ধম্মুদ্দেসৰারো
ঝানঙ্গরাসিৰণ্ণনা
ৰিতক্কেতীতি ৰিতক্কো; ৰিতক্কনং ৰা ৰিতক্কো; ঊহনন্তি ৰুত্তং হোতি. স্ৰাযং আরম্মণে চিত্তস্স অভিনিরোপনলক্খণো. সো হি আরম্মণে চিত্তং আরোপেতি. যথা হি কোচি রাজৰল্লভং ঞাতিং ৰা মিত্তং ৰা নিস্সায রাজগেহং আরোহতি, এৰং ৰিতক্কং নিস্সায চিত্তং আরম্মণং আরোহতি. তস্মা সো আরম্মণে চিত্তস্স অভিনিরোপনলক্খণোতি ৰুত্তো. নাগসেনত্থেরো পনাহ – আকোটনলক্খণো ৰিতক্কো. ‘‘যথা, মহারাজ, ভেরী আকোটিতা অথ পচ্ছা অনুরৰতি অনুসদ্দাযতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যথা আকোটনা এৰং ৰিতক্কো দট্ঠব্বো. যথা পচ্ছা অনুরৰনা অনুসদ্দাযনা এৰং ৰিচারো দট্ঠব্বো’’তি (মি. প. ২.৩.১৪ থোকং ৰিসদিসং). স্ৰাযং আহননপরিযাহননরসো. তথা হি তেন যোগাৰচরো আরম্মণং ৰিতক্কাহতং ৰিতক্কপরিযাহতং করোতীতি ৰুচ্চতি. আরম্মণে চিত্তস্স আনযনপচ্চুপট্ঠানো.
আরম্মণে তেন চিত্তং ৰিচরতীতি ৰিচারো; ৰিচরণং ৰা ৰিচারো. অনুসঞ্চরণন্তি ৰুত্তং হোতি. স্ৰাযং আরম্মণানুমজ্জনলক্খণো. তত্থ সহজাতানুযোজনরসো. চিত্তস্স অনুপ্পবন্ধপচ্চুপট্ঠানো. সন্তেপি চ নেসং কত্থচি অৰিযোগে ওল়ারিকট্ঠেন পুব্বঙ্গমট্ঠেন চ ঘণ্টাভিঘাতো ৰিয অভিনিরোপনট্ঠেন চ চেতসো পঠমাভিনিপাতো ৰিতক্কো. সুখুমট্ঠেন অনুমজ্জনসভাৰট্ঠেন চ ঘণ্টানুরৰো ৰিয অনুপ্পবন্ধো ৰিচারো. ৰিপ্ফারৰা চেত্থ ৰিতক্কো, পঠমুপ্পত্তিকালে পরিপ্ফন্দভূতো চিত্তস্স. আকাসে উপ্পতিতুকামস্স পক্খিনো পক্খৰিক্খেপো ৰিয. পদুমাভিমুখপাতো ৰিয চ গন্ধানুবদ্ধচেতসো ভমরস্স. সন্তৰুত্তি ৰিচারো নাতিপরিপ্ফন্দনভাৰো চিত্তস্স, আকাসে উপ্পতিতস্স পক্খিনো পক্খপ্পসারণং ৰিয, পরিব্ভমনং ৰিয চ পদুমাভিমুখপতিতস্স ভমরস্স পদুমস্স উপরিভাগে.
অট্ঠকথাযং পন ‘‘আকাসে গচ্ছতো মহাসকুণস্স উভোহি পক্খেহি ৰাতং গহেত্ৰা পক্খে সন্নিসীদাপেত্ৰা গমনং ৰিয আরম্মণে চেতসো অভিনিরোপনভাৰেন পৰত্তো ৰিতক্কো. সো হি একগ্গো হুত্ৰা অপ্পেতি ৰাতগ্গহণত্থং পক্খে ফন্দাপযমানস্স গমনং ৰিয. অনুমজ্জভাৰেন পৰত্তো ৰিচারো. সো হি আরম্মণং অনুমজ্জতীতি ৰুত্তং, তং অনুপ্পবন্ধনেন পৰত্তিযং অতিৰিয যুজ্জতি. সো পন নেসং ৰিসেসো পঠমদুতিযজ্ঝানেসু পাকটো হোতি. অপিচ মলগ্গহিতং কংসভাজনং একেন হত্থেন দল়্হং গহেত্ৰা ইতরেন হত্থেন চুণ্ণতেলৰালণ্ডুপকেন পরিমজ্জন্তস্স দল়্হগ্গহণহত্থো ৰিয ৰিতক্কো, পরিমজ্জনহত্থো ৰিয ৰিচারো. তথা কুম্ভকারস্স দণ্ডপ্পহারেন চক্কং ভমযিত্ৰা ভাজনং করোন্তস্স উপ্পীল়নহত্থো ৰিয ৰিতক্কো, ইতো চিতো চ সঞ্চরণহত্থো ৰিয ৰিচারো. তথা মণ্ডলং করোন্তস্স মজ্ঝে সন্নিরুম্ভিত্ৰা ঠিতকণ্টকো ৰিয অভিনিরোপনো ৰিতক্কো, বহিপরিব্ভমনকণ্টকো ৰিয অনুমজ্জমানো ৰিচারো.
পিণযতীতি পীতি. সা সম্পিযাযনলক্খণা. কাযচিত্তপীণনরসা, ফরণরসা ৰা. ওদগ্যপচ্চুপট্ঠানা. সা পনেসা খুদ্দিকাপীতি, খণিকাপীতি, ওক্কন্তিকাপীতি, উব্বেগাপীতি, ফরণাপীতীতি পঞ্চৰিধা হোতি.
তত্থ খুদ্দিকাপীতি সরীরে লোমহংসমত্তমেৰ কাতুং সক্কোতি. খণিকাপীতি খণে খণে ৰিজ্জুপ্পাদসদিসা হোতি. ওক্কন্তিকাপীতি, সমুদ্দতীরং ৰীচি ৰিয, কাযং ওক্কমিত্ৰা ওক্কমিত্ৰা ভিজ্জতি. উব্বেগাপীতি বলৰতী হোতি, কাযং উদ্ধগ্গং কত্ৰা আকাসে লঙ্ঘাপনপ্পমাণপ্পত্তা. তথা হি পুণ্ণৰল্লিকৰাসী মহাতিস্সত্থেরো পুণ্ণমদিৰসে সাযং চেতিযঙ্গণং গন্ত্ৰা চন্দালোকং দিস্ৰা মহাচেতিযাভিমুখো হুত্ৰা ‘ইমায ৰত ৰেলায চতস্সো পরিসা মহাচেতিযং ৰন্দন্তী’তি পকতিযা দিট্ঠারম্মণৰসেন বুদ্ধারম্মণং উব্বেগং পীতিং উপ্পাদেত্ৰা সুধাতলে পহটচিত্রগেণ্ডুকো ৰিয আকাসে উপ্পতিত্ৰা মহাচেতিযঙ্গণেযেৰ অট্ঠাসি.
তথা গিরিকণ্ডকৰিহারস্স উপনিস্সযে ৰত্তকালকগামে একা কুলধীতাপি বলৰবুদ্ধারম্মণায উব্বেগায পীতিযা আকাসে লঙ্ঘেসি. তস্সা কির মাতাপিতরো সাযং ধম্মসৰনত্থায ৰিহারং গচ্ছন্তা ‘অম্ম, ত্ৰং গরুভারা, অকালে ৰিচরিতুং ন সক্কোসি, মযং তুয্হং পত্তিং কত্ৰা ধম্মং সোস্সামা’তি অগমংসু. সা গন্তুকামাপি তেসং ৰচনং পটিবাহিতুং অসক্কোন্তী ঘরে ওহীযিত্ৰা ঘরদ্ৰারে ঠত্ৰা চন্দালোকেন গিরিকণ্ডকে আকাসচেতিযঙ্গণং ওলোকেন্তী চেতিযস্স দীপপূজং অদ্দস. চতস্সো চ পরিসা মালাগন্ধাদীহি চেতিযপূজং কত্ৰা পদক্খিণং করোন্তিযো ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ গণসজ্ঝাযসদ্দং অস্সোসি. অথস্সা ‘ধঞ্ঞা ৰতিমে মনুস্সা যে ৰিহারং গন্ত্ৰা এৰরূপে চেতিযঙ্গণে অনুসঞ্চরিতুং এৰরূপঞ্চ মধুরং ধম্মকথং সোতুং লভন্তী’তি মুত্তরাসিসদিসং চেতিযং পস্সন্তিযা এৰ উব্বেগাপীতি উদপাদি. সা আকাসে লঙ্ঘিত্ৰা মাতাপিতূনং পুরিমতরংযেৰ আকাসতো চেতিযঙ্গণে ওরুয্হ চেতিযং ৰন্দিত্ৰা ধম্মং সুণমানা অট্ঠাসি. অথ নং মাতাপিতরো আগন্ত্ৰা ‘অম্ম, ত্ৰং কতরেন মগ্গেন আগতাসী’তি পুচ্ছিংসু. সা ‘আকাসেন আগতাম্হি, ন মগ্গেনা’তি ৰত্ৰা ‘অম্ম, আকাসেন নাম খীণাসৰা সঞ্চরন্তি, ত্ৰং কথং আগতা’তি পুট্ঠা আহ – ‘ময্হং চন্দালোকেন চেতিযং ওলোকেন্তিযা ঠিতায বুদ্ধারম্মণা বলৰপীতি উপ্পজ্জতি, অথাহং নেৰ অত্তনো ঠিতভাৰং ন নিসিন্নভাৰং অঞ্ঞাসিং, গহিতনিমিত্তেনেৰ পন আকাসং লঙ্ঘিত্ৰা চেতিযঙ্গণে পতিট্ঠিতাম্হী’তি. এৰং উব্বেগাপীতি আকাসে লঙ্ঘাপনপ্পমাণা হোতি.
ফরণপীতিযা পন উপ্পন্নায সকলসরীরং ধমিত্ৰা পূরিতৰত্থি ৰিয, মহতা উদকোঘেন পক্খন্দপব্বতকুচ্ছি ৰিয চ অনুপরিপ্ফুটং হোতি. সা পনেসা পঞ্চৰিধা পীতি গব্ভং গণ্হন্তী পরিপাকং গচ্ছন্তী দুৰিধং পস্সদ্ধিং পরিপূরেতি – কাযপস্সদ্ধিঞ্চ চিত্তপস্সদ্ধিঞ্চ. পস্সদ্ধি গব্ভং গণ্হন্তী পরিপাকং গচ্ছন্তী দুৰিধং সুখং পরিপূরেতি – কাযিকং চেতসিকঞ্চ. সুখং গব্ভং গণ্হন্তং পরিপাকং গচ্ছন্তং তিৰিধং সমাধিং পরিপূরেতি – খণিকসমাধিং উপচারসমাধিং অপ্পনাসমাধিন্তি. তাসু ঠপেত্ৰা অপ্পনাসমাধিপূরিকং ইতরা দ্ৰেপি ইধ যুজ্জন্তি.
সুখযতীতি সুখং; যস্স উপ্পজ্জতি তং সুখিতং করোতীতি অত্থো. সুট্ঠু ৰা খাদতি, খনতি চ কাযচিত্তাবাধন্তি সুখং. সোমনস্সৰেদনাযেতং নামং. তস্স লক্খণাদীনি ৰেদনাপদে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি.
অপরো নযো – সাতলক্খণং সুখং, সম্পযুত্তানং উপব্রূহনরসং, অনুগ্গহণপচ্চুপট্ঠানং. সতিপি চ নেসং পীতিসুখানং কত্থচি অৰিপ্পযোগে, ইট্ঠারম্মণপটিলাভতুট্ঠি পীতি; পটিলদ্ধরসানুভৰনং সুখং. যত্থ পীতি তত্থ সুখং. যত্থ সুখং তত্থ ন নিযমতো পীতি. সঙ্খারক্খন্ধসঙ্গহিতা পীতি, ৰেদনাক্খন্ধসঙ্গহিতং সুখং. কন্তারখিন্নস্স ৰনন্তোদকদস্সনসৰনেসু ৰিয পীতি. ৰনচ্ছাযাপৰেসনউদকপরিভোগেসু ৰিয সুখং.
যথা হি পুরিসো মহাকন্তারমগ্গং পটিপন্নো ঘম্মপরেতো তসিতো পিপাসিতো পটিপথে পুরিসং দিস্ৰা ‘কত্থ পানীযং অত্থী’তি পুচ্ছেয্য. সো ‘অটৰিং উত্তরিত্ৰা জাতস্সরৰনসণ্ডো অত্থি, তত্থ গন্ত্ৰা লভিস্সসী’তি ৰদেয্য. সো তস্স কথং সুত্ৰা হট্ঠপহট্ঠো ভৰেয্য. ততো গচ্ছন্তো ভূমিযং পতিতানি উপ্পলদলনালপত্তাদীনি দিস্ৰা সুট্ঠুতরং হট্ঠপহট্ঠো হুত্ৰা গচ্ছন্তো অল্লৰত্থে অল্লকেসে পুরিসে পস্সেয্য, ৰনকুক্কুটমোরাদীনং সদ্দং সুণেয্য, জাতস্সরপরিযন্তে জাতং মণিজালসদিসং নীলৰনসণ্ডং পস্সেয্য, সরে জাতানি উপ্পলপদুমকুমুদাদীনি পস্সেয্য, অচ্ছং ৰিপ্পসন্নং উদকং পস্সেয্য. সো ভিয্যো ভিয্যো হট্ঠপহট্ঠো হুত্ৰা জাতস্সরং ওতরিত্ৰা যথারুচি ন্হত্ৰা চ পিৰিত্ৰা চ পটিপ্পস্সদ্ধদরথো ভিসমুল়ালপোক্খরাদীনি খাদিত্ৰা নীলুপ্পলাদীনি পিল়ন্ধিত্ৰা মন্দালকমূলানি খন্ধে করিত্ৰা উত্তরিত্ৰা সাটকং নিৰাসেত্ৰা, উদকসাটকং আতপে কত্ৰা, সীতচ্ছাযায মন্দমন্দে ৰাতে পহরন্তে নিপন্নো ‘অহো সুখং, অহো সুখ’ন্তি ৰদেয্য. এৰংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং.
তস্স হি পুরিসস্স জাতস্সরৰনসণ্ডসৰনতো পট্ঠায যাৰ উদকদস্সনা হট্ঠপহট্ঠকালো ৰিয পুব্বভাগারম্মণে হট্ঠপহট্ঠাকারা পীতি. ন্হত্ৰা চ পিৰিত্ৰা চ সীতচ্ছাযায মন্দমন্দে ৰাতে পহরন্তে ‘অহো সুখং, অহো সুখ’ন্তি ৰদতো নিপন্নকালো ৰিয বলৰপ্পত্তং আরম্মণরসানুভৰনাকারসণ্ঠিতং সুখং. তস্মিং তস্মিং সমযে পাকটভাৰতো চেতং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. যত্থ পন পীতি সুখম্পি তত্থ অত্থীতি ৰুত্তমেৰেতং.
চিত্তস্সেকগ্গতাতি চিত্তস্স একগ্গভাৰো; সমাধিস্সেতং নামং. লক্খণাদীসু পনস্স অট্ঠকথাযং তাৰ ৰুত্তং – ‘‘পামোক্খলক্খণো চ সমাধি অৰিক্খেপলক্খণো চ’’. যথা হি কূটাগারকণ্ণিকা সেসদব্বসম্ভারানং আবন্ধনতো পমুখা হোতি এৰমেৰ সব্বকুসলধম্মানং সমাধিচিত্তেন ইজ্ঝনতো সব্বেসম্পি তেসং ধম্মানং সমাধি পামোক্খো হোতি. তেন ৰুত্তং –
‘‘যথা, মহারাজ, কূটাগারস্স যা কাচি গোপানসিযো সব্বা তা কূটঙ্গমা হোন্তি, কূটনিন্না কূটসমোসরণা, কূটং তাসং অগ্গমক্খাযতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যে কেচি কুসলা ধম্মা সব্বে তে সমাধিনিন্না হোন্তি, সমাধিপোণা, সমাধিপব্ভারা, সমাধি তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তি (মি. প. ২.১.১৪).
যথা চ সেনঙ্গং পত্ৰা রাজা নাম যত্থ যত্থ সেনা ওসীদতি তং তং ঠানং গচ্ছতি, তস্স গতগতট্ঠানে সেনা পরিপূরতি, পরসেনা ভিজ্জিত্ৰা রাজানমেৰ অনুৰত্ততি, এৰমেৰ সহজাতধম্মানং ৰিক্খিপিতুং ৰিপ্পকিরিতুং অপ্পদানতো সমাধি অৰিক্খেপলক্খণো নাম হোতীতি.
অপরো পন নযো – অযং চিত্তস্সেকগ্গতাসঙ্খাতো সমাধি নাম অৰিসারলক্খণো ৰা অৰিক্খেপলক্খণো ৰা, সহজাতধম্মানং, সম্পিণ্ডনরসো ন্হানিযচুণ্ণানং উদকং ৰিয, উপসমপচ্চুপট্ঠানো ঞাণপচ্চুপট্ঠানো ৰা. ‘‘সমাহিতো যথাভূতং জানাতি পস্সতী’’তি হি ৰুত্তং. ৰিসেসতো সুখপদট্ঠানো, নিৰাতে দীপচ্চীনং ঠিতি ৰিয চেতসো ঠিতীতি দট্ঠব্বো.
ইন্দ্রিযরাসিৰণ্ণনা
সদ্দহন্তি এতায, সযং ৰা সদ্দহতি, সদ্দহনমত্তমেৰ ৰা এসাতি সদ্ধা. সাৰ অস্সদ্ধিযস্স অভিভৰনতো অধিপতিযট্ঠেন ইন্দ্রিযং. অধিমোক্খলক্খণে ৰা ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং. সদ্ধাৰ ইন্দ্রিযং সদ্ধিন্দ্রিযং. সা পনেসা সম্পসাদনলক্খণা চ সদ্ধা সম্পক্খন্দনলক্খণা চ.
যথা হি রঞ্ঞো চক্কৰত্তিস্স উদকপ্পসাদকো মণি উদকে পক্খিত্তো পঙ্কসেৰালপণককদ্দমং সন্নিসীদাপেতি, উদকং অচ্ছং করোতি ৰিপ্পসন্নং অনাৰিলং, এৰমেৰ সদ্ধা উপ্পজ্জমানা নীৰরণে ৰিক্খম্ভেতি, কিলেসে সন্নিসীদাপেতি, চিত্তং পসাদেতি, অনাৰিলং করোতি. পসন্নেন চিত্তেন যোগাৰচরো কুলপুত্তো দানং দেতি, সীলং সমাদিযতি, উপোসথকম্মং করোতি, ভাৰনং আরভতি. এৰং তাৰ সদ্ধা সম্পসাদনলক্খণাতি ৰেদিতব্বা. তেনাহ আযস্মা নাগসেনো –
‘‘যথা, মহারাজ, রাজা চক্কৰত্তি চতুরঙ্গিনিযা সেনায সদ্ধিং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো পরিত্তং উদকং তরেয্য, তং উদকং হত্থীহি চ অস্সেহি চ রথেহি চ পত্তীহি চ সঙ্খুভিতং ভৰেয্য আৰিলং লুলিতং কললীভূতং, উত্তিণ্ণো চ রাজা চক্কৰত্তি মনুস্সে আণাপেয্য ‘পানীযং ভণে আহরথ, তং পিৰিস্সামী’তি. রঞ্ঞো চ উদকপ্পসাদকো মণি ভৰেয্য. ‘এৰং দেৰা’তি খো তে মনুস্সা রঞ্ঞো চক্কৰত্তিস্স পটিস্সুত্ৰা তং উদকপ্পসাদকং মণিং উদকে পক্খিপেয্যুং. তস্মিং উদকে পক্খিত্তমত্তে পঙ্কসেৰালপণকং ৰিগচ্ছেয্য, কদ্দমো চ সন্নিসীদেয্য, অচ্ছং ভৰেয্য উদকং ৰিপ্পসন্নং অনাৰিলং, ততো রঞ্ঞো চক্কৰত্তিস্স পানীযং উপনামেয্যুং – ‘পিৰতু দেৰো পানীয’ন্তি.
‘‘যথা, মহারাজ, উদকং এৰং চিত্তং দট্ঠব্বং. যথা তে মনুস্সা এৰং যোগাৰচরো দট্ঠব্বো. যথা পঙ্কসেৰালপণকং কদ্দমো চ এৰং কিলেসা দট্ঠব্বা. যথা উদকপ্পসাদকো মণি এৰং সদ্ধা দট্ঠব্বা. যথা উদকপ্পসাদকে মণিম্হি পক্খিত্তমত্তে পঙ্কসেৰালপণকং ৰিগচ্ছতি কদ্দমো চ সন্নিসীদতি, অচ্ছং ভৰতি উদকং ৰিপ্পসন্নং অনাৰিলং, এৰমেৰ খো, মহারাজ, সদ্ধা উপ্পজ্জমানা নীৰরণে ৰিক্খম্ভেতি, ৰিনীৰরণং চিত্তং হোতি অচ্ছং ৰিপ্পসন্নং অনাৰিল’’ন্তি (মি. প. ২.১.১০).
যথা পন কুম্ভিলমকরগাহরক্খসাদিকিণ্ণং পূরং মহানদিং আগম্ম ভীরুকজনো উভোসু তীরেসু তিট্ঠতি. সঙ্গামসূরো পন মহাযোধো আগন্ত্ৰা ‘কস্মা ঠিতত্থা’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘সপ্পটিভযভাৰেন ওতরিতুং ন ৰিসহামা’তি ৰুত্তে সুনিসিতং অসিং গহেত্ৰা ‘মম পচ্ছতো এথ, মা ভাযিত্থা’তি ৰত্ৰা নদিং ওতরিত্ৰা আগতাগতে কুম্ভিলাদযো পটিবাহিত্ৰা ওরিমতীরতো মনুস্সানং সোত্থিভাৰং করোন্তো পারিমতীরং নেতি. পারিমতীরতোপি সোত্থিনা ওরিমতীরং আনেতি. এৰমেৰ দানং দদতো সীলং রক্খতো উপোসথকম্মং করোতো ভাৰনং আরভতো সদ্ধা পুব্বঙ্গমা পুরেচারিকা হোতি. তেন ৰুত্তং ‘সম্পক্খন্দনলক্খণা চ সদ্ধা’তি.
অপরো নযো – সদ্দহনলক্খণা সদ্ধা, ওকপ্পনলক্খণা ৰা. পসাদনরসা উদকপ্পসাদকমণি ৰিয, পক্খন্দনরসা ৰা ওঘুত্তরণো ৰিয. অকালুসিযপচ্চুপট্ঠানা, অধিমুত্তিপচ্চুপট্ঠানা ৰা. সদ্ধেয্যৰত্থুপদট্ঠানা সোতাপত্তিযঙ্গপদট্ঠানা ৰা, সা হত্থৰিত্তবীজানি ৰিয দট্ঠব্বা.
ৰীরস্স ভাৰো ৰীরিযং, ৰীরানং ৰা কম্মং ৰীরিযং. ৰিধিনা ৰা নযেন উপাযেন ঈরযিতব্বং পৰত্তযিতব্বন্তি ৰীরিযং. তদেৰ কোসজ্জস্স অভিভৰনতো অধিপতিযট্ঠেন ইন্দ্রিযং. পগ্গহণলক্খণে ৰা ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং. ৰীরিযমেৰ ইন্দ্রিযং ৰীরিযিন্দ্রিযং. তং পনেতং উপত্থম্ভনলক্খণঞ্চ ৰীরিযং পগ্গহণলক্খণঞ্চ. যথা হি জিণ্ণঘরং আগন্তুকেন থূণুপত্থম্ভেন তিট্ঠতি, এৰমেৰ যোগাৰচরো ৰীরিযুপত্থম্ভেন উপত্থম্ভিতো হুত্ৰা সব্বকুসলধম্মেহি ন হাযতি, ন পরিহাযতি. এৰং তাৰস্স উপত্থম্ভনলক্খণতা ৰেদিতব্বা. তেনাহ থেরো নাগসেনো –
‘‘যথা, মহারাজ, পুরিসো গেহে পতন্তে তমঞ্ঞেন দারুনা উপত্থম্ভেয্য, উপত্থম্ভিতং সন্তং এৰং তং গেহং ন পতেয্য, এৰমেৰ খো মহারাজ উপত্থম্ভনলক্খণং ৰীরিযং, ৰীরিযুপত্থম্ভিতা সব্বে কুসলা ধম্মা ন হাযন্তি ন পরিহাযন্তী’’তি (মি. প. ২.১.১২).
যথা ৰা পন খুদ্দিকায চ মহতিকায চ সেনায সঙ্গামে পৰত্তে খুদ্দিকা সেনা ওলীযেয্য, ততো রঞ্ঞো আরোচেয্য, রাজা বলৰাহনং পেসেয্য, তেন পগ্গহিতা সকসেনা পরসেনং পরাজেয্য, এৰমেৰ ৰীরিযং সহজাতসম্পযুত্তধম্মানং ওলীযিতুং ওসক্কিতুং ন দেতি, উক্খিপতি, পগ্গণ্হাতি. তেন ৰুত্তং ‘পগ্গহণলক্খণঞ্চ ৰীরিয’ন্তি.
অপরো নযো – উস্সাহলক্খণং ৰীরিযং, সহজাতানং উপত্থম্ভনরসং, অসংসীদনভাৰপচ্চুপট্ঠানং, ‘‘সংৰিগ্গো যোনিসো পদহতী’’তি (অ. নি. ৪.১১৩) ৰচনতো সংৰেগপদট্ঠানং, ৰীরিযারম্ভৰত্থুপদট্ঠানং ৰা. সম্মা আরদ্ধং সব্বাসং সম্পত্তীনং মূলং হোতীতি দট্ঠব্বং.
সরন্তি এতায, সযং ৰা সরতি, সরণমত্তমেৰ ৰা এসাতি সতি. সাৰ মুট্ঠস্সচ্চস্স অভিভৰনতো অধিপতিযট্ঠেন ইন্দ্রিযং, উপট্ঠানলক্খণে ৰা ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং. সতি এৰ ইন্দ্রিযং সতিন্দ্রিযং. সা পনেসা অপিলাপনলক্খণা চ সতি উপগ্গণ্হনলক্খণা চ. যথা হি রঞ্ঞো ভণ্ডাগারিকো দসৰিধং রতনং গোপযন্তো সাযংপাতং রাজানং ইস্সরিযসম্পত্তিং সল্লক্খাপেতি সারেতি, এৰমেৰ সতি কুসলং ধম্মং সল্লক্খাপেতি সরাপেতি. তেনাহ থেরো –
‘‘যথা, মহারাজ, রঞ্ঞো চক্কৰত্তিস্স ভণ্ডাগারিকো রাজানং চক্কৰত্তিং সাযংপাতং যসং সরাপেতি – ‘এত্তকা, দেৰ, হত্থী, এত্তকা অস্সা, এত্তকা রথা, এত্তকা পত্তী, এত্তকং হিরঞ্ঞং, এত্তকং সুৰণ্ণং, এত্তকং সব্বং সাপতেয্যং, তং দেৰো সরতূ’তি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, সতি কুসলে ধম্মে অপিলাপেতি – ইমে চত্তারো সতিপট্ঠানা, ইমে চত্তারো সম্মপ্পধানা, ইমে চত্তারো ইদ্ধিপাদা, ইমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি, ইমানি পঞ্চ বলানি, ইমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অযং অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, অযং সমথো, অযং ৰিপস্সনা, অযং ৰিজ্জা, অযং ৰিমুত্তি, ইমে লোকুত্তরা ধম্মাতি. এৰং খো, মহারাজ, অপিলাপনলক্খণা সতী’’তি (মি. প. ২.১.১৩).
যথা পন রঞ্ঞো চক্কৰত্তিস্স পরিণাযকরতনং রঞ্ঞো অহিতে চ হিতে চ ঞত্ৰা অহিতে অপযাপেতি, হিতে উপযাপেতি, এৰমেৰ সতি হিতাহিতানং ধম্মানং গতিযো সমন্ৰেসিত্ৰা ‘ইমে কাযদুচ্চরিতাদযো ধম্মা অহিতা’তি অহিতে ধম্মে অপনুদেতি, ‘ইমে কাযসুচরিতাদযো ধম্মা হিতা’তি হিতে ধম্মে উপগ্গণ্হাতি. তেনাহ থেরো –
‘‘যথা, মহারাজ, রঞ্ঞো চক্কৰত্তিস্স পরিণাযকরতনং রঞ্ঞো হিতাহিতে জানাতি ‘ইমে রঞ্ঞো হিতা ইমে অহিতা, ইমে উপকারা ইমে অনুপকারা’তি, ততো অহিতে অপনুদেতি হিতে উপগ্গণ্হাতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, সতি উপ্পজ্জমানা হিতাহিতানং ধম্মানং গতিযো সমন্ৰেসতি ‘ইমে ধম্মা হিতা ইমে ধম্মা অহিতা, ইমে ধম্মা উপকারা ইমে ধম্মা অনুপকারা’তি, ততো অহিতে ধম্মে অপনুদেতি হিতে ধম্মে উপগ্গণ্হাতি. এৰং খো, মহারাজ, উপগ্গণ্হনলক্খণা সতী’’তি (মি. প. ২.১.১৩).
অপরো নযো – অপিলাপনলক্খণা সতি, অসম্মোসনরসা, আরক্খপচ্চুপট্ঠানা ৰিসযাভিমুখীভাৰপচ্চুপট্ঠানা ৰা, থিরসঞ্ঞাপদট্ঠানা, কাযাদিসতিপট্ঠানপদট্ঠানা ৰা, আরম্মণে দল়্হং পতিট্ঠিতত্তা পন এসিকা ৰিয, চক্খুদ্ৰারাদিরক্খণতো দোৰারিকো ৰিয চ দট্ঠব্বা.
আরম্মণে চিত্তং সম্মা অধিযতি ঠপেতীতি সমাধি. সোৰ ৰিক্খেপস্স অভিভৰনতো অধিপতিযট্ঠেন ইন্দ্রিযং. অৰিক্খেপলক্খণে ৰা ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং. সমাধিযেৰ ইন্দ্রিযং সমাধিন্দ্রিযং. লক্খণাদীনি পনস্স হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি.
পজানাতীতি পঞ্ঞা. কিং পজানাতি? ‘ইদং দুক্খ’ন্তিআদিনা নযেন অরিযসচ্চানি. অট্ঠকথাযং পন ‘পঞ্ঞাপেতীতি পঞ্ঞা’তি ৰুত্তং. কিন্তি পঞ্ঞাপেতীতি? অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি পঞ্ঞাপেতি. সাৰ অৰিজ্জায অভিভৰনতো অধিপতিযট্ঠেন ইন্দ্রিযং. দস্সনলক্খণে ৰা ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং. পঞ্ঞাৰ ইন্দ্রিযং পঞ্ঞিন্দ্রিযং. সা পনেসা ওভাসনলক্খণা চ পঞ্ঞা পজাননলক্খণা চ. যথা হি চতুভিত্তিকে গেহে রত্তিভাগে দীপে জলিতে অন্ধকারো নিরুজ্ঝতি আলোকো পাতুভৰতি, এৰমেৰ ওভাসনলক্খণা পঞ্ঞা. পঞ্ঞোভাসসমো ওভাসো নাম নত্থি. পঞ্ঞৰতো হি একপল্লঙ্কেন নিসিন্নস্স দসসহস্সিলোকধাতু একালোকা হোতি. তেনাহ থেরো –
‘‘যথা, মহারাজ, পুরিসো অন্ধকারে গেহে পদীপং পৰেসেয্য, পৰিট্ঠো পদীপো অন্ধকারং ৰিদ্ধংসেতি, ওভাসং জনেতি, আলোকং ৰিদংসেতি, পাকটানি চ রূপানি করোতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, পঞ্ঞা উপ্পজ্জমানা অৰিজ্জন্ধকারং ৰিদ্ধংসেতি, ৰিজ্জোভাসং জনেতি, ঞাণালোকং ৰিদংসেতি, পাকটানি চ অরিযসচ্চানি করোতি. এৰং খো, মহারাজ, ওভাসনলক্খণা পঞ্ঞা’’তি (মি. প. ২.১.১৫).
যথা পন ছেকো ভিসক্কো আতুরানং সপ্পাযাসপ্পাযানি ভোজনানি জানাতি, এৰং পঞ্ঞা উপ্পজ্জমানা কুসলাকুসলে সেৰিতব্বাসেৰিতব্বে হীনপ্পণীতকণ্হসুক্কসপ্পটিভাগঅপ্পটিভাগে ধম্মে পজানাতি. ৰুত্তম্পি চেতং ধম্মসেনাপতিনা – ‘‘পজানাতি পজানাতীতি খো, আৰুসো, তস্মা পঞ্ঞৰাতি ৰুচ্চতি. কিঞ্চ পজানাতি? ইদং দুক্খন্তি পজানাতী’’তি (ম. নি. ১.৪৪৯) ৰিত্থারেতব্বং. এৰমস্সা পজাননলক্খণতা ৰেদিতব্বা.
অপরো নযো – যথাসভাৰপটিৰেধলক্খণা পঞ্ঞা; অক্খলিতপটিৰেধলক্খণা ৰা কুসলিস্সাসখিত্তউসুপটিৰেধো ৰিয. ৰিসযোভাসরসা পদীপো ৰিয. অসম্মোহপচ্চুপট্ঠানা অরঞ্ঞগতসুদেসকো ৰিয.
মনতীতি মনো; ৰিজানাতীতি অত্থো. অট্ঠকথাচরিযা পনাহু – নাল়িযা মিনমানো ৰিয, মহাতুলায ধারযমানো ৰিয চ, আরম্মণং মিনতি পজানাতীতি মনোতি. তদেৰ মননলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং. মনোৰ ইন্দ্রিযং মনিন্দ্রিযং. হেট্ঠা ৰুত্তচিত্তস্সেৰেতং ৰেৰচনং.
পীতিসোমনস্সসম্পযোগতো সোভনং মনো অস্সাতি সুমনো. সুমনস্স ভাৰো সোমনস্সং. সাতলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং. সোমনস্সমেৰ ইন্দ্রিযং সোমনস্সিন্দ্রিযং. হেট্ঠা ৰুত্তৰেদনাযেৰেতং ৰেৰচনং.
জীৰন্তি তেন তংসম্পযুত্তকা ধম্মাতি জীৰিতং. অনুপালনলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং. জীৰিতমেৰ ইন্দ্রিযং জীৰিতিন্দ্রিযং. তং পৰত্তসন্ততাধিপতেয্যং হোতি. লক্খণাদীহি পন অত্তনা অৰিনিভুত্তানং ধম্মানং অনুপালনলক্খণং জীৰিতিন্দ্রিযং, তেসং পৰত্তনরসং, তেসংযেৰ ঠপনপচ্চুপট্ঠানং, যাপযিতব্বধম্মপদট্ঠানং. সন্তেপি চ অনুপালনলক্খণাদিম্হি ৰিধানে অত্থিক্খণেযেৰ তং তে ধম্মে অনুপালেতি উদকং ৰিয উপ্পলাদীনি, যথাসকংপচ্চযুপ্পন্নেপি চ ধম্মে পালেতি ধাতী ৰিয কুমারং, সযংপৰত্তিতধম্মসম্বন্ধেনেৰ চ পৰত্ততি নিযামকো ৰিয, ন ভঙ্গতো উদ্ধং পৰত্তযতি অত্তনো চ পৰত্তযিতব্বানঞ্চ অভাৰা, ন ভঙ্গক্খণে ঠপেতি সযং ভিজ্জমানত্তা খীযমানো ৰিয ৰট্টিসিনেহো দীপসিখং. ন চ অনুপালনপৰত্তনট্ঠপনানুভাৰৰিরহিতং যথাৰুত্তক্খণে তস্স তস্স সাধনতোতি দট্ঠব্বং.
মগ্গঙ্গরাসিৰণ্ণনা
সম্মাদিট্ঠিআদীসু দস্সনট্ঠেন সম্মাদিট্ঠি. অভিনিরোপনট্ঠেন সম্মাসঙ্কপ্পো, পগ্গহনট্ঠেন সম্মাৰাযামো, উপট্ঠানট্ঠেন সম্মাসতি, অৰিক্খেপনট্ঠেন সম্মাসমাধীতি ৰেদিতব্বো. ৰচনত্থতো পন সম্মা পস্সতি, সম্মা ৰা তায পস্সন্তীতি সম্মাদিট্ঠি. সম্মা সঙ্কপ্পেতি, সম্মা ৰা তেন সঙ্কপ্পেন্তীতি সম্মাসঙ্কপ্পো. সম্মা ৰাযামেতি, সম্মা ৰা তেন ৰাযমন্তীতি সম্মাৰাযামো. সম্মা সরতি, সম্মা ৰা তায সরন্তীতি সম্মাসতি. সম্মা সমাধিযতি, সম্মা ৰা তেন সমাধিযন্তীতি সম্মাসমাধি. অপিচ, পসত্থা সুন্দরা ৰা দিট্ঠি সম্মাদিট্ঠীতি. ইমিনাপি নযেন তেসং ৰচনত্থো ৰেদিতব্বো. লক্খণাদীনি পন হেট্ঠা ৰুত্তানেৰ.
বলরাসিৰণ্ণনা
সদ্ধাবলাদীসুপি সদ্ধাদীনি ৰুত্তত্থানেৰ. অকম্পিযট্ঠেন পন বলন্তি ৰেদিতব্বং. এৰমেতেসু অস্সদ্ধিযে ন কম্পতীতি সদ্ধাবলং. কোসজ্জে ন কম্পতীতি ৰীরিযবলং. মুট্ঠস্সচ্চে ন কম্পতীতি সতিবলং. উদ্ধচ্চে ন কম্পতীতি সমাধিবলং. অৰিজ্জায ন কম্পতীতি পঞ্ঞাবলং. অহিরিকে ন কম্পতীতি হিরিবলং. অনোত্তপ্পে ন কম্পতীতি ওত্তপ্পবলন্তি. অযং উভযপদৰসেন অত্থৰণ্ণনা হোতি.
তত্থ পুরিমানি পঞ্চ হেট্ঠা লক্খণাদীহি পকাসিতানেৰ. পচ্ছিমদ্ৰযে কাযদুচ্চরিতাদীহি হিরিযতীতি হিরী; লজ্জাযেতং অধিৰচনং. তেহি এৰ ওত্তপ্পতীতি ওত্তপ্পং; পাপতো উব্বেগস্সেতং অধিৰচনং. তেসং নানাকরণদীপনত্থং ‘সমুট্ঠানং অধিপতি লজ্জা ভযলক্খণেন চা’তি ইমং মাতিকং ঠপেত্ৰা অযং ৰিত্থারকথা ৰুত্তা.
অজ্ঝত্তসমুট্ঠানা হিরী নাম; বহিদ্ধাসমুট্ঠানং ওত্তপ্পং নাম. অত্তাধিপতি হিরী নাম; লোকাধিপতি ওত্তপ্পং নাম. লজ্জাসভাৰসণ্ঠিতা হিরী নাম; ভযসভাৰসণ্ঠিতং ওত্তপ্পং নাম. সপ্পতিস্সৰলক্খণা হিরী নাম; ৰজ্জভীরুকভযদস্সাৰিলক্খণং ওত্তপ্পং নাম.
তত্থ অজ্ঝত্তসমুট্ঠানং হিরিং চতূহি কারণেহি সমুট্ঠাপেতি – জাতিং পচ্চৰেক্খিত্ৰা, ৰযং পচ্চৰেক্খিত্ৰা, সূরভাৰং পচ্চৰেক্খিত্ৰা, বাহুসচ্চং পচ্চৰেক্খিত্ৰা. কথং? ‘পাপকরণং নামেতং ন জাতিসম্পন্নানং কম্মং, হীনজচ্চানং কেৰট্টাদীনং ইদং কম্মং. মাদিসস্স জাতিসম্পন্নস্স ইদং কম্মং কাতুং ন যুত্ত’ন্তি, এৰং তাৰ জাতিং পচ্চৰেক্খিত্ৰা পাণাতিপাতাদিপাপং অকরোন্তো হিরিং সমুট্ঠাপেতি. তথা ‘পাপকরণং নামেতং দহরেহি কত্তব্বং কম্মং, মাদিসস্স ৰযে ঠিতস্স ইদং কম্মং কাতুং ন যুত্ত’ন্তি, এৰং ৰযং পচ্চৰেক্খিত্ৰা পাণাতিপাতাদিপাপং অকরোন্তো হিরিং সমুট্ঠাপেতি. তথা ‘পাপকম্মং নামেতং দুব্বলজাতিকানং কম্মং, ন সূরভাৰানং. মাদিসস্স সূরভাৰসম্পন্নস্স ইদং কম্মং কাতুং ন যুত্ত’ন্তি, এৰং সূরভাৰং পচ্চৰেক্খিত্ৰা পাণাতিপাতাদিপাপং অকরোন্তো হিরিং সমুট্ঠাপেতি. তথা ‘পাপকম্মং নামেতং অন্ধবালানং কম্মং, ন পণ্ডিতানং. মাদিসস্স পণ্ডিতস্স বহুস্সুতস্স ইদং কম্মং কাতুং ন যুত্ত’ন্তি, এৰং বাহুসচ্চং পচ্চৰেক্খিত্ৰা পাণাতিপাতাদিপাপং অকরোন্তো হিরিং সমুট্ঠাপেতি. এৰং অজ্ঝত্তসমুট্ঠানহিরিং চতূহি কারণেহি সমুট্ঠাপেতি. সমুট্ঠাপেত্ৰা চ পন অত্তনো চিত্তে হিরিং পৰেসেত্ৰা পাপকম্মং ন করোতি. এৰং অজ্ঝত্তসমুট্ঠানা হিরী নাম হোতি.
কথং বহিদ্ধাসমুট্ঠানং ওত্তপ্পং নাম? সচে ত্ৰং পাপকম্মং করিস্সসি চতূসু পরিসাসু গরহপ্পত্তো ভৰিস্সসি.
গরহিস্সন্তি তং ৰিঞ্ঞূ, অসুচিং নাগরিকো যথা;
ৰজ্জিতো সীলৰন্তেহি, কথং ভিক্খু করিস্সসীতি.
এৰং পচ্চৰেক্খন্তো হি বহিদ্ধাসমুট্ঠিতেন ওত্তপ্পেন পাপকম্মং ন করোতি. এৰং বহিদ্ধাসমুট্ঠানং ওত্তপ্পং নাম হোতি.
কথং অত্তাধিপতি হিরী নাম? ইধেকচ্চো কুলপুত্তো অত্তানং অধিপতিং জেট্ঠকং কত্ৰা ‘মাদিসস্স সদ্ধাপব্বজিতস্স বহুস্সুতস্স ধুতঙ্গধরস্স ন যুত্তং পাপকম্মং কাতু’ন্তি পাপং ন করোতি. এৰং অত্তাধিপতি হিরী নাম হোতি. তেনাহ ভগৰা – ‘‘সো অত্তানংযেৰ অধিপতিং জেট্ঠকং করিত্ৰা অকুসলং পজহতি কুসলং ভাৰেতি, সাৰজ্জং পজহতি অনৰজ্জং ভাৰেতি, সুদ্ধমত্তানং পরিহরতী’’তি (অ. নি. ৩.৪০).
কথং লোকাধিপতি ওত্তপ্পং নাম? ইধেকচ্চো কুলপুত্তো লোকং অধিপতিং জেট্ঠকং কত্ৰা পাপকম্মং ন করোতি. যথাহ – ‘‘মহা খো পনাযং লোকসন্নিৰাসো. মহন্তস্মিং খো পন লোকসন্নিৰাসে সন্তি সমণব্রাহ্মণা ইদ্ধিমন্তো দিব্বচক্খুকা পরচিত্তৰিদুনো, তে দূরতোপি পস্সন্তি, আসন্নাপি ন দিস্সন্তি, চেতসাপি চিত্তং পজানন্তি, তেপিমং এৰং জানিস্সন্তি ‘পস্সথ ভো ইমং কুলপুত্তং, সদ্ধা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো সমানো ৰোকিণ্ণো ৰিহরতি পাপকেহি অকুসলেহি ধম্মেহী’তি. সন্তি দেৰতা ইদ্ধিমন্তিনিযো দিব্বচক্খুকা পরচিত্তৰিদুনিযো. তা দূরতোপি পস্সন্তি, আসন্নাপি ন দিস্সন্তি, চেতসাপি চিত্তং পজানন্তি, তাপি মং জানিস্সন্তি ‘পস্সথ ভো ইমং কুলপুত্তং, সদ্ধা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো সমানো ৰোকিণ্ণো ৰিহরতি পাপকেহি অকুসলেহি ধম্মেহী’তি… সো লোকংযেৰ অধিপতিং জেট্ঠকং কত্ৰা অকুসলং পজহতি কুসলং ভাৰেতি, সাৰজ্জং পজহতি অনৰজ্জং ভাৰেতি, সুদ্ধমত্তানং পরিহরতী’’তি (অ. নি. ৩.১৪৬). এৰং লোকাধিপতি ওত্তপ্পং নাম হোতি.
লজ্জাসভাৰসণ্ঠিতা হিরী, ভযসভাৰসণ্ঠিতং ওত্তপ্পন্তি. এত্থ পন লজ্জাতি লজ্জনাকারো; তেন সভাৰেন সণ্ঠিতা হিরী. ভযন্তি অপাযভযং; তেন সভাৰেন সণ্ঠিতং ওত্তপ্পং. তদুভযম্পি পাপপরিৰজ্জনে পাকটং হোতি. একচ্চো হি, যথা নাম একো কুলপুত্তো উচ্চারপস্সাৰাদীনি করোন্তো লজ্জিতব্বযুত্তকং একং দিস্ৰা লজ্জনাকারপ্পত্তো ভৰেয্য হীল়িতো, এৰমেৰ অজ্ঝত্তং লজ্জিধম্মং ওক্কমিত্ৰা পাপকম্মং ন করোতি. একচ্চো অপাযভযভীতো হুত্ৰা পাপকম্মং ন করোতি.
তত্রিদং ওপম্মং – যথা হি দ্ৰীসু অযোগুল়েসু একো সীতলো ভৰেয্য গূথমক্খিতো, একো উণ্হো আদিত্তো. তত্থ পণ্ডিতো সীতলং গূথমক্খিতত্তা জিগুচ্ছন্তো ন গণ্হাতি, ইতরং ডাহভযেন. তত্থ সীতলস্স গূথমক্খনজিগুচ্ছায অগণ্হনং ৰিয অজ্ঝত্তং লজ্জিধম্মং ওক্কমিত্ৰা পাপস্স অকরণং. উণ্হস্স ডাহভযেন অগণ্হনং ৰিয অপাযভযেন পাপস্স অকরণং ৰেদিতব্বং.
সপ্পতিস্সৰলক্খণা হিরী, ৰজ্জভীরুকভযদস্সাৰিলক্খণং ওত্তপ্পন্তি. ইদম্পি দ্ৰযং পাপপরিৰজ্জনে এৰ পাকটং হোতি. একচ্চো হি জাতিমহত্তপচ্চৰেক্খণা সত্থুমহত্তপচ্চৰেক্খণা দাযজ্জমহত্তপচ্চৰেক্খণা সব্রহ্মচারীমহত্তপচ্চৰেক্খণাতি চতূহি কারণেহি সপ্পতিস্সৰলক্খণং হিরিং সমুট্ঠাপেত্ৰা পাপং ন করোতি. একচ্চো অত্তানুৰাদভযং পরানুৰাদভযং দণ্ডভযং দুগ্গতিভযন্তি চতূহি কারণেহি ৰজ্জভীরুকভযদস্সাৰিলক্খণং ওত্তপ্পং সমুট্ঠাপেত্ৰা পাপং ন করোতি. তত্থ জাতিমহত্তপচ্চৰেক্খণাদীনি চেৰ অত্তানুৰাদভযাদীনি চ ৰিত্থারেত্ৰা কথেতব্বানি.
মূলরাসিৰণ্ণনা
ন লুব্ভন্তি এতেন, সযং ৰা ন লুব্ভতি, অলুব্ভনমত্তমেৰ ৰা তন্তি অলোভো. অদোসামোহেসুপি এসেৰ নযো. তেসু অলোভো আরম্মণে চিত্তস্স অগেধলক্খণো, অলগ্গভাৰলক্খণো ৰা কমলদলে জলবিন্দু ৰিয. অপরিগ্গহণরসো মুত্তভিক্খু ৰিয. অনল্লীনভাৰপচ্চুপট্ঠানো অসুচিম্হি পতিতপুরিসো ৰিয. অদোসো অচণ্ডিক্কলক্খণো, অৰিরোধলক্খণো ৰা অনুকূলমিত্তো ৰিয. আঘাতৰিনযরসো পরিল়াহৰিনযরসো ৰা চন্দনং ৰিয. সোম্মভাৰপচ্চুপট্ঠানো পুণ্ণচন্দো ৰিয. অমোহো লক্খণাদীহি হেট্ঠা পঞ্ঞিন্দ্রিযপদে ৰিভাৰিতো এৰ.
ইমেসু পন তীসু অলোভো মচ্ছেরমলস্স পটিপক্খো, অদোসো দুস্সীল্যমলস্স, অমোহো কুসলেসু ধম্মেসু অভাৰনায পটিপক্খো. অলোভো চেত্থ দানহেতু, অদোসো সীলহেতু, অমোহো ভাৰনাহেতু. তেসু চ অলোভেন অনধিকং গণ্হাতি, লুদ্ধস্স অধিকগ্গহণতো. অদোসেন অনূনং, দুট্ঠস্স ঊনগ্গহণতো. অমোহেন অৰিপরীতং, মূল়্হস্স ৰিপরীতগ্গহণতো.
অলোভেন চেত্থ ৰিজ্জমানং দোসং দোসতো ধারেন্তো দোসে পৰত্ততি; লুদ্ধো হি দোসং পটিচ্ছাদেতি. অদোসেন ৰিজ্জমানং গুণং গুণতো ধারেন্তো গুণে পৰত্ততি; দুট্ঠো হি গুণং মক্খেতি. অমোহেন যাথাৰসভাৰং যাথাৰসভাৰতো ধারেন্তো যাথাৰসভাৰে পৰত্ততি. মূল়্হো হি ‘তচ্ছং অতচ্ছন্তি অতচ্ছং চ তচ্ছ’ন্তি গণ্হাতি. অলোভেন চ পিযৰিপ্পযোগদুক্খং ন হোতি, লুদ্ধস্স পিযসভাৰতো পিযৰিপ্পযোগাসহনতো চ. অদোসেন অপ্পিযসম্পযোগদুক্খং ন হোতি, দুট্ঠস্স হি অপ্পিযসভাৰতো অপ্পিযসম্পযোগাসহনতো চ. অমোহেন ইচ্ছিতালাভদুক্খং ন হোতি, অমূল়্হস্স হি ‘তং কুতেত্থ লব্ভা’তিএৰমাদিপচ্চৰেক্খণসম্ভৰতো (দী. নি. ৩.৩৪; অ. নি. ৯.৩০).
অলোভেন চেত্থ জাতিদুক্খং ন হোতি, অলোভস্স তণ্হাপটিপক্খতো তণ্হামূলকত্তা চ জাতিদুক্খস্স. অদোসেন জরাদুক্খং ন হোতি, তিক্খদোসস্স খিপ্পং জরাসম্ভৰতো. অমোহেন মরণদুক্খং ন হোতি, সম্মোহমরণঞ্হি দুক্খং, ন চেতং অমূল়্হস্স হোতি. অলোভেন চ গহট্ঠানং, অমোহেন পব্বজিতানং, অদোসেন পন সব্বেসম্পি সুখসংৰাসতা হোতি.
ৰিসেসতো চেত্থ অলোভেন পেত্তিৰিসযে উপপত্তি ন হোতি. যেভুয্যেন হি সত্তা তণ্হায পেত্তিৰিসযং উপপজ্জন্তি, তণ্হায চ পটিপক্খো অলোভো. অদোসেন নিরযে উপপত্তি ন হোতি. দোসেন হি চণ্ডজাতিতায দোসসদিসং নিরযং উপপজ্জন্তি. দোসস্স চ পটিপক্খো অদোসো. অমোহেন তিরচ্ছানযোনিযং নিব্বত্তি ন হোতি. মোহেন হি নিচ্চসম্মূল়্হং তিরচ্ছানযোনিং উপপজ্জন্তি. মোহস্স পটিপক্খো চ অমোহো. এতেসু চ অলোভো রাগৰসেন উপগমনস্স অভাৰকরো, অদোসো দোসৰসেন অপগমনস্স, অমোহো মোহৰসেন অমজ্ঝত্তভাৰস্স.
তীহিপি চেতেহি যথাপটিপাটিযা নেক্খম্মসঞ্ঞা অব্যাপাদসঞ্ঞা অৰিহিংসাসঞ্ঞাতি ইমা তিস্সো. অসুভসঞ্ঞা অপ্পমাণসঞ্ঞা ধাতুসঞ্ঞাতি ইমা চ তিস্সো সঞ্ঞাযো হোন্তি. অলোভেন পন কামসুখল্লিকানুযোগঅন্তস্স, অদোসেন অত্তকিলমথানুযোগঅন্তস্স পরিৰজ্জনং হোতি; অমোহেন মজ্ঝিমায পটিপত্তিযা পটিপজ্জনং. তথা অলোভেন অভিজ্ঝাকাযগন্থস্স পভেদনং হোতি, অদোসেন ব্যাপাদকাযগন্থস্স, অমোহেন সেসগন্থদ্ৰযস্স. পুরিমানি চ দ্ৰে সতিপট্ঠানানি পুরিমানং দ্ৰিন্নং আনুভাৰেন, পচ্ছিমানি পচ্ছিমস্সেৰ আনুভাৰেন ইজ্ঝন্তি.
অলোভো চেত্থ আরোগ্যস্স পচ্চযো হোতি; অলুদ্ধো হি লোভনীযম্পি অসপ্পাযং ন সেৰতি, তেন খো অরোগো হোতি. অদোসো যোব্বনস্স; অদুট্ঠো হি ৰলিপলিতাৰহেন দোসগ্গিনা অডয্হমানো দীঘরত্তং যুৰা হোতি. অমোহো দীঘাযুকতায; অমূল়্হো হি হিতাহিতং ঞত্ৰা অহিতং পরিৰজ্জন্তো হিতঞ্চ পটিসেৰমানো দীঘাযুকো হোতি.
অলোভো চেত্থ ভোগসম্পত্তিযা পচ্চযো হোতি, অলুদ্ধস্স হি চাগেন ভোগপটিলাভো. অদোসো মিত্তসম্পত্তিযা, মেত্তায মিত্তানং পটিলাভতো চেৰ অপরিহানতো চ. অমোহো অত্তসম্পত্তিযা, অমূল়্হো হি অত্তনো হিতমেৰ করোন্তো অত্তানং সম্পাদেতি. অলোভো চ দিব্বৰিহারস্স পচ্চযো হোতি, অদোসো ব্রহ্মৰিহারস্স, অমোহো অরিযৰিহারস্স.
অলোভেন চেত্থ সকপক্খেসু সত্তসঙ্খারেসু নিব্বুতো হোতি, তেসং ৰিনাসেন অভিসঙ্গহেতুকস্স দুক্খস্স অভাৰা; অদোসেন পরপক্খেসু, অদুট্ঠস্স হি ৰেরীসুপি ৰেরিসঞ্ঞায অভাৰতো; অমোহেন উদাসীনপক্খেসু, অমূল়্হস্স সব্বাভিসঙ্গতায অভাৰতো.
অলোভেন চ অনিচ্চদস্সনং হোতি; লুদ্ধো হি উপভোগাসায অনিচ্চেপি সঙ্খারে অনিচ্চতো ন পস্সতি. অদোসেন দুক্খদস্সনং; অদোসজ্ঝাসযো হি পরিচ্চত্তআঘাতৰত্থুপরিগ্গহো সঙ্খারেযেৰ দুক্খতো পস্সতি. অমোহেন অনত্তদস্সনং; অমূল়্হো হি যাথাৰগহণকুসলো অপরিণাযকং খন্ধপঞ্চকং অপরিণাযকতো বুজ্ঝতি. যথা চ এতেহি অনিচ্চদস্সনাদীনি এৰমেতেপি অনিচ্চদস্সনাদীহি হোন্তি. অনিচ্চদস্সনেন হি অলোভো হোতি, দুক্খদস্সনেন অদোসো, অনত্তদস্সনেন অমোহো হোতি. কো হি নাম ‘অনিচ্চমিদ’ন্তি সম্মা ঞত্ৰা তস্সত্থায পিহং উপ্পাদেয্য, সঙ্খারে ৰা ‘দুক্খ’ন্তি জানন্তো অপরম্পি অচ্চন্ততিখিণং কোধদুক্খং উপ্পাদেয্য, অত্তসুঞ্ঞতঞ্চ বুজ্ঝিত্ৰা পুন সম্মোহমাপজ্জেয্যাতি?
কম্মপথরাসিৰণ্ণনা
নাভিজ্ঝাযতীতি অনভিজ্ঝা. কাযিকচেতসিকসুখং ইধলোকপরলোকহিতং গুণানুভাৰপটিলদ্ধং কিত্তিসদ্দঞ্চ ন ব্যাপাদেতীতি অব্যাপাদো. সম্মা পস্সতি, সোভনা ৰা দিট্ঠীতি সম্মাদিট্ঠি. অলোভাদীনংযেৰ তানি নামানি. হেট্ঠা পনেতে ধম্মা মূলৰসেন গহিতা, ইধ কম্মপথৰসেনাতি ৰেদিতব্বা.
লোকপালদুকৰণ্ণনা
হিরোত্তপ্পানিপি হেট্ঠা বলৰসেন গহিতানি, ইধ লোকপালৰসেন. লোকঞ্হি ইমে দ্ৰে ধম্মা পালযন্তি. যথাহ –
‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, সুক্কা ধম্মা লোকং পালেন্তি. কতমে দ্ৰে? হিরী চ ওত্তপ্পঞ্চ. ইমে খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে সুক্কা ধম্মা লোকং পালেন্তি. সচে, ভিক্খৰে, দ্ৰে সুক্কা ধম্মা লোকং ন পালেয্যুং, নযিধ পঞ্ঞাযেথ মাতাতি ৰা, মাতুচ্ছাতি ৰা, মাতুলানীতি ৰা, আচরিযভরিযাতি ৰা, গরূনং দারাতি ৰা. সম্ভেদং লোকো অগমিস্স যথা অজেল়কা কুক্কুটসূকরা সোণসিঙ্গালা. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, ইমে দ্ৰে সুক্কা ধম্মা লোকং পালেন্তি, তস্মা পঞ্ঞাযতি মাতাতি ৰা মাতুচ্ছাতি ৰা মাতুলানীতি ৰা আচরিযভরিযাতি ৰা গরূনং দারাতি ৰা’’তি (অ. নি. ২.৯).
পস্সদ্ধাদিযুগলৰণ্ণনা
কাযস্স পস্সম্ভনং কাযপস্সদ্ধি. চিত্তস্স পস্সম্ভনং চিত্তপস্সদ্ধি. কাযোতি চেত্থ ৰেদনাদযো তযো খন্ধা. উভোপি পনেতা একতো কত্ৰা কাযচিত্তদরথৰূপসমলক্খণা কাযচিত্তপস্সদ্ধিযো, কাযচিত্তদরথনিম্মদ্দনরসা, কাযচিত্তানং অপরিপ্ফন্দসীতিভাৰপচ্চুপট্ঠানা, কাযচিত্তপদট্ঠানা. কাযচিত্তানং অৰূপসমকরউদ্ধচ্চাদিকিলেসপটিপক্খভূতাতি দট্ঠব্বা.
কাযস্স লহুভাৰো কাযলহুতা. চিত্তস্স লহুভাৰো চিত্তলহুতা. তা কাযচিত্তগরুভাৰৰূপসমলক্খণা, কাযচিত্তগরুভাৰনিম্মদ্দনরসা, কাযচিত্তানং অদন্ধতাপচ্চুপট্ঠানা, কাযচিত্তপদট্ঠানা. কাযচিত্তানং গরুভাৰকরথিনমিদ্ধাদিকিলেসপটিপক্খভূতাতি দট্ঠব্বা.
কাযস্স মুদুভাৰো কাযমুদুতা. চিত্তস্স মুদুভাৰো চিত্তমুদুতা. তা কাযচিত্তথদ্ধভাৰৰূপসমলক্খণা, কাযচিত্তথদ্ধভাৰনিম্মদ্দনরসা, অপ্পটিঘাতপচ্চুপট্ঠানা, কাযচিত্তপদট্ঠানা. কাযচিত্তানং থদ্ধভাৰকরদিট্ঠিমানাদিকিলেসপটিপক্খভূতাতি দট্ঠব্বা.
কাযস্স কম্মঞ্ঞভাৰো কাযকম্মঞ্ঞতা. চিত্তস্স কম্মঞ্ঞভাৰো চিত্তকম্মঞ্ঞতা. তা কাযচিত্তঅকম্মঞ্ঞভাৰৰূপসমলক্খণা, কাযচিত্তানং অকম্মঞ্ঞভাৰনিম্মদ্দনরসা, কাযচিত্তানং আরম্মণকরণসম্পত্তিপচ্চুপট্ঠানা, কাযচিত্তপদট্ঠানা. কাযচিত্তানং অকম্মঞ্ঞভাৰকরাৰসেসনীৰরণপটিপক্খভূতাতি দট্ঠব্বা. তা পসাদনীযৰত্থূসু পসাদাৰহা, হিতকিরিযাসু ৰিনিযোগক্খেমভাৰাৰহা সুৰণ্ণৰিসুদ্ধি ৰিযাতি দট্ঠব্বা.
কাযস্স পাগুঞ্ঞভাৰো কাযপাগুঞ্ঞতা. চিত্তস্স পাগুঞ্ঞভাৰো চিত্তপাগুঞ্ঞতা. তা কাযচিত্তানং অগেলঞ্ঞভাৰলক্খণা, কাযচিত্তগেলঞ্ঞনিম্মদ্দনরসা, নিরাদীনৰপচ্চুপট্ঠানা, কাযচিত্তপদট্ঠানা. কাযচিত্তগেলঞ্ঞকরঅস্সদ্ধিযাদিকিলেসপটিপক্খভূতাতি দট্ঠব্বা.
কাযস্স উজুকভাৰো কাযুজুকতা. চিত্তস্স উজুকভাৰো চিত্তুজুকতা. তা কাযচিত্তানং অজ্জৰলক্খণা, কাযচিত্তকুটিলভাৰনিম্মদ্দনরসা, অজিম্হতাপচ্চুপট্ঠানা, কাযচিত্তপদট্ঠানা. কাযচিত্তানং কুটিলভাৰকরমাযাসাঠেয্যাদিকিলেসপটিপক্খভূতাতি দট্ঠব্বা.
সরতীতি সতি. সম্পজানাতীতি সম্পজঞ্ঞং; সমন্ততো পকারেহি জানাতীতি অত্থো. সাত্থকসম্পজঞ্ঞং সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং গোচরসম্পজঞ্ঞং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞন্তি ইমেসং চতুন্নং পনস্স ৰসেন ভেদো ৰেদিতব্বো. লক্খণাদীনি চ তেসং সতিন্দ্রিযপঞ্ঞিন্দ্রিযেসু ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি. ইতি হেট্ঠা ৰুত্তমেৰেতং ধম্মদ্ৰযং পুন ইমস্মিং ঠানে উপকারৰসেন গহিতং.
কামচ্ছন্দাদযো পচ্চনীকধম্মে সমেতীতি সমথো. অনিচ্চাদিৰসেন ৰিৰিধেহি আকারেহি ধম্মে পস্সতীতি ৰিপস্সনা. পঞ্ঞাৰেসা অত্থতো. ইমেসম্পি দ্ৰিন্নং লক্খণাদীনি হেট্ঠা ৰুত্তানেৰ. ইধ পনেতে যুগনদ্ধৰসেন গহিতা.
সহজাতধম্মে পগ্গণ্হাতীতি পগ্গাহো. উদ্ধচ্চসঙ্খাতস্স ৰিক্খেপস্স পটিপক্খভাৰতো ন ৰিক্খেপোতি অৰিক্খেপো. এতেসম্পি লক্খণাদীনি হেট্ঠা ৰুত্তানেৰ. ইধ পনেতং দ্ৰযং ৰীরিযসমাধিযোজনত্থায গহিতন্তি ৰেদিতব্বং.
যেৰাপনকৰণ্ণনা
যে ৰা পন তস্মিং সমযে অঞ্ঞেপি অত্থি পটিচ্চসমুপ্পন্না অরূপিনো ধম্মা, ইমে ধম্মা কুসলাতি ‘ফস্সো হোতি…পে… অৰিক্খেপো হোতী’তি ন কেৰলং পদপটিপাটিযা উদ্দিট্ঠা ইমে পরোপণ্ণাসধম্মা এৰ, অথ খো যস্মিং সমযে কামাৰচরং তিহেতুকং সোমনস্সসহগতং পঠমং অসঙ্খারিকং মহাচিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিং সমযে যে ৰা পন অঞ্ঞেপি তেহিযেৰ ফস্সাদীহি সম্পযুত্তা হুত্ৰা পৰত্তমানা অত্থি, অত্তনো অত্তনো অনুরূপং পচ্চযং পটিচ্চ সমুপ্পন্না রূপাভাৰেন অরূপিনো, সভাৰতো উপলব্ভমানা ধম্মা সব্বেপি ইমে ধম্মা কুসলা.
এত্তাৰতা চিত্তঙ্গৰসেন পাল়িযং আরুল়্হে পরোপণ্ণাসধম্মে দীপেত্ৰা যেৰাপনকৰসেন অপরেপি নৰ ধম্মে ধম্মরাজা দীপেতি. তেসু তেসু হি সুত্তপদেসু ‘ছন্দো অধিমোক্খো মনসিকারো তত্রমজ্ঝত্ততা করুণা মুদিতা কাযদুচ্চরিতৰিরতি ৰচীদুচ্চরিতৰিরতি মিচ্ছাজীৰৰিরতী’তি ইমে নৰ ধম্মা পঞ্ঞাযন্তি. ইমস্মিঞ্চাপি মহাচিত্তে কত্তুকম্যতাকুসলধম্মচ্ছন্দো অত্থি, চিত্তঙ্গৰসেন পন পাল়িযং ন আরুল়্হো. সো ইধ যেৰাপনকৰসেন গহিতো.
অধিমোক্খো অত্থি, মনসিকারো অত্থি, তত্রমজ্ঝত্ততা অত্থি. মেত্তাপুব্বভাগো অত্থি; সো অদোসে গহিতে গহিতো এৰ হোতি. করুণাপুব্বভাগো অত্থি, মুদিতাপুব্বভাগো অত্থি. উপেক্খাপুব্বভাগো অত্থি; সো পন তত্রমজ্ঝত্ততায গহিতায গহিতোৰ হোতি. সম্মাৰাচা অত্থি, সম্মাকম্মন্তো অত্থি. সম্মাআজীৰো অত্থি; চিত্তঙ্গৰসেন পন পাল়িযং ন আরুল়্হো. সোপি ইধ যেৰাপনকৰসেন গহিতো.
ইমেসু পন নৰসু ছন্দো অধিমোক্খো মনসিকারো তত্রমজ্ঝত্ততাতি ইমে চত্তারোৰ একক্খণে লব্ভন্তি, সেসা নানাক্খণে. যদা হি ইমিনা চিত্তেন মিচ্ছাৰাচং পজহতি, ৰিরতিৰসেন সম্মাৰাচং পূরেতি, তদা ছন্দাদযো চত্তারো, সম্মাৰাচা চাতি ইমে পঞ্চ একক্খণে লব্ভন্তি. যদা মিচ্ছাকম্মন্তং পজহতি, ৰিরতিৰসেন সম্মাকম্মন্তং পূরেতি…পে… মিচ্ছাআজীৰং পজহতি, ৰিরতিৰসেন সম্মাআজীৰং পূরেতি…পে… যদা করুণায পরিকম্মং করোতি…পে… যদা মুদিতায পরিকম্মং করোতি, তদা ছন্দাদযো চত্তারো, মুদিতাপুব্বভাগো চাতি ইমে পঞ্চ একক্খণে লব্ভন্তি. ইতো পন মুঞ্চিত্ৰা, দানং দেন্তস্স সীলং পূরেন্তস্স যোগে কম্মং করোন্তস্স চত্তারি অপণ্ণকঙ্গানেৰ লব্ভন্তি.
এৰমেতেসু নৰসু যেৰাপনকধম্মেসু ‘ছন্দো’তি কত্তুকম্যতাযেতং অধিৰচনং. তস্মা সো কত্তুকম্যতালক্খণো ছন্দো, আরম্মণপরিযেসনরসো, আরম্মণেন অত্থিকতাপচ্চুপট্ঠানো. তদেৰস্স পদট্ঠানং. আরম্মণস্স গহণে চাযং চেতসো হত্থপ্পসারণং ৰিয দট্ঠব্বো.
অধিমুচ্চনং ‘অধিমোক্খো’. সো সন্নিট্ঠানলক্খণো, অসংসপ্পনরসো, নিচ্ছযপচ্চুপট্ঠানো সন্নিট্ঠাতব্বধম্মপদট্ঠানো. আরম্মণে নিচ্চলভাৰেন ইন্দখীলো ৰিয দট্ঠব্বো.
কিরিযা কারো, মনস্মিং কারো ‘মনসিকারো’. পুরিমমনতো ৰিসদিসং মনং করোতীতিপি মনসিকারো. স্ৰাযং আরম্মণপটিপাদকো ৰীথিপটিপাদকো জৰনপটিপাদকোতি তিপ্পকারো. তত্থ আরম্মণপটিপাদকো মনস্মিং কারোতি মনসিকারো. সো সারণলক্খণো, সম্পযুত্তানং আরম্মণে সম্পযোজনরসো, আরম্মণাভিমুখভাৰপচ্চুপট্ঠানো, সঙ্খারক্খন্ধপরিযাপন্নো. আরম্মণপটিপাদকত্তেন সম্পযুত্তানং সারথি ৰিয দট্ঠব্বো. ৰীথিপটিপাদকোতি পন পঞ্চদ্ৰারাৰজ্জনস্সেতং অধিৰচনং. জৰনপটিপাদকোতি মনোদ্ৰারাৰজ্জনস্স. ন তে ইধ অধিপ্পেতা.
তেসু ধম্মেসু মজ্ঝত্ততা ‘তত্রমজ্ঝত্ততা’. সা চিত্তচেতসিকানং সমৰাহিতলক্খণা, ঊনাধিকনিৰারণরসা, পক্খপাতুপচ্ছেদনরসা ৰা; মজ্ঝত্তভাৰপচ্চুপট্ঠানা. চিত্তচেতসিকানং অজ্ঝুপেক্খনৰসেন সমপ্পৰত্তানং আজানেয্যানং অজ্ঝুপেক্খনসারথি ৰিয দট্ঠব্বা.
‘করুণামুদিতা’ ব্রহ্মৰিহারনিদ্দেসে আৰি ভৰিস্সন্তি. কেৰলঞ্হি তা অপ্পনপ্পত্তা রূপাৰচরা, ইধ কামাৰচরাতি অযমেৰ ৰিসেসো.
কাযদুচ্চরিততো ৰিরতি ‘কাযদুচ্চরিতৰিরতি’. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. লক্খণাদিতো পনেতা তিস্সোপি কাযদুচ্চরিতাদিৰত্থূনং অৰীতিক্কমলক্খণা; অমদ্দনলক্খণাতি ৰুত্তং হোতি. কাযদুচ্চরিতাদিৰত্থুতো সঙ্কোচনরসা, অকিরিযপচ্চুপট্ঠানা, সদ্ধাহিরোত্তপ্পঅপ্পিচ্ছতাদিগুণপদট্ঠানা. পাপকিরিযতো চিত্তস্স ৰিমুখীভাৰভূতাতি দট্ঠব্বা.
ইতি ফস্সাদীনি ছপ্পঞ্ঞাস যেৰাপনকৰসেন ৰুত্তানি নৰাতি সব্বানিপি ইমস্মিং ধম্মুদ্দেসৰারে পঞ্চসট্ঠি ধম্মপদানি ভৰন্তি. তেসু একক্খণে কদাচি একসট্ঠি ভৰন্তি, কদাচি সমসট্ঠি. তানি হি সম্মাৰাচাপূরণাদিৰসেন. উপ্পত্তিযং পঞ্চসু ঠানেসু একসট্ঠি ভৰন্তি. তেহি মুত্তে একস্মিং ঠানে সমসট্ঠি ভৰন্তি. ঠপেত্ৰা পন যেৰাপনকে পাল়িযং যথারুতৰসেন গয্হমানানি ছপ্পঞ্ঞাসাৰ হোন্তি. অগ্গহিতগ্গহণেন পনেত্থ ফস্সপঞ্চকং, ৰিতক্কো ৰিচারো পীতি চিত্তেকগ্গতা, পঞ্চিন্দ্রিযানি, হিরিবলং ওত্তপ্পবলন্তি দ্ৰে বলানি, অলোভো অদোসোতি দ্ৰে মূলানি, কাযপস্সদ্ধিচিত্তপস্সদ্ধিআদযো দ্ৰাদস ধম্মাতি সমতিংস ধম্মা হোন্তি.
তেসু সমতিংসায ধম্মেসু অট্ঠারস ধম্মা অৰিভত্তিকা হোন্তি, দ্ৰাদস সৰিভত্তিকা. কতমে অট্ঠারস? ফস্সো সঞ্ঞা চেতনা ৰিচারো পীতি জীৰিতিন্দ্রিযং, কাযপস্সদ্ধিআদযো দ্ৰাদস ধম্মাতি ইমে অট্ঠারস অৰিভত্তিকা. ৰেদনা চিত্তং ৰিতক্কো চিত্তেকগ্গতা, সদ্ধিন্দ্রিযং ৰীরিযিন্দ্রিযং সতিন্দ্রিযং পঞ্ঞিন্দ্রিযং, হিরিবলং ওত্তপ্পবলং, অলোভো অদোসোতি ইমে দ্ৰাদস ধম্মা সৰিভত্তিকা. তেসু সত্ত ধম্মা দ্ৰীসু ঠানেসু ৰিভত্তা, একো তীসু, দ্ৰে চতূসু, একো ছসু, একো সত্তসু ঠানেসু ৰিভত্তো.
কথং? চিত্তং ৰিতক্কো সদ্ধা হিরী ওত্তপ্পং অলোভো অদোসোতি ইমে সত্ত দ্ৰীসু ঠানেসু ৰিভত্তা.
এতেসু হি চিত্তং তাৰ ফস্সপঞ্চকং পত্ৰা চিত্তং হোতীতি ৰুত্তং, ইন্দ্রিযানি পত্ৰা মনিন্দ্রিযন্তি. ৰিতক্কো ঝানঙ্গানি পত্ৰা ৰিতক্কো হোতীতি ৰুত্তো, মগ্গঙ্গানি পত্ৰা সম্মাসঙ্কপ্পোতি. সদ্ধা ইন্দ্রিযানি পত্ৰা সদ্ধিন্দ্রিযং হোতীতি ৰুত্তা, বলানি পত্ৰা সদ্ধাবলন্তি. হিরী বলানি পত্ৰা হিরিবলং হোতীতি ৰুত্তা, লোকপালদুকং পত্ৰা হিরীতি. ওত্তপ্পেপি এসেৰ নযো. অলোভো মূলং পত্ৰা অলোভো হোতীতি ৰুত্তো, কম্মপথং পত্ৰা অনভিজ্ঝাতি. অদোসো মূলং পত্ৰা অদোসো হোতীতি ৰুত্তো, কম্মপথং পত্ৰা অব্যাপাদোতি. ইমে সত্ত দ্ৰীসু ঠানেসু ৰিভত্তা.
ৰেদনা পন ফস্সপঞ্চকং পত্ৰা ৰেদনা হোতীতি ৰুত্তা, ঝানঙ্গানি পত্ৰা সুখন্তি, ইন্দ্রিযানি পত্ৰা সোমনস্সিন্দ্রিযন্তি. এৰং একো ধম্মো তীসু ঠানেসু ৰিভত্তো.
ৰীরিযং পন ইন্দ্রিযানি পত্ৰা ৰীরিযিন্দ্রিযং হোতীতি ৰুত্তং, মগ্গঙ্গানি পত্ৰা সম্মাৰাযামোতি, বলানি পত্ৰা ৰীরিযবলন্তি, পিট্ঠিদুকং পত্ৰা পগ্গাহোতি. সতিপি ইন্দ্রিযানি পত্ৰা সতিন্দ্রিযং হোতীতি ৰুত্তা, মগ্গঙ্গানি পত্ৰা সম্মাসতীতি, বলানি পত্ৰা সতিবলন্তি, পিট্ঠিদুকং পত্ৰা সতি হোতীতি ৰুত্তা. এৰং ইমে দ্ৰে ধম্মা চতূসু ঠানেসু ৰিভত্তা.
সমাধি পন ঝানঙ্গানি পত্ৰা চিত্তস্সেকগ্গতা হোতীতি ৰুত্তো, ইন্দ্রিযানি পত্ৰা সমাধিন্দ্রিযন্তি, মগ্গঙ্গানি পত্ৰা সম্মাসমাধীতি. বলানি পত্ৰা সমাধিবলন্তি, পিট্ঠিদুকং পত্ৰা সমথো অৰিক্খেপোতি. এৰমযং একো ধম্মো ছসু ঠানেসু ৰিভত্তো.
পঞ্ঞা পন ইন্দ্রিযানি পত্ৰা পঞ্ঞিন্দ্রিযং হোতীতি ৰুত্তা, মগ্গঙ্গানি পত্ৰা সম্মাদিট্ঠীতি, বলানি পত্ৰা পঞ্ঞাবলন্তি, মূলানি পত্ৰা অমোহোতি, কম্মপথং পত্ৰা সম্মাদিট্ঠীতি, পিট্ঠিদুকং পত্ৰা সম্পজঞ্ঞং ৰিপস্সনাতি. এৰং একো ধম্মো সত্তসু ঠানেসু ৰিভত্তো.
সচে পন কোচি ৰদেয্য – ‘এত্থ অপুব্বং নাম নত্থি, হেট্ঠা গহিতমেৰ গণ্হিত্ৰা তস্মিং তস্মিং ঠানে পদং পূরিতং, অননুসন্ধিকা কথা উপ্পটিপাটিযা চোরেহি আভতভণ্ডসদিসা, গোযূথেন গতমগ্গে আলুলিততিণসদিসা অজানিত্ৰা কথিতা’তি, সো ‘মাহেৰ’ন্তি পটিসেধেত্ৰা ৰত্তব্বো – ‘বুদ্ধানং দেসনা অননুসন্ধিকা নাম নত্থি, সানুসন্ধিকা ৰ হোতি. অজানিত্ৰা কথিতাপি নত্থি, সব্বা জানিত্ৰা কথিতাযেৰ. সম্মাসম্বুদ্ধো হি তেসং তেসং ধম্মানং কিচ্চং জানাতি, তং ঞত্ৰা কিচ্চৰসেন ৰিভত্তিং আরোপেন্তো অট্ঠারস ধম্মা একেককিচ্চাতি ঞত্ৰা একেকস্মিং ঠানে ৰিভত্তিং আরোপেসি. সত্ত ধম্মা দ্ৰেদ্ৰেকিচ্চাতি ঞত্ৰা দ্ৰীসু দ্ৰীসু ঠানেসু ৰিভত্তিং আরোপেসি. ৰেদনা তিকিচ্চাতি ঞত্ৰা তীসু ঠানেসু ৰিভত্তিং আরোপেসি. ৰীরিযসতীনং চত্তারি চত্তারি কিচ্চানীতি ঞত্ৰা চতূসু চতূসু ঠানেসু ৰিভত্তিং আরোপেসি. সমাধি ছকিচ্চোতি ঞত্ৰা ছসু ঠানেসু ৰিভত্তিং আরোপেসি. পঞ্ঞা সত্তকিচ্চাতি ঞত্ৰা সত্তসু ঠানেসু ৰিভত্তিং আরোপেসি’.
তত্রিদং ওপম্মং – একো কির পণ্ডিতো রাজা রহোগতো চিন্তেসি – ‘ইমং রাজকুলসন্তকং ন যথা ৰা তথা ৰা খাদিতব্বং, সিপ্পানুচ্ছৰিকং ৰেতনং ৰড্ঢেস্সামী’তি. সো সব্বে সিপ্পিকে সন্নিপাতাপেত্ৰা ‘একেকসিপ্পজাননকে পক্কোসথা’তি আহ. এৰং পক্কোসিযমানা অট্ঠারস জনা উট্ঠহিংসু. তেসং একেকং পটিৰীসং দাপেত্ৰা ৰিস্সজ্জেসি. ‘দ্ৰে দ্ৰে সিপ্পানি জানন্তা আগচ্ছন্তূ’তি ৰুত্তে পন সত্ত জনা আগমংসু. তেসং দ্ৰে দ্ৰে পটিৰীসে দাপেসি. ‘তীণি সিপ্পানি জানন্তা আগচ্ছন্তূ’তি ৰুত্তে একোৰ আগচ্ছি. তস্স তযো পটিৰীসে দাপেসি. ‘চত্তারি সিপ্পানি জানন্তা আগচ্ছন্তূ’তি ৰুত্তে দ্ৰে জনা আগমংসু. তেসং চত্তারি চত্তারি পটিৰীসে দাপেসি. ‘পঞ্চ সিপ্পানি জানন্তা আগচ্ছন্তূ’তি ৰুত্তে একোপি নাগচ্ছি. ‘ছ সিপ্পানি জানন্তা আগচ্ছন্তূ’তি ৰুত্তে একোৰ আগচ্ছি. তস্স ছ পটিৰীসে দাপেসি. ‘সত্ত সিপ্পানি জানন্তা আগচ্ছন্তূ’তি ৰুত্তে একোৰ আগচ্ছি. তস্স সত্ত পটিৰীসে দাপেসি.
তত্থ পণ্ডিতো রাজা ৰিয অনুত্তরো ধম্মরাজা. সিপ্পজাননকা ৰিয চিত্তচিত্তঙ্গৰসেন উপ্পন্না ধম্মা. সিপ্পানুচ্ছৰিকৰেতনৰড্ঢনং ৰিয কিচ্চৰসেন তেসং তেসং ধম্মানং ৰিভত্তিআরোপনং.
সব্বেপি পনেতে ধম্মা ফস্সপঞ্চকৰসেন ঝানঙ্গৰসেন ইন্দ্রিযৰসেন মগ্গৰসেন বলৰসেন মূলৰসেন কম্মপথৰসেন লোকপালৰসেন পস্সদ্ধিৰসেন লহুতাৰসেন মুদুতাৰসেন কম্মঞ্ঞতাৰসেন পাগুঞ্ঞতাৰসেন উজুকতাৰসেন সতিসম্পজঞ্ঞৰসেন সমথৰিপস্সনাৰসেন পগ্গাহাৰিক্খেপৰসেনাতি সত্তরস রাসযো হোন্তীতি.
ধম্মুদ্দেসৰারকথা নিট্ঠিতা.