদিতো তাৰস্স মাতিকানিক্খেপৰারো নাম ৰুত্তো; পচ্চযৰিভঙ্গৰারোতিপি তস্সেৰ নামং. সো উদ্দেসনিদ্দেসতো দুৰিধো. তস্স হেতুপচ্চযো…পে… অৰিগতপচ্চযোতি অযং উদ্দেসো.
তত্থ হেতু চ সো পচ্চযো চাতি হেতুপচ্চযো. হেতু হুত্ৰা পচ্চযো, হেতুভাৰেন পচ্চযোতি ৰুত্তং হোতি. আরম্মণপচ্চযাদীসুপি এসেৰ নযো. তত্থ হেতূতি ৰচনাৰযৰকারণমূলানমেতং অধিৰচনং. ‘‘পটিঞ্ঞা হেতূ’’তিআদীসু হি লোকে ৰচনাৰযৰো হেতূতি, ৰুচ্চতি. সাসনে পন ‘‘যে ধম্মা হেতুপ্পভৰা’’তিআদীসু (মহাৰ. ৬০) কারণং. ‘‘তযো কুসলা হেতূ, তযো অকুসলা হেতূ’’তিআদীসু (ধ. স. ১০৫৯) মূলং হেতূতি ৰুচ্চতি. তং ইধ অধিপ্পেতং. পচ্চযোতি এত্থ পন অযং ৰচনত্থো – পটিচ্চ এতস্মা এতীতি পচ্চযো, অপ্পচ্চক্খায নং ৰত্ততীতি অত্থো. যো হি ধম্মো যং ধম্মং অপ্পচ্চক্খায তিট্ঠতি ৰা উপ্পজ্জতি ৰা, সো তস্স পচ্চযোতি ৰুত্তং হোতি.
লক্খণতো পন উপকারকলক্খণো পচ্চযো, যো হি ধম্মো যস্স ধম্মস্স ঠিতিযা ৰা উপ্পত্তিযা ৰা উপকারকো হোতি, সো তস্স পচ্চযোতি ৰুচ্চতি. পচ্চযো, হেতু; কারণং নিদানং সম্ভৰো, পভৰোতি অত্থতো একং, ব্যঞ্জনতো নানং. ইতি মূলট্ঠেন হেতু, উপকারকট্ঠেন পচ্চযোতি সঙ্খেপতো মূলট্ঠেন উপকারকো ধম্মো হেতুপচ্চযো. সো হি সালিআদীনং সালিবীজাদীনি ৰিয, মণিপ্পভাদীনং ৰিয চ মণিৰণ্ণাদযো কুসলাদীনং কুসলাদিভাৰসাধকোতি আচরিযানং অধিপ্পাযো. এৰং সন্তে পন তংসমুট্ঠানরূপেসু হেতুপচ্চযতা ন সম্পজ্জতি. ন হি সো তেসং কুসলাদিভাৰং সাধেতি, ন চ পচ্চযো ন হোতীতি. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি. অহেতুকচিত্তানঞ্চ ৰিনা এতেন অব্যাকতভাৰো সিদ্ধো.
সহেতুকানম্পি চ যোনিসোমনসিকারাদিপটিবদ্ধো কুসলাদিভাৰো ন সম্পযুত্তহেতুপটিবদ্ধো. যদি চ সম্পযুত্তহেতূসু সভাৰতোৰ কুসলাদিভাৰো সিযা, তংসম্পযুত্তেসু হেতুপটিবদ্ধো অলোভো কুসলো ৰা সিযা অব্যাকতো ৰা. যস্মা পন উভযথাপি হোতি, তস্মা যথা সম্পযুত্তেসু, এৰং হেতূসুপি কুসলাদিতা পরিযেসিতব্বা. কুসলাদিভাৰসাধনৰসেন পন হেতূনং মূলট্ঠং অগ্গহেত্ৰা সুপ্পতিট্ঠিতভাৰসাধনৰসেন গয্হমানে ন কিঞ্চি ৰিরুজ্ঝতি. লদ্ধহেতুপচ্চযা হি ধম্মা ৰিরুল়্হমূলা ৰিয পাদপা থিরা হোন্তি সুপ্পতিট্ঠিতা, অহেতুকা পন তিলবীজকাদিসেৰালা ৰিয ন সুপ্পতিট্ঠিতা. ইতি মূলট্ঠেন উপকারকোতি সুপ্পতিট্ঠিতভাৰসাধনেন উপকারকো ধম্মো হেতুপচ্চযোতি ৰেদিতব্বো.
ততো পরেসু আরম্মণৰসেন উপকারকো ধম্মো আরম্মণপচ্চযো. সো ‘‘রূপাযতনং চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা’’তি আরভিত্ৰাপি ‘‘যং যং ধম্মং আরব্ভ যে যে ধম্মা উপ্পজ্জন্তি চিত্তচেতসিকা ধম্মা, তে তে ধম্মা তেসং তেসং ধম্মানং আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ওসাপিতত্তা ন কোচি ধম্মো ন হোতি. যথা হি দুব্বলো পুরিসো দণ্ডং ৰা রজ্জুং ৰা আলম্বিত্ৰাৰ উট্ঠহতি চেৰ তিট্ঠতি চ, এৰং চিত্তচেতসিকা ধম্মা রূপাদিআরম্মণং আরব্ভেৰ উপ্পজ্জন্তি চেৰ তিট্ঠন্তি চ. তস্মা সব্বেপি চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং আরম্মণভূতা ধম্মা আরম্মণপচ্চযোতি ৰেদিতব্বা.
জেট্ঠকট্ঠেন উপকারকো ধম্মো অধিপতিপচ্চযো. সো সহজাতারম্মণৰসেন দুৰিধো. তত্থ ‘‘ছন্দাধিপতি ছন্দসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিৰচনতো ছন্দৰীরিযচিত্তৰীমংসসঙ্খাতা চত্তারো ধম্মা সহজাতাধিপতিপচ্চযোতি ৰেদিতব্বা, নো চ খো একতো. যদা হি ছন্দং ধুরং জেট্ঠকং কত্ৰা চিত্তং পৰত্ততি, তদা ছন্দোৰ অধিপতি, ন ইতরে. এস নযো সেসেসুপি. যং পন ধম্মং গরুং কত্ৰা অরূপধম্মা পৰত্তন্তি, সো নেসং আরম্মণাধিপতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘যং যং ধম্মং গরুং কত্ৰা যে যে ধম্মা উপ্পজ্জন্তি চিত্তচেতসিকা ধম্মা, তে তে ধম্মা তেসং তেসং ধম্মানং অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো’’তি.
অনন্তরভাৰেন উপকারকো ধম্মো অনন্তরপচ্চযো. সমনন্তরভাৰেন উপকারকো ধম্মো সমনন্তরপচ্চযো. ইদঞ্চ পচ্চযদ্ৰযং বহুধা পপঞ্চযন্তি. অযং পনেত্থ সারো – যো হি এস চক্খুৰিঞ্ঞাণানন্তরা মনোধাতু, মনোধাতুঅনন্তরা মনোৰিঞ্ঞাণধাতূতিআদি চিত্তনিযমো, সো যস্মা পুরিমচিত্তৰসেনেৰ ইজ্ঝতি, ন অঞ্ঞথা. তস্মা অত্তনো অত্তনো অনন্তরং অনুরূপস্স চিত্তুপ্পাদস্স উপ্পাদনসমত্থোৰ ধম্মো অনন্তরপচ্চযো. তেনেৰাহ – ‘‘অনন্তরপচ্চযোতি চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু তংসম্পযুত্তকা চ ধম্মা মনোধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি.
যো অনন্তরপচ্চযো, স্ৰেৰ সমনন্তরপচ্চযো. ব্যঞ্জনমত্তমেৰ হেত্থ নানং, উপচযসন্ততিআদীসু ৰিয, অধিৰচননিরুত্তিদুকাদীসু ৰিয চ, অত্থতো পন নানং নত্থি. যম্পি ‘‘অদ্ধানন্তরতায অনন্তরপচ্চযো, কালানন্তরতায সমনন্তরপচ্চযো’’তি আচরিযানং মতং, তং ‘‘নিরোধা ৰুট্ঠহন্তস্স নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকুসলং ফলসমাপত্তিযা সমনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদীহি ৰিরুজ্ঝতি. যম্পি তত্থ ৰদন্তি – ‘‘ধম্মানং সমুট্ঠাপনসমত্থতা ন পরিহাযতি, ভাৰনাবলেন পন ৰারিতত্তা ধম্মা সমনন্তরং নুপ্পজ্জন্তী’’তি, তম্পি কালানন্তরতায অভাৰমেৰ সাধেতি. ভাৰনাবলেন হি তত্থ কালানন্তরতা নত্থীতি, মযম্পি এতদেৰ ৰদাম. যস্মা চ কালানন্তরতা নত্থি, তস্মা সমনন্তরপচ্চযতা ন যুজ্জতি. কালানন্তরতায হি তেসং সমনন্তরপচ্চযো হোতীতি লদ্ধি. তস্মা অভিনিৰেসং অকত্ৰা ব্যঞ্জনমত্ততোৰেত্থ নানাকরণং পচ্চেতব্বং, ন অত্থতো. কথং? নত্থি এতেসং অন্তরন্তি হি অনন্তরা. সণ্ঠানাভাৰতো সুট্ঠু অনন্তরাতি সমনন্তরা.
উপ্পজ্জমানো সহ উপ্পজ্জমানভাৰেন উপকারকো ধম্মো সহজাতপচ্চযো, পকাসস্স পদীপো ৰিয. সো অরূপক্খন্ধাদিৰসেন ছব্বিধো হোতি. যথাহ – চত্তারো খন্ধা অরূপিনো অঞ্ঞমঞ্ঞং সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো. চত্তারো মহাভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং…পে… ওক্কন্তিক্খণে নামরূপং অঞ্ঞমঞ্ঞং…পে… চিত্তচেতসিকা ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানানং রূপানং…পে… মহাভূতা উপাদারূপানং…পে… রূপিনো ধম্মা অরূপীনং ধম্মানং কিঞ্চিকালে সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো; কিঞ্চি কালে ন সহজাতপচ্চযেন পচ্চযোতি. ইদং হদযৰত্থুমেৰ সন্ধায ৰুত্তং.
অঞ্ঞমঞ্ঞং উপ্পাদনুপত্থম্ভনভাৰেন উপকারকো ধম্মো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো. অঞ্ঞমঞ্ঞুপত্থম্ভকং তিদণ্ডং ৰিয. সো অরূপক্খন্ধাদিৰসেন তিৰিধো হোতি. যথাহ – চত্তারো খন্ধা অরূপিনো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন পচ্চযো. চত্তারো মহাভূতা…পে… ওক্কন্তিক্খণে নামরূপং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন পচ্চযোতি.
অধিট্ঠানাকারেন নিস্সযাকারেন চ উপকারকো ধম্মো নিস্সযপচ্চযো, তরুচিত্তকম্মাদীনং পথৰীপটাদযো ৰিয. সো ‘‘চত্তারো খন্ধা অরূপিনো অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৰং সহজাতে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. ছট্ঠো পনেত্থ কোট্ঠাসো ‘‘চক্খাযতনং চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা, সোতঘানজিৰ্হাকাযাযতনং কাযৰিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো. যং রূপং নিস্সায মনোধাতু চ মনোৰিঞ্ঞাণধাতু চ ৰত্তন্তি, তং রূপং মনোধাতুযা চ মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা চ তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৰং ৰিভত্তো.
উপনিস্সযপচ্চযোতি ইধ পন অযং তাৰ ৰচনত্থো – তদধীনৰুত্তিতায অত্তনো ফলেন নিস্সিতো, ন পটিক্খিত্তোতি নিস্সযো. যথা পন ভুসো আযাসো উপাযাসো, এৰং ভুসো নিস্সযো উপনিস্সযো. বলৰকারণস্সেতং অধিৰচনং. তস্মা বলৰকারণভাৰেন উপকারকো ধম্মো উপনিস্সযপচ্চযোতি ৰেদিতব্বো. সো আরম্মণূপনিস্সযো, অনন্তরূপনিস্সযো পকতূপনিস্সযোতি তিৰিধো হোতি. তত্থ ‘‘দানং দত্ৰা সীলং সমাদিযিত্ৰা উপোসথকম্মং কত্ৰা তং গরুং কত্ৰা পচ্চৰেক্খতি, পুব্বে সুচিণ্ণানি গরুং কত্ৰা পচ্চৰেক্খতি, ঝানা ৰুট্ঠহিত্ৰা ঝানং গরুং কত্ৰা পচ্চৰেক্খতি, সেক্খা গোত্রভুং গরুং কত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তি, ৰোদানং গরুং কত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তি, সেক্খা মগ্গা ৰুট্ঠহিত্ৰা মগ্গং গরুং কত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তী’’তি এৰমাদিনা নযেন আরম্মণূপনিস্সযো তাৰ আরম্মণাধিপতিনা সদ্ধিং নানত্তং অকত্ৰা ৰিভত্তো. তত্থ যং আরম্মণং গরুং কত্ৰা চিত্তচেতসিকা উপ্পজ্জন্তি, তং নিযমতো তেসং আরম্মণেসু বলৰারম্মণং হোতি. ইতি গরুকাতব্বমত্তট্ঠেন আরম্মণাধিপতি, বলৰকারণট্ঠেন আরম্মণূপনিস্সযোতি এৰমেতেসং নানত্তং ৰেদিতব্বং.
অনন্তরূপনিস্সযোপি ‘‘পুরিমা পুরিমা কুসলা খন্ধা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কুসলানং খন্ধানং উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা নযেন অনন্তরপচ্চযেন সদ্ধিং নানত্তং অকত্ৰাৰ ৰিভত্তো. মাতিকানিক্খেপে পন নেসং ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু তংসম্পযুত্তকা চ ধম্মা মনোধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা নযেন অনন্তরস্স চ ‘‘পুরিমা পুরিমা কুসলা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কুসলানং ধম্মানং উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা নযেন উপনিস্সযস্স চ আগতত্তা নিক্খেপৰিসেসো অত্থি, সোপি অত্থতো একীভাৰমেৰ গচ্ছতি. এৰং সন্তেপি অত্তনো অত্তনো অনন্তরং অনুরূপস্স চিত্তুপ্পাদস্স পৰত্তনসমত্থতায অনন্তরতা পুরিমচিত্তস্স চ পচ্ছিমচিত্তুপ্পাদনে বলৰতায অনন্তরূপনিস্সযতা ৰেদিতব্বা. যথা হি হেতুপচ্চযাদীসু কঞ্চি ধম্মং ৰিনাপি চিত্তং উপ্পজ্জতি, ন এৰং অনন্তরচিত্তং, ৰিনা চিত্তস্স উপ্পত্তি নাম অত্থি, তস্মা বলৰপচ্চযো হোতি. ইতি অত্তনো অত্তনো অনন্তরং অনুরূপচিত্তুপ্পাদৰসেন অনন্তরপচ্চযো, বলৰকারণৰসেন অনন্তরূপনিস্সযোতি এৰমেতেসং নানত্তং ৰেদিতব্বং.
পকতূপনিস্সযো পন পকতো উপনিস্সযো পকতূপনিস্সযো. পকতো নাম অত্তনো সন্তানে নিপ্ফাদিতো ৰা সদ্ধাসীলাদি; উপসেৰিতো ৰা উতুভোজনাদি. পকতিযাযেৰ ৰা উপনিস্সযো পকতূপনিস্সযো, আরম্মণানন্তরেহি অসম্মিস্সোতি অত্থো. তস্স ‘‘পকতূপনিস্সযো – সদ্ধং উপনিস্সায দানং দেতি, সীলং সমাদিযতি, উপোসথকম্মং করোতি, ঝানং উপ্পাদেতি, ৰিপস্সনং উপ্পাদেতি, মগ্গং উপ্পাদেতি, অভিঞ্ঞং উপ্পাদেতি, সমাপত্তিং উপ্পাদেতি, সীলং… সুতং… চাগং… পঞ্ঞং উপনিস্সায দানং দেতি…পে… সমাপত্তিং উপ্পাদেতি. সদ্ধা… সীলং… সুতং… চাগো… পঞ্ঞা সদ্ধায… সীলস্স… সুতস্স… চাগস্স… পঞ্ঞায উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা নযেন অনেকপ্পকারকো পভেদো ৰেদিতব্বো. ইতি ইমে সদ্ধাদযো পকতা চেৰ বলৰকারণট্ঠেন উপনিস্সযা চাতি পকতূপনিস্সযোতি.
পঠমতরং উপ্পজ্জিত্ৰা ৰত্তমানভাৰেন উপকারকো ধম্মো পুরেজাতপচ্চযো. সো পঞ্চদ্ৰারে ৰত্থারম্মণহদযৰত্থুৰসেন একাদসৰিধো হোতি. যথাহ – চক্খাযতনং চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং পুরেজাতপচ্চযেন পচ্চযো. সোত… ঘান… জিৰ্হা… কাযাযতনং, রূপাযতনং, সদ্দ… গন্ধ… রস… ফোট্ঠব্বাযতনং, কাযৰিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং পুরেজাতপচ্চযেন পচ্চযো. রূপসদ্দগন্ধরসফোট্ঠব্বাযতনং মনোধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং পুরেজাতপচ্চযেন পচ্চযো. যং রূপং নিস্সায মনোধাতু চ মনোৰিঞ্ঞাণধাতু চ ৰত্তন্তি, তং রূপং মনোধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং পুরেজাতপচ্চযেন পচ্চযো, মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং কিঞ্চি কালে পুরেজাতপচ্চযেন পচ্চযো, কিঞ্চি কালে ন পুরেজাতপচ্চযেন পচ্চযোতি.
পুরেজাতানং রূপধম্মানং উপত্থম্ভকট্ঠেন উপকারকো অরূপধম্মো পচ্ছাজাতপচ্চযো, গিজ্ঝপোতকসরীরানং আহারাসাচেতনা ৰিয. তেন ৰুত্তং – ‘‘পচ্ছাজাতা চিত্তচেতসিকা ধম্মা পুরেজাতস্স ইমস্স কাযস্স পচ্ছাজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি.
আসেৰনট্ঠেন অনন্তরানং পগুণবলৰভাৰায উপকারকো ধম্মো আসেৰনপচ্চযো, গন্থাদীসু পুরিমাপুরিমাভিযোগো ৰিয. সো কুসলাকুসলকিরিযজৰনৰসেন তিৰিধো হোতি. যথাহ – পুরিমা পুরিমা কুসলা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কুসলানং ধম্মানং আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযো. পুরিমা পুরিমা অকুসলা…পে… কিরিযাব্যাকতা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কিরিযাব্যাকতানং ধম্মানং আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযোতি.
চিত্তপযোগসঙ্খাতেন কিরিযাভাৰেন উপকারকো ধম্মো কম্মপচ্চযো. সো নানাক্খণিকায চেৰ কুসলাকুসলচেতনায সহজাতায চ সব্বাযপি চেতনায ৰসেন দুৰিধো হোতি. যথাহ – কুসলাকুসলং কম্মং ৰিপাকানং খন্ধানং কটত্তা চ রূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো. চেতনা সম্পযুত্তকানং ধম্মানং তং সমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযোতি.
নিরুস্সাহসন্তভাৰেন নিরুস্সাহসন্তভাৰায উপকারকো ৰিপাকধম্মো ৰিপাকপচ্চযো. সো পৰত্তে চিত্তসমুট্ঠানানং, পটিসন্ধিযং কটত্তা চ রূপানং, সব্বত্থ চ সম্পযুত্তধম্মানং ৰিপাকপচ্চযো হোতি. যথাহ – ৰিপাকাব্যাকতো একো খন্ধো তিণ্ণং খন্ধানং, চিত্তসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং, ৰিপাকপচ্চযেন পচ্চযো…পে… পটিসন্ধিক্খণে ৰিপাকাব্যাকতো একো খন্ধো…পে… দ্ৰে খন্ধা দ্ৰিন্নং খন্ধানং কটত্তা চ রূপানং ৰিপাকপচ্চযেন পচ্চযো. খন্ধা ৰত্থুস্স ৰিপাকপচ্চযেন পচ্চযোতি.
রূপারূপানং উপত্থম্ভকট্ঠেন উপকারকা চত্তারো আহারা আহারপচ্চযো. যথাহ – কবল়ীকারো আহারো ইমস্স কাযস্স আহারপচ্চযেন পচ্চযো. অরূপিনো আহারা সম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং আহারপচ্চযেন পচ্চযোতি. পঞ্হাৰারে পন ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৰিপাকাব্যাকতা আহারা সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ রূপানং আহারপচ্চযেন পচ্চযো’’তিপি ৰুত্তং.
অধিপতিযট্ঠেন উপকারকা ইত্থিন্দ্রিযপুরিসিন্দ্রিযৰজ্জা ৰীসতিন্দ্রিযা ইন্দ্রিযপচ্চযো. তত্থ চক্খুন্দ্রিযাদযো পঞ্চ অরূপধম্মানংযেৰ, সেসা রূপারূপানং পচ্চযা হোন্তি. যথাহ – চক্খুন্দ্রিযং চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা, সোত… ঘান… জিৰ্হা… কাযিন্দ্রিযং কাযৰিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং ইন্দ্রিযপচ্চযেন পচ্চযো. রূপজীৰিতিন্দ্রিযং কটত্তারূপানং ইন্দ্রিযপচ্চযেন পচ্চযো. অরূপিনো ইন্দ্রিযা সম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং ইন্দ্রিযপচ্চযেন পচ্চযোতি. পঞ্হাৰারে পন ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৰিপাকাব্যাকতা ইন্দ্রিযা সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ রূপানং ইন্দ্রিযপচ্চযেন পচ্চযো’’তিপি ৰুত্তং.
উপনিজ্ঝাযনট্ঠেন উপকারকানি ঠপেত্ৰা দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণেসু কাযিকসুখদুক্খৰেদনাদ্ৰযং সব্বানিপি কুসলাদিভেদানি সত্ত ঝানঙ্গানি ঝানপচ্চযো. যথাহ – ঝানঙ্গানি ঝানসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং ঝানপচ্চযেন পচ্চযোতি. পঞ্হাৰারে পন পটিসন্ধিক্খণে ৰিপাকাব্যাকতানি ঝানঙ্গানি সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ রূপানং ঝানপচ্চযেন পচ্চযো’’তিপি ৰুত্তং.
যতো ততো ৰা নিয্যানট্ঠেন উপকারকানি কুসলাদিভেদানি দ্ৰাদস মগ্গঙ্গানি মগ্গপচ্চযো. যথাহ – ‘‘মগ্গঙ্গানি মগ্গসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং মগ্গপচ্চযেন পচ্চযো’’তি. পঞ্হাৰারে পন ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৰিপাকাব্যাকতানি মগ্গঙ্গানি সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ রূপানং মগ্গপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৰুত্তং. ন এতে পন দ্ৰেপি ঝানমগ্গপচ্চযা যথাসঙ্খ্যং দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণাহেতুকচিত্তেসু লব্ভন্তীতি ৰেদিতব্বা.
একৰত্থুকএকারম্মণএকুপ্পাদেকনিরোধসঙ্খাতেন সম্পযুত্তভাৰেন উপকারকা অরূপধম্মা সম্পযুত্তপচ্চযো. যথাহ – ‘‘চত্তারো খন্ধা অরূপিনো অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো’’তি.
একৰত্থুকাদিভাৰানুপগমেন উপকারকা রূপিনো ধম্মা অরূপীনং, অরূপিনো ধম্মা রূপীনং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. সো সহজাতপচ্ছাজাতপুরেজাতৰসেন তিৰিধো হোতি. ৰুত্তঞ্হেতং – সহজাতা কুসলা খন্ধা চিত্তসমুট্ঠানানং রূপানং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. পচ্ছাজাতা কুসলা খন্ধা পুরেজাতস্স ইমস্স কাযস্স ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযোতি. অব্যাকতপদস্স পন সহজাতৰিভঙ্গে ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৰিপাকাব্যাকতা খন্ধা কটত্তারূপানং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. খন্ধা ৰত্থুস্স, ৰত্থু খন্ধানং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৰুত্তং. পুরেজাতং পন চক্খুন্দ্রিযাদিৰত্থুৰসেনেৰ ৰেদিতব্বং. যথাহ – পুরেজাতং চক্খাযতনং চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স…পে… কাযাযতনং কাযৰিঞ্ঞাণস্স ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. ৰত্থু ৰিপাকাব্যাকতানং কিরিযাব্যাকতানং খন্ধানং ৰত্থু কুসলানং খন্ধানং, ৰত্থু অকুসলানং খন্ধানং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযোতি.
পচ্চুপ্পন্নলক্খণেন অত্থিভাৰেন তাদিসস্সেৰ ধম্মস্স উপত্থম্ভকট্ঠেন উপকারকো ধম্মো অত্থিপচ্চযো. তস্স অরূপক্খন্ধমহাভূতনামরূপচিত্তচেতসিকমহাভূতাযতনৰত্থুৰসেন সত্তধা মাতিকা নিক্খিত্তা. যথাহ – চত্তারো খন্ধা অরূপিনো অঞ্ঞমঞ্ঞং অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো; চত্তারো মহাভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং, ওক্কন্তিক্খণে নামরূপং অঞ্ঞমঞ্ঞং, চিত্তচেতসিকা ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানানং রূপানং মহাভূতা উপাদারূপানং, চক্খাযতনং চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… কাযাযতনং…পে… রূপাযতনং…পে… ফোট্ঠব্বাযতনং কাযৰিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো. রূপাযতনং…পে… ফোট্ঠব্বাযতনং মনোধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো. যং রূপং নিস্সায মনোধাতু চ মনোৰিঞ্ঞাণধাতু চ ৰত্তন্তি, তং রূপং মনোধাতুযা চ মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা চ তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং অত্থিপচ্চযেন পচ্চযোতি. পঞ্হাৰারে পন সহজাতং, পুরেজাতং, পচ্ছাজাতং, আহারং, ইন্দ্রিযন্তিপি নিক্খিপিত্ৰা সহজাতে তাৰ ‘‘একো খন্ধো তিণ্ণং খন্ধানং চিত্তসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা নযেন নিদ্দেসো কতো. পুরেজাতে পুরেজাতানং চক্খাদীনং ৰসেন নিদ্দেসো কতো. পচ্ছাজাতে পুরেজাতস্স ইমস্স কাযস্স পচ্ছাজাতানং চিত্তচেতসিকানং পচ্চযৰসেন নিদ্দেসো কতো. আহারিন্দ্রিযেসু পন ‘‘কবল়ীকারো আহারো ইমস্স কাযস্স অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো. রূপজীৰিতিন্দ্রিযং কটত্তারূপানং অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৰং নিদ্দেসো কতোতি.
অত্তনো অনন্তরং উপ্পজ্জমানানং অরূপধম্মানং পৰত্তিওকাসস্স দানেন উপকারকা সমনন্তরনিরুদ্ধা অরূপধম্মা নত্থিপচ্চযো. যথাহ – সমনন্তরনিরুদ্ধা চিত্তচেতসিকা ধম্মা পটুপ্পন্নানং চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং নত্থিপচ্চযেন পচ্চযোতি.
তে এৰ ৰিগতভাৰেন উপকারকত্তা ৰিগতপচ্চযো. যথাহ – সমনন্তরৰিগতা চিত্তচেতসিকা ধম্মা পটুপ্পন্নানং চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং ৰিগতপচ্চযেন পচ্চযোতি.
অত্থিপচ্চযধম্মা এৰ অৰিগতভাৰেন উপকারকত্তা অৰিগতপচ্চযোতি ৰেদিতব্বা. দেসনাৰিলাসেন পন তথা ৰিনেতব্বৰেনেয্যৰসেন ৰা অযং দুকো ৰুত্তো; সহেতুকদুকং ৰত্ৰাপি হেতুসম্পযুত্তদুকো ৰিযাতি.
ইমেসু পন চতুৰীসতিযা পচ্চযেসু অসম্মোহত্থং –
ধম্মতো কালতো চেৰ, নানপ্পকারভেদতো;
পচ্চযুপ্পন্নতো চেৰ, ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
তত্থ ধম্মতোতি – ইমেসু হি পচ্চযেসু হেতুপচ্চযো তাৰ নামরূপধম্মেসু নামধম্মেকদেসো. আরম্মণপচ্চযো সদ্ধিং পঞ্ঞত্তিযা চ অভাৰেন সব্বেপি নামরূপধম্মা. অধিপতিপচ্চযে সহজাতাধিপতি নামধম্মেকদেসো, তথা কম্মঝানমগ্গপচ্চযা. আরম্মণাধিপতি সব্বেপি গরুকাতব্বা আরম্মণধম্মা. অনন্তরসমনন্তরপচ্ছাজাতআসেৰনৰিপাকসম্পযুত্তনত্থিৰিগতপচ্চযা নামধম্মাৰ. নিব্বানস্স অসঙ্গহিতত্তা নামধম্মেকদেসোতিপি ৰত্তুং ৰট্টতি. পুরেজাতপচ্চযো রূপেকদেসো. সেসা যথালাভৰসেন নামরূপধম্মাতি এৰং তাৰেত্থ ধম্মতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
কালতোতি –
পচ্চুপ্পন্নাৰ হোন্তেত্থ, পচ্চযা দস পঞ্চ চ;
অতীতা এৰ পঞ্চেকো, তে কালে দ্ৰেপি নিস্সিতো;
তযো তিকালিকা চেৰ, ৰিমুত্তা চাপি কালতোতি.
এতেসু হি হেতুপচ্চযো সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযপুরেজাতপচ্ছাজাতৰিপাকআহারইন্দ্রিযঝানমগ্গসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতপচ্চযোতি ইমে পন্নরস পচ্চযা পচ্চুপ্পন্নধম্মাৰ হোন্তি. অনন্তরপচ্চযো সমনন্তরআসেৰননত্থিৰিগতপচ্চযোতি ইমে পঞ্চ অতীতাযেৰ হোন্তি. একো পন কম্মপচ্চযো, সো পচ্চুপ্পন্নাতীতে দ্ৰেপি কালে নিস্সিতো হোতি. সেসা আরম্মণপচ্চযো অধিপতিপচ্চযো উপনিস্সযপচ্চযোতি ইমে তযো পচ্চযা তেকালিকাপি হোন্তি, পঞ্ঞত্তিযা সদ্ধিং নিব্বানস্স সঙ্গহিতত্তা কালৰিমুত্তাপীতি. এৰমেত্থ কালতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
নানপ্পকারভেদতো পচ্চযুপ্পন্নতোতি ইমেসং পন দ্ৰিন্নং পদানং অত্থো নিদ্দেসৰারে আৰিভৰিস্সতীতি.
পচ্চযুদ্দেসৰণ্ণনা.
পচ্চযনিদ্দেসো
১. হেতুপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
১. ইদানি সব্বেপি তে পচ্চযে উদ্দিট্ঠপটিপাটিযা নিদ্দিসিত্ৰা দস্সেতুং হেতুপচ্চযোতি হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতিআদিমাহ. তত্থ হেতুপচ্চযোতি চতুৰীসতিযা পচ্চযেসু নিক্খিত্তপটিপাটিযা সব্বপঠমং ভাজেতব্বস্স পদুদ্ধারো. সেসপচ্চযেসুপি ইমিনাৰ নযেন পঠমং ভাজেতব্বপদং উদ্ধরিত্ৰা ৰিস্সজ্জনং কতন্তি ৰেদিতব্বং. অযং পনেত্থ সম্বন্ধো – যো পচ্চযুদ্দেসে হেতুপচ্চযোতি উদ্দিট্ঠো, সো নিদ্দেসতো ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৰং ৰেদিতব্বো. ইমিনা উপাযেন সব্বপচ্চযেসু ভাজেতব্বস্স পদস্স ৰিস্সজ্জনেন সদ্ধিং সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো.
ইদানি হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানন্তি এত্থ ‘‘হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি অৰত্ৰা ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি কস্মা ৰুত্তন্তি? পচ্চযস্স চেৰ পচ্চযুপ্পন্নানঞ্চ ৰৰত্থাপনতো. হেতুসম্পযুত্তকানন্তি হি ৰুত্তে হেতুনা সম্পযুত্তকানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি অত্থো ভৰেয্য. এৰং সন্তে অসুকো নাম ধম্মো হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি পচ্চযৰৰত্থানং ন পঞ্ঞাযেয্য. অথাপি হেতুনা সম্পযুত্তকানং হেতুসম্পযুত্তকানন্তি অত্থং অগ্গহেত্ৰাৰ যেসং কেসঞ্চি সম্পযুত্তকানং হেতূ হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি অত্থো ভৰেয্য, এৰং সন্তে হেতুনা ৰিপ্পযুত্তা চক্খুৰিঞ্ঞাণাদযোপি সম্পযুত্তকাযেৰ, হেতুনা সম্পযুত্তা কুসলাদযোপি. তত্থ অযং হেতু অসুকস্স নাম সম্পযুত্তকধম্মস্স পচ্চযোতি পচ্চযুপ্পন্নৰৰত্থানং ন পঞ্ঞাযেয্য. তস্মা পচ্চযঞ্চেৰ পচ্চযুপ্পন্নঞ্চ ৰৰত্থাপেন্তো ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি আহ. তস্সত্থো – হেতুসম্পযুত্তকানং কুসলাদিধম্মানং যো হেতু সম্পযুত্তকো, সো হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি. তত্রাপি ‘‘পচ্চযো’’তি অৰত্ৰা ‘‘হেতুপচ্চযেনা’’তি ৰচনং হেতুনো অঞ্ঞথা পচ্চযভাৰপটিসেধনত্থং. অযঞ্হি হেতু হেতুপচ্চযেনাপি পচ্চযো হোতি, সহজাতাদিপচ্চযেনাপি. তত্রাস্স য্ৰাযং সহজাতাদিপচ্চযৰসেন অঞ্ঞথাপি পচ্চযভাৰো, তস্স পটিসেধনত্থং হেতুপচ্চযেনাতি ৰুত্তং. এৰং সন্তেপি ‘‘তংসম্পযুত্তকান’’ন্তি অৰত্ৰা কস্মা ‘‘হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি ৰুত্তন্তি? নিদ্দিসিতব্বস্স অপাকটত্তা. তংসম্পযুত্তকানন্তি হি ৰুত্তে যেন তে তংসম্পযুত্তকা নাম হোন্তি, অযং নাম সোতি নিদ্দিসিতব্বো অপাকটো. তস্স অপাকটত্তা যেন সম্পযুত্তা তে তংসম্পযুত্তকাতি ৰুচ্চন্তি, তং সরূপতোৰ দস্সেতুং ‘‘হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি ৰুত্তং.
তংসমুট্ঠানানন্তি এত্থ পন নিদ্দিসিতব্বস্স পাকটত্তা তং-গহণং কতং. অযঞ্হেত্থ অত্থো – তে হেতূ চেৰ হেতুসম্পযুত্তকা চ ধম্মা সমুট্ঠানং এতেসন্তি তংসমুট্ঠানানি. তেসং তংসমুট্ঠানানং, হেতুতো চেৰ হেতুসম্পযুত্তধম্মেহি চ নিব্বত্তানন্তি অত্থো. ইমিনা চিত্তসমুট্ঠানরূপং গণ্হাতি. কিং পন তং চিত্ততো অঞ্ঞেনপি সমুট্ঠাতীতি? আম, সমুট্ঠাতি. সব্বেপি হি চিত্তচেতসিকা একতো হুত্ৰা রূপং সমুট্ঠাপেন্তি. লোকিযধম্মদেসনাযং পন চিত্তস্স অধিকভাৰতো তথাৰিধং রূপং চিত্তসমুট্ঠানন্তি ৰুচ্চতি. তেনেৰাহ চিত্তচেতসিকা ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানানং রূপানং সহজাতপচ্চযেন পচ্চযোতি.
যদি এৰং ইধাপি ‘‘তংসমুট্ঠানান’’ন্তি অৰত্ৰা চিত্তসমুট্ঠানানন্তি কস্মা ন ৰুত্তন্তি? অচিত্তসমুট্ঠানানম্পি সঙ্গণ্হনতো. পঞ্হাৰারস্মিঞ্হি ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৰিপাকাব্যাকতা হেতূ সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ রূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি আগতং’’. তস্স সঙ্গণ্হনত্থং ইধ চিত্তসমুট্ঠানানন্তি অৰত্ৰা তংসমুট্ঠানানন্তি ৰুত্তং. তস্সত্থো – চিত্তজরূপং অজনযমানাপি তে হেতূ হেতুসম্পযুত্তকা ধম্মা সহজাতাদিপচ্চযৰসেন সমুট্ঠানং এতেসন্তি তংসমুট্ঠানানি. তেসং তংসমুট্ঠানানং পৰত্তে চিত্তজানং পটিসন্ধিযঞ্চ কটত্তারূপানম্পি হেতূ হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি. ইমিনা উপাযেন অঞ্ঞেসুপি তংসমুট্ঠানানন্তি আগতট্ঠানেসু অত্থো ৰেদিতব্বো.
কস্মা পনাযং হেতু পটিসন্ধিযমেৰ কটত্তারূপানং হেতুপচ্চযো হোতি, ন পৰত্তেতি? পটিসন্ধিযং কম্মজরূপানং চিত্তপটিবদ্ধৰুত্তিতায. পটিসন্ধিযঞ্হি কম্মজরূপানং চিত্তপটিবদ্ধা পৰত্তি, চিত্তৰসেন উপ্পজ্জন্তি চেৰ তিট্ঠন্তি চ. তস্মিঞ্হি খণে চিত্তং চিত্তজরূপং জনেতুং ন সক্কোতি, তানিপি ৰিনা চিত্তেন উপ্পজ্জিতুং ৰা ঠাতুং ৰা ন সক্কোন্তি. তেনেৰাহ – ‘‘ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং, তস্মিং পতিট্ঠিতে ৰিঞ্ঞাণে নামরূপস্স অৰক্কন্তি হোতী’’তি (সং. নি. ২.৩৯). পৰত্তিযং পন তেসং চিত্তে ৰিজ্জমানেপি কম্মপটিবদ্ধাৰ পৰত্তি, ন চিত্তপটিবদ্ধা. অৰিজ্জমানে চাপি চিত্তে নিরোধসমাপন্নানং উপ্পজ্জন্তিযেৰ.
কস্মা পন পটিসন্ধিক্খণে চিত্তং চিত্তজরূপং জনেতুং ন সক্কোতীতি? কম্মৰেগক্খিত্ততায চেৰ অপ্পতিট্ঠিতৰত্থুতায চ দুব্বলত্তা. তঞ্হি তদা কম্মৰেগক্খিত্তং অপুরেজাতৰত্থুকত্তা চ অপ্পতিট্ঠিতৰত্থুকন্তি দুব্বলং হোতি. তস্মা পপাতে পতিতমত্তো পুরিসো কিঞ্চি সিপ্পং কাতুং ৰিয রূপং জনেতুং ন সক্কোতি; কম্মজরূপমেৰ পনস্স চিত্তসমুট্ঠানরূপট্ঠানে তিট্ঠতি. তঞ্চ কম্মজরূপস্সেৰ বীজট্ঠানে তিট্ঠতি. কম্মং পনস্স খেত্তসদিসং, কিলেসা আপসদিসা. তস্মা সন্তেপি খেত্তে আপে চ পঠমুপ্পত্তিযং বীজানুভাৰেন রুক্খুপ্পত্তি ৰিয পটিসন্ধিক্খণে চিত্তানুভাৰেন রূপকাযস্স উপ্পত্তি. বীজে পন ৰিগতেপি পথৰীআপানুভাৰেন রুক্খস্স উপরূপরি পৰত্তি ৰিয; ৰিনা চিত্তেন কম্মতোৰ কটত্তারূপানং পৰত্তি হোতীতি ৰেদিতব্বা. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘কম্মং খেত্তং ৰিঞ্ঞাণং বীজং তণ্হা স্নেহো’’তি (অ. নি. ৩.৭৭).
অযঞ্চ পনত্থো ওকাসৰসেনেৰ গহেতব্বো. তযো হি ওকাসা – নামোকাসো, রূপোকাসো, নামরূপোকাসোতি. তত্থ অরূপভৰো নামোকাসো নাম. তত্র হি হদযৰত্থুমত্তম্পি রূপপচ্চযং ৰিনা অরূপধম্মাৰ উপ্পজ্জন্তি. অসঞ্ঞভৰো রূপোকাসো নাম. তত্র হি পটিসন্ধিচিত্তমত্তম্পি অরূপপচ্চযং ৰিনা রূপধম্মাৰ উপ্পজ্জন্তি. পঞ্চৰোকারভৰো নামরূপোকাসো নাম. তত্র হি ৰত্থুরূপমত্তম্পি ৰিনা পটিসন্ধিযং অরূপধম্মা, পটিসন্ধিচিত্তঞ্চ ৰিনা কম্মজাপি রূপধম্মা নুপ্পজ্জন্তি. যুগনদ্ধাৰ রূপারূপানং উপ্পত্তি. যথা হি সস্সামিকে সরাজকে গেহে সদ্ৰারপালকে রাজাণত্তিং ৰিনা পঠমপ্পৰেসো নাম নত্থি, অপরভাগে পন ৰিনাপি আণত্তিং পুরিমাণত্তিআনুভাৰেনেৰ হোতি, এৰমেৰ পঞ্চৰোকারে পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণরাজস্স সহজাতাদিপচ্চযতং ৰিনা রূপস্স পটিসন্ধিৰসেন পঠমুপ্পত্তি নাম নত্থি. অপরভাগে পন ৰিনাপি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স সহজাতাদিপচ্চযানুভাৰং পুরিমানুভাৰৰসেন লদ্ধপ্পৰেসস্স কম্মতো পৰত্তি হোতি. অসঞ্ঞভৰো পন যস্মা অরূপোকাসো ন হোতি, তস্মা তত্থ ৰিনাৰ অরূপপচ্চযা অসঞ্ঞোকাসত্তা রূপং পৰত্ততি, অস্সামিকে সুঞ্ঞগেহে অত্তনো গেহে চ পুরিসস্স পৰেসো ৰিয. অরূপভৰোপি যস্মা রূপোকাসো ন হোতি, তস্মা তত্থ ৰিনাৰ রূপপচ্চযা অঞ্ঞোকাসত্তা অরূপধম্মা পৰত্তন্তি. পঞ্চৰোকারভৰো পন রূপারূপোকাসোতি নত্থেত্থ অরূপপচ্চযং ৰিনা পটিসন্ধিক্খণে রূপানং উপ্পত্তীতি. ইতি অযং হেতু পটিসন্ধিযমেৰ কটত্তারূপানং পচ্চযো হোতি, ন পৰত্তেতি.
ননু ‘‘হেতূ সহজাতানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি ৰুত্তে সব্বোপি অযমত্থো গহিতো হোতি, অথ কস্মা ‘‘হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ রূপান’’ন্তি ইদং গহিতন্তি? পৰত্তিযং কটত্তারূপাদীনং পচ্চযভাৰপটিবাহনতো. এৰঞ্হি সতি যানি পৰত্তিযং হেতুনা সহ একক্খণে কটত্তারূপানি চেৰ উতুআহারসমুট্ঠানানি চ জাযন্তি, তেসম্পি হেতূ হেতুপচ্চযোতি আপজ্জেয্য, ন চ সো তেসং পচ্চযো. তস্মা তেসং পচ্চযভাৰস্স পটিবাহনত্থমেতং গহিতন্তি ৰেদিতব্বং.
ইদানি ‘‘নানপ্পকারভেদতো পচ্চযুপ্পন্নতো’’তি ইমেসং পদানং ৰসেনেত্থ ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো. তেসু নানপ্পকারভেদতোতি অযঞ্হি হেতু নাম জাতিতো কুসলাকুসলৰিপাককিরিযভেদতো চতুব্বিধো. তত্থ কুসলহেতু ভূমন্তরতো কামাৰচরাদিভেদেন চতুব্বিধো, অকুসলহেতু কামাৰচরোৰ ৰিপাকহেতু কামাৰচরাদিভেদেন চতুব্বিধো, কিরিযহেতু কামাৰচরো রূপাৰচরো অরূপাৰচরোতি তিৰিধো. তত্থ কামাৰচরকুসলহেতু নামতো অলোভাদিৰসেন তিৰিধো. রূপাৰচরাদিকুসলহেতূসুপি এসেৰ নযো. অকুসলহেতু লোভাদিৰসেন তিৰিধো. ৰিপাককিরিযহেতূ পন অলোভাদিৰসেন তযো তযো হোন্তি. তংতংচিত্তসম্পযোগৰসেন পন তেসং তেসং হেতূনং নানপ্পকারভেদোযেৰাতি এৰং তাৰেত্থ নানপ্পকারভেদতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
পচ্চযুপ্পন্নতোতি ইমিনা পচ্চযেন ইমে ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, ইমেসং নাম ধম্মানং অযং পচ্চযোতি এৰম্পি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযোতি অত্থো. তত্থ ইমস্মিং তাৰ হেতুপচ্চযে কামাৰচরকুসলহেতু কামভৰরূপভৰেসু অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপানঞ্চ হেতুপচ্চযো হোতি, অরূপভৰে সম্পযুত্তধম্মানংযেৰ. রূপাৰচরকুসলহেতু কামভৰরূপভৰেসুযেৰ সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপানঞ্চ হেতুপচ্চযো. অরূপাৰচরকুসলহেতু কামাৰচরকুসলহেতুসদিসোৰ. তথা অপরিযাপন্নকুসলহেতু, তথা অকুসলহেতু. কামাৰচরৰিপাকহেতু পন কামভৰস্মিংযেৰ অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানং, পটিসন্ধিযং কটত্তারূপানং, পৰত্তে চিত্তসমুট্ঠানরূপানঞ্চ হেতুপচ্চযো. রূপাৰচরৰিপাকহেতু রূপভৰে ৰুত্তপ্পকারানঞ্ঞেৰ হেতুপচ্চযো. অরূপাৰচরৰিপাকহেতু অরূপভৰে সম্পযুত্তকানঞ্ঞেৰ হেতুপচ্চযো. অপরিযাপন্নৰিপাকহেতু কামভৰরূপভৰেসু সম্পযুত্তকানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপানঞ্চ অরূপভৰে অরূপধম্মানঞ্ঞেৰ হেতুপচ্চযো. কিরিযহেতূসু পন তেভূমকেসুপি কুসলহেতুসদিসোৰ পচ্চযোতি. এৰমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযোতি.
হেতুপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা.
২. আরম্মণপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
২. আরম্মণপচ্চযনিদ্দেসে রূপাযতনন্তি রূপসঙ্খাতং আযতনং. সেসেসুপি এসেৰ নযো. চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণসঙ্খাতায ধাতুযা. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. তংসম্পযুত্তকানন্তি তায চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা সম্পযুত্তকানং তিণ্ণং খন্ধানং, সব্বেসম্পি চক্খুপসাদৰত্থুকানং চতুন্নং খন্ধানং রূপাযতনং আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযোতি অত্থো. ইতো পরেসুপি এসেৰ নযো. মনোধাতুযাতি সসম্পযুত্তধম্মায তিৰিধাযপি মনোধাতুযা রূপাযতনাদীনি পঞ্চ আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, নো চ খো একক্খণে. সব্বে ধম্মাতি এতানি চ রূপাযতনাদীনি পঞ্চ অৰসেসা চ সব্বেপি ঞেয্যধম্মা ইমা ছ ধাতুযো ঠপেত্ৰা সেসায সসম্পযুত্তধম্মায মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযোতি অত্থো. যং যং ধম্মং আরব্ভাতি ইমিনা যে এতে এতাসং সত্তন্নং ৰিঞ্ঞাণধাতূনং আরম্মণধম্মা ৰুত্তা, তে তাসং ধাতূনং আরম্মণং কত্ৰা উপ্পজ্জনক্খণেযেৰ আরম্মণপচ্চযো হোন্তীতি দীপেতি. এৰং হোন্তাপি চ ন একতো হোন্তি, যং যং আরব্ভ যে যে উপ্পজ্জন্তি, তেসং তেসং তে তে ৰিসুং ৰিসুং আরম্মণপচ্চযো হোন্তীতিপি দীপেতি. উপ্পজ্জন্তীতি ইদং যথা নজ্জো সন্দন্তি, পব্বতা তিট্ঠন্তীতি সব্বকালসঙ্গহৰসেন, এৰং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তেন যেপি আরব্ভ যে উপ্পজ্জিংসু, যেপি উপ্পজ্জিস্সন্তি, তে সব্বে আরম্মণপচ্চযেনেৰ উপ্পজ্জিংসু চ উপ্পজ্জিস্সন্তি চাতি সিদ্ধং হোতি. চিত্তচেতসিকা ধম্মাতি ইদং ‘‘যে যে ধম্মা’’তি ৰুত্তানং সরূপতো নিদস্সনং. তে তে ধম্মাতি তে তে আরম্মণধম্মা. তেসং তেসন্তি তেসং তেসং চিত্তচেতসিকধম্মানং. অযং তাৰেত্থ পাল়িৰণ্ণনা.
ইদং পন আরম্মণং নাম রূপারম্মণং সদ্দগন্ধরসফোট্ঠব্বধম্মারম্মণন্তি কোট্ঠাসতো ছব্বিধং হোতি. তত্থ ঠপেত্ৰা পঞ্ঞত্তিং অৰসেসং ভূমিতো কামাৰচরং…পে… অপরিযাপন্নন্তি চতুব্বিধং হোতি. তত্থ কামাৰচরং কুসলাকুসলৰিপাককিরিযরূপভেদতো পঞ্চৰিধং; রূপাৰচরং কুসলৰিপাককিরিযতো তিৰিধং, তথা অরূপাৰচরং, অপরিযাপন্নং কুসলৰিপাকনিব্বানৰসেন তিৰিধং হোতি. সব্বমেৰ ৰা এতং কুসলাকুসলৰিপাককিরিযরূপনিব্বানপঞ্ঞত্তিভেদতো সত্তৰিধং হোতি. তত্থ কুসলং ভূমিভেদতো চতুব্বিধং হোতি, অকুসলং কামাৰচরমেৰ, ৰিপাকং চতুভূমকং, কিরিযং তিভূমকং, রূপং একভূমকং কামাৰচরমেৰ, নিব্বানম্পি একভূমকং অপরিযাপন্নমেৰ, পঞ্ঞত্তি ভূমিৰিনিমুত্তাতি এৰমেত্থ নানপ্পকারভেদতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
এৰং ভিন্নে পনেতস্মিং আরম্মণে কামাৰচরকুসলারম্মণং কামাৰচরকুসলস্স, রূপাৰচরকুসলস্স, অকুসলস্স, কামাৰচরৰিপাকস্স, কামাৰচরকিরিযস্স, রূপাৰচরকিরিযস্স চাতি ইমেসং ছন্নং রাসীনং আরম্মণপচ্চযো হোতি. রূপাৰচরকুসলারম্মণং তেসু ছসু রাসীসু কামাৰচরৰিপাকৰজ্জানং পঞ্চন্নং রাসীনং আরম্মণপচ্চযো হোতি. অরূপাৰচরকুসলারম্মণং কামাৰচরকুসলস্স, রূপাৰচরকুসলস্স, অরূপাৰচরকুসলস্স, অকুসলস্স, অরূপাৰরচরৰিপাকস্স, কামাৰচরকিরিযস্স, রূপাৰচরকিরিযস্স, অরূপাৰচরকিরিযস্স চাতি ইমেসং অট্ঠন্নং রাসীনং আরম্মণপচ্চযো হোতি. অপরিযাপন্নকুসলারম্মণং কামাৰচররূপাৰচরতো কুসলকিরিযানমেৰ আরম্মণপচ্চযো হোতি. অকুসলারম্মণং কামাৰচররূপাৰচরকুসলস্স, অকুসলস্স, কামাৰচরৰিপাকস্স, কামাৰচররূপাৰচরকিরিযস্স চাতি ইমেসং ছন্নং রাসীনং আরম্মণপচ্চযো হোতি.
কামাৰচরৰিপাকারম্মণং কামাৰচররূপাৰচরকুসলস্স, অকুসলস্স, কামাৰচরৰিপাকস্স, কামাৰচররূপাৰচরকিরিযস্স চাতি ইমেসং ছন্নং রাসীনং আরম্মণপচ্চযো হোতি. রূপাৰচরৰিপাকারম্মণং কামাৰচররূপাৰচরকুসলস্স, অকুসলস্স, কামাৰচররূপাৰচরকিরিযস্স চাতি ইমেসং পঞ্চন্নং রাসীনং আরম্মণপচ্চযো হোতি. অরূপাৰচরৰিপাকারম্মণম্পি ইমেসংযেৰ পঞ্চন্নং রাসীনং আরম্মণপচ্চযো হোতি. অপরিযাপন্নৰিপাকারম্মণং কামাৰচররূপাৰচরকুসলকিরিযানঞ্ঞেৰ আরম্মণপচ্চযো হোতি.
কামাৰচরকিরিযারম্মণং কামাৰচররূপাৰচরকুসলস্স, অকুসলস্স, কামাৰচরৰিপাকস্স, কামাৰচররূপাৰচরকিরিযস্স চাতি ইমেসং ছন্নং রাসীনং আরম্মণপচ্চযো হোতি. রূপাৰচরকিরিযারম্মণং ইমেসু ছসু রাসীসু কামাৰচরৰিপাকৰজ্জানং পঞ্চন্নং রাসীনং আরম্মণপচ্চযো হোতি. অরূপাৰচরকিরিযারম্মণং তেসং পঞ্চন্নং অরূপাৰচরকিরিযস্স চাতি ইমেসং ছন্নং রাসীনং আরম্মণপচ্চযো হোতি. চতুসমুট্ঠানং রূপক্খন্ধসঙ্খাতং রূপারম্মণং কামাৰচররূপাৰচরকুসলস্স অকুসলস্স কামাৰচরৰিপাকস্স কামাৰচররূপাৰচরকিরিযস্স চাতি ইমেসং ছন্নং রাসীনং আরম্মণপচ্চযো হোতি. নিব্বানারম্মণং কামাৰচররূপাৰচরকুসলস্স, অপরিযাপন্নতো কুসলৰিপাকস্স, কামাৰচররূপাৰচরকিরিযস্স চাতি ইমেসং ছন্নং রাসীনং আরম্মণপচ্চযো হোতি. রূপাৰচরকুসলকিরিযানং কেচি নিচ্ছন্তি, তং যুত্তিতো উপধারেতব্বং. নানপ্পকারকং পন পঞ্ঞত্তিআরম্মণং তেভূমককুসলস্স, অকুসলস্স, রূপাৰচরৰিপাকস্স, অরূপাৰচরৰিপাকস্স, তেভূমককিরিযস্স চাতি ইমেসং নৰন্নং রাসীনং আরম্মণপচ্চযো হোতি. তত্থ যং যং আরম্মণং যেসং যেসং পচ্চযো, তে তে তংতংপচ্চযুপ্পন্না নাম হোন্তীতি এৰমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযোতি.
আরম্মণপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা.
৩. অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
৩. অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসে ছন্দাধিপতীতি ছন্দসঙ্খাতো অধিপতি. ছন্দং ধুরং কত্ৰা ছন্দং জেট্ঠকং কত্ৰা চিত্তুপ্পত্তিকালে উপ্পন্নস্স কত্তুকম্যতাছন্দস্সেতং নামং. সেসেসুপি এসেৰ নযো. কস্মা পন যথা হেতুপচ্চযনিদ্দেসে হেতূ হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি ৰুত্তং, এৰমিধ ‘‘অধিপতী অধিপতিসম্পযুত্তকানন্তি অৰত্ৰা ‘‘ছন্দাধিপতি ছন্দসম্পযুত্তকান’’ন্তিআদিনা নযেন দেসনা কতাতি? একক্খণে অভাৰতো. পুরিমনযস্মিঞ্হি দ্ৰে তযো হেতূ একক্খণেপি হেতুপচ্চযো হোন্তি মূলট্ঠেন. উপকারকভাৰস্স অৰিজহনতো. অধিপতি পন জেট্ঠকট্ঠেন উপকারকো, ন চ একক্খণে বহূ জেট্ঠকা নাম হোন্তি. তস্মা একতো উপ্পন্নানম্পি নেসং একক্খণে অধিপতিপচ্চযভাৰো নত্থি. তস্স অধিপতিপচ্চযভাৰস্স একক্খণে অভাৰতো ইধ এৰং দেসনা কতাতি.
এৰং সহজাতাধিপতিং দস্সেত্ৰা ইদানি আরম্মণাধিপতিং দস্সেতুং যং যং ধম্মং গরুং কত্ৰাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ যং যং ধম্মন্তি যং যং আরম্মণধম্মং. গরুং কত্ৰাতি গরুকারচিত্তীকারৰসেন ৰা অস্সাদৰসেন ৰা গরুং ভারিযং লদ্ধব্বং অৰিজহিতব্বং অনৰঞ্ঞাতং কত্ৰা. তে তে ধম্মাতি তে তে গরুকাতব্বধম্মা. তেসং তেসন্তি তেসং তেসং গরুকারকধম্মানং. অধিপতিপচ্চযেনাতি আরম্মণাধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো হোতীতি অযং তাৰেত্থ পাল়িৰণ্ণনা.
অযং পন অধিপতি নাম সহজাতারম্মণৰসেন দুৰিধো. তত্থ সহজাতো ছন্দাদিৰসেন চতুব্বিধো. তেসু একেকো কামাৰচরাদিৰসেন ভূমিতো চতুব্বিধো. তত্থ কামাৰচরো কুসলাকুসলকিরিযৰসেন তিৰিধো. অকুসলং পত্ৰা পনেত্থ ৰীমংসাধিপতি ন লব্ভতি. রূপারূপাৰচরো কুসলকিরিযৰসেন দুৰিধো, অপরিযাপন্নো কুসলৰিপাকৰসেন দুৰিধো. আরম্মণাধিপতি পন জাতিভেদতো কুসলাকুসলৰিপাককিরিযরূপনিব্বানানং ৰসেন ছব্বিধোতি এৰমেত্থ নানপ্পকারভেদতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
এৰং ভিন্নে পনেত্থ সহজাতাধিপতিম্হি তাৰ কামাৰচরকুসলকিরিযসঙ্খাতো অধিপতি দুহেতুকতিহেতুকেসু চিত্তুপ্পাদেসু ছন্দাদীনং অঞ্ঞতরং জেট্ঠকং কত্ৰা উপ্পত্তিকালে অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চ অধিপতিপচ্চযো হোতি. রূপাৰচরকুসলকিরিযসঙ্খাতেপি এসেৰ নযো. অযং পন একন্তেনেৰ লব্ভতি. ন হি তে ধম্মা সহজাতাধিপতিং ৰিনা উপ্পজ্জন্তি. অরূপাৰচরকুসলকিরিযসঙ্খাতো পন পঞ্চৰোকারে রূপাৰচরঅধিপতিসদিসোৰ চতুৰোকারে পন সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৰ অধিপতিপচ্চযো হোতি. তথা তত্থুপ্পন্নো সব্বোপি কামাৰচরাধিপতি. অপরিযাপন্নো কুসলতোপি ৰিপাকতোপি পঞ্চৰোকারে একন্তেনেৰ সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপানঞ্চ অধিপতিপচ্চযো হোতি, চতুৰোকারে অরূপধম্মানঞ্ঞেৰ. অকুসলো কামভৰে মিচ্ছত্তনিযতচিত্তেসু একন্তেনেৰ সম্পযুত্তকানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপানঞ্চ অধিপতিপচ্চযো হোতি. অনিযতো কামভৰরূপভৰেসু অত্তনো অধিপতিকালে তেসঞ্ঞেৰ. অরূপভৰে অরূপধম্মানঞ্ঞেৰ অধিপতিপচ্চযো হোতি. অযং তাৰ সহজাতাধিপতিম্হি নযো.
আরম্মণাধিপতিম্হি পন কামাৰচরকুসলো আরম্মণাধিপতি কামাৰচরকুসলস্স লোভসহগতাকুসলস্সাতি ইমেসং দ্ৰিন্নং রাসীনং আরম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতি. রূপাৰচরারূপাৰচরেপি কুসলারম্মণাধিপতিম্হি এসেৰ নযো. অপরিযাপন্নকুসলো পন আরম্মণাধিপতি কামাৰচরতো ঞাণসম্পযুত্তকুসলস্স চেৰ ঞাণসম্পযুত্তকিরিযস্স চ আরম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতি. অকুসলো পন আরম্মণাধিপতি নাম লোভসহগতচিত্তুপ্পাদো ৰুচ্চতি. সো লোভসহগতাকুসলস্সেৰ আরম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতি. কামাৰচরো পন ৰিপাকারম্মণাধিপতি লোভসহগতাকুসলস্সেৰ আরম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতি. তথা রূপাৰচরারূপাৰচরৰিপাকারম্মণাধিপতি. লোকুত্তরো পন ৰিপাকারম্মণাধিপতি কামাৰচরতো ঞাণসম্পযুত্তকুসলকিরিযানঞ্ঞেৰ আরম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতি. কামাৰচরাদিভেদতো পন তিৰিধোপি কিরিযারম্মণাধিপতি লোভসহগতাকুসলস্সেৰ আরম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতি. চতুসমুট্ঠানিকরূপসঙ্খাতো রূপক্খন্ধো আরম্মণাধিপতি লোভসহগতাকুসলস্সেৰ আরম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতি. নিব্বানং কামাৰচরতো ঞাণসম্পযুত্তকুসলস্স ঞাণসম্পযুত্তকিরিযস্স লোকুত্তরকুসলস্স লোকুত্তরৰিপাকস্স চাতি ইমেসং চতুন্নং রাসীনং আরম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতীতি এৰমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযোতি.
অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা.
৪. অনন্তরপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
৪. অনন্তরপচ্চযনিদ্দেসে মনোধাতুযাতি ৰিপাকমনোধাতুযা. মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযাতি সন্তীরণকিচ্চায অহেতুকৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা. ততো পরং পন ৰোট্ঠব্বনজৰনতদারম্মণভৰঙ্গকিচ্চা মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযো ৰত্তব্বা সিযুং, তা অৰুত্তাপি ইমিনাৰ নযেন ৰেদিতব্বাতি নযং দস্সেত্ৰা দেসনা সঙ্খিত্তা. ‘‘পুরিমা পুরিমা কুসলা ধম্মা’’তিআদিকে চ ছট্ঠনযে তা সঙ্গহিতাতিপি ইধ ন ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. তত্থ পুরিমা পুরিমাতি ছসু দ্ৰারেসুপি অনন্তরাতীতা কুসলজৰনধম্মা দট্ঠব্বা. পচ্ছিমানং পচ্ছিমানন্তি অনন্তরউপ্পজ্জমানানঞ্ঞেৰ. কুসলানন্তি সদিসকুসলানং. অব্যাকতানন্তি ইদং পন কুসলানন্তরং তদারম্মণভৰঙ্গফলসমাপত্তিৰসেন ৰুত্তং. অকুসলমূলকে অব্যাকতানন্তি তদারম্মণভৰঙ্গসঙ্খাতানঞ্ঞেৰ. অব্যাকতমূলকে অব্যাকতানন্তি আৰজ্জনজৰনৰসেন ৰা ভৰঙ্গৰসেন ৰা পৰত্তানং কিরিযৰিপাকাব্যাকতানং কিরিযমনোধাতুতো পট্ঠায পন যাৰ ৰোট্ঠব্বনকিচ্চা মনোৰিঞ্ঞাণধাতু, তাৰ পৰত্তেসু ৰীথিচিত্তেসুপি অযং নযো লব্ভতেৰ. কুসলানন্তি পঞ্চদ্ৰারে ৰোট্ঠব্বনানন্তরানং মনোদ্ৰারে আৰজ্জনান্তরানং পঠমজৰনকুসলানং. অকুসলানন্তি পদেপি এসেৰ নযো. যেসং যেসন্তি ইদং সব্বেসম্পি অনন্তরপচ্চযধম্মানং. সঙ্খেপলক্খণন্তি অযং তাৰেত্থ পাল়িৰণ্ণনা.
অযং পন অনন্তরপচ্চযো নাম ঠপেত্ৰা নিব্বানং চতুভূমকো অরূপধম্মরাসিযেৰাতি ৰেদিতব্বো. সো জাতিৰসেন কুসলাকুসলৰিপাককিরিযতো চতুধা ভিজ্জতি. তত্থ কুসলো কামাৰচরাদিভেদতো চতুব্বিধো হোতি, অকুসলো কামাৰচরোৰ ৰিপাকো চতুভূমকো, কিরিযানন্তরপচ্চযো পন তে ভূমকোতি এৰমেত্থ নানপ্পকারভেদতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
এৰং ভিন্নে পনেত্থ কামাৰচরকুসলো অত্তনা সদিসস্সেৰ কামাৰচরকুসলস্স অনন্তরপচ্চযো হোতি. ঞাণসম্পযুত্তকামাৰচরকুসলো পন রূপাৰচরকুসলস্স অরূপাৰচরকুসলস্স লোকুত্তরকুসলস্সাতি ইমেসং তিণ্ণং রাসীনং অনন্তরপচ্চযো হোতি. কামাৰচরকুসলো চ কামাৰচরৰিপাকস্স, রূপাৰচরারূপাৰচরৰিপাকস্স, ঞাণসম্পযুত্তো লোকুত্তরৰিপাকস্সাপীতি ইমেসং চতুন্নং রাসীনং অনন্তরপচ্চযো হোতি. রূপাৰচরকুসলো রূপাৰচরকুসলস্স, ঞাণসম্পযুত্তকামাৰচরৰিপাকস্স, রূপাৰচরৰিপাকস্সাতি ইমেসং তিণ্ণং রাসীনং অনন্তরপচ্চযো হোতি. অরূপাৰচরকুসলো তেসং দ্ৰিন্নং ৰিপাকানং অত্তনো কুসলস্স ৰিপাকস্স চাতি অৰিসেসেন চতুন্নং রাসীনং অনন্তরপচ্চযো হোতি. ৰিসেসেন পনেত্থ নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকুসলো অনাগামিফলসঙ্খাতস্স লোকুত্তরৰিপাকস্সপি অনন্তরপচ্চযো হোতি. লোকুত্তরকুসলো লোকুত্তরৰিপাকস্সেৰ অনন্তরপচ্চযো হোতি. অকুসলো অৰিসেসেন অকুসলস্স চেৰ কুসলাকুসলৰিপাকস্স চ. ৰিসেসেন পনেত্থ সুখমজ্ঝত্তৰেদনাসম্পযুত্তো অকুসলো রূপাৰচরারূপাৰচরৰিপাকস্সাপীতি ইমেসং চতুন্নং রাসীনং অনন্তরপচ্চযো হোতি.
কামাৰচরৰিপাকস্স ঞাণসম্পযুত্তো ৰা ঞাণৰিপ্পযুত্তো ৰা ৰিপাকো কামাৰচরকিরিযাৰজ্জনস্স, ঞাণসম্পযুত্তৰিপাকো পনেত্থ পটিসন্ধিৰসেন উপ্পজ্জমানস্স রূপাৰচরারূপাৰচরৰিপাকস্সাপীতি ইমেসং চতুন্নং রাসীনং অনন্তরপচ্চযো হোতি. রূপাৰচরৰিপাকো সহেতুককামাৰচরৰিপাকস্স রূপাৰচরারূপাৰচরৰিপাকস্স কামাৰচরকিরিযাৰজ্জনস্সাতি ইমেসং চতুন্নং রাসীনং অনন্তরপচ্চযো হোতি. অরূপাৰচরৰিপাকো তিহেতুককামাৰচরৰিপাকস্স অরূপাৰচরৰিপাকস্স কামাৰচরকিরিযাৰজ্জনস্সাতি তিণ্ণং রাসীনং অনন্তরপচ্চযো হোতি. লোকুত্তরৰিপাকো তিহেতুককামাৰচরৰিপাকস্স রূপাৰচরারূপাৰচরলোকুত্তরৰিপাকস্সাতি চতুন্নং রাসীনং অনন্তরপচ্চযো হোতি.
কামাৰচরকিরিযং কামাৰচরকুসলাকুসলস্স চতুভূমকৰিপাকস্স তেভূমককিরিযস্সাতি নৰন্নং রাসীনং অনন্তরপচ্চযো হোতি. রূপাৰচরকিরিযং তিহেতুককামাৰচরৰিপাকস্স রূপাৰচরৰিপাকস্স রূপাৰচরকিরিযস্সাতি তিণ্ণং রাসীনং অনন্তরপচ্চযো হোতি. অরূপাৰচরকিরিযং তিহেতুককামাৰচরৰিপাকস্স রূপাৰচরারূপাৰচরলোকুত্তরৰিপাকস্স অরূপাৰচরকিরিযস্সাতি পঞ্চন্নং রাসীনং অনন্তরপচ্চযো হোতীতি. এৰমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযোতি.
অনন্তরপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা.
৫. সমনন্তরপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
৫. সমনন্তরপচ্চযনিদ্দেসোপি ইমিনা সমানগতিকোৰ. ইমে পন দ্ৰে পচ্চযা মহাৰিত্থারা, তস্মা সব্বচিত্তুপ্পত্তিৰসেন তেসং উপপরিক্খিত্ৰা ৰিত্থারো গহেতব্বোতি.
সমনন্তরপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা.
৬. সহজাতপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
৬. সহজাতপচ্চযনিদ্দেসে অঞ্ঞমঞ্ঞন্তি অঞ্ঞো অঞ্ঞস্স. ইমিনা এতেসং ধম্মানং একক্খণে পচ্চযভাৰঞ্চেৰ পচ্চযুপ্পন্নভাৰঞ্চ দীপেতি. ওক্কন্তিক্খণেতি পঞ্চৰোকারভৰে পটিসন্ধিক্খণে. তস্মিঞ্হি খণে নামরূপং ওক্কন্তং ৰিয পক্খন্দন্তং ৰিয পরলোকতো ইমং লোকং আগন্ত্ৰা পৰিসন্তং ৰিয উপ্পজ্জতি, তস্মা সো খণো ‘‘ওক্কন্তিক্খণো’’তি ৰুচ্চতি. এত্থ চ রূপন্তি হদযৰত্থুমত্তমেৰ অধিপ্পেতং. তঞ্হি নামস্স, নামঞ্চ তস্স অঞ্ঞমঞ্ঞং সহজাতপচ্চযট্ঠং ফরতি. চিত্তচেতসিকাতি পৰত্তিযং চত্তারো খন্ধা. সহজাতপচ্চযেনাতি এত্থ চিত্তসমুট্ঠানরূপা চিত্তচেতসিকানং পচ্চযট্ঠং ন ফরন্তি, তস্মা ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞ’’ন্তি ন ৰুত্তং. তথা উপাদারূপা ভূতানং. রূপিনো ধম্মা অরূপীনং ধম্মানন্তি হদযৰত্থু চতুন্নং খন্ধানং. কিঞ্চি কালেতি কিস্মিঞ্চি কালে. সহজাতপচ্চযেনাতি পটিসন্ধিং সন্ধায ৰুত্তং. ন সহজাতপচ্চযেনাতি পৰত্তিং সন্ধায ৰুত্তং.
অযং পন ‘চত্তারো খন্ধা অরূপিনো অঞ্ঞমঞ্ঞং সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো’তি এৰং ছহি কোট্ঠাসেহি ঠিতো. তত্থ তযো কোট্ঠাসা অঞ্ঞমঞ্ঞৰসেন ৰুত্তা, তযো ন অঞ্ঞমঞ্ঞৰসেন. তত্থ পঠমকোট্ঠাসে অরূপমেৰ পচ্চযো চেৰ পচ্চযুপ্পন্নঞ্চ, দুতিযে রূপমেৰ, ততিযে নামরূপং, চতুত্থে পচ্চযো অরূপং, পচ্চযুপ্পন্নং রূপং; পঞ্চমে পচ্চযোপি পচ্চযুপ্পন্নম্পি রূপমেৰ; ছট্ঠে পচ্চযো রূপং, পচ্চযুপ্পন্নং অরূপন্তি অযং তাৰেত্থ পাল়িৰণ্ণনা.
অযং পন সহজাতপচ্চযো জাতিৰসেন কুসলো অকুসলো ৰিপাকো কিরিযং রূপন্তি পঞ্চধা ভিজ্জতি. তত্থ কুসলো ভূমিতো চতুব্বিধো হোতি, অকুসলো একৰিধোৰ ৰিপাকো চতুব্বিধো, কিরিযসঙ্খাতো তিৰিধো, রূপং একৰিধং কামাৰচরমেৰাতি এৰং তাৰেত্থ নানপ্পকারভেদতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
এৰং ভিন্নে পনেত্থ চতুভূমকম্পি কুসলং পঞ্চৰোকারভৰে অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চ সহজাতপচ্চযো হোতি, তথা অকুসলং. যং পনেত্থ অরূপে উপ্পজ্জতি, তং অরূপধম্মানংযেৰ সহজাতপচ্চযো হোতি.
কামাৰচররূপাৰচরৰিপাকং চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স চেৰ সম্পযুত্তধম্মানঞ্চ সহজাতপচ্চযো হোতি. যং পনেত্থ রূপং ন সমুট্ঠাপেতি, তং সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৰ. যং পটিসন্ধিযং উপ্পজ্জতি, তং কটত্তারূপানঞ্চাপি সহজাতপচ্চযো হোতি. অরূপাৰচরৰিপাকং সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৰ. লোকুত্তরৰিপাকং পঞ্চৰোকারে সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপানঞ্চ, চতুৰোকারে অরূপানঞ্ঞেৰ. কামাৰচরঅরূপাৰচরকিরিযা পঞ্চৰোকারে সম্পযুত্তকানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপানঞ্চ সহজাতপচ্চযো হোতি, চতুৰোকারে অরূপানঞ্ঞেৰ. রূপাৰচরকিরিযা সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপানঞ্চ একন্তেন সহজাতপচ্চযো হোতি.
চতুসমুট্ঠানিকস্স রূপস্স কম্মসমুট্ঠানরূপে একং মহাভূতং তিণ্ণং, তীণি একস্স, দ্ৰে দ্ৰিন্নং মহাভূতানং, মহাভূতা উপাদারূপস্স সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো. কামাৰচররূপাৰচরপটিসন্ধিক্খণে ৰত্থুরূপং ৰিপাকক্খন্ধানং সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো. উতুচিত্তাহারসমুট্ঠানেসু পন মহাভূতানি অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চেৰ উপাদারূপস্স চ সহজাতপচ্চযেন পচ্চযোতি এৰমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযোতি.
সহজাতপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা.
৭. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
৭. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযনিদ্দেসে সহজাতপচ্চযনিদ্দেসস্স পুরিমানং তিণ্ণং কোট্ঠাসানং ৰসেন পাল়ি আগতা. তস্সা তত্থ ৰুত্তসদিসাৰ ৰণ্ণনাতি পুন ন গহিতা. অযম্পি চ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো জাতিৰসেন কুসলো অকুসলো ৰিপাকো কিরিযং রূপন্তি পঞ্চধা ভিন্নো. তত্থ কুসলো ভূমিতো চতুব্বিধো. সব্বং পুরিমসদিসমেৰাতি এৰমেত্থ নানপ্পকারভেদতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.