অকুসলকম্মপথকথা

পাণাতিপাতো, অদিন্নাদানং, কামেসুমিচ্ছাচারো, মুসাৰাদো, পিসুণৰাচা, ফরুসৰাচা, সম্ফপ্পলাপো, অভিজ্ঝা, ব্যাপাদো, মিচ্ছাদিট্ঠীতি ইমে পন দস অকুসলকম্মপথা নাম.

তত্থ পাণস্স অতিপাতো পাণাতিপাতো নাম; পাণৰধো, পাণঘাতোতি ৰুত্তং হোতি. পাণোতি চেত্থ ৰোহারতো সত্তো, পরমত্থতো জীৰিতিন্দ্রিযং. তস্মিং পন পাণে পাণসঞ্ঞিনো জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদকউপক্কমসমুট্ঠাপিকা কাযৰচীদ্ৰারানং অঞ্ঞতরদ্ৰারপ্পৰত্তা ৰধকচেতনা পাণাতিপাতো. সো গুণৰিরহিতেসু তিরচ্ছানগতাদীসু পাণেসু খুদ্দকে পাণে অপ্পসাৰজ্জো, মহাসরীরে মহাসাৰজ্জো. কস্মা? পযোগমহন্ততায. পযোগসমত্তেপি ৰত্থুমহন্ততায. গুণৰন্তেসু মনুস্সাদীসু অপ্পগুণে অপ্পসাৰজ্জো, মহাগুণে মহাসাৰজ্জো. সরীরগুণানং পন সমভাৰে সতি কিলেসানং উপক্কমানঞ্চ মুদুতায অপ্পসাৰজ্জো, তিব্বতায মহাসাৰজ্জোতি ৰেদিতব্বো.

তস্স পঞ্চ সম্ভারা হোন্তি – পাণো, পাণসঞ্ঞিতা, ৰধকচিত্তং, উপক্কমো, তেন মরণন্তি. ছ পযোগা – সাহত্থিকো, আণত্তিকো, নিস্সগ্গিযো, থাৰরো, ৰিজ্জামযো, ইদ্ধিমযোতি. ইমস্মিং পনত্থে ৰিত্থারিযমানে অতিপপঞ্চো হোতি. তস্মা তং ন ৰিত্থারযাম. অঞ্ঞঞ্চ এৰরূপং অত্থিকেহি পন সমন্তপাসাদিকং ৰিনযট্ঠকথং (পারা. অট্ঠ. ২.১৭২) ওলোকেত্ৰা গহেতব্বং.

অদিন্নস্স আদানং ‘অদিন্নাদানং’; পরস্সহরণং, থেয্যং, চোরিকাতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ অদিন্নন্তি পরপরিগ্গহিতং, যত্থ পরো যথাকামকারিতং আপজ্জন্তো অদণ্ডারহো অনুপৰজ্জো চ হোতি. তস্মিং পরপরিগ্গহিতে পরপরিগ্গহিতসঞ্ঞিনো তদাদাযকউপক্কমসমুট্ঠাপিকা থেয্যচেতনা অদিন্নাদানং. তং হীনে পরসন্তকে অপ্পসাৰজ্জং, পণীতে মহাসাৰজ্জং. কস্মা? ৰত্থুপণীততায. ৰত্থুসমত্তে সতি গুণাধিকানং সন্তকে ৰত্থুস্মিং মহাসাৰজ্জং. তংতংগুণাধিকং উপাদায ততো ততো হীনগুণস্স সন্তকে ৰত্থুস্মিং অপ্পসাৰজ্জং.

তস্স পঞ্চ সম্ভারা হোন্তি – পরপরিগ্গহিতং, পরপরিগ্গহিতসঞ্ঞিতা, থেয্যচিত্তং, উপক্কমো, তেন হরণন্তি. ছ পযোগা – সাহত্থিকাদযোৰ. তে চ খো যথানুরূপং থেয্যাৰহারো, পসয্হাৰহারো, পটিচ্ছন্নাৰহারো, পরিকপ্পাৰহারো, কুসাৰহারোতি ইমেসং পঞ্চন্নং অৰহারানং ৰসেন পৰত্তন্তি. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারো পন সমন্তপাসাদিকাযং (পারা. অট্ঠ. ১.১৩৮) ৰুত্তো.

‘কামেসু মিচ্ছাচারো’তি এত্থ পন ‘কামেসূ’তি মেথুনসমাচারেসু; ‘মিচ্ছাচারো’তি একন্তনিন্দিতো লামকাচারো. লক্খণতো পন অসদ্ধম্মাধিপ্পাযেন কাযদ্ৰারপ্পৰত্তা অগমনীযট্ঠানৰীতিক্কমচেতনা কামেসুমিচ্ছাচারো.

তত্থ অগমনীযট্ঠানং নাম – পুরিসানং তাৰ মাতুরক্খিতা, পিতুরক্খিতা, মাতাপিতুরক্খিতা, ভাতুরক্খিতা, ভগিনিরক্খিতা, ঞাতিরক্খিতা, গোত্তরক্খিতা, ধম্মরক্খিতা, সারক্খা, সপরিদণ্ডাতি মাতুরক্খিতাদযো দস; ধনক্কীতা, ছন্দৰাসিনী, ভোগৰাসিনী, পটৰাসিনী, ওদপত্তকিনী, ওভটচুম্বটা, দাসী চ ভরিযা, কম্মকারী চ ভরিযা, ধজাহটা, মুহুত্তিকাতি এতা ধনক্কীতাদযো দসাতি ৰীসতি ইত্থিযো. ইত্থীসু পন দ্ৰিন্নং সারক্খসপরিদণ্ডানং, দসন্নঞ্চ ধনক্কীতাদীনন্তি দ্ৰাদসন্নং ইত্থীনং অঞ্ঞে পুরিসা ইদং অগমনীযট্ঠানং নাম.

সো পনেস মিচ্ছাচারো সীলাদিগুণরহিতে অগমনীযট্ঠানে অপ্পসাৰজ্জো, সীলাদিগুণসম্পন্নে মহাসাৰজ্জো. তস্স চত্তারো সম্ভারা – অগমনীযৰত্থু, তস্মিং সেৰনচিত্তং, সেৰনপ্পযোগো, মগ্গেনমগ্গপ্পটিপত্তিঅধিৰাসনন্তি. একো পযোগো সাহত্থিকো এৰ.

‘মুসা’তি ৰিসংৰাদনপুরেক্খারস্স অত্থভঞ্জকো ৰচীপযোগো, কাযপযোগো ৰা. ৰিসংৰাদনাধিপ্পাযেন পনস্স পরৰিসংৰাদককাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা মুসাৰাদো. অপরো নযো – ‘মুসা’তি অভূতং অতচ্ছং ৰত্থু. ‘ৰাদো’তি তস্স ভূততো তচ্ছতো ৰিঞ্ঞাপনং. লক্খণতো পন অতথং ৰত্থুং তথতো পরং ৰিঞ্ঞাপেতুকামস্স তথাৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপিকা চেতনা মুসাৰাদো. সো যমত্থং ভঞ্জতি তস্স অপ্পতায অপ্পসাৰজ্জো, মহন্ততায মহাসাৰজ্জো. অপিচ গহট্ঠানং অত্তনো সন্তকং অদাতুকামতায ‘নত্থী’তিআদিনযপ্পৰত্তো অপ্পসাৰজ্জো. সক্খিনা হুত্ৰা অত্থভঞ্জনত্থং ৰুত্তো মহাসাৰজ্জো. পব্বজিতানং অপ্পকম্পি তেলং ৰা সপ্পিং ৰা লভিত্ৰা হসাধিপ্পাযেন ‘অজ্জ গামে তেলং নদী মঞ্ঞে সন্দতী’তি পূরণকথানযেন পৰত্তো অপ্পসাৰজ্জো. অদিট্ঠংযেৰ পন দিট্ঠন্তিআদিনা নযেন ৰদন্তানং মহাসাৰজ্জো.

তস্স চত্তারো সম্ভারা হোন্তি – অতথং ৰত্থু, ৰিসংৰাদনচিত্তং, তজ্জো ৰাযামো, পরস্স তদত্থৰিজাননন্তি. একো পযোগো – সাহত্থিকোৰ. সো চ কাযেন ৰা কাযপ্পটিবদ্ধেন ৰা ৰাচায ৰা পরৰিসংৰাদককিরিযাকরণে দট্ঠব্বো. তায চে কিরিযায পরো তমত্থং জানাতি, অযং কিরিযসমুট্ঠাপিকচেতনাক্খণেযেৰ মুসাৰাদকম্মুনা বজ্ঝতি. যস্মা পন যথা কাযকাযপ্পটিবদ্ধৰাচাহি পরং ৰিসংৰাদেতি, তথা ইমস্স ‘ইমং ভণাহী’তি আণাপেন্তোপি, পণ্ণং লিখিত্ৰা পুরতো নিস্সজ্জন্তোপি, ‘অযমত্থো এৰং দট্ঠব্বো’তি কুট্টাদীসু লিখিত্ৰা ঠপেন্তোপি; তস্মা এত্থ আণত্তিকনিস্সগ্গিযথাৰরাপি পযোগা যুজ্জন্তি. অট্ঠকথাসু পন অনাগতত্তা ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বা.

‘পিসুণৰাচা’তিআদীসু যায ৰাচায যস্স তং ৰাচং ভাসতি তস্স হদযে অত্তনো পিযভাৰং পরস্স চ সুঞ্ঞভাৰং করোতি, সা পিসুণৰাচা. যায পন অত্তানম্পি পরম্পি ফরুসং করোতি, যা ৰাচা সযম্পি ফরুসা নেৰ কণ্ণসুখা, ন হদযঙ্গমা, অযং ‘ফরুসৰাচা’. যেন সম্ফং পলপতি, নিরত্থকং, সো ‘সম্ফপ্পলাপো’. তেসং মূলভূতা চেতনাপি পিসুণৰাচাদিনামমেৰ লভতি. সা এৰ চ ইধ অধিপ্পেতাতি.

তত্থ সংকিলিট্ঠচিত্তস্স পরেসং ৰা ভেদায অত্তনো পিযকম্যতায ৰা কাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা পিসুণৰাচা নাম. সা যস্স ভেদং করোতি তস্স অপ্পগুণতায অপ্পসাৰজ্জা, মহাগুণতায মহাসাৰজ্জা.

তস্সা চত্তারো সম্ভারা – ‘ভিন্দিতব্বো পরো’ ইতি ‘ইমে নানা ভৰিস্স’ন্তি ৰিনা ভৰিস্সন্তীতি ভেদপুরেক্খারতা ৰা, ‘ইতি অহং পিযো ভৰিস্সামি ৰিস্সাসিকো’তি পিযকম্যতা ৰা, তজ্জো ৰাযামো, তস্স তদত্থৰিজাননন্তি. পরে পন অভিন্নে কম্মপথভেদো নত্থি, ভিন্নে এৰ হোতি.

পরস্স মম্মচ্ছেদককাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা একন্তফরুসচেতনা ‘ফরুসৰাচা’. তস্সা আৰিভাৰত্থমিদং ৰত্থু – একো কির দারকো মাতু ৰচনং অনাদিযিত্ৰা অরঞ্ঞং গচ্ছতি. তং মাতা নিৰত্তেতুং অসক্কোন্তী ‘চণ্ডা তং মহিংসী অনুবন্ধতূ’তি অক্কোসি. অথস্স তথেৰ অরঞ্ঞে মহিংসী উট্ঠাসি. দারকো ‘যং মম মাতা মুখেন কথেসি তং মা হোতু, যং চিত্তেন চিন্তেসি তং হোতূ’তি সচ্চকিরিযং অকাসি. মহিংসী তত্থেৰ বদ্ধা ৰিয অট্ঠাসি. এৰং মম্মচ্ছেদকোপি পযোগো চিত্তসণ্হতায ফরুসৰাচা ন হোতি. মাতাপিতরো হি কদাচি পুত্তকে এৰম্পি ৰদন্তি – ‘চোরা ৰো খণ্ডাখণ্ডিকং করোন্তূ’তি, উপ্পলপত্তম্পি চ নেসং উপরি পতন্তং ন ইচ্ছন্তি. আচরিযুপজ্ঝাযা চ কদাচি নিস্সিতকে এৰং ৰদন্তি – ‘কিং ইমে অহিরিকা অনোত্তপ্পিনো চরন্তি, নিদ্ধমথ নে’তি; অথ চ নেসং আগমাধিগমসম্পত্তিং ইচ্ছন্তি. যথা চ চিত্তসণ্হতায ফরুসৰাচা ন হোতি, এৰং ৰচনসণ্হতায অফরুসৰাচাপি ন হোতি. ন হি মারাপেতুকামস্স ‘ইমং সুখং সযাপেথা’তি ৰচনং অফরুসৰাচা হোতি. চিত্তফরুসতায পনেসা ফরুসৰাচাৰ. সা যং সন্ধায পৰত্তিতা তস্স অপ্পগুণতায অপ্পসাৰজ্জা, মহাগুণতায মহাসাৰজ্জা. তস্সা তযো সম্ভারা – অক্কোসিতব্বো পরো, কুপিতচিত্তং, অক্কোসনন্তি.

অনত্থৰিঞ্ঞাপিকা কাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা অকুসলচেতনা ‘সম্ফপ্পলাপো’. সো আসেৰনমন্দতায অপ্পসাৰজ্জো. আসেৰনমহন্ততায মহাসাৰজ্জো. তস্স দ্ৰে সম্ভারা – ভারতযুদ্ধসীতাহরণাদিনিরত্থককথাপুরেক্খারতা, তথারূপীকথাকথনঞ্চাতি. পরে পন তং কথং অগণ্হন্তে কম্মপথভেদো নত্থি, পরেন সম্ফপ্পলাপে গহিতেযেৰ হোতি.

অভিজ্ঝাযতীতি ‘অভিজ্ঝা’. পরভণ্ডাভিমুখী হুত্ৰা তন্নিন্নতায পৰত্ততীতি অত্থো. সা ‘অহো তৰ ইদং মমস্সা’তি এৰং পরভণ্ডাভিজ্ঝাযনলক্খণা. অদিন্নাদানং ৰিয অপ্পসাৰজ্জা মহাসাৰজ্জা চ. তস্সা দ্ৰে সম্ভারা – পরভণ্ডং, অত্তনো পরিণামনঞ্চাতি. পরভণ্ডৰত্থুকে হি লোভে উপ্পন্নেপি ন তাৰ কম্মপথভেদো হোতি যাৰ ন ‘অহো ৰত ইদং মমস্সা’তি অত্তনো পরিণামেতি.

হিতসুখং ব্যাপাদযতীতি ‘ব্যাপাদো’. সো পরৰিনাসায মনোপদোসলক্খণো. ফরুসৰাচা ৰিয অপ্পসাৰজ্জো মহাসাৰজ্জো চ. তস্স দ্ৰে সম্ভারা – পরসত্তো চ, তস্স চ ৰিনাসচিন্তাতি. পরসত্তৰত্থুকে হি কোধে উপ্পন্নেপি ন তাৰ কম্মপথভেদো হোতি যাৰ ‘অহো ৰতাযং উচ্ছিজ্জেয্য ৰিনস্সেয্যা’তি তস্স ৰিনাসনং ন চিন্তেসি.

যথাভুচ্চগহণাভাৰেন মিচ্ছা পস্সতীতি ‘মিচ্ছাদিট্ঠি’. সা ‘নত্থি দিন্ন’ন্তিআদিনা নযেন ৰিপরীতদস্সনলক্খণা. সম্ফপ্পলাপো ৰিয অপ্পসাৰজ্জা মহাসাৰজ্জা চ. অপিচ অনিযতা অপ্পসাৰজ্জা, নিযতা মহাসাৰজ্জা. তস্সা দ্ৰে সম্ভারা – ৰত্থুনো চ গহিতাকারৰিপরীততা, যথা চ তং গণ্হাতি তথাভাৰেন তস্সুপট্ঠানন্তি. তত্থ নত্থিকাহেতুকঅকিরিযদিট্ঠীহি এৰ কম্মপথভেদো হোতি, ন অঞ্ঞদিট্ঠীহি.

ইমেসং পন দসন্নং অকুসলকম্মপথানং ধম্মতো কোট্ঠাসতো আরম্মণতো ৰেদনাতো মূলতো চাতি পঞ্চহাকারেহি ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো –

তত্থ ‘ধম্মতো’তি এতেসু হি পটিপাটিযা সত্ত চেতনাধম্মাৰ হোন্তি, অভিজ্ঝাদযো তযো চেতনাসম্পযুত্তা.

‘কোট্ঠাসতো’তি পটিপাটিযা সত্ত, মিচ্ছাদিট্ঠি চাতি ইমে অট্ঠ কম্মপথা এৰ হোন্তি; নো মূলানি. অভিজ্ঝাব্যাপাদা কম্মপথা চেৰ মূলানি চ. অভিজ্ঝা হি মূলং পত্ৰা ‘লোভো অকুসলমূলং’ হোতি, ব্যাপাদো ‘দোসো অকুসলমূলং’.

‘আরম্মণতো’তি পাণাতিপাতো জীৰিতিন্দ্রিযারম্মণতো সঙ্খারারম্মণো হোতি. অদিন্নাদানং সত্তারম্মণং ৰা হোতি সঙ্খারারম্মণং ৰা. মিচ্ছাচারো ফোট্ঠব্বৰসেন সঙ্খারারম্মণো হোতি; সত্তারম্মণোতিপি একে. মুসাৰাদো সত্তারম্মণো ৰা, সঙ্খারারম্মণো ৰা. তথা পিসুণৰাচা. ফরুসৰাচা সত্তারম্মণাৰ. সম্ফপ্পলাপো দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতৰসেন সত্তারম্মণো ৰা সঙ্খারারম্মণো ৰা. তথা অভিজ্ঝা. ব্যাপাদো সত্তারম্মণোৰ. মিচ্ছাদিট্ঠি তেভূমকধম্মৰসেন সঙ্খারারম্মণাৰ.

‘ৰেদনাতো’তি পাণাতিপাতো দুক্খৰেদনো হোতি. কিঞ্চাপি হি রাজানো চোরং দিস্ৰা হসমানাপি ‘গচ্ছথ নং ঘাতেথা’তি ৰদন্তি, সন্নিট্ঠাপকচেতনা পন নেসং দুক্খসম্পযুত্তাৰ হোতি. অদিন্নাদানং তিৰেদনং. তঞ্হি পরভণ্ডং দিস্ৰা হট্ঠতুট্ঠস্স গণ্হতো সুখৰেদনং হোতি, ভীততসিতস্স গণ্হতো দুক্খৰেদনং. তথা ৰিপাকনিস্সন্দফলানি পচ্চৰেক্খন্তস্স. গহণকালে মজ্ঝত্তভাৰে ঠিতস্স পন গণ্হতো অদুক্খমসুখৰেদনং হোতীতি. মিচ্ছাচারো সুখমজ্ঝত্তৰসেন দ্ৰিৰেদনো. সন্নিট্ঠাপকচিত্তে পন মজ্ঝত্তৰেদনো ন হোতি. মুসাৰাদো অদিন্নাদানে ৰুত্তনযেনেৰ তিৰেদনো; তথা পিসুণৰাচা. ফরুসৰাচা দুক্খৰেদনা. সম্ফপ্পলাপো তিৰেদনো. পরেসু হি সাধুকারং দেন্তেসু চেলুক্খেপাদীনি খিপন্তেসু হট্ঠতুট্ঠস্স সীতাহরণভারতযুদ্ধাদীনি কথনকালে সো সুখৰেদনো হোতি. পঠমং দিন্নৰেতনেন একেন পচ্ছা আগন্ত্ৰা ‘আদিতো পট্ঠায কথেহী’তি ৰুত্তে ‘অননুসন্ধিকং পকিণ্ণককথং কথেস্সামি নু খো নো’তি দোমনস্সিতস্স কথনকালে দুক্খৰেদনো হোতি, মজ্ঝত্তস্স কথযতো অদুক্খমসুখৰেদনো হোতি. অভিজ্ঝা সুখমজ্ঝত্তৰসেন দ্ৰিৰেদনা; তথা মিচ্ছাদিট্ঠি. ব্যাপাদো দুক্খৰেদনো.

‘মূলতো’তি পাণাতিপাতো দোসমোহৰসেন দ্ৰিমূলকো হোতি. অদিন্নাদানং দোসমোহৰসেন ৰা লোভমোহৰসেন ৰা. মিচ্ছাচারো লোভমোহৰসেন. মুসাৰাদো দোসমোহৰসেন ৰা লোভমোহৰসেন ৰা; তথা পিসুণৰাচা সম্ফপ্পলাপো চ. ফরুসৰাচা দোসমোহৰসেন. অভিজ্ঝা মোহৰসেন একমূলা; তথা ব্যাপাদো. মিচ্ছাদিট্ঠি লোভমোহৰসেন দ্ৰিমূলাতি.

অকুসলকম্মপথকথা নিট্ঠিতা.