ধম্মুদ্দেসৰারো
ফস্সপঞ্চমকরাসিৰণ্ণনা
তস্মিং সমযেতি ইদং অনিযমনিদ্দিট্ঠস্স সমযস্স নিযমতো পটিনিদ্দেসৰচনং. তস্মা ‘যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিংযেৰ সমযে ফস্সো হোতি…পে… অৰিক্খেপো হোতী’তি অযমত্থো ৰেদিতব্বো. তত্থ যথেৰ চিত্তং এৰং ফস্সাদীসুপি ফস্সো হোতি. কিং হোতি? ‘কামাৰচরো হোতি, কুসলো হোতি, উপ্পন্নো হোতি, সোমনস্সসহগতো হোতী’তিআদিনা নযেন লব্ভমানপদৰসেন যোজনা কাতব্বা. ৰেদনাযঞ্হি ‘সোমনস্সসহগতা’তি পঞ্ঞিন্দ্রিযে চ ‘ঞাণসম্পযুত্ত’ন্তি ন লব্ভতি, তস্মা ‘লব্ভমানপদৰসেনা’তি ৰুত্তং. ইদং অট্ঠকথামুত্তকং আচরিযানং মতং; ন পনেতং সারতো দট্ঠব্বং.
কস্মা পনেত্থ ফস্সোৰ পঠমং ৰুত্তোতি? চিত্তস্স পঠমাভিনিপাতত্তা. আরম্মণস্মিঞ্হি চিত্তস্স পঠমাভিনিপাতো হুত্ৰা ফস্সো আরম্মণং ফুসমানো উপ্পজ্জতি, তস্মা পঠমং ৰুত্তো. ফস্সেন পন ফুসিত্ৰা ৰেদনায ৰেদযতি, সঞ্ঞায সঞ্জানাতি, চেতনায চেতেতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘ফুট্ঠো, ভিক্খৰে, ৰেদেতি, ফুট্ঠো সঞ্জানাতি ফুট্ঠো চেতেতী’’তি.
অপিচ, অযং ফস্সো নাম যথা পাসাদং পত্ৰা থম্ভো নাম সেসদব্বসম্ভারানং বলৰপচ্চযো, তুলাসঙ্ঘাটভিত্তিপাদকূটগোপানসীপক্খপাসকমুখৰট্টিযো থম্ভাবদ্ধা থম্ভে পতিট্ঠিতা, এৰমেৰ সহজাতসম্পযুত্তধম্মানং বলৰপচ্চযো হোতি. থম্ভসদিসো হি এস. অৰসেসা দব্বসম্ভারসদিসাতি. তস্মাপি পঠমং ৰুত্তো. ইদং পন অকারণং. একচিত্তস্মিঞ্হি উপ্পন্নধম্মানং ‘অযং পঠমং উপ্পন্নো অযং পচ্ছা’তি ইদং ৰত্তুং ন লব্ভা. বলৰপচ্চযভাৰেপি ফস্সস্স কারণং ন দিস্সতি. দেসনাৰারেনেৰ পন ফস্সো পঠমং ৰুত্তো. ৰেদনা হোতি ফস্সো হোতি, সঞ্ঞা হোতি ফস্সো হোতি, চেতনা হোতি ফস্সো হোতি, চিত্তং হোতি ফস্সো হোতি, ৰেদনা হোতি সঞ্ঞা হোতি, চেতনা হোতি ৰিতক্কো হোতীতি আহরিতুম্পি হি ৰট্টেয্য. দেসনাৰারেন পন ফস্সোৰ পঠমং ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. যথা চেত্থ এৰং সেসধম্মেসুপি পুব্বাপরক্কমো নাম ন পরিযেসিতব্বো. ৰচনত্থলক্খণরসাদীহি পন ধম্মা এৰ পরিযেসিতব্বা.
সেয্যথিদং – ফুসতীতি ফস্সো. স্ৰাযং ফুসনলক্খণো, সঙ্ঘট্টনরসো, সন্নিপাতপচ্চুপট্ঠানো, আপাথগতৰিসযপদট্ঠানো.
অযঞ্হি অরূপধম্মোপি সমানো আরম্মণে ফুসনাকারেনেৰ পৰত্ততীতি ফুসনলক্খণো. একদেসেন চ অনল্লীযমানোপি রূপং ৰিয চক্খুং, সদ্দো ৰিয চ সোতং, চিত্তং আরম্মণঞ্চ সঙ্ঘট্টেতীতি সঙ্ঘট্টনরসো. ৰত্থারম্মণসঙ্ঘট্টনতো ৰা উপ্পন্নত্তা সম্পত্তিঅত্থেনপি রসেন সঙ্ঘট্টনরসোতি ৰেদিতব্বো. ৰুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাযং – ‘‘চতুভূমকফস্সো হি নোফুসনলক্খণো নাম নত্থি. সঙ্ঘট্টনরসো পন পঞ্চদ্ৰারিকোৰ হোতি. পঞ্চদ্ৰারিকস্স হি ফুসনলক্খণোতিপি সঙ্ঘট্টনরসোতিপি নামং; মনোদ্ৰারিকস্স ফুসনলক্খণোত্ৰেৰ নামং, ন সঙ্ঘট্টনরসো’’তি.
ইদঞ্চ ৰত্ৰা ইদং সুত্তং আভতং – ‘‘যথা, মহারাজ, দ্ৰে মেণ্ডা যুজ্ঝেয্যুং, তেসু যথা একো মেণ্ডো এৰং চক্খু দট্ঠব্বং, যথা দুতিযো মেণ্ডো এৰং রূপং দট্ঠব্বং; যথা তেসং সন্নিপাতো এৰং ফস্সো দট্ঠব্বো’’. এৰং ফুসনলক্খণো চ ফস্সো, সঙ্ঘট্টনরসো চ. ‘‘যথা, মহারাজ, দ্ৰে সম্মা ৰজ্জেয্যুং…পে… দ্ৰে পাণী ৰজ্জেয্যুং, যথা একো পাণি এৰং চক্খু দট্ঠব্বং, যথা দুতিযো পাণি এৰং রূপং দট্ঠব্বং, যথা তেসং সন্নিপাতো এৰং ফস্সো দট্ঠব্বো. এৰং ফুসনলক্খণো চ ফস্সো সঙ্ঘট্টনরসো চা’’তি (মি. প. ২.৩.৮) ৰিত্থারো.
যথা ৰা ‘‘চক্খুনা রূপং দিস্ৰা’’তিআদীসু (ধ. স. ১৩৫২, ১৩৫৪) চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি চক্খুআদিনামেন ৰুত্তানি, এৰমিধাপি তানি চক্খুআদিনামেন ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানি. তস্মা ‘এৰং চক্খু দট্ঠব্ব’ন্তিআদীসু এৰং চক্খুৰিঞ্ঞাণং দট্ঠব্বন্তি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. এৰং সন্তে চিত্তারম্মণসঙ্ঘট্টনতো ইমস্মিম্পি সুত্তে কিচ্চট্ঠেনেৰ রসেন সঙ্ঘট্টনরসোতি সিদ্ধো হোতি.
তিকসন্নিপাতসঙ্খাতস্স পন অত্তনো কারণস্স ৰসেন পৰেদিতত্তা সন্নিপাতপচ্চুপট্ঠানো. অযঞ্হি তত্থ তত্থ ‘‘তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো’’তি এৰং কারণস্স ৰসেন পৰেদিতোতি. ইমস্স চ সুত্তপদস্স তিণ্ণং সঙ্গতিযা ফস্সোতি অযমত্থো; ন সঙ্গতিমত্তমেৰ ফস্সোতি.
এৰং পৰেদিতত্তা পন তেনেৰাকারেন পচ্চুপট্ঠাতীতি সন্নিপাতপচ্চুপট্ঠানোতি ৰুত্তো. ফলট্ঠেন পন পচ্চুপট্ঠানেনেস ৰেদনাপচ্চুপট্ঠানো নাম হোতি. ৰেদনঞ্হেস পচ্চুপট্ঠাপেতি উপ্পাদেতীতি অত্থো. উপ্পাদযমানো চ যথা বহিদ্ধা উণ্হপচ্চযাপি লাখাসঙ্খাতধাতুনিস্সিতা উস্মা অত্তনো নিস্সযে মুদুভাৰকারী হোতি, ন অত্তনো পচ্চযভূতেপি বহিদ্ধা ৰীতচ্চিতঙ্গারসঙ্খাতে উণ্হভাৰে, এৰং ৰত্থারম্মণসঙ্খাতঅঞ্ঞপচ্চযোপি সমানো, চিত্তনিস্সিতত্তা অত্তনো নিস্সযভূতে চিত্তে এৰ এস ৰেদনুপ্পাদকো হোতি, ন অত্তনো পচ্চযভূতেপি ৰত্থুম্হি আরম্মণে ৰাতি ৰেদিতব্বো. তজ্জাসমন্নাহারেন পন ইন্দ্রিযেন চ পরিক্খতে ৰিসযে অনন্তরাযেন উপ্পজ্জনতো এস আপাথগতৰিসযপদট্ঠানোতি ৰুচ্চতি.
ৰেদযতীতি ৰেদনা. সা ৰেদযিতলক্খণা, অনুভৰনরসা ইট্ঠাকারসম্ভোগরসা ৰা, চেতসিকঅস্সাদপচ্চুপট্ঠানা, পস্সদ্ধিপদট্ঠানা.
‘চতুভূমিকৰেদনা হি নোৰেদযিতলক্খণা নাম নত্থি. অনুভৰনরসতা পন সুখৰেদনাযমেৰ লব্ভতী’তি ৰত্ৰা পুন তং ৰাদং পটিক্খিপিত্ৰা ‘সুখৰেদনা ৰা হোতু, দুক্খৰেদনা ৰা, অদুক্খমসুখৰেদনা ৰা, সব্বা অনুভৰনরসা’তি ৰত্ৰা অযমত্থো দীপিতো – আরম্মণরসানুভৰনট্ঠানং পত্ৰা সেসসম্পযুত্তধম্মা একদেসমত্তকমেৰ অনুভৰন্তি. ফস্সস্স হি ফুসনমত্তকমেৰ হোতি, সঞ্ঞায সঞ্জাননমত্তকমেৰ, চেতনায চেতনামত্তকমেৰ, ৰিঞ্ঞাণস্স ৰিজাননমত্তকমেৰ. একংসতো পন ইস্সরৰতায ৰিস্সৰিতায সামিভাৰেন ৰেদনাৰ আরম্মণরসং অনুভৰতি.
রাজা ৰিয হি ৰেদনা, সূদো ৰিয সেসধম্মা. যথা সূদো নানারসভোজনং সম্পাদেত্ৰা পেল়ায পক্খিপিত্ৰা লঞ্ছনং দত্ৰা রঞ্ঞো সন্তিকে ওতারেত্ৰা লঞ্ছনং ভিন্দিত্ৰা পেল়ং ৰিৰরিত্ৰা সব্বসূপব্যঞ্জনেহি অগ্গগ্গং আদায ভাজনে পক্খিপিত্ৰা সদোসনিদ্দোসভাৰৰীমংসনত্থং অজ্ঝোহরতি, ততো রঞ্ঞো নানগ্গরসভোজনং উপনামেতি. রাজা ইস্সরৰতায ৰিস্সৰিতায সামী হুত্ৰা ইচ্ছিতিচ্ছিতং ভুঞ্জতি. তত্থ হি সূদস্স ভত্তৰীমংসনমত্তমিৰ অৰসেসধম্মানং আরম্মণরসস্স একদেসানুভৰনং. যথা হি সূদো ভত্তেকদেসমত্তমেৰ ৰীমংসতি এৰং সেসধম্মাপি আরম্মণরসেকদেসমেৰ অনুভৰন্তি. যথা পন রাজা ইস্সরৰতায ৰিস্সৰিতায সামী হুত্ৰা যদিচ্ছকং ভুঞ্জতি, এৰং ৰেদনাপি ইস্সরৰতায ৰিস্সৰিতায সামিভাৰেন আরম্মণরসং অনুভৰতি. তস্মা অনুভৰনরসাতি ৰুচ্চতি.
দুতিযে অত্থৰিকপ্পে অযং ইধ অধিপ্পেতা ৰেদনা যথা ৰা তথা ৰা আরম্মণস্স ইট্ঠাকারমেৰ সম্ভুঞ্জতীতি ইট্ঠাকারসম্ভোগরসাতি ৰুত্তা. চেতসিকঅস্সাদতো পনেসা অত্তনো সভাৰেনেৰ উপট্ঠানং সন্ধায চেতসিকঅস্সাদপচ্চুপট্ঠানাতি ৰুত্তা. যস্মা পন ‘‘পস্সদ্ধিকাযো সুখং ৰেদেতি’’ তস্মা পস্সদ্ধিপদট্ঠানাতি ৰেদিতব্বা.
নীলাদিভেদং আরম্মণং সঞ্জানাতীতি সঞ্ঞা. সা সঞ্জাননলক্খণা পচ্চাভিঞ্ঞাণরসা. চতুভূমিকসঞ্ঞা হি নোসঞ্জাননলক্খণা নাম নত্থি. সব্বা সঞ্জাননলক্খণাৰ. যা পনেত্থ অভিঞ্ঞাণেন সঞ্জানাতি সা পচ্চাভিঞ্ঞাণরসা নাম হোতি.
তস্সা, ৰড্ঢকিস্স দারুম্হি অভিঞ্ঞাণং কত্ৰা পুন তেন অভিঞ্ঞাণেন তং পচ্চাভিজাননকালে, পুরিসস্স কাল়তিলকাদিঅভিঞ্ঞাণং সল্লক্খেত্ৰা পুন তেন অভিঞ্ঞাণেন অসুকো নাম এসোতি তস্স পচ্চাভিজাননকালে, রঞ্ঞো পিল়ন্ধনগোপকভণ্ডাগারিকস্স তস্মিং তস্মিং পিল়ন্ধনে নামপণ্ণকং বন্ধিত্ৰা ‘অসুকং পিল়ন্ধনং নাম আহরা’তি ৰুত্তে দীপং জালেত্ৰা রতনগব্ভং পৰিসিত্ৰা পণ্ণং ৰাচেত্ৰা তস্স তস্সেৰ পিল়ন্ধনস্স আহরণকালে চ পৰত্তি ৰেদিতব্বা.
অপরো নযো – সব্বসঙ্গাহিকৰসেন হি সঞ্জাননলক্খণা সঞ্ঞা. পুনসঞ্জাননপচ্চযনিমিত্তকরণরসা, দারুআদীসু তচ্ছকাদযো ৰিয. যথাগহিতনিমিত্তৰসেন অভিনিৰেসকরণপচ্চুপট্ঠানা, হত্থিদস্সকঅন্ধা ৰিয. আরম্মণে অনোগাল়্হৰুত্তিতায অচিরট্ঠানপচ্চুপট্ঠানা ৰা, ৰিজ্জু ৰিয. যথাউপট্ঠিতৰিসযপদট্ঠানা, তিণপুরিসকেসু মিগপোতকানং ‘পুরিসা’তি উপ্পন্নসঞ্ঞা ৰিয. যা পনেত্থ ঞাণসম্পযুত্তা হোতি সা সঞ্ঞা ঞাণমেৰ অনুৰত্ততি. সসম্ভারপথৰীআদীসু সেসধম্মা পথৰীআদীনি ৰিযাতি ৰেদিতব্বা.
চেতযতীতি চেতনা সদ্ধিং অত্তনা সম্পযুত্তধম্মে আরম্মণে অভিসন্দহতীতি অত্থো. সা চেতযিতলক্খণা, চেতনাভাৰলক্খণাতি অত্থো. আযূহনরসা. চতুভূমিকচেতনা হি নোচেতযিতলক্খণা নাম নত্থি. সব্বা চেতযিতলক্খণাৰ. আযূহনরসতা পন কুসলাকুসলেসু এৰ হোতি. কুসলাকুসলকম্মাযূহনট্ঠানঞ্হি পত্ৰা সেসসম্পযুত্তধম্মানং একদেসমত্তকমেৰ কিচ্চং হোতি. চেতনা পন অতিরেকউস্সাহা অতিরেকৰাযামা, দিগুণুস্সাহা দিগুণৰাযামা. তেনাহু পোরাণা – ‘‘থাৰরিযসভাৰসণ্ঠিতা চ পনেসা চেতনা’’তি. থাৰরিযোতি খেত্তসামী ৰুচ্চতি. যথা খেত্তসামী পুরিসো পঞ্চপণ্ণাস বলিপুরিসে গহেত্ৰা ‘লাযিস্সামী’তি একতো খেত্তং ওতরতি. তস্স অতিরেকো উস্সাহো অতিরেকো ৰাযামো, দিগুণো উস্সাহো দিগুণো ৰাযামো হোতি, ‘নিরন্তরং গণ্হথা’তিআদীনি ৰদতি, সীমং আচিক্খতি, তেসং সুরাভত্তগন্ধমালাদীনি জানাতি, মগ্গং সমকং হরতি. এৰংসম্পদমিদং ৰেদিতব্বং. খেত্তসামিপুরিসো ৰিয হি চেতনা. পঞ্চপণ্ণাস বলিপুরিসা ৰিয চিত্তঙ্গৰসেন উপ্পন্না পঞ্চপণ্ণাস কুসলা ধম্মা. খেত্তসামিপুরিসস্স দিগুণুস্সাহদিগুণৰাযামকরণকালো ৰিয কুসলাকুসলকম্মাযূহনট্ঠানং পত্ৰা চেতনায দিগুণুস্সাহো দিগুণৰাযামো হোতি. এৰমস্সা আযূহনরসতা ৰেদিতব্বা.
সা পনেসা সংৰিদহনপচ্চুপট্ঠানা. সংৰিদহমানা হি অযং উপট্ঠাতি, সকিচ্চপরকিচ্চসাধকা, জেট্ঠসিস্সমহাৰড্ঢকীআদযো ৰিয. যথা হি জেট্ঠসিস্সো উপজ্ঝাযং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং দিস্ৰা সযং অধীযমানো ইতরেপি দারকে অত্তনো অত্তনো অজ্ঝযনকম্মে পৰত্তযতি, তস্মিঞ্হি অধীযিতুং আরদ্ধে তেপি অধীযন্তি, তদনুৰত্তিতায. যথা চ মহাৰড্ঢকী সযং তচ্ছন্তো ইতরেপি তচ্ছকে অত্তনো অত্তনো তচ্ছনকম্মে পৰত্তযতি, তস্মিঞ্হি তচ্ছিতুং আরদ্ধে তেপি তচ্ছন্তি, তদনুৰত্তিতায. যথা চ যোধনাযকো সযং যুজ্ঝমানো ইতরেপি যোধে সম্পহারৰুত্তিযং পৰত্তযতি, তস্মিঞ্হি যুজ্ঝিতুং আরদ্ধে তেপি অনিৰত্তমানা যুজ্ঝন্তি, তদনুৰত্তিতায. এৰমেসাপি অত্তনো কিচ্চেন আরম্মণে পৰত্তমানা অঞ্ঞেপি সম্পযুত্তধম্মে অত্তনো অত্তনো কিরিযায পৰত্তেতি. তস্সা হি অত্তনো কিচ্চং আরদ্ধায, তংসম্পযুত্তাপি আরভন্তি. তেন ৰুত্তং – ‘সকিচ্চপরকিচ্চসাধকা, জেট্ঠসিস্সমহাৰড্ঢকীআদযো ৰিযা’তি. অচ্চাযিককম্মানুস্সরণাদীসু চ পনাযং সম্পযুত্তানং উস্সাহনভাৰেন পৰত্তমানা পাকটা হোতীতি ৰেদিতব্বা.
‘আরম্মণং চিন্তেতী’তি চিত্তন্তি নযেন চিত্তস্স ৰচনত্থো ৰুত্তো এৰ. লক্খণাদিতো পন ৰিজাননলক্খণং চিত্তং, পুব্বঙ্গমরসং, সন্দহনপচ্চুপট্ঠানং, নামরূপপদট্ঠানং. চতুভূমকচিত্তঞ্হি নোৰিজাননলক্খণং নাম নত্থি. সব্বং ৰিজাননলক্খণমেৰ. দ্ৰারং পন পত্ৰা আরম্মণৰিভাৰনট্ঠানে চিত্তং পুব্বঙ্গমং পুরেচারিকং হোতি. চক্খুনা হি দিট্ঠং রূপারম্মণং চিত্তেনেৰ ৰিজানাতি…পে… মনেন ৰিঞ্ঞাতং ধম্মারম্মণং চিত্তেনেৰ ৰিজানাতি. যথা হি নগরগুত্তিকো নাম নগরমজ্ঝে সিঙ্ঘাটকে নিসীদিত্ৰা ‘অযং নেৰাসিকো অযং আগন্তুকো’তি আগতাগতং জনং উপধারেতি ৰৰত্থপেতি – এৰংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং. ৰুত্তম্পি চেতং মহাথেরেন – ‘‘যথা, মহারাজ, নগরগুত্তিকো নাম মজ্ঝে নগরস্স সিঙ্ঘাটকে নিসিন্নো পুরত্থিমতো দিসতো পুরিসং আগচ্ছন্তং পস্সেয্য… পচ্ছিমতো… দক্খিণতো… উত্তরতো দিসতো পুরিসং আগচ্ছন্তং পস্সেয্য, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যং চক্খুনা রূপং পস্সতি তং ৰিঞ্ঞাণেন ৰিজানাতি, যং সোতেন সদ্দং সুণাতি, ঘানেন গন্ধং ঘাযতি, জিৰ্হায রসং সাযতি, কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসতি, মনসা ধম্মং ৰিজানাতি, তং ৰিঞ্ঞাণেন ৰিজানাতী’’তি (মি. প. ২.৩.১২). এৰং দ্ৰারং পত্ৰা আরম্মণৰিভাৰনট্ঠানে চিত্তমেৰ পুব্বঙ্গমং পুরেচারিকং. তস্মা পুব্বঙ্গমরসন্তি ৰুচ্চতি.
তদেতং পচ্ছিমং পচ্ছিমং উপ্পজ্জমানং পুরিমং পুরিমং নিরন্তরং কত্ৰা সন্দহনমেৰ উপট্ঠাতীতি সন্দহনপচ্চুপট্ঠানং. পঞ্চৰোকারভৰে পনস্স নিযমতো নামরূপং, চতুৰোকারভৰে নামমেৰ পদট্ঠানং. তস্মা নামরূপপদট্ঠানন্তি ৰুত্তং.
কিং পনেতং চিত্তং পুরিমনিদ্দিট্ঠচিত্তেন সদ্ধিং একমেৰ উদাহু অঞ্ঞন্তি? একমেৰ. অথ কস্মা পুরিমনিদ্দিট্ঠং পুন ৰুত্তন্তি? অৰিচারিতং এতং অট্ঠকথাযং. অযং পনেত্থ যুত্তি – যথা হি রূপাদীনি উপাদায পঞ্ঞত্তা সূরিযাদযো ন অত্থতো রূপাদীহি অঞ্ঞে হোন্তি, তেনেৰ যস্মিং সমযে সূরিযো উদেতি তস্মিং সমযে তস্স তেজসঙ্খাতং রূপম্পীতি. এৰং ৰুচ্চমানেপি ন রূপাদীহি অঞ্ঞো সূরিযো নাম অত্থি. ন তথা চিত্তং; ফস্সাদযো ধম্মে উপাদায পঞ্ঞাপিযতি; অত্থতো পনেতং তেহি অঞ্ঞমেৰ. তেন ‘যস্মিং সমযে চিত্তং উপ্পন্নং হোতি একংসেনেৰ তস্মিং সমযে ফস্সাদীহি অত্থতো অঞ্ঞমেৰ তং হোতী’তি ইমস্সত্থস্স দীপনত্থায এতং পুন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
যথা চ ‘‘যস্মিং সমযে রূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৰেতি…পে… পথৰীকসিণং, তস্মিং সমযে ফস্সো হোতি ৰেদনা হোতী’’তিআদীসু (ধ. স. ১৬০) পন ভাৰেন্তেন ৰৰত্থাপিতে সমযে যো ভাৰেতি ন সো অত্থতো উপ্পজ্জতি নাম, তেনেৰ তত্থ যথা ‘‘ফস্সো হোতি ৰেদনা হোতী’’তি ৰুত্তং, ন এৰং ‘‘যো ভাৰেতি সো হোতী’’তি ৰুত্তং. ‘‘যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতী’’তিআদীসু পন চিত্তেন ৰৰত্থাপিতে সমযে সমযৰৰত্থাপিতং চিত্তং ন তথা অত্থতো নুপ্পজ্জতি. যথেৰ পন তদা ‘ফস্সো হোতি ৰেদনা হোতি’, তথা ‘চিত্তম্পি হোতী’তি ইমস্সপি অত্থস্স দীপনত্থমিদং পুন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ইদং পনেত্থ সন্নিট্ঠানং – উদ্দেসৰারে সঙ্গণ্হনত্থং নিদ্দেসৰারে চ ৰিভজনত্থং পুরিমেন হি ‘চিত্ত’-সদ্দেন কেৰলং সমযো ৰৰত্থাপিতো. তস্মিং পন চিত্তেন ৰৰত্থাপিতসমযে যে ধম্মা হোন্তি তেসং দস্সনত্থং ‘‘ফস্সো হোতী’’তিআদি আরদ্ধং. চিত্তঞ্চাপি তস্মিং সমযে হোতিযেৰ. তস্মা তস্সাপি সঙ্গণ্হনত্থমেতং পুন ৰুত্তং. ইমস্মিঞ্চ ঠানে এতস্মিং অৰুচ্চমানে ‘‘কতমং তস্মিং সমযে চিত্ত’’ন্তি ন সক্কা ভৰেয্য নিদ্দেসৰারে ৰিভজিতুং. এৰমস্স ৰিভজনংযেৰ পরিহাযেথ. তস্মা তস্স নিদ্দেসৰারে ৰিভজনত্থম্পি এতঞ্চ ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
যস্মা ৰা ‘‘উপ্পন্নং হোতী’’তি এত্থ চিত্তং উপ্পন্নন্তি এতং দেসনাসীসমেৰ, ‘ন পন চিত্তং একমেৰ উপ্পজ্জতী’তি অট্ঠকথাযং ৰিচারিতং, তস্মা চিত্তং ‘‘উপ্পন্ন’’ন্তি এত্থাপি চিত্তমত্তমেৰ অগ্গহেত্ৰা পরোপণ্ণাসকুসলধম্মেহি সদ্ধিংযেৰ চিত্তং গহিতং. এৰং তত্থ সঙ্খেপতো সব্বেপি চিত্তচেতসিকধম্মে গহেত্ৰা ইধ সরূপেন পভেদতো দস্সেতুং ‘‘ফস্সো হোতী’’তিআদি আরদ্ধং. ইতি ফস্সাদযো ৰিয চিত্তম্পি ৰুত্তমেৰাতি ৰেদিতব্বং.