কামাৰচরকুসলং দ্ৰারকথা
কাযকম্মদ্ৰারকথা
ইমস্স পনত্থস্স পকাসনত্থং ইমস্মিং ঠানে মহাঅট্ঠকথাযং দ্ৰারকথা কথিতা. তত্থ তীণি কম্মানি, তীণি কম্মদ্ৰারানি, পঞ্চ ৰিঞ্ঞাণানি, পঞ্চ ৰিঞ্ঞাণদ্ৰারানি, ছ ফস্সা, ছ ফস্সদ্ৰারানি, অট্ঠ অসংৰরা, অট্ঠ অসংৰরদ্ৰারানি, অট্ঠ সংৰরা, অট্ঠ সংৰরদ্ৰারানি, দস কুসলকম্মপথা, দস অকুসলকম্মপথাতি, ইদং এত্তকং দ্ৰারকথায মাতিকাঠপনং নাম.
তত্থ কিঞ্চাপি তীণি কম্মানি পঠমং ৰুত্তানি, তানি পন ঠপেত্ৰা আদিতো তাৰ তীণি কম্মদ্ৰারানি ভাজেত্ৰা দস্সিতানি. কতমানি তীণি? কাযকম্মদ্ৰারং, ৰচীকম্মদ্ৰারং, মনোকম্মদ্ৰারন্তি.
তত্থ চতুব্বিধো কাযো – উপাদিন্নকো, আহারসমুট্ঠানো, উতুসমুট্ঠানো, চিত্তসমুট্ঠানোতি. তত্থ চক্খাযতনাদীনি জীৰিতিন্দ্রিযপরিযন্তানি অট্ঠ কম্মসমুট্ঠানরূপানিপি, কম্মসমুট্ঠানানেৰ চতস্সো ধাতুযো ৰণ্ণো গন্ধো রসো ওজাতি অট্ঠ উপাদিন্নককাযো নাম. তানেৰ অট্ঠ আহারজানি আহারসমুট্ঠানিককাযো নাম. অট্ঠ উতুজানি উতুসমুট্ঠানিককাযো নাম. অট্ঠ চিত্তজানি চিত্তসমুট্ঠানিককাযো নাম.
তেসু কাযকম্মদ্ৰারন্তি নেৰ উপাদিন্নককাযস্স নামং ন ইতরেসং. চিত্তসমুট্ঠানেসু পন অট্ঠসু রূপেসু একা ৰিঞ্ঞত্তি অত্থি, ইদং কাযকম্মদ্ৰারং নাম. যং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘কতমং তং রূপং কাযৰিঞ্ঞত্তি? যা কুসলচিত্তস্স ৰা, অকুসলচিত্তস্স ৰা, অব্যাকতচিত্তস্স ৰা, অভিক্কমন্তস্স ৰা পটিক্কমন্তস্স ৰা, আলোকেন্তস্স ৰা ৰিলোকেন্তস্স ৰা, সমিঞ্জেন্তস্স ৰা পসারেন্তস্স ৰা, কাযস্স থম্ভনা সন্থম্ভনা সন্থম্ভিতত্তং, ৰিঞ্ঞত্তি ৰিঞ্ঞাপনা ৰিঞ্ঞাপিতত্তং, ইদং তং রূপং কাযৰিঞ্ঞত্তী’’তি (ধ. স. ৭২০). ‘অভিক্কমিস্সামি পটিক্কমিস্সামী’তি হি চিত্তং উপ্পজ্জমানং রূপং সমুট্ঠাপেতি. তত্থ যা পথৰীধাতু আপোধাতু তেজোধাতু ৰাযোধাতু তন্নিস্সিতো ৰণ্ণো গন্ধো রসো ওজাতি ইমেসং অট্ঠন্নং রূপকলাপানং অব্ভন্তরে চিত্তসমুট্ঠানা ৰাযোধাতু, সা অত্তনা সহজাতং রূপকাযং সন্থম্ভেতি সন্ধারেতি চালেতি অভিক্কমাপেতি পটিক্কমাপেতি.
তত্থ একাৰজ্জনৰীথিযং সত্তসু জৰনেসু পঠমচিত্তসমুট্ঠিতা ৰাযোধাতু অত্তনা সহজাতং রূপকাযং সন্থম্ভেতুং সন্ধারেতুং সক্কোতি, অপরাপরং পন চালেতুং ন সক্কোতি. দুতিযাদীসুপি এসেৰ নযো. সত্তমচিত্তেন পন সমুট্ঠিতা ৰাযোধাতু হেট্ঠা ছহি চিত্তেহি সমুট্ঠিতং ৰাযোধাতুং উপত্থম্ভনপচ্চযং লভিত্ৰা অত্তনা সহজাতং রূপকাযং সন্থম্ভেতুং সন্ধারেতুং চালেতুং অভিক্কমাপেতুং পটিক্কমাপেতুং আলোকাপেতুং ৰিলোকাপেতুং সম্মিঞ্জাপেতুং পসারাপেতুং সক্কোতি. তেন গমনং নাম জাযতি, আগমনং নাম জাযতি, গমনাগমনং নাম জাযতি. ‘যোজনং গতো দসযোজনং গতো’তি ৰত্তব্বতং আপজ্জাপেতি.
যথা হি সত্তহি যুগেহি আকড্ঢিতব্বে সকটে পঠমযুগে যুত্তগোণা যুগং তাৰ সন্থম্ভেতুং সন্ধারেতুং সক্কোন্তি, চক্কং পন নপৰট্টেন্তি; দুতিযাদীসুপি এসেৰ নযো; সত্তমযুগে পন গোণে যোজেত্ৰা যদা ছেকো সারথি ধুরে নিসীদিত্ৰা যোত্তানি আদায সব্বপুরিমতো পট্ঠায পতোদলট্ঠিযা গোণে আকোটেতি, তদা সব্বেৰ একবলা হুত্ৰা ধুরঞ্চ সন্ধারেন্তি চক্কানি চ পৰট্টেন্তি. ‘সকটং গহেত্ৰা দসযোজনং ৰীসতিযোজনং গতা’তি ৰত্তব্বতং আপাদেন্তি – এৰংসম্পদমিদং ৰেদিতব্বং.
তত্থ যো চিত্তসমুট্ঠানিককাযো ন সো ৰিঞ্ঞত্তি, চিত্তসমুট্ঠানায পন ৰাযোধাতুযা সহজাতং রূপকাযং সন্থম্ভেতুং সন্ধারেতুং চালেতুং পচ্চযো ভৰিতুং সমত্থো একো আকারৰিকারো অত্থি, অযং ৰিঞ্ঞত্তি নাম. সা অট্ঠ রূপানি ৰিয ন চিত্তসমুট্ঠানা. যথা পন অনিচ্চাদিভেদানং ধম্মানং জরামরণত্তা, ‘‘জরামরণং, ভিক্খৰে, অনিচ্চং সঙ্খত’’ন্তিআদি (সং. নি. ২.২০) ৰুত্তং, এৰং চিত্তসমুট্ঠানানং রূপানং ৰিঞ্ঞত্তিতায সাপি চিত্তসমুট্ঠানা নাম হোতি.
ৰিঞ্ঞাপনত্তা পনেসা ৰিঞ্ঞত্তীতি ৰুচ্চতি. কিং ৰিঞ্ঞাপেতীতি? একং কাযিককরণং. চক্খুপথস্মিঞ্হি ঠিতো হত্থং ৰা পাদং ৰা উক্খিপতি, সীসং ৰা ভমুকং ৰা চালেতি, অযং হত্থাদীনং আকারো চক্খুৰিঞ্ঞেয্যো হোতি. ৰিঞ্ঞত্তি পন ন চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা মনোৰিঞ্ঞেয্যা এৰ. চক্খুনা হি হত্থৰিকারাদিৰসেন ৰিপ্ফন্দমানং ৰণ্ণারম্মণমেৰ পস্সতি. ৰিঞ্ঞত্তিং পন মনোদ্ৰারিকচিত্তেন চিন্তেত্ৰা ‘ইদঞ্চিদঞ্চ এস কারেতি মঞ্ঞে’তি জানাতি.
যথা হি অরঞ্ঞে নিদাঘসমযে উদকট্ঠানে মনুস্সা ‘ইমায সঞ্ঞায ইধ উদকস্স অত্থিভাৰং জানিস্সন্তী’তি রুক্খগ্গে তালপণ্ণাদীনি বন্ধাপেন্তি, সুরাপানদ্ৰারে ধজং উস্সাপেন্তি, উচ্চং ৰা পন রুক্খং ৰাতো পহরিত্ৰা চালেতি, অন্তোউদকে মচ্ছে চলন্তে উপরি বুব্বুল়কানি উট্ঠহন্তি, মহোঘস্স গতমগ্গপরিযন্তে তিণপণ্ণকসটং উস্সারিতং হোতি. তত্থ তালপণ্ণধজসাখাচলনবুব্বুল়কতিণপণ্ণকসটে দিস্ৰা যথা চক্খুনা অদিট্ঠম্পি ‘এত্থ উদকং ভৰিস্সতি, সুরা ভৰিস্সতি, অযং রুক্খো ৰাতেন পহতো ভৰিস্সতি, অন্তোউদকে মচ্ছো ভৰিস্সতি, এত্তকং ঠানং অজ্ঝোত্থরিত্ৰা ওঘো গতো ভৰিস্সতী’তি মনোৰিঞ্ঞাণেন জানাতি, এৰমেৰ ৰিঞ্ঞত্তিপি ন চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা মনোৰিঞ্ঞেয্যাৰ. চক্খুনা হি হত্থৰিকারাদিৰসেন ৰিপ্ফন্দমানং ৰণ্ণারম্মণমেৰ পস্সতি. ৰিঞ্ঞত্তিং পন মনোদ্ৰারিকচিত্তেন চিন্তেত্ৰা ‘ইদঞ্চিদঞ্চ এস কারেতি মঞ্ঞে’তি জানাতি.
ন কেৰলঞ্চেসা ৰিঞ্ঞাপনতোৰ ৰিঞ্ঞত্তি নাম. ৰিঞ্ঞেয্যতোপি পন ৰিঞ্ঞত্তিযেৰ নাম. অযঞ্হি পরেসং অন্তমসো তিরচ্ছানগতানম্পি পাকটা হোতি. তত্থ তত্থ সন্নিপতিতা হি সোণসিঙ্গালকাকগোণাদযো দণ্ডং ৰা লেড্ডুং ৰা গহেত্ৰা পহরণাকারে দস্সিতে ‘অযং নো পহরিতুকামো’তি ঞত্ৰা যেন ৰা তেন ৰা পলাযন্তি. পাকারকুট্টাদিঅন্তরিকস্স পন পরস্স অপাকটকালোপি অত্থি. কিঞ্চাপি তস্মিং খণে অপাকটা সম্মুখীভূতানং পন পাকটত্তা ৰিঞ্ঞত্তিযেৰ নাম হোতি.
চিত্তসমুট্ঠানিকে পন কাযে চলন্তে তিসমুট্ঠানিকো চলতি ন চলতীতি? সোপি তথেৰ চলতি. তংগতিকো তদনুৰত্তকোৰ হোতি. যথা হি উদকে গচ্ছন্তে উদকে পতিতানি সুক্খদণ্ডকতিণপণ্ণাদীনিপি উদকগতিকানেৰ ভৰন্তি, তস্মিং গচ্ছন্তে গচ্ছন্তি, তিট্ঠন্তে তিট্ঠন্তি – এৰংসম্পদমিদং ৰেদিতব্বং. এৰমেসা চিত্তসমুট্ঠানেসু রূপেসু ৰিঞ্ঞত্তি কাযকম্মদ্ৰারং নামাতি ৰেদিতব্বা.
যা পন তস্মিং দ্ৰারে সিদ্ধা চেতনা যায পাণং হনতি, অদিন্নং আদিযতি, মিচ্ছাচারং চরতি, পাণাতিপাতাদীহি ৰিরমতি, ইদং কাযকম্মং নাম. এৰং পরৰাদিম্হি সতি কাযো দ্ৰারং, তম্হি দ্ৰারে সিদ্ধা চেতনা কাযকম্মং ‘কুসলং ৰা অকুসলং ৰা’তি ঠপেতব্বং. পরৰাদিম্হি পন অসতি ‘অব্যাকতং ৰা’তি তিকং পূরেত্ৰাৰ ঠপেতব্বং. তত্থ যথা নগরদ্ৰারং কতট্ঠানেযেৰ তিট্ঠতি, অঙ্গুলমত্তম্পি অপরাপরং ন সঙ্কমতি, তেন তেন পন দ্ৰারেন মহাজনো সঞ্চরতি, এৰমেৰ দ্ৰারে দ্ৰারং ন সঞ্চরতি, কম্মং পন তস্মিং তস্মিং দ্ৰারে উপ্পজ্জনতো চরতি. তেনাহু পোরাণা –
দ্ৰারে চরন্তি কম্মানি, ন দ্ৰারা দ্ৰারচারিনো;
তস্মা দ্ৰারেহি কম্মানি, অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰৰত্থিতাতি.
তত্থ কম্মেনাপি দ্ৰারং নামং লভতি, দ্ৰারেনাপি কম্মং. যথা হি ৰিঞ্ঞাণাদীনং উপ্পজ্জনট্ঠানানি ৰিঞ্ঞাণদ্ৰারং ফস্সদ্ৰারং অসংৰরদ্ৰারং সংৰরদ্ৰারন্তি নামং লভন্তি, এৰং কাযকম্মস্স উপ্পজ্জনট্ঠানং কাযকম্মদ্ৰারন্তি নামং লভতি. ৰচীমনোকম্মদ্ৰারেসুপি এসেৰ নযো. যথা পন তস্মিং তস্মিং রুক্খে অধিৰত্থা দেৰতা সিম্বলিদেৰতা পলাসদেৰতা পুচিমন্দদেৰতা ফন্দনদেৰতাতি তেন তেন রুক্খেন নামং লভতি, এৰমেৰ কাযদ্ৰারেন কতং কম্মম্পি কাযকম্মন্তি দ্ৰারেন নামং লভতি. ৰচীকম্মমনোকম্মেসুপি এসেৰ নযো. তত্থ অঞ্ঞো কাযো, অঞ্ঞং কম্মং, কাযেন পন কতত্তা তং কাযকম্মন্তি ৰুচ্চতি. তেনাহু অট্ঠকথাচরিযা –
কাযেন চে কতং কম্মং, কাযকম্মন্তি ৰুচ্চতি;
কাযো চ কাযকম্মঞ্চ, অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰৰত্থিতা.
সূচিযা চে কতং কম্মং, সূচিকম্মন্তি ৰুচ্চতি;
সূচি চ সূচিকম্মঞ্চ, অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰৰত্থিতা.
ৰাসিযা চে কতং কম্মং, ৰাসিকম্মন্তি ৰুচ্চতি;
ৰাসি চ ৰাসিকম্মঞ্চ, অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰৰত্থিতা.
পুরিসেন চে কতং কম্মং, পুরিসকম্মন্তি ৰুচ্চতি;
পুরিসো চ পুরিসকম্মঞ্চ, অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰৰত্থিতা.
এৰমেৰং.
কাযেন চে কতং কম্মং, কাযকম্মন্তি ৰুচ্চতি;
কাযো চ কাযকম্মঞ্চ, অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰৰত্থিতাতি.
এৰং সন্তে নেৰ দ্ৰারৰৰত্থানং যুজ্জতি, ন কম্মৰৰত্থানং. কথং? কাযৰিঞ্ঞত্তিযঞ্হি ‘‘দ্ৰারে চরন্তি কম্মানী’’তি ৰচনতো ৰচীকম্মম্পি পৰত্ততি, তেনস্সা কাযকম্মদ্ৰারন্তি ৰৰত্থানং ন যুত্তং. কাযকম্মঞ্চ ৰচীৰিঞ্ঞত্তিযম্পি পৰত্ততি, তেনস্স কাযকম্মন্তি ৰৰত্থানং ন যুজ্জতী’তি. ‘নো ন যুজ্জতি. কস্মা? যেভুয্যৰুত্তিতায চেৰ তব্বহুলৰুত্তিতায চ. কাযকম্মমেৰ হি যেভুয্যেন কাযৰিঞ্ঞত্তিযং পৰত্ততি ন ইতরানি, তস্মা কাযকম্মস্স যেভুয্যেন পৰত্তিতো তস্সা কাযকম্মদ্ৰারভাৰো সিদ্ধো. ব্রাহ্মণগামঅম্বৰননাগৰনাদীনং ব্রাহ্মণগামাদিভাৰো ৰিযাতি দ্ৰারৰৰত্থানং যুজ্জতি. কাযকম্মং পন কাযদ্ৰারম্হিযেৰ বহুলং পৰত্ততি অপ্পং ৰচীদ্ৰারে. তস্মা কাযদ্ৰারে বহুলং পৰত্তিতো এতস্স কাযকম্মভাৰো সিদ্ধো, ৰনচরকথুল্লকুমারিকাদিগোচরানং ৰনচরকাদিভাৰো ৰিযাতি. এৰং কম্মৰৰত্থানম্পি যুজ্জতী’তি.
কাযকম্মদ্ৰারকথা নিট্ঠিতা.
ৰচীকম্মদ্ৰারকথা
ৰচীকম্মদ্ৰারকথাযং পন চেতনাৰিরতিসদ্দৰসেন তিৰিধা ৰাচা নাম. তত্থ ‘‘চতূহি, ভিক্খৰে, অঙ্গেহি সমন্নাগতা ৰাচা সুভাসিতা হোতি নো দুব্ভাসিতা, অনৰজ্জা চ অননুৰজ্জা চ ৰিঞ্ঞূন’’ন্তি (সং. নি. ১.২১৩); অযং চেতনাৰাচা নাম. যা ‘‘চতূহি ৰচীদুচ্চরিতেহি আরতি ৰিরতি…পে… অযং ৰুচ্চতি সম্মাৰাচা’’তি (ৰিভ. ২০৬), অযং ৰিরতিৰাচা নাম. ‘‘ৰাচা গিরা ব্যপ্পথো উদীরণং ঘোসো ঘোসকম্মং ৰাচা ৰচীভেদো’’তি (ধ. স. ৮৫০), অযং সদ্দৰাচা নাম. তাসু ৰচীকম্মদ্ৰারন্তি নেৰ চেতনায নামং ন ৰিরতিযা. সহসদ্দা পন একা ৰিঞ্ঞত্তি অত্থি, ইদং ৰচীকম্মদ্ৰারং নাম. যং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘কতমং তং রূপং ৰচীৰিঞ্ঞত্তি? যা কুসলচিত্তস্স ৰা অকুসলচিত্তস্স ৰা অব্যাকতচিত্তস্স ৰা ৰাচা গিরা ব্যপ্পথো উদীরণং ঘোসো ঘোসকম্মং ৰাচা ৰচীভেদো, অযং ৰুচ্চতি ৰাচা. যা তায ৰাচায ৰিঞ্ঞত্তি ৰিঞ্ঞাপনা ৰিঞ্ঞাপিতত্তং, ইদং তং রূপং ৰচীৰিঞ্ঞত্তী’’তি (ধ. স. ৬৩৬).
‘ইদং ৰক্খামি এতং ৰক্খামী’তি হি ৰিতক্কযতো ৰিতক্কৰিপ্ফারসদ্দো নাম উপ্পজ্জতি. অযং ন সোতৰিঞ্ঞেয্যো মনোৰিঞ্ঞেয্যোতি মহাঅট্ঠকথাযং আগতো. আগমট্ঠকথাসু পন ‘ৰিতক্কৰিপ্ফারসদ্দ’ন্তি ৰিতক্কৰিপ্ফারৰসেন উপ্পন্নং ৰিপ্পলপন্তানং সুত্তপ্পমত্তাদীনং সদ্দং; ‘সুত্ৰা’তি তং সুত্ৰা, যং ৰিতক্কযতো তস্স সো সদ্দো উপ্পন্নো; তস্স ৰসেন ‘এৰম্পি তে মনো, ইত্থম্পি তে মনো’তি আদিসতীতি ৰত্ৰা ৰত্থূনিপি কথিতানি. পট্ঠানেপি ‘‘চিত্তসমুট্ঠানং সদ্দাযতনং সোতৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি আগতং. তস্মা ৰিনা ৰিঞ্ঞত্তিঘট্টনায উপ্পজ্জমানো অসোতৰিঞ্ঞেয্যো ৰিতক্কৰিপ্ফারসদ্দো নাম নত্থি. ‘ইদং ৰক্খামি এতং ৰক্খামী’তি উপ্পজ্জমানং পন চিত্তং পথৰীধাতু আপোধাতু তেজোধাতু ৰাযোধাতু ৰণ্ণো গন্ধো রসো ওজাতি অট্ঠ রূপানি সমুট্ঠাপেতি. তেসং অব্ভন্তরে চিত্তসমুট্ঠানা পথৰীধাতু উপাদিন্নকং ঘট্টযমানাৰ উপ্পজ্জতি. তেন ধাতুসঙ্ঘট্টনেন সহেৰ সদ্দো উপ্পজ্জতীতি. অযং চিত্তসমুট্ঠানসদ্দো নাম. অযং ন ৰিঞ্ঞত্তি. তস্সা পন চিত্তসমুট্ঠানায পথৰীধাতুযা উপাদিন্নকঘট্টনস্স পচ্চযভূতো একো আকারৰিকারো অত্থি, অযং ৰচীৰিঞ্ঞত্তি নাম. ইতো পরং সা অট্ঠ রূপানি ৰিয ন চিত্তসমুট্ঠানাতিআদি সব্বং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
ইধাপি হি ‘তিস্স, দত্ত, মিত্তা’তি পক্কোসন্তস্স সদ্দং সুত্ৰা ৰিঞ্ঞত্তিং মনোদ্ৰারিকচিত্তেন চিন্তেত্ৰা ‘ইদঞ্চিদঞ্চ এস কারেতি মঞ্ঞে’তি জানাতি. কাযৰিঞ্ঞত্তি ৰিয চ অযম্পি তিরচ্ছানগতানম্পি পাকটা হোতি. ‘এহি, যাহী’তি হি সদ্দং সুত্ৰা তিরচ্ছানগতাপি ‘ইদং নামেস কারেতি মঞ্ঞে’তি ঞত্ৰা আগচ্ছন্তি চেৰ গচ্ছন্তি চ. তিসমুট্ঠানিককাযং চালেতি ন চালেতীতি, অযং পন ৰারো ইধ ন লব্ভতি. পুরিমচিত্তসমুট্ঠানায উপত্থম্ভনকিচ্চম্পি নত্থি. যা পন তস্মিং ৰচীদ্ৰারে সিদ্ধা চেতনা, যায মুসা কথেতি, পেসুঞ্ঞং কথেতি, ফরুসং কথেতি, সম্ফং পলপতি, মুসাৰাদাদীহি ৰিরমতি, ইদং ৰচীকম্মং নাম. ইতো পরং সব্বং কম্মৰৰত্থানঞ্চ দ্ৰারৰৰত্থানঞ্চ হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বন্তি.
ৰচীকম্মদ্ৰারকথা নিট্ঠিতা.
মনোকম্মদ্ৰারকথা
মনোকম্মদ্ৰারকথাযং পন কামাৰচরাদিৰসেন চতুব্বিধো মনো মনো নাম. তত্থ কামাৰচরো চতুপঞ্ঞাসৰিধো হোতি, রূপাৰচরো পন্নরসৰিধো, অরূপাৰচরো দ্ৰাদসৰিধো, লোকুত্তরো অট্ঠৰিধোতি সব্বোপি একূননৰুতিৰিধো হোতি. তত্থ অযং নাম মনো মনোদ্ৰারং ন হোতীতি ন ৰত্তব্বো. যথা হি অযং নাম চেতনা কম্মং ন হোতীতি ন ৰত্তব্বা, অন্তমসো পঞ্চৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তাপি হি চেতনা মহাপকরণে কম্মন্ত্ৰেৰ নিদ্দিট্ঠা, এৰমেৰ অযং নাম মনো মনোদ্ৰারং ন হোতীতি ন ৰত্তব্বো.
এত্থাহ – কম্মং নামেতং কিং করোতীতি? আযূহতি, অভিসঙ্খরোতি, পিণ্ডং করোতি, চেতেতি, কপ্পেতি, পকপ্পেতীতি. এৰং সন্তে পঞ্চৰিঞ্ঞাণচেতনা কিং আযূহতি, অভিসঙ্খরোতি, পিণ্ডং করোতি, চেতেতি, কপ্পেতি, পকপ্পেতীতি?. সহজাতধম্মে. সাপি হি সহজাতে সম্পযুত্তক্খন্ধে আযূহতি অভিসঙ্খরোতি পিণ্ডং করোতি চেতেতি কপ্পেতি পকপ্পেতীতি. কিং ৰা ইমিনা ৰাদেন? সব্বসঙ্গাহিকৰসেন হেতং ৰুত্তং. ইদং পনেত্থ সন্নিট্ঠানং – তেভূমককুসলাকুসলো একূনতিংসৰিধো মনো মনোকম্মদ্ৰারং নাম. যা পন তস্মিং মনোদ্ৰারে সিদ্ধা চেতনা যায অভিজ্ঝাব্যাপাদমিচ্ছাদস্সনানি চেৰ অনভিজ্ঝাঅব্যাপাদসম্মাদস্সনানি চ গণ্হাতি, ইদং মনোকম্মং নাম. ইতো পরং সব্বং কম্মৰৰত্থানঞ্চ দ্ৰারৰৰত্থানঞ্চ হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বন্তি. ইমানি তীণি কম্মদ্ৰারানি নাম.
মনোকম্মদ্ৰারকথা নিট্ঠিতা.
কম্মকথা
ইদানি যানি তীণি কম্মানি ঠপেত্ৰা ইমানি কম্মদ্ৰারানি দস্সিতানি, তানি আদিং কত্ৰা অৰসেসস্স দ্ৰারকথায মাতিকাঠপনস্স ৰিত্থারকথা হোতি. তীণি হি কম্মানি – কাযকম্মং ৰচীকম্মং মনোকম্মন্তি. কিং পনেতং কম্মং নামাতি? চেতনা চেৰ, একচ্চে চ চেতনাসম্পযুত্তকা ধম্মা. তত্থ চেতনায কম্মভাৰে ইমানি সুত্তানি –
‘‘চেতনাহং, ভিক্খৰে, কম্মং ৰদামি, চেতযিত্ৰা কম্মং করোতি কাযেন ৰাচায মনসা’’ (অ. নি. ৬.৬৩; কথা. ৫৩৯). ‘‘কাযে ৰা হি, আনন্দ, সতি কাযসঞ্চেতনাহেতু উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং, ৰাচায ৰা, আনন্দ, সতি ৰচীসঞ্চেতনাহেতু উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং; মনে ৰা, আনন্দ, সতি মনোসঞ্চেতনাহেতু উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং’’ (সং. নি. ২.২৫; অ. নি. ৪.১৭১). ‘‘তিৰিধা, ভিক্খৰে, কাযসঞ্চেতনা অকুসলং কাযকম্মং দুক্খুদ্রযং, দুক্খৰিপাকং; চতুব্বিধা, ভিক্খৰে, ৰচীসঞ্চেতনা…পে… তিৰিধা, ভিক্খৰে, মনোসঞ্চেতনা অকুসলং মনোকম্মং দুক্খুদ্রযং দুক্খৰিপাকং তিৰিধা, ভিক্খৰে, কাযসঞ্চেতনা কুসলং কাযকম্মং সুখুদ্রযং সুখৰিপাকং চতুব্বিধা, ভিক্খৰে, ৰচীসঞ্চেতনা…পে… তিৰিধা, ভিক্খৰে, মনোসঞ্চেতনা, কুসলং মনোকম্মং সুখুদ্রযং সুখৰিপাকং’’ (কথা. ৫৩৯; অ. নি. ১০.২১৭ থোকং ৰিসদিসং). ‘‘সচাযং, আনন্দ, সমিদ্ধি মোঘপুরিসো পাটলিপুত্তস্স পরিব্বাজকস্স এৰং পুট্ঠো এৰং ব্যাকরেয্য – সঞ্চেতনিযং, আৰুসো পাটলিপুত্ত, কম্মং কত্ৰা কাযেন ৰাচায মনসা, সুখৰেদনীযং সুখং সো ৰেদযতি…পে… অদুক্খমসুখৰেদনীযং অদুক্খমসুখং সো ৰেদযতীতি; এৰং ব্যাকরমানো খো, আনন্দ, সমিদ্ধি মোঘপুরিসো পাটলিপুত্তস্স পরিব্বাজকস্স সম্মা ব্যাকরমানো ব্যাকরেয্যা’’তি (ম. নি. ৩.৩০০; কথা. ৫৩৯).
ইমানি তাৰ চেতনায কম্মভাৰে সুত্তানি. চেতনাসম্পযুত্তধম্মানং পন কম্মভাৰো কম্মচতুক্কেন দীপিতো. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, কম্মানি মযা সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদিতানি. কতমানি চত্তারি? অত্থি, ভিক্খৰে, কম্মং কণ্হং কণ্হৰিপাকং, অত্থি, ভিক্খৰে, কম্মং সুক্কং সুক্কৰিপাকং, অত্থি, ভিক্খৰে, কম্মং কণ্হসুক্কং কণ্হসুক্কৰিপাকং, অত্থি, ভিক্খৰে, কম্মং অকণ্হং অসুক্কং অকণ্হঅসুক্কৰিপাকং কম্মক্খযায সংৰত্ততি (অ. নি. ৪.২৩২-২৩৩).… কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, কম্মং অকণ্হং অসুক্কং অকণ্হঅসুক্কৰিপাকং কম্মক্খযায সংৰত্ততি? যদিদং সত্ত বোজ্ঝঙ্গা – সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো, ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, কম্মং অকণ্হং অসুক্কং অকণ্হঅসুক্কৰিপাকং কম্মক্খযায সংৰত্ততি (অ. নি. ৪.২৩৮).… কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, কম্মং অকণ্হং অসুক্কং অকণ্হঅসুক্কৰিপাকং কম্মক্খযায সংৰত্ততি? অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো – সেয্যথিদং, সম্মাদিট্ঠি …পে… সম্মাসমাধি. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, কম্মং অকণ্হং অসুক্কং অকণ্হঅসুক্কৰিপাকং কম্মক্খযায সংৰত্ততী’’তি (অ. নি. ৪.২৩৭).
এৰং ইমে বোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গপ্পভেদতো পন্নরস ধম্মা কম্মচতুক্কেন দীপিতা. অভিজ্ঝা, ব্যাপাদো, মিচ্ছাদিট্ঠি, অনভিজ্ঝা, অব্যাপাদো, সম্মাদিট্ঠীতি ইমেহি পন ছহি সদ্ধিং একৰীসতি চেতনাসম্পযুত্তকা ধম্মা ৰেদিতব্বা.
তত্থ লোকুত্তরমগ্গো ভজাপিযমানো কাযকম্মাদীনি তীণি কম্মানি ভজতি. যঞ্হি কাযেন দুস্সীল্যং অজ্ঝাচরতি, তম্হা সংৰরো কাযিকোতি ৰেদিতব্বো. যং ৰাচায দুস্সীল্যং অজ্ঝাচরতি, তম্হা সংৰরো ৰাচসিকোতি ৰেদিতব্বো. ইতি সম্মাকম্মন্তো কাযকম্মং, সম্মাৰাচা ৰচীকম্মং. এতস্মিং দ্ৰযে গহিতে সম্মাআজীৰো তপ্পক্খিকত্তা গহিতোৰ হোতি. যং পন মনেন দুস্সীল্যং অজ্ঝাচরতি, তম্হা সংৰরো মানসিকোতি ৰেদিতব্বো. সো দিট্ঠিসঙ্কপ্পৰাযামসতিসমাধিৰসেন পঞ্চৰিধো হোতি. অযং পঞ্চৰিধোপি মনোকম্মং নাম. এৰং লোকুত্তরমগ্গো ভজাপিযমানো তীণি কম্মানি ভজতি.
ইমস্মিং ঠানে দ্ৰারসংসন্দনং নাম হোতি. কাযৰচীদ্ৰারেসু হি চোপনং পত্ৰা কম্মপথং অপ্পত্তম্পি অত্থি, মনোদ্ৰারে চ সমুদাচারং পত্ৰা কম্মপথং অপ্পত্তম্পি অত্থি; তং গহেত্ৰা তংতংদ্ৰারপক্খিকমেৰ অকংসু.
তত্রাযং নযো – যো ‘মিগৰং গমিস্সামী’তি ধনুং সজ্জেতি, জিযং ৰট্টেতি, সত্তিং নিসেতি, ভত্তং ভুঞ্জতি, ৰত্থং পরিদহতি, এত্তাৰতা কাযদ্ৰারে চোপনং পত্তং হোতি. সো অরঞ্ঞে দিৰসং চরিত্ৰা অন্তমসো সসবিল়ারমত্তম্পি ন লভতি, ইদং অকুসলং কাযকম্মং নাম হোতি ন হোতীতি? ন হোতি. কস্মা? কম্মপথং অপ্পত্ততায. কেৰলং পন কাযদুচ্চরিতং নাম হোতীতি ৰেদিতব্বং. মচ্ছগ্গহণাদী সুপযোগেসুপি এসেৰ নযো.
ৰচীদ্ৰারেপি ‘মিগৰং গমিস্সামি’ ‘ৰেগেন ধনুআদীনি সজ্জেথা’তি আণাপেত্ৰা পুরিমনযেনেৰ অরঞ্ঞে কিঞ্চি অলভন্তস্স কিঞ্চাপি ৰচীদ্ৰারে চোপনং পত্তং, কম্মপথং অপ্পত্ততায পন কাযকম্মং ন হোতি. কেৰলং ৰচীদুচ্চরিতং নাম হোতীতি ৰেদিতব্বং.
মনোদ্ৰারে পন ৰধকচেতনায উপ্পন্নমত্তায এৰ কম্মপথভেদোৰ হোতি. সো চ খো ব্যাপাদৰসেন ন পাণাতিপাতৰসেন. অকুসলঞ্হি কাযকম্মং কাযৰচীদ্ৰারেসু সমুট্ঠাতি, ন মনোদ্ৰারে; তথা অকুসলং ৰচীকম্মং. অকুসলং মনোকম্মং পন তীসুপি দ্ৰারেসু সমুট্ঠাতি; তথা কুসলানি কাযৰচীমনোকম্মানি.
কথং? সহত্থা হি পাণং হনন্তস্স অদিন্নং আদিযন্তস্স মিচ্ছাচারং চরন্তস্স কম্মং কাযকম্মমেৰ হোতি. দ্ৰারম্পি কাযদ্ৰারমেৰ হোতি. এৰং তাৰ অকুসলং কাযকম্মং কাযদ্ৰারে সমুট্ঠাতি. তেহি পন চিত্তেহি সহজাতা অভিজ্ঝাব্যাপাদমিচ্ছাদিট্ঠিযো চেতনাপক্খিকা ৰা ভৰন্তি, অব্বোহারিকা ৰা. ‘গচ্ছ ইত্থন্নামং জীৰিতা ৰোরোপেহি, ইত্থন্নামং ভণ্ডং অৰহরা’তি আণাপেন্তস্স পন কম্মং কাযকম্মং হোতি, দ্ৰারং পন ৰচীদ্ৰারং. এৰং অকুসলং কাযকম্মং ৰচীদ্ৰারে সমুট্ঠাতি. তেহি পন চিত্তেহি সহজাতা অভিজ্ঝাব্যাপাদমিচ্ছাদিট্ঠিযো চেতনাপক্খিকা ৰা ভৰন্তি অব্বোহারিকা ৰা. এত্তকা আচরিযানং সমানত্থকথা নাম.
ৰিতণ্ডৰাদী পনাহ – ‘অকুসলং কাযকম্মং মনোদ্ৰারেপি সমুট্ঠাতী’তি. সো ‘তযো সঙ্গহে আরুল়্হং সুত্তং আহরাহী’তি ৰুত্তো ইদং কুলুম্বসুত্তং নাম আহরি –
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ইদ্ধিমা চেতোৰসিপ্পত্তো অঞ্ঞিস্সা কুচ্ছিগতং গব্ভং পাপকেন মনসা অনুপেক্খকো হোতি – ‘অহো ৰতাযং কুচ্ছিগতো গব্ভো ন সোত্থিনা অভিনিক্খমেয্যা’তি. এৰং, ভিক্খৰে, কুলুম্বস্স উপঘাতো হোতী’’তি.
ইদং সুত্তং আহরিত্ৰা আহ – ‘এৰং চিন্তিতমত্তেযেৰ মনসা কুচ্ছিগতো গব্ভো ফেণপিণ্ডো ৰিয ৰিলীযতি. এত্থ কুতো কাযঙ্গচোপনং ৰা ৰাচঙ্গচোপনং ৰা? মনোদ্ৰারস্মিংযেৰ পন ইদং অকুসলং কাযকম্মং সমুট্ঠাতী’তি.
তমেনং ‘তৰ সুত্তস্স অত্থং তুলযিস্সামা’তি ৰত্ৰা এৰং তুলযিংসু – ‘ত্ৰং ইদ্ধিযা পরূপঘাতং ৰদেসি. ইদ্ধি নাম চেসা – অধিট্ঠানিদ্ধি, ৰিকুব্বনিদ্ধি, মনোমযিদ্ধি, ঞাণৰিপ্ফারিদ্ধি, সমাধিৰিপ্ফারিদ্ধি, অরিযিদ্ধি, কম্মৰিপাকজিদ্ধি, পুঞ্ঞৰতো ইদ্ধি, ৰিজ্জামযিদ্ধি, তত্থ তত্থ সম্মাপযোগপচ্চযা ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধীতি দসৰিধা (পটি. ম. ৩.১০). তত্থ কতরং ইদ্ধিং ৰদেসী’তি? ‘ভাৰনাময’ন্তি. ‘কিং পন ভাৰনামযিদ্ধিযা পরূপঘাতকম্মং হোতী’তি? ‘আম, একচ্চে আচরিযা একৰারং হোতী’তি; ৰদন্তি যথা হি পরং পহরিতুকামেন উদকভরিতে ঘটে খিত্তে ঘটোপি ভিজ্জতি, উদকম্পি নস্সতি, এৰমেৰ ভাৰনামযিদ্ধিযা একৰারং পরূপঘাতকম্মং হোতি. ততো পট্ঠায পন সা নস্সতীতি. অথ নং ‘ভাৰনামযিদ্ধিযা নেৰ একৰারং ন দ্ৰে ৰারে পরূপঘাতকম্মং হোতী’তি ৰত্ৰা তং সঞ্ঞত্তিং আগচ্ছন্তং পুচ্ছিংসু – ‘ভাৰনামযিদ্ধি কিং কুসলা, অকুসলা, অব্যাকতা? সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা, দুক্খায ৰেদনায সম্পযুত্তা, অদুক্খমসুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা? সৰিতক্কসৰিচারা, অৰিতক্কৰিচারমত্তা, অৰিতক্কঅৰিচারা? কামাৰচরা, রূপাৰচরা, অরূপাৰচরা’তি?
ইমং পন পঞ্হং যো জানাতি সো এৰং ৰক্খতি – ‘ভাৰনামযিদ্ধি কুসলা ৰা হোতি, অব্যাকতা ৰা; অদুক্খমসুখৰেদনীযা এৰ, অৰিতক্কঅৰিচারা এৰ, রূপাৰচরা এৰা’তি. সো ৰত্তব্বো – ‘পাণাতিপাতচেতনা কুসলাদীসু কতরং কোট্ঠাসং ভজতী’তি? জানন্তো ৰক্খতি – ‘পাণাতিপাতচেতনা অকুসলা এৰ, দুক্খৰেদনীযা এৰ, সৰিতক্কসৰিচারা এৰ কামাৰচরা এৰা’তি. ‘এৰং সন্তে তৰ পঞ্হো নেৰ কুসলত্তিকেন সমেতি, ন ৰেদনাত্তিকেন, ন ৰিতক্কত্তিকেন, ন ভূমন্তরেনা’তি.
‘কিং পন এৰং মহন্তং সুত্তং নিরত্থক’ন্তি? ‘নো নিরত্থকং; ত্ৰং পনস্স অত্থং ন জানাসি. ‘‘ইদ্ধিমা চেতোৰসিপ্পত্তো’’তি এত্থ হি নেৰ ভাৰনামযিদ্ধি অধিপ্পেতা, আথব্বণিদ্ধি পন অধিপ্পেতা. সা হি এত্থ লব্ভমানা লব্ভতি. সা পন কাযৰচীদ্ৰারানি মুঞ্চিত্ৰা কাতুং ন সক্কা. আথব্বণিদ্ধিকা হি সত্তাহং অলোণকং ভুঞ্জিত্ৰা দব্বে অত্থরিত্ৰা পথৰিযং সযমানা তপং চরিত্ৰা সত্তমে দিৰসে সুসানভূমিং সজ্জেত্ৰা সত্তমে পদে ঠত্ৰা হত্থং ৰট্টেত্ৰা ৰট্টেত্ৰা মুখেন ৰিজ্জং পরিজপ্পন্তি. অথ নেসং কম্মং সমিজ্ঝতি. এৰং অযম্পি ইদ্ধি কাযৰচীদ্ৰারানি মুঞ্চিত্ৰা কাতুং ন সক্কাতি. ‘ন কাযকম্মং মনোদ্ৰারে সমুট্ঠাতী’তি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.
হত্থমুদ্দায পন মুসাৰাদাদীনি কথেন্তস্স কম্মং ৰচীকম্মং, দ্ৰারং পন কাযদ্ৰারং হোতি. এৰং অকুসলং ৰচীকম্মম্পি কাযদ্ৰারে সমুট্ঠাতি. তেহি পন চিত্তেহি সহজাতা অভিজ্ঝাব্যাপাদমিচ্ছাদিট্ঠিযো চেতনাপক্খিকা ৰা ভৰন্তি, অব্বোহারিকা ৰা. ৰচীভেদং পন কত্ৰা মুসাৰাদাদীনি কথেন্তস্স কম্মম্পি ৰচীকম্মং দ্ৰারম্পি ৰচীদ্ৰারমেৰ. এৰং অকুসলং ৰচীকম্মং ৰচীদ্ৰারে সমুট্ঠাতি. তেহি পন চিত্তেহি সহজাতা অভিজ্ঝাব্যাপাদমিচ্ছাদিট্ঠিযো চেতনাপক্খিকা ৰা ভৰন্তি অব্বোহারিকা ৰা. এত্তকা আচরিযানং সমানত্থকথা নাম.
ৰিতণ্ডৰাদী পনাহ – ‘অকুসলং ৰচীকম্মং মনোদ্ৰারেপি সমুট্ঠাতী’তি. সো ‘তযো সঙ্গহে আরুল়্হং সুত্তং আহরাহী’তি ৰুত্তো ইদং উপোসথক্খন্ধকতো সুত্তং আহরি –
‘‘যো পন ভিক্খু যাৰততিযং অনুস্সাৰিযমানে সরমানো সন্তিং আপত্তিং নাৰিকরেয্য সম্পজানমুসাৰাদস্স হোতী’’তি (মহাৰ. ১৩৪).
ইদং সুত্তং আহরিত্ৰা আহ – ‘এৰং আপত্তিং অনাৰিকরোন্তো তুণ্হীভূতোৰ অঞ্ঞং আপত্তিং আপজ্জতি, এত্থ কুতো কাযঙ্গচোপনং ৰা ৰাচঙ্গচোপনং ৰা? মনোদ্ৰারস্মিংযেৰ পন ইদং অকুসলং ৰচীকম্মং সমুট্ঠাতী’তি.
সো ৰত্তব্বো – ‘কিং পনেতং সুত্তং নেয্যত্থং উদাহু নীতত্থ’ন্তি? ‘নীতত্থমেৰ ময্হং সুত্ত’ন্তি. সো ‘মা এৰং অৰচ, তুলযিস্সামস্স অত্থ’ন্তি ৰত্ৰা এৰং পুচ্ছিতব্বো – ‘সম্পজানমুসাৰাদে কিং হোতী’তি? জানন্তো ‘সম্পজানমুসাৰাদে দুক্কটং হোতী’তি ৰক্খতি. ততো ৰত্তব্বো ‘ৰিনযস্স দ্ৰে মূলানি – কাযো চ ৰাচা চ; সম্মাসম্বুদ্ধেন হি সব্বাপত্তিযো ইমেসুযেৰ দ্ৰীসু দ্ৰারেসু পঞ্ঞত্তা, মনোদ্ৰারে আপত্তিপঞ্ঞপনং নাম নত্থি. ত্ৰং অতিৰিয ৰিনযে পকতঞ্ঞূ, যো সত্থারা অপঞ্ঞত্তে ঠানে আপত্তিং পঞ্ঞপেসি, সম্মাসম্বুদ্ধং অব্ভাচিক্খসি, জিনচক্কং পহরসী’তিআদিৰচনেহি নিগ্গণ্হিত্ৰা উত্তরি পঞ্হং পুচ্ছিতব্বো – ‘সম্পজানমুসাৰাদো কিরিযতো সমুট্ঠাতি উদাহু অকিরিযতো’তি? জানন্তো ‘কিরিযতো’তি ৰক্খতি. ততো ৰত্তব্বো – ‘অনাৰিকরোন্তো কতরং কিরিযং করোতী’তি? অদ্ধা হি কিরিযং অপস্সন্তো ৰিঘাতং আপজ্জিস্সতি. ততো ইমস্স সুত্তস্স অত্থেন সঞ্ঞাপেতব্বো. অযঞ্হেত্থ অত্থো – য্ৰাযং ‘সম্পজানমুসাৰাদো হোতী’তি ৰুত্তো, সো আপত্তিতো কিং হোতি? ‘কতরাপত্তি হোতী’তি অত্থো. ‘দুক্কটাপত্তি হোতি’. সা চ খো ন মুসাৰাদলক্খণেন, ভগৰতো পন ৰচনেন ৰচীদ্ৰারে অকিরিযসমুট্ঠানা আপত্তি হোতীতি ৰেদিতব্বা. ৰুত্তম্পি চেতং –
‘‘অনালপন্তো মনুজেন কেনচি,
ৰাচাগিরং নো চ পরে ভণেয্য;
আপজ্জেয্য ৰাচসিকং ন কাযিকং,
পঞ্হা মেসা কুসলেহি চিন্তিতা’’তি. (পটি. ৪৭৯);
এৰং অকুসলং ৰচীকম্মং ন মনোদ্ৰারে সমুট্ঠাতীতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.
যদা পন অভিজ্ঝাসহগতেন চেতসা কাযঙ্গং চোপেন্তো হত্থগ্গাহাদীনি করোতি, ব্যাপাদসহগতেন চেতসা দণ্ডপরামাসাদীনি, মিচ্ছাদিট্ঠিসহগতেন চেতসা ‘খন্দসিৰাদযো সেট্ঠা’তি তেসং অভিৰাদনঅঞ্জলিকম্মভূতপীঠকপরিভণ্ডাদীনি করোতি, তদা কম্মং মনোকম্মং হোতি, দ্ৰারং পন কাযদ্ৰারং. এৰং অকুসলং মনোকম্মং কাযদ্ৰারে সমুট্ঠাতি. চেতনা পনেত্থ অব্বোহারিকা.
যদা পন অভিজ্ঝাসহগতেন চেতসা ৰাচঙ্গং চোপেন্তো ‘অহো ৰত যং পরস্স, তং মমস্সা’তি পরৰিত্তূপকরণং অভিজ্ঝাযতি, ব্যাপাদসহগতেন চেতসা ‘ইমে সত্তা হঞ্ঞন্তু ৰা, বজ্ঝন্তু ৰা, উচ্ছিজ্জন্তু ৰা, মা ৰা অহেসু’ন্তি ৰদতি, মিচ্ছাদিট্ঠিসহগতেন চেতসা ‘নত্থি দিন্নং, নত্থি যিট্ঠ’ন্তিআদীনি ৰদতি, তদা কম্মং মনোকম্মং হোতি, দ্ৰারং পন ৰচীদ্ৰারং. এৰং অকুসলং মনোকম্মং ৰচীদ্ৰারে সমুট্ঠাতি. চেতনা পনেত্থ অব্বোহারিকা.
যদা পন কাযঙ্গৰাচঙ্গানি অচোপেত্ৰা রহো নিসিন্নো অভিজ্ঝাব্যাপাদমিচ্ছাদিট্ঠিসহগতানি চিত্তানি উপ্পাদেতি, তদা কম্মং মনোকম্মং, দ্ৰারম্পি মনোদ্ৰারমেৰ. এৰং অকুসলং মনোকম্মং মনোদ্ৰারে সমুট্ঠাতি. ইমস্মিং পন ঠানে চেতনাপি চেতনাসম্পযুত্তকা ধম্মাপি মনোদ্ৰারেযেৰ সমুট্ঠহন্তি. এৰং অকুসলং মনোকম্মং তীসুপি দ্ৰারেসু সমুট্ঠাতীতি ৰেদিতব্বং.
যং পন ৰুত্তং ‘তথা কুসলানি কাযৰচীমনোকম্মানী’তি, তত্রাযং নযো – যদা হি কেনচি কারণেন ৰত্তুং অসক্কোন্তো ‘পাণাতিপাতা অদিন্নাদানা কামেসুমিচ্ছাচারা পটিৰিরমামী’তি ইমানি সিক্খাপদানি হত্থমুদ্দায গণ্হাতি, তদা কম্মং কাযকম্মং দ্ৰারম্পি কাযদ্ৰারমেৰ. এৰং কুসলং কাযকম্মং কাযদ্ৰারে সমুট্ঠাতি. তেহি চিত্তেহি সহগতা অনভিজ্ঝাদযো চেতনাপক্খিকা ৰা হোন্তি, অব্বোহারিকা ৰা.
যদা পন তানেৰ সিক্খাপদানি ৰচীভেদং কত্ৰা গণ্হাতি, তদা কম্মং কাযকম্মং, দ্ৰারং পন ৰচীদ্ৰারং হোতি. এৰং কুসলং কাযকম্মং ৰচীদ্ৰারে সমুট্ঠাতি. তেহি চিত্তেহি সহগতা অনভিজ্ঝাদযো চেতনাপক্খিকা ৰা হোন্তি, অব্বোহারিকা ৰা.
যদা পন তেসু সিক্খাপদেসু দিয্যমানেসু কাযঙ্গৰাচঙ্গানি অচোপেত্ৰা মনসাৰ ‘পাণাতিপাতা অদিন্নাদানা কামেসুমিচ্ছাচারা পটিৰিরমামী’তি গণ্হাতি, তদা কম্মং কাযকম্মং, দ্ৰারং পন মনোদ্ৰারং হোতি. এৰং কুসলং কাযকম্মং মনোদ্ৰারে সমুট্ঠাতি. তেহি চিত্তেহি সহগতা অনভিজ্ঝাদযো চেতনাপক্খিকা ৰা হোন্তি, অব্বোহারিকা ৰা.
‘মুসাৰাদা ৰেরমণী’আদীনি পন চত্তারি সিক্খাপদানি ৰুত্তনযেনেৰ কাযাদীহি গণ্হন্তস্স কুসলং ৰচীকম্মং তীসু দ্ৰারেসু সমুট্ঠাতীতি ৰেদিতব্বং. ইধাপি অনভিজ্ঝাদযো চেতনাপক্খিকা ৰা হোন্তি, অব্বোহারিকা ৰা.
অনভিজ্ঝাদিসহগতেহি পন চিত্তেহি কাযঙ্গং চোপেত্ৰা চেতিযঙ্গণসম্মজ্জনগন্ধমালাদিপূজনচেতিযৰন্দনাদীনি করোন্তস্স কম্মং মনোকম্মং হোতি, দ্ৰারং পন কাযদ্ৰারং. এৰং কুসলং মনোকম্মং কাযদ্ৰারে সমুট্ঠাতি. চেতনা পনেত্থ অব্বোহারিকা. অনভিজ্ঝাসহগতেন চিত্তেন ৰাচঙ্গং চোপেত্ৰা ‘অহো ৰত যং পরস্স ৰিত্তূপকরণং ন তং মমস্সা’তি অনভিজ্ঝাযতো অব্যাপাদসহগতেন চিত্তেন ‘সব্বে সত্তা অৰেরা অব্যাবজ্ঝা অনীঘা সুখী অত্তানং পরিহরন্তূ’তি ৰদন্তস্স সম্মাদিট্ঠিসহগতেন চিত্তেন ‘অত্থি দিন্ন’ন্তিআদীনি উদাহরন্তস্স কম্মং মনোকম্মং হোতি, দ্ৰারং পন ৰচীদ্ৰারং. এৰং কুসলং মনোকম্মং ৰচীদ্ৰারে সমুট্ঠাতি. চেতনা পনেত্থ অব্বোহারিকা. কাযঙ্গৰাচঙ্গানি পন অচোপেত্ৰা রহো নিসিন্নস্স মনসাৰ অনভিজ্ঝাদিসহগতানি চিত্তানি উপ্পাদেন্তস্স কম্মং মনোকম্মং, দ্ৰারম্পি মনোদ্ৰারমেৰ. এৰং কুসলং মনোকম্মং মনোদ্ৰারে সমুট্ঠাতি. ইমস্মিং পন ঠানে চেতনাপি চেতনাসম্পযুত্তকা ধম্মাপি মনোদ্ৰারেযেৰ সমুট্ঠহন্তি.
তত্থ আণত্তিসমুট্ঠিতেসু পাণাতিপাতঅদিন্নাদানেসু কম্মম্পি কাযকম্মং দ্ৰারম্পি কম্মৰসেনেৰ কাযদ্ৰারন্তি ৰদন্তো কম্মং রক্খতি, দ্ৰারং ভিন্দতি নাম. হত্থমুদ্দায সমুট্ঠিতেসু মুসাৰাদাদীসু দ্ৰারম্পি কাযদ্ৰারং, কম্মম্পি দ্ৰারৰসেনেৰ কাযকম্মন্তি ৰদন্তো দ্ৰারং রক্খতি কম্মং ভিন্দতি নাম. তস্মা ‘কম্মং রক্খামী’তি দ্ৰারং ন ভিন্দিতব্বং, ‘দ্ৰারং রক্খামী’তি কম্মং ন ভিন্দিতব্বং. যথাৰুত্তেনেৰ পন নযেন কম্মঞ্চ দ্ৰারঞ্চ ৰেদিতব্বং. এৰং কথেন্তো হি নেৰ কম্মং ন দ্ৰারং ভিন্দতীতি.
কম্মকথা নিট্ঠিতা.
ইদানি ‘পঞ্চ ৰিঞ্ঞাণানি পঞ্চৰিঞ্ঞাণদ্ৰারানী’তিআদীসু চক্খুৰিঞ্ঞাণং সোতৰিঞ্ঞাণং ঘানৰিঞ্ঞাণং জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং কাযৰিঞ্ঞাণন্তি ইমানি পঞ্চ ৰিঞ্ঞাণানি নাম. চক্খুৰিঞ্ঞাণদ্ৰারং সোত… ঘান… জিৰ্হা… কাযৰিঞ্ঞাণদ্ৰারন্তি ইমানি পঞ্চ ৰিঞ্ঞাণদ্ৰারানি নাম. ইমেসং পঞ্চন্নং দ্ৰারানং ৰসেন উপ্পন্না চেতনা নেৰ কাযকম্মং হোতি, ন ৰচীকম্মং, মনোকম্মমেৰ হোতীতি ৰেদিতব্বা. চক্খুসম্ফস্সো সোত… ঘান… জিৰ্হা… কায… মনোসম্ফস্সোতি ইমে পন ছ সম্ফস্সা নাম. চক্খুসম্ফস্সদ্ৰারং সোত… ঘান… জিৰ্হা… কায… মনোসম্ফস্সদ্ৰারন্তি ইমানি ছ সম্ফস্সদ্ৰারানি নাম.
চক্খুঅসংৰরো সোত… ঘান… জিৰ্হা… পসাদকায… চোপনকাযঅসংৰরো ৰাচাঅসংৰরো মনোঅসংৰরোতি – ইমে অট্ঠ অসংৰরা নাম. তে অত্থতো ‘দুস্সীল্যং মুট্ঠস্সচ্চং অঞ্ঞাণং অক্খন্তি কোসজ্জ’ন্তি ইমে পঞ্চ ধম্মা হোন্তি. তেসু একধম্মোপি পঞ্চদ্ৰারে ৰোট্ঠব্বনপরিযোসানেসু চিত্তেসু নুপ্পজ্জতি, জৰনক্খণেযেৰ উপ্পজ্জতি. জৰনে উপ্পন্নোপি পঞ্চদ্ৰারে অসংৰরোতি ৰুচ্চতি.
চক্খুৰিঞ্ঞাণসহজাতো হি ফস্সো চক্খুসম্ফস্সো নাম, চেতনা মনোকম্মং নাম, তং চিত্তং মনোকম্মদ্ৰারং নাম. এত্থ পঞ্চৰিধো অসংৰরো নত্থি. সম্পটিচ্ছনসহজাতো ফস্সো মনোসম্ফস্সো নাম, চেতনা মনোকম্মং নাম, তং চিত্তং মনোকম্মদ্ৰারং নাম. এত্থাপি অসংৰরো নত্থি. সন্তীরণৰোট্ঠব্বনেসুপি এসেৰ নযো. জৰনসহজাতো পন ফস্সো মনোসম্ফস্সো নাম, চেতনা মনোকম্মং নাম, তং চিত্তং মনোকম্মদ্ৰারং নাম. এত্থ অসংৰরো চক্খুঅসংৰরো নাম হোতি. সোতঘানজিৰ্হাপসাদকাযদ্ৰারেসুপি এসেৰ নযো. যদা পন রূপাদীসু অঞ্ঞতরারম্মণং মনোদ্ৰারিকজৰনং ৰিনা ৰচীদ্ৰারেন সুদ্ধং কাযদ্ৰারসঙ্খাতং চোপনং পাপযমানং উপ্পজ্জতি, তদা তেন চিত্তেন সহজাতো ফস্সো মনোসম্ফস্সো নাম, চেতনা কাযকম্মং নাম, তং পন চিত্তং অব্বোহারিকং, চোপনস্স উপ্পন্নত্তা মনোদ্ৰারন্তি সঙ্খ্যং ন গচ্ছতি. এত্থ অসংৰরো চোপনকাযঅসংৰরো নাম. যদা তাদিসংযেৰ জৰনং ৰিনা কাযদ্ৰারেন সুদ্ধং ৰচীদ্ৰারসঙ্খাতং চোপনং পাপযমানং উপ্পজ্জতি, তদা তেন চিত্তেন সহজাতো ফস্সো মনোসম্ফস্সো নাম, চেতনা ৰচীকম্মং নাম, তং পন চিত্তং অব্বোহারিকং, চোপনস্স উপ্পন্নত্তা মনোদ্ৰারন্তি সঙ্খ্যং ন গচ্ছতি. এত্থ অসংৰরো ৰাচাঅসংৰরো নাম. যদা পন তাদিসং জৰনচিত্তং ৰিনা কাযৰচীদ্ৰারেহি সুদ্ধং মনোদ্ৰারমেৰ হুত্ৰা উপ্পজ্জতি, তদা তেন চিত্তেন সহজাতো ফস্সো মনোসম্ফস্সো নাম, চেতনা মনোকম্মং নাম, তং পন চিত্তং মনোকম্মদ্ৰারং নাম. এত্থ অসংৰরো মনোঅসংৰরো নাম. ইতি ইমেসং অট্ঠন্নং অসংৰরানং ৰসেন চক্খুঅসংৰরদ্ৰারং, সোত… ঘান… জিৰ্হা… পসাদকায… চোপনকায… ৰাচা… মনোঅসংৰরদ্ৰারন্তি ইমানি অট্ঠ অসংৰরদ্ৰারানি ৰেদিতব্বানি.
চক্খুসংৰরো সোত… ঘান… জিৰ্হা… পসাদকায… চোপনকায… ৰাচা… মনোসংৰরোতি ইমে পন অট্ঠ সংৰরা নাম. তে অত্থতো ‘সীলং সতি ঞাণং খন্তি ৰীরিয’ন্তি ইমে পঞ্চ ধম্মা হোন্তি. তেসুপি একধম্মোপি পঞ্চদ্ৰারে ৰোট্ঠব্বনপরিযোসানেসু চিত্তেসু নুপ্পজ্জতি. জৰনক্খণেযেৰ উপ্পজ্জতি. জৰনে উপ্পন্নোপি পঞ্চদ্ৰারে সংৰরোতি ৰুচ্চতি. তস্স সব্বস্সাপি চক্খুৰিঞ্ঞাণসহজাতো হি ফস্সো চক্খুসম্ফস্সোতিআদিনা অসংৰরে ৰুত্তনযেনেৰ উপ্পত্তি ৰেদিতব্বা. ইতি ইমেসং অট্ঠন্নং সংৰরানং ৰসেন চক্খুসংৰরদ্ৰারং…পে… মনোসংৰরদ্ৰারন্তি ইমানি অট্ঠ সংৰরদ্ৰারানি ৰেদিতব্বানি.
অকুসলকম্মপথকথা
পাণাতিপাতো, অদিন্নাদানং, কামেসুমিচ্ছাচারো, মুসাৰাদো, পিসুণৰাচা, ফরুসৰাচা, সম্ফপ্পলাপো, অভিজ্ঝা, ব্যাপাদো, মিচ্ছাদিট্ঠীতি ইমে পন দস অকুসলকম্মপথা নাম.
তত্থ পাণস্স অতিপাতো পাণাতিপাতো নাম; পাণৰধো, পাণঘাতোতি ৰুত্তং হোতি. পাণোতি চেত্থ ৰোহারতো সত্তো, পরমত্থতো জীৰিতিন্দ্রিযং. তস্মিং পন পাণে পাণসঞ্ঞিনো জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদকউপক্কমসমুট্ঠাপিকা কাযৰচীদ্ৰারানং অঞ্ঞতরদ্ৰারপ্পৰত্তা ৰধকচেতনা পাণাতিপাতো. সো গুণৰিরহিতেসু তিরচ্ছানগতাদীসু পাণেসু খুদ্দকে পাণে অপ্পসাৰজ্জো, মহাসরীরে মহাসাৰজ্জো. কস্মা? পযোগমহন্ততায. পযোগসমত্তেপি ৰত্থুমহন্ততায. গুণৰন্তেসু মনুস্সাদীসু অপ্পগুণে অপ্পসাৰজ্জো, মহাগুণে মহাসাৰজ্জো. সরীরগুণানং পন সমভাৰে সতি কিলেসানং উপক্কমানঞ্চ মুদুতায অপ্পসাৰজ্জো, তিব্বতায মহাসাৰজ্জোতি ৰেদিতব্বো.
তস্স পঞ্চ সম্ভারা হোন্তি – পাণো, পাণসঞ্ঞিতা, ৰধকচিত্তং, উপক্কমো, তেন মরণন্তি. ছ পযোগা – সাহত্থিকো, আণত্তিকো, নিস্সগ্গিযো, থাৰরো, ৰিজ্জামযো, ইদ্ধিমযোতি. ইমস্মিং পনত্থে ৰিত্থারিযমানে অতিপপঞ্চো হোতি. তস্মা তং ন ৰিত্থারযাম. অঞ্ঞঞ্চ এৰরূপং অত্থিকেহি পন সমন্তপাসাদিকং ৰিনযট্ঠকথং (পারা. অট্ঠ. ২.১৭২) ওলোকেত্ৰা গহেতব্বং.
অদিন্নস্স আদানং ‘অদিন্নাদানং’; পরস্সহরণং, থেয্যং, চোরিকাতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ অদিন্নন্তি পরপরিগ্গহিতং, যত্থ পরো যথাকামকারিতং আপজ্জন্তো অদণ্ডারহো অনুপৰজ্জো চ হোতি. তস্মিং পরপরিগ্গহিতে পরপরিগ্গহিতসঞ্ঞিনো তদাদাযকউপক্কমসমুট্ঠাপিকা থেয্যচেতনা অদিন্নাদানং. তং হীনে পরসন্তকে অপ্পসাৰজ্জং, পণীতে মহাসাৰজ্জং. কস্মা? ৰত্থুপণীততায. ৰত্থুসমত্তে সতি গুণাধিকানং সন্তকে ৰত্থুস্মিং মহাসাৰজ্জং. তংতংগুণাধিকং উপাদায ততো ততো হীনগুণস্স সন্তকে ৰত্থুস্মিং অপ্পসাৰজ্জং.
তস্স পঞ্চ সম্ভারা হোন্তি – পরপরিগ্গহিতং, পরপরিগ্গহিতসঞ্ঞিতা, থেয্যচিত্তং, উপক্কমো, তেন হরণন্তি. ছ পযোগা – সাহত্থিকাদযোৰ. তে চ খো যথানুরূপং থেয্যাৰহারো, পসয্হাৰহারো, পটিচ্ছন্নাৰহারো, পরিকপ্পাৰহারো, কুসাৰহারোতি ইমেসং পঞ্চন্নং অৰহারানং ৰসেন পৰত্তন্তি. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারো পন সমন্তপাসাদিকাযং (পারা. অট্ঠ. ১.১৩৮) ৰুত্তো.
‘কামেসু মিচ্ছাচারো’তি এত্থ পন ‘কামেসূ’তি মেথুনসমাচারেসু; ‘মিচ্ছাচারো’তি একন্তনিন্দিতো লামকাচারো. লক্খণতো পন অসদ্ধম্মাধিপ্পাযেন কাযদ্ৰারপ্পৰত্তা অগমনীযট্ঠানৰীতিক্কমচেতনা কামেসুমিচ্ছাচারো.
তত্থ অগমনীযট্ঠানং নাম – পুরিসানং তাৰ মাতুরক্খিতা, পিতুরক্খিতা, মাতাপিতুরক্খিতা, ভাতুরক্খিতা, ভগিনিরক্খিতা, ঞাতিরক্খিতা, গোত্তরক্খিতা, ধম্মরক্খিতা, সারক্খা, সপরিদণ্ডাতি মাতুরক্খিতাদযো দস; ধনক্কীতা, ছন্দৰাসিনী, ভোগৰাসিনী, পটৰাসিনী, ওদপত্তকিনী, ওভটচুম্বটা, দাসী চ ভরিযা, কম্মকারী চ ভরিযা, ধজাহটা, মুহুত্তিকাতি এতা ধনক্কীতাদযো দসাতি ৰীসতি ইত্থিযো. ইত্থীসু পন দ্ৰিন্নং সারক্খসপরিদণ্ডানং, দসন্নঞ্চ ধনক্কীতাদীনন্তি দ্ৰাদসন্নং ইত্থীনং অঞ্ঞে পুরিসা ইদং অগমনীযট্ঠানং নাম.
সো পনেস মিচ্ছাচারো সীলাদিগুণরহিতে অগমনীযট্ঠানে অপ্পসাৰজ্জো, সীলাদিগুণসম্পন্নে মহাসাৰজ্জো. তস্স চত্তারো সম্ভারা – অগমনীযৰত্থু, তস্মিং সেৰনচিত্তং, সেৰনপ্পযোগো, মগ্গেনমগ্গপ্পটিপত্তিঅধিৰাসনন্তি. একো পযোগো সাহত্থিকো এৰ.
‘মুসা’তি ৰিসংৰাদনপুরেক্খারস্স অত্থভঞ্জকো ৰচীপযোগো, কাযপযোগো ৰা. ৰিসংৰাদনাধিপ্পাযেন পনস্স পরৰিসংৰাদককাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা মুসাৰাদো. অপরো নযো – ‘মুসা’তি অভূতং অতচ্ছং ৰত্থু. ‘ৰাদো’তি তস্স ভূততো তচ্ছতো ৰিঞ্ঞাপনং. লক্খণতো পন অতথং ৰত্থুং তথতো পরং ৰিঞ্ঞাপেতুকামস্স তথাৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপিকা চেতনা মুসাৰাদো. সো যমত্থং ভঞ্জতি তস্স অপ্পতায অপ্পসাৰজ্জো, মহন্ততায মহাসাৰজ্জো. অপিচ গহট্ঠানং অত্তনো সন্তকং অদাতুকামতায ‘নত্থী’তিআদিনযপ্পৰত্তো অপ্পসাৰজ্জো. সক্খিনা হুত্ৰা অত্থভঞ্জনত্থং ৰুত্তো মহাসাৰজ্জো. পব্বজিতানং অপ্পকম্পি তেলং ৰা সপ্পিং ৰা লভিত্ৰা হসাধিপ্পাযেন ‘অজ্জ গামে তেলং নদী মঞ্ঞে সন্দতী’তি পূরণকথানযেন পৰত্তো অপ্পসাৰজ্জো. অদিট্ঠংযেৰ পন দিট্ঠন্তিআদিনা নযেন ৰদন্তানং মহাসাৰজ্জো.
তস্স চত্তারো সম্ভারা হোন্তি – অতথং ৰত্থু, ৰিসংৰাদনচিত্তং, তজ্জো ৰাযামো, পরস্স তদত্থৰিজাননন্তি. একো পযোগো – সাহত্থিকোৰ. সো চ কাযেন ৰা কাযপ্পটিবদ্ধেন ৰা ৰাচায ৰা পরৰিসংৰাদককিরিযাকরণে দট্ঠব্বো. তায চে কিরিযায পরো তমত্থং জানাতি, অযং কিরিযসমুট্ঠাপিকচেতনাক্খণেযেৰ মুসাৰাদকম্মুনা বজ্ঝতি. যস্মা পন যথা কাযকাযপ্পটিবদ্ধৰাচাহি পরং ৰিসংৰাদেতি, তথা ইমস্স ‘ইমং ভণাহী’তি আণাপেন্তোপি, পণ্ণং লিখিত্ৰা পুরতো নিস্সজ্জন্তোপি, ‘অযমত্থো এৰং দট্ঠব্বো’তি কুট্টাদীসু লিখিত্ৰা ঠপেন্তোপি; তস্মা এত্থ আণত্তিকনিস্সগ্গিযথাৰরাপি পযোগা যুজ্জন্তি. অট্ঠকথাসু পন অনাগতত্তা ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বা.
‘পিসুণৰাচা’তিআদীসু যায ৰাচায যস্স তং ৰাচং ভাসতি তস্স হদযে অত্তনো পিযভাৰং পরস্স চ সুঞ্ঞভাৰং করোতি, সা পিসুণৰাচা. যায পন অত্তানম্পি পরম্পি ফরুসং করোতি, যা ৰাচা সযম্পি ফরুসা নেৰ কণ্ণসুখা, ন হদযঙ্গমা, অযং ‘ফরুসৰাচা’. যেন সম্ফং পলপতি, নিরত্থকং, সো ‘সম্ফপ্পলাপো’. তেসং মূলভূতা চেতনাপি পিসুণৰাচাদিনামমেৰ লভতি. সা এৰ চ ইধ অধিপ্পেতাতি.
তত্থ সংকিলিট্ঠচিত্তস্স পরেসং ৰা ভেদায অত্তনো পিযকম্যতায ৰা কাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা পিসুণৰাচা নাম. সা যস্স ভেদং করোতি তস্স অপ্পগুণতায অপ্পসাৰজ্জা, মহাগুণতায মহাসাৰজ্জা.
তস্সা চত্তারো সম্ভারা – ‘ভিন্দিতব্বো পরো’ ইতি ‘ইমে নানা ভৰিস্স’ন্তি ৰিনা ভৰিস্সন্তীতি ভেদপুরেক্খারতা ৰা, ‘ইতি অহং পিযো ভৰিস্সামি ৰিস্সাসিকো’তি পিযকম্যতা ৰা, তজ্জো ৰাযামো, তস্স তদত্থৰিজাননন্তি. পরে পন অভিন্নে কম্মপথভেদো নত্থি, ভিন্নে এৰ হোতি.
পরস্স মম্মচ্ছেদককাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা একন্তফরুসচেতনা ‘ফরুসৰাচা’. তস্সা আৰিভাৰত্থমিদং ৰত্থু – একো কির দারকো মাতু ৰচনং অনাদিযিত্ৰা অরঞ্ঞং গচ্ছতি. তং মাতা নিৰত্তেতুং অসক্কোন্তী ‘চণ্ডা তং মহিংসী অনুবন্ধতূ’তি অক্কোসি. অথস্স তথেৰ অরঞ্ঞে মহিংসী উট্ঠাসি. দারকো ‘যং মম মাতা মুখেন কথেসি তং মা হোতু, যং চিত্তেন চিন্তেসি তং হোতূ’তি সচ্চকিরিযং অকাসি. মহিংসী তত্থেৰ বদ্ধা ৰিয অট্ঠাসি. এৰং মম্মচ্ছেদকোপি পযোগো চিত্তসণ্হতায ফরুসৰাচা ন হোতি. মাতাপিতরো হি কদাচি পুত্তকে এৰম্পি ৰদন্তি – ‘চোরা ৰো খণ্ডাখণ্ডিকং করোন্তূ’তি, উপ্পলপত্তম্পি চ নেসং উপরি পতন্তং ন ইচ্ছন্তি. আচরিযুপজ্ঝাযা চ কদাচি নিস্সিতকে এৰং ৰদন্তি – ‘কিং ইমে অহিরিকা অনোত্তপ্পিনো চরন্তি, নিদ্ধমথ নে’তি; অথ চ নেসং আগমাধিগমসম্পত্তিং ইচ্ছন্তি. যথা চ চিত্তসণ্হতায ফরুসৰাচা ন হোতি, এৰং ৰচনসণ্হতায অফরুসৰাচাপি ন হোতি. ন হি মারাপেতুকামস্স ‘ইমং সুখং সযাপেথা’তি ৰচনং অফরুসৰাচা হোতি. চিত্তফরুসতায পনেসা ফরুসৰাচাৰ. সা যং সন্ধায পৰত্তিতা তস্স অপ্পগুণতায অপ্পসাৰজ্জা, মহাগুণতায মহাসাৰজ্জা. তস্সা তযো সম্ভারা – অক্কোসিতব্বো পরো, কুপিতচিত্তং, অক্কোসনন্তি.
অনত্থৰিঞ্ঞাপিকা কাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা অকুসলচেতনা ‘সম্ফপ্পলাপো’. সো আসেৰনমন্দতায অপ্পসাৰজ্জো. আসেৰনমহন্ততায মহাসাৰজ্জো. তস্স দ্ৰে সম্ভারা – ভারতযুদ্ধসীতাহরণাদিনিরত্থককথাপুরেক্খারতা, তথারূপীকথাকথনঞ্চাতি. পরে পন তং কথং অগণ্হন্তে কম্মপথভেদো নত্থি, পরেন সম্ফপ্পলাপে গহিতেযেৰ হোতি.
অভিজ্ঝাযতীতি ‘অভিজ্ঝা’. পরভণ্ডাভিমুখী হুত্ৰা তন্নিন্নতায পৰত্ততীতি অত্থো. সা ‘অহো তৰ ইদং মমস্সা’তি এৰং পরভণ্ডাভিজ্ঝাযনলক্খণা. অদিন্নাদানং ৰিয অপ্পসাৰজ্জা মহাসাৰজ্জা চ. তস্সা দ্ৰে সম্ভারা – পরভণ্ডং, অত্তনো পরিণামনঞ্চাতি. পরভণ্ডৰত্থুকে হি লোভে উপ্পন্নেপি ন তাৰ কম্মপথভেদো হোতি যাৰ ন ‘অহো ৰত ইদং মমস্সা’তি অত্তনো পরিণামেতি.
হিতসুখং ব্যাপাদযতীতি ‘ব্যাপাদো’. সো পরৰিনাসায মনোপদোসলক্খণো. ফরুসৰাচা ৰিয অপ্পসাৰজ্জো মহাসাৰজ্জো চ. তস্স দ্ৰে সম্ভারা – পরসত্তো চ, তস্স চ ৰিনাসচিন্তাতি. পরসত্তৰত্থুকে হি কোধে উপ্পন্নেপি ন তাৰ কম্মপথভেদো হোতি যাৰ ‘অহো ৰতাযং উচ্ছিজ্জেয্য ৰিনস্সেয্যা’তি তস্স ৰিনাসনং ন চিন্তেসি.
যথাভুচ্চগহণাভাৰেন মিচ্ছা পস্সতীতি ‘মিচ্ছাদিট্ঠি’. সা ‘নত্থি দিন্ন’ন্তিআদিনা নযেন ৰিপরীতদস্সনলক্খণা. সম্ফপ্পলাপো ৰিয অপ্পসাৰজ্জা মহাসাৰজ্জা চ. অপিচ অনিযতা অপ্পসাৰজ্জা, নিযতা মহাসাৰজ্জা. তস্সা দ্ৰে সম্ভারা – ৰত্থুনো চ গহিতাকারৰিপরীততা, যথা চ তং গণ্হাতি তথাভাৰেন তস্সুপট্ঠানন্তি. তত্থ নত্থিকাহেতুকঅকিরিযদিট্ঠীহি এৰ কম্মপথভেদো হোতি, ন অঞ্ঞদিট্ঠীহি.
ইমেসং পন দসন্নং অকুসলকম্মপথানং ধম্মতো কোট্ঠাসতো আরম্মণতো ৰেদনাতো মূলতো চাতি পঞ্চহাকারেহি ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো –
তত্থ ‘ধম্মতো’তি এতেসু হি পটিপাটিযা সত্ত চেতনাধম্মাৰ হোন্তি, অভিজ্ঝাদযো তযো চেতনাসম্পযুত্তা.
‘কোট্ঠাসতো’তি পটিপাটিযা সত্ত, মিচ্ছাদিট্ঠি চাতি ইমে অট্ঠ কম্মপথা এৰ হোন্তি; নো মূলানি. অভিজ্ঝাব্যাপাদা কম্মপথা চেৰ মূলানি চ. অভিজ্ঝা হি মূলং পত্ৰা ‘লোভো অকুসলমূলং’ হোতি, ব্যাপাদো ‘দোসো অকুসলমূলং’.
‘আরম্মণতো’তি পাণাতিপাতো জীৰিতিন্দ্রিযারম্মণতো সঙ্খারারম্মণো হোতি. অদিন্নাদানং সত্তারম্মণং ৰা হোতি সঙ্খারারম্মণং ৰা. মিচ্ছাচারো ফোট্ঠব্বৰসেন সঙ্খারারম্মণো হোতি; সত্তারম্মণোতিপি একে. মুসাৰাদো সত্তারম্মণো ৰা, সঙ্খারারম্মণো ৰা. তথা পিসুণৰাচা. ফরুসৰাচা সত্তারম্মণাৰ. সম্ফপ্পলাপো দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতৰসেন সত্তারম্মণো ৰা সঙ্খারারম্মণো ৰা. তথা অভিজ্ঝা. ব্যাপাদো সত্তারম্মণোৰ. মিচ্ছাদিট্ঠি তেভূমকধম্মৰসেন সঙ্খারারম্মণাৰ.
‘ৰেদনাতো’তি পাণাতিপাতো দুক্খৰেদনো হোতি. কিঞ্চাপি হি রাজানো চোরং দিস্ৰা হসমানাপি ‘গচ্ছথ নং ঘাতেথা’তি ৰদন্তি, সন্নিট্ঠাপকচেতনা পন নেসং দুক্খসম্পযুত্তাৰ হোতি. অদিন্নাদানং তিৰেদনং. তঞ্হি পরভণ্ডং দিস্ৰা হট্ঠতুট্ঠস্স গণ্হতো সুখৰেদনং হোতি, ভীততসিতস্স গণ্হতো দুক্খৰেদনং. তথা ৰিপাকনিস্সন্দফলানি পচ্চৰেক্খন্তস্স. গহণকালে মজ্ঝত্তভাৰে ঠিতস্স পন গণ্হতো অদুক্খমসুখৰেদনং হোতীতি. মিচ্ছাচারো সুখমজ্ঝত্তৰসেন দ্ৰিৰেদনো. সন্নিট্ঠাপকচিত্তে পন মজ্ঝত্তৰেদনো ন হোতি. মুসাৰাদো অদিন্নাদানে ৰুত্তনযেনেৰ তিৰেদনো; তথা পিসুণৰাচা. ফরুসৰাচা দুক্খৰেদনা. সম্ফপ্পলাপো তিৰেদনো. পরেসু হি সাধুকারং দেন্তেসু চেলুক্খেপাদীনি খিপন্তেসু হট্ঠতুট্ঠস্স সীতাহরণভারতযুদ্ধাদীনি কথনকালে সো সুখৰেদনো হোতি. পঠমং দিন্নৰেতনেন একেন পচ্ছা আগন্ত্ৰা ‘আদিতো পট্ঠায কথেহী’তি ৰুত্তে ‘অননুসন্ধিকং পকিণ্ণককথং কথেস্সামি নু খো নো’তি দোমনস্সিতস্স কথনকালে দুক্খৰেদনো হোতি, মজ্ঝত্তস্স কথযতো অদুক্খমসুখৰেদনো হোতি. অভিজ্ঝা সুখমজ্ঝত্তৰসেন দ্ৰিৰেদনা; তথা মিচ্ছাদিট্ঠি. ব্যাপাদো দুক্খৰেদনো.
‘মূলতো’তি পাণাতিপাতো দোসমোহৰসেন দ্ৰিমূলকো হোতি. অদিন্নাদানং দোসমোহৰসেন ৰা লোভমোহৰসেন ৰা. মিচ্ছাচারো লোভমোহৰসেন. মুসাৰাদো দোসমোহৰসেন ৰা লোভমোহৰসেন ৰা; তথা পিসুণৰাচা সম্ফপ্পলাপো চ. ফরুসৰাচা দোসমোহৰসেন. অভিজ্ঝা মোহৰসেন একমূলা; তথা ব্যাপাদো. মিচ্ছাদিট্ঠি লোভমোহৰসেন দ্ৰিমূলাতি.
অকুসলকম্মপথকথা নিট্ঠিতা.
কুসলকম্মপথকথা
পাণাতিপাতাদীহি পন ৰিরতিযো অনভিজ্ঝাঅব্যাপাদসম্মাদিট্ঠিযো চাতি ইমে দস কুসলকম্মপথা নাম. তত্থ পাণাতিপাতাদযো ৰুত্তত্থা এৰ. পাণাতিপাতাদীহি এতায ৰিরমন্তি, সযং ৰা ৰিরমতি, ৰিরমণমত্তমেৰ ৰা এতন্তি ৰিরতি. যা পাণাতিপাতা ৰিরমন্তস্স ‘‘যা তস্মিং সমযে পাণাতিপাতা আরতি ৰিরতী’’তি (ধ. স. ২৯৯-৩০১) এৰং ৰুত্তা কুসলচিত্তসম্পযুত্তা ৰিরতি, সা পভেদতো তিৰিধা হোতি – সম্পত্তৰিরতি, সমাদানৰিরতি, সমুচ্ছেদৰিরতীতি.
তত্থ অসমাদিন্নসিক্খাপদানং অত্তনো জাতিৰযবাহুসচ্চাদীনি পচ্চৰেক্খিত্ৰা ‘অযুত্তং অম্হাকং এৰরূপং পাপং কাতু’ন্তি সম্পত্তং ৰত্থুং অৰীতিক্কমন্তানং উপ্পজ্জমানা ৰিরতি ‘সম্পত্তৰিরতী’তি ৰেদিতব্বা – সীহল়দীপে চক্কনউপাসকস্স ৰিয. তস্স কির দহরকালেযেৰ মাতুযা রোগো উপ্পজ্জি. ৰেজ্জেন চ ‘অল্লসসমংসং লদ্ধুং ৰট্টতী’তি ৰুত্তং. ততো চক্কনস্স ভাতা ‘গচ্ছ, তাত, খেত্তং আহিণ্ডাহী’তি চক্কনং পেসেসি. সো তত্থ গতো. তস্মিঞ্চ সমযে একো সসো তরুণসস্সং খাদিতুং আগতো হোতি. সো তং দিস্ৰাৰ ৰেগেন ধাৰন্তো ৰল্লিযা বদ্ধো ‘কিরি কিরী’তি সদ্দমকাসি. চক্কনো তেন সদ্দেন গন্ত্ৰা তং গহেত্ৰা চিন্তেসি – ‘মাতু ভেসজ্জং করোমী’তি. পুন চিন্তেসি – ‘ন মেতং পতিরূপং য্ৰাহং মাতু জীৰিতকারণা পরং জীৰিতা ৰোরোপেয্য’ন্তি. অথ নং ‘গচ্ছ, অরঞ্ঞে সসেহি সদ্ধিং তিণোদকং পরিভুঞ্জা’তি মুঞ্চি. ভাতরা চ ‘কিং তাত সসো লদ্ধো’তি পুচ্ছিতো তং পৰত্তিং আচিক্খি. ততো নং ভাতা পরিভাসি. সো মাতুসন্তিকং গন্ত্ৰা ‘যতো অহং জাতো নাভিজানামি সঞ্চিচ্চ পাণং জীৰিতা ৰোরোপেতা’তি সচ্চং ৰত্ৰা অট্ঠাসি. তাৰদেৰস্স মাতা অরোগা অহোসি.
সমাদিন্নসিক্খাপদানং পন সিক্খাপদসমাদানে চ ততুত্তরিঞ্চ অত্তনো জীৰিতম্পি পরিচ্চজিত্ৰা ৰত্থুং অৰীতিক্কমন্তানং উপ্পজ্জমানা ৰিরতি ‘সমাদানৰিরতী’তি ৰেদিতব্বা. উত্তরৰড্ঢমানপব্বতৰাসীউপাসকস্স ৰিয. সো কির অম্বরিযৰিহারৰাসিনো পিঙ্গলবুদ্ধরক্খিতত্থেরস্স সন্তিকে সিক্খাপদানি গহেত্ৰা খেত্তং কসতি. অথস্স গোণো নট্ঠো. সো তং গৰেসন্তো উত্তরৰড্ঢমানপব্বতং আরুহি. তত্র নং মহাসপ্পো অগ্গহেসি. সো চিন্তেসি – ‘ইমাযস্স তিখিণৰাসিযা সীসং ছিন্দামী’তি. পুন চিন্তেসি – ‘ন মেতং পতিরূপং য্ৰাহং ভাৰনীযস্স গরুনো সন্তিকে সিক্খাপদানি গহেত্ৰা ভিন্দেয্য’ন্তি এৰং যাৰততিযং চিন্তেত্ৰা ‘জীৰিতং পরিচ্চজামি, ন সিক্খাপদ’ন্তি অংসে ঠপিতং তিখিণদণ্ডৰাসিং অরঞ্ঞে ছড্ডেসি. তাৰদেৰ নং মহাৰাল়ো মুঞ্চিত্ৰা অগমাসীতি.
অরিযমগ্গসম্পযুত্তা পন ৰিরতি ‘সমুচ্ছেদৰিরতী’তি ৰেদিতব্বা, যস্সা উপ্পত্তিতো পভুতি ‘পাণং ঘাতেস্সামী’তি অরিযপুগ্গলানং চিত্তম্পি নুপ্পজ্জতীতি.
ইদানি যথা অকুসলানং এৰং ইমেসম্পি কুসলকম্মপথানং ধম্মতো কোট্ঠাসতো আরম্মণতো ৰেদনাতো মূলতোতি পঞ্চহাকারেহি ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো –
তত্থ ‘ধম্মতো’তি এতেসু হি পটিপাটিযা সত্ত চেতনাপি ৰট্টন্তি, ৰিরতিযোপি; অন্তে তযো চেতনাসম্পযুত্তাৰ.
‘কোট্ঠাসতো’তি পটিপাটিযা সত্ত কম্মপথা এৰ, নো মূলানি. অন্তে তযো কম্মপথা চেৰ মূলানি চ. অনভিজ্ঝা হি মূলং পত্ৰা ‘অলোভো কুসলমূলং’ হোতি. অব্যাপাদো ‘অদোসো কুসলমূলং’, সম্মাদিট্ঠি ‘অমোহো কুসলমূলং’.
‘আরম্মণতো’তি পাণাতিপাতাদীনং আরম্মণানেৰ এতেসং আরম্মণানি. ৰীতিক্কমিতব্বতোযেৰ হি ৰেরমণী নাম হোতি. যথা পন নিব্বানারম্মণো অরিযমগ্গো কিলেসে পজহতি, এৰং জীৰিতিন্দ্রিযাদিআরম্মণাপেতে কম্মপথা পাণাতিপাতাদীনি দুস্সীল্যানি পজহন্তীতি ৰেদিতব্বা.
‘ৰেদনাতো’তি সব্বে সুখৰেদনা ৰা হোন্তি মজ্ঝত্তৰেদনা ৰা. কুসলং পত্ৰা হি দুক্খৰেদনা নাম নত্থি.
‘মূলতো’তি পটিপাটিযা সত্ত কম্মপথা ঞাণসম্পযুত্তচিত্তেন ৰিরমন্তস্স অলোভঅদোসঅমোহৰসেন তিমূলা হোন্তি; ঞাণৰিপ্পযুত্তচিত্তেন ৰিরমন্তস্স দ্ৰিমূলা. অনভিজ্ঝা ঞাণসম্পযুত্তচিত্তেন ৰিরমন্তস্স দ্ৰিমূলা হোতি; ঞাণৰিপ্পযুত্তচিত্তেন একমূলা. অলোভো পন অত্তনাৰ অত্তনো মূলং ন হোতি. অব্যাপাদেপি এসেৰ নযো. সম্মাদিট্ঠি অলোভাদোসৰসেন দ্ৰিমূলাৰ হোতি. ইমে দস কুসলকম্মপথা নাম.
কম্মপথসংসন্দনকথা
ইদানি ইমস্মিং ঠানে কম্মপথসংসন্দনং নাম ৰেদিতব্বং. পঞ্চফস্সদ্ৰারৰসেন হি উপ্পন্নো অসংৰরো অকুসলং মনোকম্মমেৰ হোতি. মনোফস্সদ্ৰারৰসেন উপ্পন্নো তীণিপি কম্মানি হোন্তি – সো হি কাযদ্ৰারে চোপনপ্পত্তো অকুসলং কাযকম্মং হোতি, ৰচীদ্ৰারে অকুসলং ৰচীকম্মং, উভযত্থ চোপনং অপ্পত্তো অকুসলং মনোকম্মং. পঞ্চঅসংৰরদ্ৰারৰসেন উপ্পন্নোপি অকুসলং মনোকম্মমেৰ হোতি. চোপনকাযঅসংৰরদ্ৰারৰসেন উপ্পন্নো অকুসলং কাযকম্মমেৰ হোতি, ৰাচাঅসংৰরদ্ৰারৰসেন উপ্পন্নো অকুসলং ৰচীকম্মমেৰ হোতি, মনোঅসংৰরদ্ৰারৰসেন উপ্পন্নো অকুসলং মনোকম্মমেৰ হোতি. তিৰিধং কাযদুচ্চরিতং অকুসলং কাযকম্মমেৰ হোতি, চতুব্বিধং ৰচীদুচ্চরিতং অকুসলং ৰচীকম্মমেৰ হোতি, তিৰিধং মনোদুচ্চরিতং অকুসলং মনোকম্মমেৰ হোতি.
পঞ্চফস্সদ্ৰারৰসেন উপ্পন্নো সংৰরোপি কুসলং মনোকম্মমেৰ হোতি. মনোফস্সদ্ৰারৰসেন উপ্পন্নো পন অযম্পি, অসংৰরো ৰিয, তীণিপি কম্মানি হোন্তি. পঞ্চসংৰরদ্ৰারৰসেন উপ্পন্নোপি কুসলং মনোকম্মমেৰ হোতি, চোপনকাযসংৰরদ্ৰারৰসেন উপ্পন্নো কুসলং কাযকম্মমেৰ হোতি, ৰাচাসংৰরদ্ৰারৰসেন উপ্পন্নো কুসলং ৰচীকম্মমেৰ হোতি, মনোসংৰরদ্ৰারৰসেন উপ্পন্নো কুসলং মনোকম্মমেৰ হোতি. তিৰিধং কাযসুচরিতং কুসলং কাযকম্মমেৰ হোতি, চতুব্বিধং ৰচীসুচরিতং কুসলং ৰচীকম্মমেৰ হোতি, তিৰিধং মনোসুচরিতং কুসলং মনোকম্মমেৰ হোতি.
অকুসলং কাযকম্মং পঞ্চফস্সদ্ৰারৰসেন নুপ্পজ্জতি; মনোফস্সদ্ৰারৰসেনেৰ উপ্পজ্জতি. তথা অকুসলং ৰচীকম্মং. অকুসলং মনোকম্মং পন ছফস্সদ্ৰারৰসেন উপ্পজ্জতি; তং কাযৰচীদ্ৰারেসু চোপনং পত্তং অকুসলং কাযৰচীকম্মং হোতি, চোপনং অপ্পত্তং অকুসলং মনোকম্মমেৰ. যথা চ পঞ্চফস্সদ্ৰারৰসেন, এৰং পঞ্চঅসংৰরদ্ৰারৰসেনপি অকুসলং কাযকম্মং নুপ্পজ্জতি, চোপনকাযঅসংৰরদ্ৰারৰসেন পন ৰাচাঅসংৰরদ্ৰারৰসেন চ উপ্পজ্জতি; মনোঅসংৰরদ্ৰারৰসেন নুপ্পজ্জতি. অকুসলং ৰচীকম্মম্পি পঞ্চঅসংৰরদ্ৰারৰসেন নুপ্পজ্জতি, চোপনকাযৰাচাঅসংৰরদ্ৰারৰসেন উপ্পজ্জতি; মনোঅসংৰরদ্ৰারৰসেন নুপ্পজ্জতি. অকুসলং মনোকম্মং অট্ঠঅসংৰরদ্ৰারৰসেনপি উপ্পজ্জতেৰ. কুসলকাযকম্মাদীসুপি এসেৰ নযো.
অযং পন ৰিসেসো – যথা অকুসলকাযকম্মৰচীকম্মানি মনোঅসংৰরদ্ৰারৰসেন নুপ্পজ্জন্তি, ন তথা এতানি. এতানি পন কাযঙ্গৰাচঙ্গং অচোপেত্ৰা সিক্খাপদানি গণ্হন্তস্স মনোসংৰরদ্ৰারেপি উপ্পজ্জন্তি এৰ. তত্থ কামাৰচরং কুসলং চিত্তং তিৰিধকম্মদ্ৰারৰসেন উপ্পজ্জতি, পঞ্চৰিঞ্ঞাণদ্ৰারৰসেন নুপ্পজ্জতি; ‘যমিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং, সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা’তি ইমিনা পন নযেন ছফস্সদ্ৰারৰসেন উপ্পজ্জতি; অট্ঠঅসংৰরদ্ৰারৰসেন নুপ্পজ্জতি, অট্ঠসংৰরদ্ৰারৰসেন উপ্পজ্জতি; দসঅকুসলকম্মপথৰসেন নুপ্পজ্জতি, দসকুসলকম্মপথৰসেন উপ্পজ্জতি; তস্মা ইদম্পি চিত্তং তিৰিধকম্মদ্ৰারৰসেন ৰা উপ্পন্নং হোতু, ছফস্সদ্ৰারৰসেন ৰা, অট্ঠসংৰরদ্ৰারৰসেন ৰা দসকুসলকম্মপথৰসেন ৰা. ‘‘কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি…পে… রূপারম্মণং ৰা…পে… ধম্মারম্মণং ৰা’’তি ৰুত্তে সব্বং ৰুত্তমেৰ হোতীতি.
দ্ৰারকথা নিট্ঠিতা.
যং যং ৰা পনারব্ভাতি এত্থ অযং যোজনা – হেট্ঠা ৰুত্তেসু রূপারম্মণাদীসু রূপারম্মণং ৰা আরব্ভ, আরম্মণং কত্ৰাতি অত্থো. সদ্দারম্মণং ৰা…পে… ধম্মারম্মণং ৰা আরব্ভ উপ্পন্নং হোতি. এত্তাৰতা এতস্স চিত্তস্স এতেসু আরম্মণেসু যংকিঞ্চি একমেৰ আরম্মণং অনুঞ্ঞাতসদিসং হোতি. ইদঞ্চ একস্মিং সমযে একস্স ৰা পুগ্গলস্স রূপারম্মণং আরব্ভ উপ্পন্নং পুন অঞ্ঞস্মিং সমযে অঞ্ঞস্স ৰা পুগ্গলস্স সদ্দাদীসুপি অঞ্ঞতরং আরম্মণং আরব্ভ উপ্পজ্জতি এৰ. এৰং উপ্পজ্জমানস্স চস্স একস্মিং ভৰে পঠমং রূপারম্মণং আরব্ভ পৰত্তি হোতি, পচ্ছা সদ্দারম্মণন্তি অযম্পি কমো নত্থি. রূপাদীসু চাপি পঠমং নীলারম্মণং পচ্ছা পীতারম্মণন্তি অযম্পি নিযমো নত্থি. ইতি ইমং সব্বারম্মণতঞ্চেৰ, কমাভাৰঞ্চ, কমাভাৰেপি চ নীলপীতাদীসু নিযমাভাৰং দস্সেতুং ‘যং যং ৰা পনারব্ভা’তি আহ. ইদং ৰুত্তং হোতি – ইমেসু রূপাদীসু ন যংকিঞ্চি একমেৰ, অথ খো যং যং ৰা পনারব্ভ উপ্পন্নং হোতি. এৰং উপ্পজ্জমানম্পি চ ‘পঠমং রূপারম্মণং পচ্ছা সদ্দারম্মণং আরব্ভা’তি এৰম্পি অনুপ্পজ্জিত্ৰা যং যং ৰা পনারব্ভ উপ্পন্নং হোতি; ‘পটিলোমতো ৰা অনুলোমতো ৰা, একন্তরিকদ্ৰন্তরিকাদিনযেন ৰা, রূপারম্মণাদীসু যং ৰা তং ৰা আরম্মণং কত্ৰা উপ্পন্নং হোতী’তি অত্থো. রূপারম্মণেসুপি চ ‘পঠমং নীলারম্মণং পচ্ছা পীতারম্মণ’ন্তি ইমিনাপি নিযমেন অনুপ্পজ্জিত্ৰা, যং যং ৰা পনারব্ভ ‘নীলপীতকাদীসু রূপারম্মণেসু যং ৰা তং ৰা রূপারম্মণং আরব্ভ উপ্পন্নং হোতী’তি অত্থো. সদ্দারম্মণাদীসুপি এসেৰ নযো. অযং তাৰ একা যোজনা.
অযং পন অপরা – রূপং আরম্মণং এতস্সাতি রূপারম্মণং…পে… ধম্মো আরম্মণং এতস্সাতি ধম্মারম্মণং. ইতি রূপারম্মণং ৰা…পে… ধম্মারম্মণং ৰা চিত্তং উপ্পন্নং হোতীতি ৰত্ৰা পুন ‘যং যং ৰা পনারব্ভা’তি আহ. তস্সত্থো – এতেসু রূপাদীসু হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ যং ৰা তং ৰা পন আরব্ভ উপ্পন্নং হোতীতি. মহাঅট্ঠকথাযং পন যেৰাপনকে অভিনৰং নত্থি, হেট্ঠা গহিতমেৰ গহিত’ন্তি ৰত্ৰা ‘রূপং ৰা আরব্ভ…পে… ধম্মং ৰা আরব্ভ, ইদং ৰা ইদং ৰা আরব্ভাতি কথেতুং ইদং ৰুত্ত’ন্তি এত্তকমেৰ আগতং.