কামাৰচরকুসলং নিদ্দেসৰারকথা
২. ইদানি তানেৰ ধম্মুদ্দেসৰারে পাল়িআরুল়্হানি ছপ্পঞ্ঞাস পদানি ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘কতমো তস্মিং সমযে ফস্সো হোতী’তিআদিনা নযেন নিদ্দেসৰারো আরদ্ধো.
তত্থ পুচ্ছায তাৰ অযমত্থো – যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসলং সোমনস্সসহগতং তিহেতুকং অসঙ্খারিকং মহাচিত্তং উপ্পজ্জতি, তস্মিং সমযে ফস্সো হোতীতি ৰুত্তো, কতমো সো ফস্সোতি ইমিনা নযেন সব্বপুচ্ছাসু অত্থো ৰেদিতব্বো.
যো তস্মিং সমযে ফস্সোতি তস্মিং সমযে যো ফুসনকৰসেন উপ্পন্নো ফস্সো, সো ফস্সোতি. ইদং ফস্সস্স সভাৰদীপনতো সভাৰপদং নাম. ফুসনাতি ফুসনাকারো. সম্ফুসনাতি ফুসনাকারোৰ উপসগ্গেন পদং ৰড্ঢেত্ৰা ৰুত্তো. সম্ফুসিতত্তন্তি সম্ফুসিতভাৰো. অযং পনেত্থ যোজনা – যো তস্মিং সমযে ফুসনকৰসেন ফস্সো, যা তস্মিং সমযে ফুসনা, যা তস্মিং সমযে সম্ফুসনা, যং তস্মিং সমযে সম্ফুসিতত্তং; অথ ৰা, যো তস্মিং সমযে ফুসনৰসেন ফস্সো, অঞ্ঞেনাপি পরিযাযেন ফুসনা সম্ফুসনা সম্ফুসিতত্তন্তি ৰুচ্চতি, অযং তস্মিং সমযে ফস্সো হোতীতি. ৰেদনাদীনম্পি নিদ্দেসেসু ইমিনাৰ নযেন পদযোজনা ৰেদিতব্বা.
অযং পনেত্থ সব্বসাধারণো ৰিভত্তিৰিনিচ্ছযো. যানিমানি ভগৰতা পঠমং কামাৰচরং কুসলং মহাচিত্তং ভাজেত্ৰা দস্সেন্তেন অতিরেকপণ্ণাসপদানি মাতিকাৰসেন ঠপেত্ৰা পুন একেকপদং গহেত্ৰা ৰিভত্তিং আরোপিতানি, তানি ৰিভত্তিং গচ্ছন্তানি তীহি কারণেহি ৰিভত্তিং গচ্ছন্তি; নানা হোন্তানি চতূহি কারণেহি নানা ভৰন্তি. অপরদীপনা পনেত্থ দ্ৰে ঠানানি গচ্ছতি. কথং? এতানিহি ব্যঞ্জনৰসেন উপসগ্গৰসেন অত্থৰসেনাতি ইমেহি তীহি কারণেহি ৰিভত্তিং গচ্ছন্তি. তত্থ কোধো কুজ্ঝনা কুজ্ঝিতত্তং, দোসো দুস্সনা দুস্সিতত্তন্তি এৰং ব্যঞ্জনৰসেন ৰিভত্তিগমনং ৰেদিতব্বং. এত্থ হি একোৰ কোধো ব্যঞ্জনৰসেন এৰং ৰিভত্তিং গতো. চারো ৰিচারো অনুৰিচারো উপৰিচারোতি এৰং পন উপসগ্গৰসেন ৰিভত্তিগমনং ৰেদিতব্বং. পণ্ডিচ্চং কোসল্লং নেপুঞ্ঞং ৰেভব্যা চিন্তা উপপরিক্খাতি এৰং অত্থৰসেন ৰিভত্তিগমনং ৰেদিতব্বং. তেসু ফস্সপদনিদ্দেসে তাৰ ইমা তিস্সোপি ৰিভত্তিযো লব্ভন্তি. ‘ফস্সো ফুসনা’তি হি ব্যঞ্জনৰসেন ৰিভত্তিগমনং হোতি. ‘সম্ফুসনা’তি উপসগ্গৰসেন. ‘সম্ফুসিতত্ত’ন্তি অত্থৰসেন. ইমিনা নযেন সব্বপদনিদ্দেসেসু ৰিভত্তিগমনং ৰেদিতব্বং.
নানা হোন্তানিপি পন নামনানত্তেন লক্খণনানত্তেন কিচ্চনানত্তেন পটিক্খেপনানত্তেনাতি ইমেহি চতূহি কারণেহি নানা হোন্তি. তত্থ কতমো তস্মিং সমযে ব্যাপাদো হোতি? যো তস্মিং সমযে দোসো দুস্সনাতি (ধ. স. ৪১৯) এত্থ ব্যাপাদোতি ৰা, দোসোতি ৰা, দ্ৰেপি এতে কোধো এৰ, নামেন নানত্তং গতাতি. এৰং ‘নামনানত্তেন’ নানত্তং ৰেদিতব্বং.
রাসট্ঠেন চ পঞ্চপি খন্ধা একোৰ খন্ধো হোতি. এত্থ পন রূপং রুপ্পনলক্খণং, ৰেদনা ৰেদযিতলক্খণা, সঞ্ঞা সঞ্জাননলক্খণা, চেতনা চেতযিতলক্খণা, ৰিঞ্ঞাণং ৰিজাননলক্খণন্তি ইমিনা লক্খণনানত্তেন পঞ্চক্খন্ধা হোন্তি. এৰং ‘লক্খণনানত্তেন’ নানত্তং ৰেদিতব্বং.
চত্তারো সম্মপ্পধানা – ‘‘ইধ ভিক্খু অনুপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অনুপ্পাদায…পে… চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতী’’তি (ৰিভ. ৩৯০; দী. নি. ২.৪০২) একমেৰ ৰীরিযং কিচ্চনানত্তেন চতূসু ঠানেসু আগতং. এৰং ‘কিচ্চনানত্তেন’ নানত্তং ৰেদিতব্বং.
চত্তারো অসদ্ধম্মা – কোধগরুতা ন সদ্ধম্মগরুতা, মক্খগরুতা ন সদ্ধম্মগরুতা, লাভগরুতা ন সদ্ধম্মগরুতা, সক্কারগরুতা ন সদ্ধম্মগরুতাতি, এৰমাদীসু (অ. নি. ৪.৪৪) পন ‘পটিক্খেপনানত্তেন’ নানত্তং ৰেদিতব্বং.
ইমানি পন চত্তারি নানত্তানি ন ফস্সেযেৰ লব্ভন্তি, সব্বেসুপি ফস্সপঞ্চকাদীসু লব্ভন্তি. ফস্সস্স হি ফস্সোতি নামং…পে… চিত্তস্স চিত্তন্তি. ফস্সো চ ফুসনলক্খণো, ৰেদনা ৰেদযিতলক্খণা, সঞ্ঞা সঞ্জাননলক্খণা, চেতনা চেতযিতলক্খণা, ৰিঞ্ঞাণং ৰিজাননলক্খণং. তথা ফস্সো ফুসনকিচ্চো, ৰেদনা অনুভৰনকিচ্চা, সঞ্ঞা সঞ্জাননকিচ্চা, চেতনা চেতযিতকিচ্চা, ৰিঞ্ঞাণং ৰিজাননকিচ্চন্তি. এৰং কিচ্চনানত্তেন নানত্তং ৰেদিতব্বং.
পটিক্খেপনানত্তং ফস্সপঞ্চমকে নত্থি. অলোভাদিনিদ্দেসে পন অলোভো অলুব্ভনা অলুব্ভিতত্তন্তিআদিনা নযেন লব্ভতীতি এৰং পটিক্খেপনানত্তেন নানত্তং ৰেদিতব্বং. এৰং সব্বপদনিদ্দেসেসু লব্ভমানৰসেন চতুব্বিধম্পি নানত্তং ৰেদিতব্বং.
অপরদীপনা পন পদত্থুতি ৰা হোতি দল়্হীকম্মং ৰাতি এৰং দ্ৰে ঠানানি গচ্ছতি. যট্ঠিকোটিযা উপ্পীল়েন্তেন ৰিয হি সকিমেৰ ফস্সোতি ৰুত্তে এতং পদং ফুল্লিতমণ্ডিতৰিভূসিতং নাম ন হোতি. পুনপ্পুনং ব্যঞ্জনৰসেন উপসগ্গৰসেন অত্থৰসেন ‘ফস্সো ফুসনা সম্ফুসনা সম্ফুসিতত্ত’ন্তি ৰুত্তে ফুল্লিতমণ্ডিতৰিভূসিতং নাম হোতি. যথা হি দহরকুমারং ন্হাপেত্ৰা, মনোরমং ৰত্থং পরিদহাপেত্ৰা পুপ্ফানি পিল়ন্ধাপেত্ৰা অক্খীনি অঞ্জেত্ৰা অথস্স নলাটে একমেৰ মনোসিলাবিন্দুং করেয্যুং, তস্স ন এত্তাৰতা চিত্ততিলকো নাম হোতি. নানাৰণ্ণেহি পন পরিৰারেত্ৰা বিন্দূসু কতেসু চিত্ততিলকো নাম হোতি. এৰংসম্পদমিদং ৰেদিতব্বং. অযং ‘পদত্থুতি’ নাম.
ব্যঞ্জনৰসেন উপসগ্গৰসেন অত্থৰসেন চ পুনপ্পুনং ভণনমেৰ দল়্হীকম্মং নাম. যথা হি ‘আৰুসো’তি ৰা ‘ভন্তে’তি ৰা ‘যক্খো’তি ৰা ‘সপ্পো’তি ৰা ৰুত্তে দল়্হীকম্মং নাম ন হোতি. ‘আৰুসো আৰুসো’‘ভন্তে ভন্তে’‘যক্খো যক্খো’‘সপ্পো সপ্পো’তি ৰুত্তে পন দল়্হীকম্মং নাম হোতি. এৰমেৰ সকিদেৰ যট্ঠিকোটিযা উপ্পীল়েন্তেন ৰিয ‘ফস্সো’তি ৰুত্তে পদং দল়্হীকম্মং নাম ন হোতি. পুনপ্পুনং ব্যঞ্জনৰসেন উপসগ্গৰসেন অত্থৰসেন ‘ফস্সো ফুসনা সম্ফুসনা সম্ফুসিতত্ত’ন্তি ৰুত্তেযেৰ ‘দল়্হীকম্মং’ নাম হোতীতি. এৰং অপরদীপনা দ্ৰে ঠানানি গচ্ছতি. এতস্সাপি ৰসেন লব্ভমানকপদনিদ্দেসেসু সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.
অযং তস্মিং সমযে ফস্সো হোতীতি যস্মিং সমযে পঠমং কামাৰচরং মহাকুসলচিত্তং উপ্পজ্জতি, তস্মিং সমযে অযং ফস্সো নাম হোতীতি অত্থো. অযং তাৰ ফস্সপদনিদ্দেসস্স ৰণ্ণনা. ইতো পরেসু পন ৰেদনাদীনং পদানং নিদ্দেসেসু ৰিসেসমত্তমেৰ ৰণ্ণযিস্সাম. সেসং ইধ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
৩. যং তস্মিং সমযেতি এত্থ কিঞ্চাপি কতমা তস্মিং সমযে ৰেদনা হোতীতি আরদ্ধং, ‘সাতপদৰসেন পন ‘য’ন্তি ৰুত্তং. তজ্জামনোৰিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সজন্তি এত্থ ‘তজ্জা’ ৰুচ্চতি তস্স সাতসুখস্স অনুচ্ছৰিকা সারুপ্পা. অনুচ্ছৰিকত্থোপি হি অযং ‘তজ্জা’-সদ্দো হোতি. যথাহ – ‘‘তজ্জং তস্সারুপ্পং কথং মন্তেতী’’তি (ম. নি. ৩.২৪৬). তেহি ৰা রূপাদীহি আরম্মণেহি ইমস্স চ সুখস্স পচ্চযেহি জাতাতিপি তজ্জা. মনোৰিঞ্ঞাণমেৰ নিস্সত্তট্ঠেন ধাতূতি মনোৰিঞ্ঞাণধাতু. সম্ফস্সতো জাতং, সম্ফস্সে ৰা জাতন্তি সম্ফস্সজং. চিত্তনিস্সিতত্তা চেতসিকং. মধুরট্ঠেন সাতং. ইদং ৰুত্তং হোতি – যং তস্মিং সমযে যথাৰুত্তেন অত্থেন তজ্জায মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা সম্ফস্সজং চেতসিকং সাতং, অযং তস্মিং সমযে ৰেদনা হোতীতি. এৰং সব্বপদেহি সদ্ধিং যোজনা ৰেদিতব্বা.
ইদানি চেতসিকং সুখন্তিআদীসু চেতসিকপদেন কাযিকসুখং পটিক্খিপতি, সুখপদেন চেতসিকং দুক্খং. চেতোসম্ফস্সজন্তি চিত্তসম্ফস্সে জাতং. সাতং সুখং ৰেদযিতন্তি সাতং ৰেদযিতং, ন অসাতং ৰেদযিতং; সুখং ৰেদযিতং, ন দুক্খং ৰেদযিতং. পরতো তীণি পদানি ইত্থিলিঙ্গৰসেন ৰুত্তানি. সাতা ৰেদনা, ন অসাতা; সুখা ৰেদনা, ন দুক্খাতি. অযমেৰ পনেত্থ অত্থো.
৪. সঞ্ঞানিদ্দেসে তজ্জামনোৰিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সজাতি তস্সাকুসলসঞ্ঞায অনুচ্ছৰিকায মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা সম্ফস্সম্হি জাতা. সঞ্ঞাতি সভাৰনামং. সঞ্জাননাতি সঞ্জাননাকারো. সঞ্জানিতত্তন্তি সঞ্জানিতভাৰো.
৫. চেতনানিদ্দেসেপি ইমিনাৰ নযেন ৰেদিতব্বো.
চিত্তনিদ্দেসে চিত্তৰিচিত্ততায চিত্তং. আরম্মণং মিনমানং জানাতীতি মনো. মানসন্তি মনো এৰ. ‘‘অন্তলিক্খচরো পাসো য্ৰাযং চরতি মানসো’’তি (সং. নি. ১.১৫১; মহাৰ. ৩৩) হি এত্থ পন সম্পযুত্তকধম্মো ‘মানসো’তি ৰুত্তো.
‘‘কথঞ্হি ভগৰা তুয্হং, সাৰকো সাসনে রতো;
অপ্পত্তমানসো সেক্খো, কালং কযিরা জনে সুতা’’তি. (সং. নি. ১.১৫৯);
এত্থ অরহত্তং ‘মানস’ন্তি ৰুত্তং. ইধ পন ‘মনোৰ’ মানসং. ব্যঞ্জনৰসেন হেতং পদং ৰড্ঢিতং.
হদযন্তি চিত্তং. ‘‘চিত্তং ৰা তে খিপিস্সামি, হদযং ৰা তে ফালেস্সামী’’তি (সং. নি. ১.২৩৭; সু. নি. আল়ৰকসুত্ত) এত্থ উরো হদযন্তি ৰুত্তং. ‘‘হদযা হদযং মঞ্ঞে অঞ্ঞায তচ্ছতী’’তি (ম. নি. ১.৬৩) এত্থ চিত্তং. ‘‘ৰক্কং হদয’’ন্তি (দী. নি. ২.৩৭৭; ম. নি. ১.১১০) এত্থ হদযৰত্থু. ইধ পন চিত্তমেৰ অব্ভন্তরট্ঠেন ‘হদয’ন্তি ৰুত্তং. তমেৰ পরিসুদ্ধট্ঠেন পণ্ডরং. ভৰঙ্গং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. যথাহ – ‘‘পভস্সরমিদং, ভিক্খৰে, চিত্তং, তঞ্চ খো আগন্তুকেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠ’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৯). ততো নিক্খন্তত্তা পন অকুসলম্পি, গঙ্গায নিক্খন্তা নদী গঙ্গা ৰিয, গোধাৰরিতো নিক্খন্তা গোধাৰরী ৰিয চ, পণ্ডরন্ত্ৰেৰ ৰুত্তং.
মনো মনাযতনন্তি ইধ পন মনোগ্গহণং মনস্সেৰ আযতনভাৰদীপনত্থং. তেনেতং দীপেতি – ‘নযিদং দেৰাযতনং ৰিয মনস্স আযতনত্তা মনাযতনং, অথ খো মনো এৰ আযতনং মনাযতন’ন্তি. তত্থ নিৰাসঠানট্ঠেন আকরট্ঠেন সমোসরণঠানট্ঠেন সঞ্জাতিদেসট্ঠেন কারণট্ঠেন চ আযতনং ৰেদিতব্বং. তথা হি লোকে ‘ইস্সরাযতনং ৰাসুদেৰাযতন’ন্তিআদীসু নিৰাসট্ঠানং আযতনন্তি ৰুচ্চতি. ‘সুৰণ্ণাযতনং রজতাযতন’ন্তিআদীসু আকরো. সাসনে পন ‘‘মনোরমে আযতনে সেৰন্তি নং ৰিহঙ্গমা’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.৩৮) সমোসরণট্ঠানং. ‘‘দক্খিণাপথো গুন্নং আযতন’’ন্তিআদীসু সঞ্জাতিদেসো. ‘‘তত্র তত্রেৰ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতিআযতনে’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১৫৮) কারণং. ইধ পন সঞ্জাতিদেসট্ঠেন সমোসরণঠানট্ঠেন কারণট্ঠেনাতি তিধাপি ৰট্টতি.
ফস্সাদযো হি ধম্মা এত্থ সঞ্জাযন্তীতি সঞ্জাতিদেসট্ঠেনপি এতং আযতনং. বহিদ্ধা রূপসদ্দগন্ধরসফোট্ঠব্বা আরম্মণভাৰেনেত্থ ওসরন্তীতি সমোসরণঠানট্ঠেনপি আযতনং. ফস্সাদীনং পন সহজাতাদিপচ্চযট্ঠেন কারণত্তা কারণট্ঠেনপি আযতনন্তি ৰেদিতব্বং. মনিন্দ্রিযং ৰুত্তত্থমেৰ.
ৰিজানাতীতি ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণমেৰ খন্ধো ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো. তস্স রাসিআদিৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বো. মহাউদকক্খন্ধোত্ৰেৰ সঙ্খ্যং গচ্ছতীতি (অ. নি. ৪.৫১). এত্থ হি রাসট্ঠেন খন্ধো ৰুত্তো. ‘‘সীলক্খন্ধো সমাধিক্খন্ধো’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩৫৫) গুণট্ঠেন. ‘‘অদ্দসা খো ভগৰা মহন্তং দারুক্খন্ধ’’ন্তি (সং. নি. ৪.২৪১) এত্থ পণ্ণত্তিমত্তট্ঠেন. ইধ পন রুল়্হিতো খন্ধো ৰুত্তো. রাসট্ঠেন হি ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স একদেসো একং ৰিঞ্ঞাণং. তস্মা যথা রুক্খস্স একদেসং ছিন্দন্তো রুক্খং ছিন্দতীতি ৰুচ্চতি, এৰমেৰ ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স একদেসভূতং একম্পি ৰিঞ্ঞাণং রুল়্হিতো ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি ৰুত্তং.
তজ্জামনোৰিঞ্ঞাণধাতূতি তেসং ফস্সাদীনং ধম্মানং অনুচ্ছৰিকা মনোৰিঞ্ঞাণধাতু. ইমস্মিঞ্হি পদে একমেৰ চিত্তং মিননট্ঠেন মনো, ৰিজাননট্ঠেন ৰিঞ্ঞাণং, সভাৰট্ঠেন নিস্সত্তট্ঠেন ৰা ধাতূতি তীহি নামেহি ৰুত্তং. ইতি ইমস্মিং ফস্সপঞ্চমকে ফস্সো তাৰ যস্মা ফস্সো এৰ, ন তজ্জামনোৰিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সজো, চিত্তঞ্চ যস্মা তজ্জামনোৰিঞ্ঞাণধাতু এৰ, তস্মা ইমস্মিং পদদ্ৰযে ‘তজ্জামনোৰিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সজা’তি পঞ্ঞত্তি ন আরোপিতা. ৰিতক্কপদাদীসু পন লব্ভমানাপি ইধ পচ্ছিন্নত্তা ন উদ্ধটা.
ইমেসঞ্চ পন ফস্সপঞ্চমকানং ধম্মানং পাটিযেক্কং পাটিযেক্কং ৰিনিব্ভোগং কত্ৰা পঞ্ঞত্তিং উদ্ধরমানেন ভগৰতা দুক্করং কতং. নানাউদকানঞ্হি নানাতেলানং ৰা একভাজনে পক্খিপিত্ৰা দিৰসং নিম্মথিতানং ৰণ্ণ গন্ধরসানং নানতায দিস্ৰা ৰা ঘাযিত্ৰা ৰা সাযিত্ৰা ৰা নানাকরণং সক্কা ভৰেয্য ঞাতুং. এৰং সন্তেপি তং দুক্করন্তি ৰুত্তং. সম্মাসম্বুদ্ধেন পন ইমেসং অরূপীনং চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং একারম্মণে পৰত্তমানানং পাটিযেক্কং পাটিযেক্কং ৰিনিব্ভোগং কত্ৰা পঞ্ঞত্তিং উদ্ধরমানেন অতিদুক্করং কতং. তেনাহ আযস্মা নাগসেনত্থেরো –
‘‘দুক্করং, মহারাজ, ভগৰতা কতন্তি. ‘কিং, ভন্তে নাগসেন, ভগৰতা দুক্করং কত’ন্তি. ‘দুক্করং, মহারাজ, ভগৰতা কতং, যং ইমেসং অরূপীনং চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং একারম্মণে পৰত্তমানানং ৰৰত্থানং অক্খাতং – অযং ফস্সো, অযং ৰেদনা, অযং সঞ্ঞা, অযং চেতনা, ইদং চিত্ত’ন্তি. ‘ওপম্মং, ভন্তে, করোহী’তি. ‘যথা, মহারাজ, কোচিদেৰ পুরিসো নাৰায সমুদ্দং অজ্ঝোগাহেত্ৰা হত্থপুটেন উদকং গহেত্ৰা জিৰ্হায সাযিত্ৰা জানেয্য নু খো, মহারাজ, সো পুরিসো – ইদং গঙ্গায উদকং, ইদং যমুনায উদকং, ইদং অচিরৰতিযা উদকং, ইদং সরভুযা উদকং, ইদং মহিযা উদক’ন্তি? ‘দুক্করং, ভন্তে, জানিতু’ন্তি. ‘ততো দুক্করতরং খো, মহারাজ, ভগৰতা কতং যং ইমেসং অরূপীনং চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং…পে… ইদং চিত্ত’’’ন্তি (মি. প. ২.৭.১৬).
৭. ৰিতক্কনিদ্দেসে তক্কনৰসেন তক্কো. তস্স তিত্তকং তক্কেসি কুম্ভং তক্কেসি সকটং তক্কেসি যোজনং তক্কেসি অদ্ধযোজনং তক্কেসীতি এৰং তক্কনৰসেন পৰত্তি ৰেদিতব্বা. ইদং তক্কস্স সভাৰপদং. ৰিতক্কনৰসেন ৰিতক্কো. বলৰতরতক্কস্সেতং নামং. সুট্ঠু কপ্পনৰসেন সঙ্কপ্পো. একগ্গং চিত্তং আরম্মণে অপ্পেতীতি অপ্পনা. দুতিযপদং উপসগ্গৰসেন ৰড্ঢিতং. বলৰতরা ৰা অপ্পনা ব্যপ্পনা. আরম্মণে চিত্তং অভিনিরোপেতি পতিট্ঠাপেতীতি চেতসো অভিনিরোপনা. যাথাৰতায নিয্যানিকতায চ কুসলভাৰপ্পত্তো পসত্থো সঙ্কপ্পোতি সম্মাসঙ্কপ্পো.
৮. ৰিচারনিদ্দেসে আরম্মণে চরণকৰসেন চারো. ইদমস্স সভাৰপদং. ৰিচরণৰসেন ৰিচারো. অনুগন্ত্ৰা ৰিচরণৰসেন অনুৰিচারো. উপগন্ত্ৰা ৰিচরণৰসেন উপৰিচারোতি. উপসগ্গৰসেন ৰা পদানি ৰড্ঢিতানি. আরম্মণে চিত্তং, সরং ৰিয জিযায, অনুসন্দহিত্ৰা ঠপনতো চিত্তস্স অনুসন্ধানতা. আরম্মণং অনুপেক্খমানো ৰিয তিট্ঠতীতি অনুপেক্খনতা. ৰিচরণৰসেন ৰা উপেক্খনতা অনুপেক্খনতা.
৯. পীতিনিদ্দেসে পীতীতি সভাৰপদং. পমুদিতস্স ভাৰো পামোজ্জং. আমোদনাকারো আমোদনা. পমোদনাকারো পমোদনা. যথা ৰা ভেসজ্জানং ৰা তেলানং ৰা উণ্হোদকসীতোদকানং ৰা একতোকরণং মোদনাতি ৰুচ্চতি, এৰমযম্পি পীতি ধম্মানং একতোকরণেন মোদনা. উপসগ্গৰসেন পন মণ্ডেত্ৰা আমোদনা পমোদনাতি ৰুত্তা. হাসেতীতি হাসো. পহাসেতীতি পহাসো. হট্ঠপহট্ঠাকারানমেতং অধিৰচনং. ৰিত্তীতি ৰিত্তং; ধনস্সেতং নামং. অযং পন সোমনস্সপচ্চযত্তা ৰিত্তিসরিক্খতায ৰিত্তি. যথা হি ধনিনো ধনং পটিচ্চ সোমনস্সং উপ্পজ্জতি, এৰং পীতিমতোপি পীতিং পটিচ্চ সোমনস্সং উপ্পজ্জতি, তস্মা ৰিত্তীতি ৰুত্তা. তুট্ঠিসভাৰসণ্ঠিতায পীতিযা এতং নামং. পীতিমা পন পুগ্গলো কাযচিত্তানং উগ্গতত্তা অব্ভুগ্গতত্তা উদগ্গোতি ৰুচ্চতি. উদগ্গস্স ভাৰো ওদগ্যং. অত্তনো মনতা অত্তমনতা. অনভিরদ্ধস্স হি মনো দুক্খপদট্ঠানত্তা অত্তনো মনো নাম ন হোতি, অভিরদ্ধস্স পন সুখপদট্ঠানত্তা অত্তনো মনো নাম হোতি. ইতি অত্তনো মনতা অত্তমনতা, সকমনতা. সকমনস্স ভাৰোতি অত্থো. সা পন যস্মা ন অঞ্ঞস্স কস্সচি অত্তনো মনতা, চিত্তস্সেৰ পনেসো ভাৰো, চেতসিকো ধম্মো, তস্মা অত্তমনতা চিত্তস্সাতি ৰুত্তা.
১১. একগ্গতানিদ্দেসে অচলভাৰেন আরম্মণে তিট্ঠতীতি ঠিতি. পরতো পদদ্ৰযং উপসগ্গৰসেন ৰড্ঢিতং. অপিচ সম্পযুত্তধম্মে আরম্মণম্হি সম্পিণ্ডেত্ৰা তিট্ঠতীতি সণ্ঠিতি. আরম্মণং ওগাহেত্ৰা অনুপৰিসিত্ৰা তিট্ঠতীতি অৰট্ঠিতি. কুসলপক্খস্মিঞ্হি চত্তারো ধম্মা আরম্মণং ওগাহন্তি – সদ্ধা সতি সমাধি পঞ্ঞাতি. তেনেৰ সদ্ধা ওকপ্পনাতি ৰুত্তা, সতি অপিলাপনতাতি, সমাধি অৰট্ঠিতীতি, পঞ্ঞা পরিযোগাহনাতি. অকুসলপক্খে পন তযো ধম্মা আরম্মণং ওগাহন্তি – তণ্হা দিট্ঠি অৰিজ্জাতি. তেনেৰ তে ওঘাতি ৰুত্তা. চিত্তেকগ্গতা পনেত্থ ন বলৰতী হোতি. যথা হি রজুট্ঠানট্ঠানে উদকেন সিঞ্চিত্ৰা সম্মট্ঠে থোকমেৰ কালং রজো সন্নিসীদতি, সুক্খন্তে সুক্খন্তে পুন পকতিভাৰেন ৰুট্ঠাতি, এৰমেৰ অকুসলপক্খে চিত্তেকগ্গতা ন বলৰতী হোতি. যথা পন তস্মিং ঠানে ঘটেহি উদকং আসিঞ্চিত্ৰা কুদালেন খনিত্ৰা আকোটনমদ্দনঘট্টনানি কত্ৰা উপলিত্তে আদাসে ৰিয ছাযা পঞ্ঞাযতি, ৰস্সসতাতিক্কমেপি তংমুহুত্তকতং ৰিয হোতি, এৰমেৰ কুসলপক্খে চিত্তেকগ্গতা বলৰতী হোতি.
উদ্ধচ্চৰিচিকিচ্ছাৰসেন পৰত্তস্স ৰিসাহারস্স পটিপক্খতো অৰিসাহারো. উদ্ধচ্চৰিচিকিচ্ছাৰসেনেৰ গচ্ছন্তং চিত্তং ৰিক্খিপতি নাম. অযং পন তথাৰিধো ৰিক্খেপো ন হোতীতি অৰিক্খেপো. উদ্ধচ্চৰিচিকিচ্ছাৰসেনেৰ চ চিত্তং ৰিসাহটং নাম হোতি, ইতো চিতো চ হরীযতি. অযং পন এৰং অৰিসাহটস্স মানসস্স ভাৰোতি অৰিসাহটমানসতা.
সমথোতি তিৰিধো সমথো – চিত্তসমথো, অধিকরণসমথো, সব্বসঙ্খারসমথোতি. তত্থ অট্ঠসু সমাপত্তীসু চিত্তেকগ্গতা চিত্তসমথো নাম. তঞ্হি আগম্ম চিত্তচলনং চিত্তৰিপ্ফন্দিতং সম্মতি ৰূপসম্মতি, তস্মা সো চিত্তসমথোতি ৰুচ্চতি. সম্মুখাৰিনযাদিসত্তৰিধো সমথো অধিকরণসমথো নাম. তঞ্হি আগম্ম তানি তানি অধিকরণানি সম্মন্তি ৰূপসম্মন্তি, তস্মা সো অধিকরণসমথোতি ৰুচ্চতি. যস্মা পন সব্বে সঙ্খারা নিব্বানং আগম্ম সম্মন্তি ৰূপসম্মন্তি, তস্মা তং সব্বসঙ্খারসমথোতি ৰুচ্চতি. ইমস্মিং অত্থে চিত্তসমথো অধিপ্পেতো. সমাধিলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি সমাধিন্দ্রিযং. উদ্ধচ্চে ন কম্পতীতি সমাধিবলং. সম্মাসমাধীতি যাথাৰসমাধি নিয্যানিকসমাধি কুসলসমাধি.
১২. সদ্ধিন্দ্রিযনিদ্দেসে বুদ্ধাদিগুণানং সদ্দহনৰসেন সদ্ধা. বুদ্ধাদীনি ৰা রতনানি সদ্দহতি পত্তিযাযতীতি সদ্ধা. সদ্দহনাতি সদ্দহনাকারো. বুদ্ধাদীনং গুণে ওগাহতি, ভিন্দিত্ৰা ৰিয অনুপৰিসতীতি ওকপ্পনা. বুদ্ধাদীনং গুণেসু এতায সত্তা অতিৰিয পসীদন্তি, সযং ৰা অভিপ্পসীদতীতি অভিপ্পসাদো. ইদানি যস্মা সদ্ধিন্দ্রিযাদীনং সমাসপদানং ৰসেন অঞ্ঞস্মিং পরিযাযে আরদ্ধে আদিপদং গহেত্ৰাৰ পদভাজনং করীযতি – অযং অভিধম্মে ধম্মতা – তস্মা পুন সদ্ধাতি ৰুত্তং. যথা ৰা ইত্থিযা ইন্দ্রিযং ইত্থিন্দ্রিযং, ন তথা ইদং. ইদং পন সদ্ধাৰ ইন্দ্রিযং সদ্ধিন্দ্রিযন্তি. এৰং সমানাধিকরণভাৰঞাপনত্থম্পি পুন সদ্ধাতি ৰুত্তং. এৰং সব্বপদনিদ্দেসেসু আদিপদস্স পুন ৰচনে পযোজনং ৰেদিতব্বং. অধিমোক্খলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি সদ্ধিন্দ্রিযং. অসদ্ধিযে ন কম্পতীতি সদ্ধাবলং.
১৩. ৰীরিযিন্দ্রিযনিদ্দেসে চেতসিকোতি ইদং ৰীরিযস্স নিযমতো চেতসিকভাৰদীপনত্থং ৰুত্তং. ইদঞ্হি ৰীরিযং ‘‘যদপি, ভিক্খৰে, কাযিকং ৰীরিযং তদপি ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গো, যদপি চেতসিকং ৰীরিযং তদপি ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গোতি. ইতিহিদং উদ্দেসং গচ্ছতী’’তি (সং. নি. ৫.২৩৩) এৰমাদীসু সুত্তেসু চঙ্কমাদীনি করোন্তস্স উপ্পন্নত্তা ‘কাযিক’ন্তি ৰুচ্চমানম্পি কাযৰিঞ্ঞাণং ৰিয কাযিকং নাম নত্থি, চেতসিকমেৰ পনেতন্তি দস্সেতুং ‘চেতসিকো’তি ৰুত্তং. ৰীরিযারম্ভোতি ৰীরিযসঙ্খাতো আরম্ভো. ইমিনা সেসারম্ভে পটিক্খিপতি. অযঞ্হি ‘আরম্ভ’-সদ্দো কম্মে আপত্তিযং কিরিযাযং ৰীরিযে হিংসায ৰিকোপনেতি অনেকেসু অত্থেসু আগতো.
‘‘যংকিঞ্চি দুক্খং সম্ভোতি, সব্বং আরম্ভপচ্চযা;
আরম্ভানং নিরোধেন, নত্থি দুক্খস্স সম্ভৰো’’তি. (সু. নি. ৭৪৯);
এত্থ হি কম্মং ‘আরম্ভো’তি আগতং. ‘‘আরম্ভতি চ ৰিপ্পটিসারী চ হোতী’’তি (অ. নি. ৫.১৪২; পু. প. ১৯১) এত্থ আপত্তি. ‘‘মহাযঞ্ঞা মহারম্ভা ন তে হোন্তি মহপ্ফলা’’তি (অ. নি. ৪.৩৯; সং. নি. ১.১২০) এত্থ যূপুস্সাপনাদিকিরিযা. ‘‘আরম্ভথ নিক্কমথ যুঞ্জথ বুদ্ধসাসনে’’তি (সং. নি. ১.১৮৫) এত্থ ৰীরিযং. ‘‘সমণং গোতমং উদ্দিস্স পাণং আরভন্তী’’তি (ম. নি. ২.৫১-৫২) এত্থ হিংসা. ‘‘বীজগামভূতগামসমারম্ভা পটিৰিরতো হোতী’’তি (দী. নি. ১.১০; ম. নি. ১.২৯৩) এত্থ ছেদনভঞ্জনাদিকং ৰিকোপনং. ইধ পন ৰীরিযমেৰ অধিপ্পেতং. তেনাহ – ‘ৰীরিযারম্ভোতি ৰীরিযসঙ্খাতো আরম্ভো’তি. ৰীরিযঞ্হি আরম্ভনকৰসেন আরম্ভোতি ৰুচ্চতি. ইদমস্স সভাৰপদং. কোসজ্জতো নিক্খমনৰসেন নিক্কমো. পরং পরং ঠানং অক্কমনৰসেন পরক্কমো. উগ্গন্ত্ৰা যমনৰসেন উয্যামো. ব্যাযমনৰসেন ৰাযামো. উস্সাহনৰসেন উস্সাহো. অধিমত্তুস্সাহনৰসেন উস্সোল়্হী. থিরভাৰট্ঠেন থামো. চিত্তচেতসিকানং ধারণৰসেন অৰিচ্ছেদতো ৰা পৰত্তনৰসেন কুসলসন্তানং ধারেতীতি ধিতি.
অপরো নযো – নিক্কমো চেসো কামানং পনুদনায, পরক্কমো চেসো বন্ধনচ্ছেদায, উয্যামো চেসো ওঘনিত্থরণায, ৰাযামো চেসো পারঙ্গমনট্ঠেন, উস্সাহো চেসো পুব্বঙ্গমট্ঠেন, উস্সোল়্হী চেসো অধিমত্তট্ঠেন, থামো চেসো পলিঘুগ্ঘাটনতায, ধিতি চেসো অৰট্ঠিতিকারিতাযাতি.
‘‘কামং তচো চ ন্হারু চ অট্ঠি চ অৰসিস্সতূ’’তি (ম. নি. ২.১৮৪; সং. নি. ২.২২, ২৩৭; অ. নি. ২.৫; মহানি. ১৯৬; চূল়নি. খগ্গৰিসাণসুত্তনিদ্দেস ১৫৪) এৰং পৰত্তিকালে অসিথিলপরক্কমৰসেন অসিথিলপরক্কমতা; থিরপরক্কমো, দল়্হপরক্কমোতি অত্থো. যস্মা পনেতং ৰীরিযং কুসলকম্মকরণট্ঠানে ছন্দং ন নিক্খিপতি, ধুরং ন নিক্খিপতি, ন ওতারেতি, ন ৰিস্সজ্জেতি, অনোসক্কিতমানসতং আৰহতি, তস্মা অনিক্খিত্তছন্দতা অনিক্খিত্তধুরতাতি ৰুত্তং. যথা পন তজ্জাতিকে উদকসম্ভিন্নট্ঠানে ধুরৰাহগোণং গণ্হথাতি ৰদন্তি, সো জণ্ণুনা ভূমিং উপ্পীল়েত্ৰাপি ধুরং ৰহতি, ভূমিযং পতিতুং ন দেতি, এৰমেৰ ৰীরিযং কুসলকম্মকরণট্ঠানে ধুরং উক্খিপতি পগ্গণ্হাতি, তস্মা ধুরসম্পগ্গাহোতি ৰুত্তং. পগ্গহলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি ৰীরিযিন্দ্রিযং. কোসজ্জে ন কম্পতীতি ৰীরিযবলং. যাথাৰনিয্যানিককুসলৰাযামতায সম্মাৰাযামো.
১৪. সতিন্দ্রিযনিদ্দেসে সরণকৰসেন সতি. ইদং সতিযা সভাৰপদং. পুনপ্পুনং সরণতো অনুস্সরণৰসেন অনুস্সতি. অভিমুখং গন্ত্ৰা ৰিয সরণতো পটিসরণৰসেন পটিস্সতি. উপসগ্গৰসেন ৰা ৰড্ঢিতমত্তমেতং. সরণাকারো সরণতা. যস্মা পন সরণতাতি তিণ্ণং সরণানম্পি নামং, তস্মা তং পটিসেধেতুং পুন সতিগ্গহণং কতং. সতিসঙ্খাতা সরণতাতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. সুতপরিযত্তস্স ধারণভাৰতো ধারণতা. অনুপৰিসনসঙ্খাতেন ওগাহনট্ঠেন অপিলাপনভাৰো অপিলাপনতা. যথা হি লাবুকটাহাদীনি উদকে প্লৰন্তি, ন অনুপৰিসন্তি, ন তথা আরম্মণে সতি. আরম্মণঞ্হেসা অনুপৰিসতি, তস্মা অপিলাপনতাতি ৰুত্তা. চিরকতচিরভাসিতানং অসম্মুস্সনভাৰতো অসম্মুস্সনতা. উপট্ঠানলক্খণে জোতনলক্খণে চ ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং. সতিসঙ্খাতং ইন্দ্রিযং সতিন্দ্রিযং. পমাদে ন কম্পতীতি সতিবলং. যাথাৰসতি নিয্যানিকসতি কুসলসতীতি সম্মাসতি.
১৬. পঞ্ঞিন্দ্রিযনিদ্দেসে তস্স তস্স অত্থস্স পাকটকরণসঙ্খাতেন পঞ্ঞাপনট্ঠেন পঞ্ঞা. তেন তেন ৰা অনিচ্চাদিনা পকারেন ধম্মে জানাতীতিপি পঞ্ঞা. ইদমস্সা সভাৰপদং. পজাননাকারো পজাননা. অনিচ্চাদীনি ৰিচিনাতীতি ৰিচযো. পৰিচযোতি উপসগ্গেন পদং ৰড্ঢিতং. চতুসচ্চধম্মে ৰিচিনাতীতি ধম্মৰিচযো. অনিচ্চাদীনং সল্লক্খণৰসেন সল্লক্খণা. সাযেৰ পুন উপসগ্গনানত্তেন উপলক্খণা পচ্চুপলক্খণাতি ৰুত্তা. পণ্ডিতস্স ভাৰো পণ্ডিচ্চং. কুসলস্স ভাৰো কোসল্লং. নিপুণস্স ভাৰো নেপুঞ্ঞং. অনিচ্চাদীনং ৰিভাৰনৰসেন ৰেভব্যা. অনিচ্চাদীনং চিন্তনকৰসেন চিন্তা. যস্স ৰা উপ্পজ্জতি তং অনিচ্চাদীনি চিন্তাপেতীতিপি চিন্তা. অনিচ্চাদীনি উপপরিক্খতীতি উপপরিক্খা. ভূরীতি পথৰিযা নামং. অযম্পি সণ্হট্ঠেন ৰিত্থটট্ঠেন চ ভূরী ৰিযাতি ভূরী. তেন ৰুত্তং – ‘‘ভূরী ৰুচ্চতি পথৰী. তায পথৰীসমায ৰিত্থটায ৰিপুলায পঞ্ঞায সমন্নাগতোতি ভূরিপঞ্ঞোতি (মহানি. ২৭). অপিচ পঞ্ঞায এতং অধিৰচনং ভূরী’’তি. ভূতে অত্থে রমতীতিপি ভূরী. অসনি ৰিয সিলুচ্চযে কিলেসে মেধতি হিংসতীতি মেধা. খিপ্পং গহণধারণট্ঠেন ৰা মেধা. যস্স উপ্পজ্জতি তং অত্তহিতপটিপত্তিযং সম্পযুত্তধম্মে চ যাথাৰলক্খণপটিৰেধে পরিনেতীতি পরিণাযিকা. অনিচ্চাদিৰসেন ধম্মে ৰিপস্সতীতি ৰিপস্সনা. সম্মা পকারেহি অনিচ্চাদীনি জানাতীতি সম্পজঞ্ঞং. উপ্পথপটিপন্নে সিন্ধৰে ৰীথিআরোপনত্থং পতোদো ৰিয উপ্পথে ধাৰনকং কূটচিত্তং ৰীথিআরোপনত্থং ৰিজ্ঝতীতি পতোদো ৰিয পতোদো. দস্সনলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং. পঞ্ঞাসঙ্খাতং ইন্দ্রিযং পঞ্ঞিন্দ্রিযং. অৰিজ্জায ন কম্পতীতি পঞ্ঞাবলং. কিলেসচ্ছেদনট্ঠেন পঞ্ঞাৰ সত্থং পঞ্ঞাসত্থং. অচ্চুগ্গতট্ঠেন পঞ্ঞাৰ পাসাদো পঞ্ঞাপাসাদো.
আলোকনট্ঠেন পঞ্ঞাৰ আলোকো পঞ্ঞাআলোকো. ওভাসনট্ঠেন পঞ্ঞাৰ ওভাসো পঞ্ঞাওভাসো. পজ্জোতনট্ঠেন পঞ্ঞাৰ পজ্জোতো পঞ্ঞাপজ্জোতো. পঞ্ঞৰতো হি একপল্লঙ্কেন নিসিন্নস্স দসসহস্সিলোকধাতু একালোকা একোভাসা একপজ্জোতা হোতি, তেনেতং ৰুত্তং. ইমেসু পন তীসু পদেসু একপদেনপি এতস্মিং অত্থে সিদ্ধে, যানি পনেতানি ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, আলোকা. কতমে চত্তারো? চন্দালোকো সূরিযালোকো অগ্যালোকো পঞ্ঞালোকো. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো আলোকা. এতদগ্গং, ভিক্খৰে, ইমেসং চতুন্নং আলোকানং যদিদং পঞ্ঞালোকো’’. তথা ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, ওভাসা…পে… চত্তারোমে, ভিক্খৰে, পজ্জোতা’’তি (অ. নি. ৪.১৪৪) সত্তানং অজ্ঝাসযৰসেন সুত্তানি দেসিতানি, তদনুরূপেনেৰ ইধাপি দেসনা কতা. অত্থো হি অনেকেহি আকারেহি ৰিভজ্জমানো সুৰিভত্তো হোতি. অঞ্ঞথা চ অঞ্ঞো বুজ্ঝতি, অঞ্ঞথা চ অঞ্ঞোতি.
রতিকরণট্ঠেন পন রতিদাযকট্ঠেন রতিজনকট্ঠেন চিত্তীকতট্ঠেন দুল্লভপাতুভাৰট্ঠেন অতুলট্ঠেন অনোমসত্তপরিভোগট্ঠেন চ পঞ্ঞাৰ রতনং পঞ্ঞারতনং. ন তেন সত্তা মুয্হন্তি, সযং ৰা আরম্মণে ন মুয্হতীতি অমোহো. ধম্মৰিচযপদং ৰুত্তত্থমেৰ. কস্মা পনেতং পুন ৰুত্তন্তি? অমোহস্স মোহপটিপক্খভাৰদীপনত্থং. তেনেতং দীপেতি – য্ৰাযং অমোহো সো ন কেৰলং মোহতো অঞ্ঞো ধম্মো, মোহস্স পন পটিপক্খো, ধম্মৰিচযসঙ্খাতো অমোহো নাম ইধ অধিপ্পেতোতি. সম্মাদিট্ঠীতি যাথাৰনিয্যানিককুসলদিট্ঠি.
১৯. জীৰিতিন্দ্রিযনিদ্দেসে যো তেসং অরূপীনং ধম্মানং আযূতি তেসং সম্পযুত্তকানং অরূপধম্মানং যো আযাপনট্ঠেন আযু, তস্মিঞ্হি সতি অরূপধম্মা অযন্তি গচ্ছন্তি পৰত্তন্তি, তস্মা আযূতি ৰুচ্চতি. ইদমস্স সভাৰপদং. যস্মা পনেতে ধম্মা আযুস্মিংযেৰ সতি তিট্ঠন্তি যপেন্তি যাপেন্তি ইরিযন্তি ৰত্তন্তি পালযন্তি, তস্মা ঠিতীতিআদীনি ৰুত্তানি. ৰচনত্থো পনেত্থ – এতায তিট্ঠন্তীতি ঠিতি. যপেন্তীতি যপনা. তথা যাপনা. এৰং বুজ্ঝন্তানং পন ৰসেন পুরিমপদে রস্সত্তং কতং. এতায ইরিযন্তীতি ইরিযনা. ৰত্তন্তীতি ৰত্তনা. পালযন্তীতি পালনা. জীৰন্তি এতেনাতি জীৰিতং. অনুপালনলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি জীৰিতিন্দ্রিযং.
৩০. হিরিবলনিদ্দেসে যং তস্মিং সমযেতি যেন ধম্মেন তস্মিং সমযে. লিঙ্গৰিপল্লাসং ৰা কত্ৰা যো ধম্মো তস্মিং সমযেতিপি অত্থো ৰেদিতব্বো. হিরিযিতব্বেনাতি উপযোগত্থে করণৰচনং. হিরিযিতব্বযুত্তকং কাযদুচ্চরিতাদিধম্মং হিরিযতি জিগুচ্ছতীতি অত্থো. পাপকানন্তি লামকানং. অকুসলানং ধম্মানন্তি অকোসল্লসম্ভূতানং ধম্মানং. সমাপত্তিযাতি ইদম্পি উপযোগত্থে করণৰচনং. তেসং ধম্মানং সমাপত্তিং পটিলাভং সমঙ্গীভাৰং হিরিযতি জিগুচ্ছতীতি অত্থো.
৩১. ওত্তপ্পবলনিদ্দেসে ওত্তপ্পিতব্বেনাতি হেত্ৰত্থে করণৰচনং. ওত্তপ্পিতব্বযুত্তকেন ওত্তপ্পস্স হেতুভূতেন কাযদুচ্চরিতাদিনা ৰুত্তপ্পকারায চ সমাপত্তিযা ওত্তপ্পস্স হেতুভূতায ওত্তপ্পতি, ভাযতীতি অত্থো.
৩২. অলোভনিদ্দেসে অলুব্ভনকৰসেন অলোভো. ন লুব্ভতীতিপি অলোভো. ইদমস্স সভাৰপদং. অলুব্ভনাতি অলুব্ভনাকারো. লোভসমঙ্গী পুগ্গলো লুব্ভিতো নাম. ন লুব্ভিতো অলুব্ভিতো. অলুব্ভিতস্স ভাৰো অলুব্ভিতত্তং. সারাগপটিপক্খতো ন সারাগোতি অসারাগো. অসারজ্জনাতি অসারজ্জনাকারো. অসারজ্জিতস্স ভাৰো অসারজ্জিতত্তং. ন অভিজ্ঝাযতীতি অনভিজ্ঝা. অলোভো কুসলমূলন্তি অলোভসঙ্খাতং কুসলমূলং. অলোভো হি কুসলানং ধম্মানং মূলং পচ্চযট্ঠেনাতি কুসলমূলং. কুসলঞ্চ তং পচ্চযট্ঠেন মূলঞ্চাতিপি কুসলমূলং.
৩৩. অদোসনিদ্দেসে অদুস্সনকৰসেন অদোসো. ন দুস্সতীতিপি অদোসো. ইদমস্স সভাৰপদং. অদুস্সনাতি অদুস্সনাকারো. অদুস্সিতস্স ভাৰো অদুস্সিতত্তং. ব্যাপাদপটিপক্খতো ন ব্যাপাদোতি অব্যাপাদো. কোধদুক্খপটিপক্খতো ন ব্যাপজ্জোতি অব্যাপজ্জো. অদোসসঙ্খাতং কুসলমূলং অদোসো কুসলমূলং. তং ৰুত্তত্থমেৰ.
৪০-৪১. কাযপস্সদ্ধিনিদ্দেসাদীসু যস্মা কাযোতি তযো খন্ধা অধিপ্পেতা, তস্মা ৰেদনাক্খন্ধস্সাতিআদি ৰুত্তং. পস্সম্ভন্তি এতায তে ধম্মা, ৰিগতদরথা ভৰন্তি, সমস্সাসপ্পত্তাতি পস্সদ্ধি. দুতিযপদং উপসগ্গৰসেন ৰড্ঢিতং. পস্সম্ভনাতি পস্সম্ভনাকারো. দুতিযপদং উপসগ্গৰসেন ৰড্ঢিতং. পস্সদ্ধিসমঙ্গিতায পটিপ্পস্সম্ভিতস্স খন্ধত্তযস্স ভাৰো পটিপ্পস্সম্ভিতত্তং. সব্বপদেহিপি তিণ্ণং খন্ধানং কিলেসদরথপটিপ্পস্সদ্ধি এৰ কথিতা. দুতিযনযেন ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স দরথপটিপ্পস্সদ্ধি কথিতা.
৪২-৪৩. লহুতাতি লহুতাকারো. লহুপরিণামতাতি লহুপরিণামো এতেসং ধম্মানন্তি লহুপরিণামা; তেসং ভাৰো লহুপরিণামতা; সীঘং সীঘং পরিৰত্তনসমত্থতাতি ৰুত্তং হোতি. অদন্ধনতাতি গরুভাৰপটিক্খেপৰচনমেতং; অভারিযতাতি অত্থো. অৰিত্থনতাতি মানাদিকিলেসভারস্স অভাৰেন অথদ্ধতা. এৰং পঠমেন তিণ্ণং খন্ধানং লহুতাকারো কথিতো. দুতিযেন ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স লহুতাকারো কথিতো.
৪৪-৪৫. মুদুতাতি মুদুভাৰো. মদ্দৰতাতি মদ্দৰং ৰুচ্চতি সিনিদ্ধং, মট্ঠং; মদ্দৰস্স ভাৰো মদ্দৰতা. অকক্খল়তাতি অকক্খল়ভাৰো. অকথিনতাতি অকথিনভাৰো. ইধাপি পুরিমনযেন তিণ্ণং খন্ধানং, পচ্ছিমনযেন ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স মুদুতাকারোৰ কথিতো.
৪৬-৪৭. কম্মঞ্ঞতাতি কম্মনি সাধুতা; কুসলকিরিযায ৰিনিযোগক্খমতাতি অত্থো. সেসপদদ্ৰযং ব্যঞ্জনৰসেন ৰড্ঢিতং. পদদ্ৰযেনাপি হি পুরিমনযেন তিণ্ণং খন্ধানং, পচ্ছিমনযেন ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স কম্মনিযাকারোৰ কথিতো.
৪৮-৪৯. পগুণতাতি পগুণভাৰো, অনাতুরতা নিগ্গিলানতাতি অত্থো. সেসপদদ্ৰযং ব্যঞ্জনৰসেন ৰড্ঢিতং. ইধাপি পুরিমনযেন তিণ্ণং খন্ধানং, পচ্ছিমনযেন ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স নিগ্গিলানাকারোৰ কথিতো.
৫০-৫১. উজুকতাতি উজুকভাৰো, উজুকেনাকারেন পৰত্তনতাতি অত্থো. উজুকস্স খন্ধত্তযস্স ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স চ ভাৰো উজুকতা. অজিম্হতাতি গোমুত্তৰঙ্কভাৰপটিক্খেপো. অৰঙ্কতাতি চন্দলেখাৰঙ্কভাৰপটিক্খেপো. অকুটিলতাতি নঙ্গলকোটিৰঙ্কভাৰপটিক্খেপো.
যো হি পাপং কত্ৰাৰ ‘ন করোমী’তি ভাসতি, সো গন্ত্ৰা পচ্চোসক্কনতায ‘গোমুত্তৰঙ্কো’ নাম হোতি. যো পাপং করোন্তোৰ ‘ভাযামহং পাপস্সা’তি ভাসতি, সো যেভুয্যেন কুটিলতায ‘চন্দলেখাৰঙ্কো’ নাম হোতি. যো পাপং করোন্তোৰ ‘কো পাপস্স ন ভাযেয্যা’তি ভাসতি, সো নাতিকুটিলতায ‘নঙ্গলকোটিৰঙ্কো’ নাম হোতি. যস্স ৰা তীণিপি কম্মদ্ৰারানি অসুদ্ধানি, সো ‘গোমুত্তৰঙ্কো’ নাম হোতি. যস্স যানি কানিচি দ্ৰে, সো ‘চন্দলেখাৰঙ্কো’ নাম. যস্স যংকিঞ্চি একং, সো ‘নঙ্গলকোটিৰঙ্কো নাম.
দীঘভাণকা পনাহু – একচ্চো ভিক্খু সব্বৰযে একৰীসতিযা অনেসনাসু, ছসু চ অগোচরেসু চরতি, অযং ‘গোমুত্তৰঙ্কো’ নাম. একো পঠমৰযে চতুপারিসুদ্ধিসীলং পরিপূরেতি, লজ্জী কুক্কুচ্চকো সিক্খাকামো হোতি, মজ্ঝিমৰযপচ্ছিমৰযেসু পুরিমসদিসো, অযং ‘চন্দলেখাৰঙ্কো’ নাম. একো পঠমৰযে মজ্ঝিমৰযেপি চতুপারিসুদ্ধিসীলং পূরেতি, লজ্জী কুক্কুচ্চকো সিক্খাকামো হোতি, পচ্ছিমৰযে পুরিমসদিসো. অযং ‘নঙ্গলকোটিৰঙ্কো’ নাম.
তস্স কিলেসৰসেন এৰং ৰঙ্কস্স পুগ্গলস্স ভাৰো জিম্হতা ৰঙ্কতা কুটিলতাতি ৰুচ্চতি. তাসং পটিক্খেপৰসেন অজিম্হতাদিকা ৰুত্তা. খন্ধাধিট্ঠানাৰ দেসনা কতা. খন্ধানঞ্হি এতা অজিম্হতাদিকা, নো পুগ্গলস্সাতি. এৰং সব্বেহিপি ইমেহি পদেহি পুরিমনযেন তিণ্ণং খন্ধানং, পচ্ছিমনযেন ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্সাতি অরূপীনং ধম্মানং নিক্কিলেসতায উজুতাকারোৰ কথিতোতি ৰেদিতব্বো.
ইদানি য্ৰাযং যেৰাপনাতি অপ্পনাৰারো ৰুত্তো, তেন ধম্মুদ্দেসৰারে দস্সিতানং ‘যেৰাপনকানং’যেৰ সঙ্খেপতো নিদ্দেসো কথিতো হোতীতি.
নিদ্দেসৰারকথা নিট্ঠিতা.
এত্তাৰতা পুচ্ছা সমযনিদ্দেসো ধম্মুদ্দেসো অপ্পনাতি উদ্দেসৰারে চতূহি পরিচ্ছেদেহি, পুচ্ছা সমযনিদ্দেসো ধম্মুদ্দেসো অপ্পনাতি নিদ্দেসৰারে চতূহি পরিচ্ছেদেহীতি অট্ঠপরিচ্ছেদপটিমণ্ডিতো ধম্মৰৰত্থানৰারো নিট্ঠিতোৰ হোতি.
কোট্ঠাসৰারো
৫৮-১২০. ইদানি তস্মিং খো পন সমযে চত্তারো খন্ধা হোন্তীতি সঙ্গহৰারো আরদ্ধো. সো উদ্দেসনিদ্দেসপটিনিদ্দেসানং ৰসেন তিৰিধো হোতি. তত্থ ‘তস্মিং খো পন সমযে চত্তারো খন্ধা’তি এৰমাদিকো উদ্দেসো. কতমে তস্মিং সমযে চত্তারো খন্ধা’তিআদিকো নিদ্দেসো. কতমো তস্মিং সমযে ৰেদনাক্খন্ধোতিআদিকো পটিনিদ্দেসোতি ৰেদিতব্বো.
তত্থ উদ্দেসৰারে চত্তারো খন্ধাতিআদযো তেৰীসতি কোট্ঠাসা হোন্তি. তেসং এৰমত্থো ৰেদিতব্বো – যস্মিং সমযে কামাৰচরং পঠমং মহাকুসলচিত্তং উপ্পজ্জতি, যে তস্মিং সমযে চিত্তঙ্গৰসেন উপ্পন্না, ঠপেত্ৰা যেৰাপনকে, পাল়িআরুল়্হা অতিরেকপণ্ণাসধম্মা, তে সব্বেপি সঙ্গয্হমানা রাসট্ঠেন চত্তারোৰ খন্ধা হোন্তি. হেট্ঠা ৰুত্তেন আযতনট্ঠেন দ্ৰে আযতনানি হোন্তি. সভাৰট্ঠেন সুঞ্ঞতট্ঠেন নিস্সত্তট্ঠেন দ্ৰেৰ ধাতুযো হোন্তি. পচ্চযসঙ্খাতেন আহারট্ঠেন তযোৰেত্থ ধম্মা আহারা হোন্তি. অৰসেসা নো আহারা.
‘কিং পনেতে অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰা তংসমুট্ঠানরূপস্স ৰা পচ্চযা ন হোন্তী’তি? ‘নো ন হোন্তি. ইমে পন তথা চ হোন্তি, অঞ্ঞথা চাতি সমানেপি পচ্চযত্তে অতিরেকপচ্চযা হোন্তি, তস্মা আহারাতি ৰুত্তা. কথং? এতেসু হি ফস্সাহারো, যেসং ধম্মানং অৰসেসা চিত্তচেতসিকা পচ্চযা হোন্তি, তেসঞ্চ পচ্চযো হোতি, তিস্সো চ ৰেদনা আহরতি. মনোসঞ্চেতনাহারো তেসঞ্চ পচ্চযো হোতি তযো চ ভৰে আহরতি. ৰিঞ্ঞাণাহারো তেসঞ্চ পচ্চযো হোতি পটিসন্ধিনামরূপঞ্চ আহরতী’তি. ‘ননু চ সো ৰিপাকোৰ ইদং পন কুসলৰিঞ্ঞাণ’ন্তি? ‘কিঞ্চাপি কুসলৰিঞ্ঞাণং, তংসরিক্খতায পন ৰিঞ্ঞাণাহারো’ত্ৰেৰ ৰুত্তং. উপত্থম্ভকট্ঠেন ৰা ইমে তযো আহারাতি ৰুত্তা. ইমে হি সম্পযুত্তধম্মানং, কবল়ীকারাহারো ৰিয রূপকাযস্স, উপত্থম্ভকপচ্চযা হোন্তি. তেনেৰ ৰুত্তং – ‘‘অরূপিনো আহারা সম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং আহারপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১৫).
অপরো নযো – অজ্ঝত্তিকসন্ততিযা ৰিসেসপচ্চযত্তা কবল়ীকারাহারো চ ইমে চ তযো ধম্মা আহারাতি ৰুত্তা. ৰিসেসপচ্চযো হি কবল়ীকারাহারভক্খানং সত্তানং রূপকাযস্স কবল়ীকারো আহারো; নামকাযে ৰেদনায ফস্সো, ৰিঞ্ঞাণস্স মনোসঞ্চেতনা, নামরূপস্স ৰিঞ্ঞাণং. যথাহ –
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, অযং কাযো আহারট্ঠিতিকো, আহারং পটিচ্চ তিট্ঠতি, অনাহারো নো তিট্ঠতি’’ (সং. নি. ৫.১৮৩). তথা ফস্সপচ্চযা ৰেদনা, সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপন্তি (সং. নি. ২.১).
অধিপতিযট্ঠেন পন অট্ঠেৰ ধম্মা ইন্দ্রিযানি হোন্তি, ন অৰসেসা. তেন ৰুত্তং – অট্ঠিন্দ্রিযানি হোন্তীতি. উপনিজ্ঝাযনট্ঠেন পঞ্চেৰ ধম্মা ঝানঙ্গানি হোন্তি. তেন ৰুত্তং – পঞ্চঙ্গিকং ঝানং হোতীতি.
নিয্যানট্ঠেন চ হেত্ৰট্ঠেন চ পঞ্চেৰ ধম্মা মগ্গঙ্গানি হোন্তি. তেন ৰুত্তং – পঞ্চঙ্গিকো মগ্গো হোতীতি. কিঞ্চাপি হি অট্ঠঙ্গিকো অরিযমগ্গো, লোকিযচিত্তে পন একক্খণে তিস্সো ৰিরতিযো ন লব্ভন্তি, তস্মা পঞ্চঙ্গিকোতি ৰুত্তো. ‘ননু চ ‘‘যথাগতমগ্গোতি খো, ভিক্খু, অরিযস্সেতং অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স অধিৰচন’’ন্তি (সং. নি. ৪.২৪৫) ইমস্মিং সুত্তে ‘যথেৰ লোকুত্তরমগ্গো অট্ঠঙ্গিকো, পুব্বভাগৰিপস্সনামগ্গোপি তথেৰ অট্ঠঙ্গিকো’তি যথাগতৰচনেন ইমস্সত্থস্স দীপিতত্তা, লোকিযমগ্গেনাপি অট্ঠঙ্গিকেন ভৰিতব্বন্তি? ন ভৰিতব্বং. অযঞ্হি সুত্তন্তিকদেসনা নাম পরিযাযদেসনা. তেনাহ – ‘‘পুব্বেৰ খো পনস্স কাযকম্মং ৰচীকম্মং আজীৰো সুপরিসুদ্ধো হোতী’’তি (ম. নি. ৩.৪৩১). অযং পন নিপ্পরিযাযদেসনা. লোকিযচিত্তস্মিঞ্হি তিস্সো ৰিরতিযো একক্খণে ন লব্ভন্তি, তস্মা ‘পঞ্চঙ্গিকো’ৰ ৰুত্তোতি.
অকম্পিযট্ঠেন পন সত্তেৰ ধম্মা বলানি হোন্তি. মূলট্ঠেন তযোৰ ধম্মা হেতূ. ফুসনট্ঠেন একোৰ ধম্মো ফস্সো. ৰেদযিতট্ঠেন একোৰ ধম্মো ৰেদনা. সঞ্জাননট্ঠেন একোৰ ধম্মো সঞ্ঞা. চেতযনট্ঠেন একোৰ ধম্মো চেতনা. চিত্তৰিচিত্তট্ঠেন একোৰ ধম্মো চিত্তং. রাসট্ঠেন চেৰ ৰেদযিতট্ঠেন চ একোৰ ধম্মো ৰেদনাক্খন্ধো. রাসট্ঠেন চ সঞ্জাননট্ঠেন চ একোৰ ধম্মো সঞ্ঞাক্খন্ধো. রাসট্ঠেন চ অভিসঙ্খরণট্ঠেন চ একোৰ ধম্মো সঙ্খারক্খন্ধো. রাসট্ঠেন চ চিত্তৰিচিত্তট্ঠেন চ একোৰ ধম্মো ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো. ৰিজাননট্ঠেন চেৰ হেট্ঠা ৰুত্তআযতনট্ঠেন চ একমেৰ মনাযতনং. ৰিজাননট্ঠেন চ অধিপতিযট্ঠেন চ একমেৰ মনিন্দ্রিযং. ৰিজাননট্ঠেন চ সভাৰসুঞ্ঞতনিস্সত্তট্ঠেন চ একোৰ ধম্মো মনোৰিঞ্ঞাণধাতু নাম হোতি, ন অৰসেসা. ঠপেত্ৰা পন চিত্তং, যথাৰুত্তেন অত্থেন অৰসেসা সব্বেপি ধম্মা একং ধম্মাযতনমেৰ, একা চ ধম্মধাতুযেৰ হোতীতি.
যে ৰা পন তস্মিং সমযেতি ইমিনা পন অপ্পনাৰারেন ইধাপি হেট্ঠা ৰুত্তা যেৰাপনকাৰ সঙ্গহিতা. যথা চ ইধ এৰং সব্বত্থ. ইতো পরঞ্হি এত্তকম্পি ন ৰিচারযিস্সাম. নিদ্দেসপটিনিদ্দেসৰারেসু হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বোতি.
সঙ্গহৰারো নিট্ঠিতো.
কোট্ঠাসৰারোতিপি এতস্সেৰ নামং.
সুঞ্ঞতৰারো
১২১-১৪৫. ইদানি তস্মিং খো পন সমযে ধম্মা হোন্তীতি সুঞ্ঞতৰারো আরদ্ধো. সো উদ্দেসনিদ্দেসৰসেন দ্ৰিধা ৰৰত্থিতো. তত্থ উদ্দেসৰারে ‘ধম্মা হোন্তী’তি ইমিনা সদ্ধিং চতুৰীসতি কোট্ঠাসা হোন্তি. সব্বকোট্ঠাসেসু চ ‘চত্তারো দ্ৰে তযো’তি গণনপরিচ্ছেদো ন ৰুত্তো. কস্মা? সঙ্গহৰারে পরিচ্ছিন্নত্তা. তত্থ পরিচ্ছিন্নধম্মাযেৰ হি ইধাপি ৰুত্তা. ন হেত্থ সত্তো ৰা ভাৰো ৰা অত্তা ৰা উপলব্ভতি. ধম্মাৰ এতে ধম্মমত্তা অসারা অপরিণাযকাতি ইমিস্সা সুঞ্ঞতায দীপনত্থং ৰুত্তা. তস্মা এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো – যস্মিং সমযে কামাৰচরং পঠমং মহাকুসলচিত্তং উপ্পজ্জতি, তস্মিং সমযে চিত্তঙ্গৰসেন উপ্পন্না অতিরেকপণ্ণাসধম্মা সভাৰট্ঠেন ধম্মা এৰ হোন্তি. ন অঞ্ঞো কোচি সত্তো ৰা ভাৰো ৰা পোসো ৰা পুগ্গলো ৰা হোতীতি. তথা রাসট্ঠেন খন্ধাৰ হোন্তীতি. এৰং পুরিমনযেনেৰ সব্বপদেসু অত্থযোজনা ৰেদিতব্বা. যস্মা পন ঝানতো অঞ্ঞং ঝানঙ্গং, মগ্গতো ৰা অঞ্ঞং মগ্গঙ্গং নত্থি, তস্মা ইধ ‘ঝানং হোতি, মগ্গো হোতি’ ইচ্চেৰ ৰুত্তং. উপনিজ্ঝাযনট্ঠেন হি ঝানমেৰ হেত্ৰট্ঠেন মগ্গোৰ হোতি. ন অঞ্ঞো কোচি সত্তো ৰা ভাৰো ৰাতি. এৰং সব্বপদেসু অত্থযোজনা কাতব্বা. নিদ্দেসৰারো উত্তানত্থোযেৰাতি.
সুঞ্ঞতৰারো নিট্ঠিতো.
নিট্ঠিতা চ তীহি মহাৰারেহি মণ্ডেত্ৰা নিদ্দিট্ঠস্স
পঠমচিত্তস্স অত্থৰণ্ণনা.
দুতিযচিত্তং
১৪৬. ইদানি দুতিযচিত্তাদীনি দস্সেতুং পুন ‘‘কতমে ধম্মা’’তিআদি আরদ্ধং. তেসু সব্বেসুপি পঠমচিত্তে ৰুত্তনযেনেৰ তযো তযো মহাৰারা ৰেদিতব্বা. ন কেৰলঞ্চ মহাৰারা এৰ, পঠমচিত্তে ৰুত্তসদিসানং সব্বপদানং অত্থোপি ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. ইতো পরম্পি অপুব্বপদৰণ্ণনংযেৰ করিস্সাম. ইমস্মিং তাৰ দুতিযচিত্তনিদ্দেসে সসঙ্খারেনাতি ইদমেৰ অপুব্বং. তস্সত্থো – সহ সঙ্খারেনাতি সসঙ্খারো. তেন সসঙ্খারেন সপ্পযোগেন সউপাযেন পচ্চযগণেনাতি অত্থো. যেন হি আরম্মণাদিনা পচ্চযগণেন পঠমং মহাচিত্তং উপ্পজ্জতি, তেনেৰ সপ্পযোগেন সউপাযেন ইদং উপ্পজ্জতি.
তস্সেৰং উপ্পত্তি ৰেদিতব্বা – ইধেকচ্চো ভিক্খু ৰিহারপচ্চন্তে ৰসমানো চেতিযঙ্গণসম্মজ্জনৰেলায ৰা থেরুপট্ঠানৰেলায ৰা সম্পত্তায, ধম্মসৰনদিৰসে ৰা সম্পত্তে ‘ময্হং গন্ত্ৰা পচ্চাগচ্ছতো অতিদূরং ভৰিস্সতি, ন গমিস্সামী’তি চিন্তেত্ৰা পুন চিন্তেতি – ‘ভিক্খুস্স নাম চেতিযঙ্গণং ৰা থেরুপট্ঠানং ৰা ধম্মসৰনং ৰা অগন্তুং অসারুপ্পং, গমিস্সামী’তি গচ্ছতি. তস্সেৰং অত্তনো পযোগেন ৰা, পরেন ৰা ৰত্তাদীনং অকরণে চ আদীনৰং করণে চ আনিসংসং দস্সেত্ৰা ওৰদিযমানস্স, নিগ্গহৰসেনেৰ ৰা ‘এহি, ইদং করোহী’তি কারিযমানস্স উপ্পন্নং কুসলচিত্তং সসঙ্খারেন পচ্চযগণেন উপ্পন্নং নাম হোতীতি.
দুতিযচিত্তং.
ততিযচিত্তং
১৪৭-১৪৮. ততিযে ঞাণেন ৰিপ্পযুত্তন্তি ঞাণৰিপ্পযুত্তং. ইদম্পি হি আরম্মণে হট্ঠপহট্ঠং হোতি পরিচ্ছিন্দকঞাণং পনেত্থ ন হোতি. তস্মা ইদং দহরকুমারকানং ভিক্খুং দিস্ৰা ‘অযং থেরো ময্হ’ন্তি ৰন্দনকালে, তেনেৰ নযেন চেতিযৰন্দনধম্মসৰনকালাদীসু চ উপ্পজ্জতীতি ৰেদিতব্বং. পাল়িযং পনেত্থ সত্তসু ঠানেসু পঞ্ঞা পরিহাযতি. সেসং পাকতিকমেৰাতি.
ততিযচিত্তং.
চতুত্থচিত্তং
১৪৯. চতুত্থচিত্তেপি এসেৰ নযো. ইদং পন সসঙ্খারেনাতি ৰচনতো যদা মাতাপিতরো দহরকুমারকে সীসে গহেত্ৰা চেতিযাদীনি ৰন্দাপেন্তি তে চ অনত্থিকা সমানাপি হট্ঠপহট্ঠাৰ ৰন্দন্তি. এৰরূপে কালে লব্ভতীতি ৰেদিতব্বং.
চতুত্থচিত্তং.
পঞ্চমচিত্তং
১৫০. পঞ্চমে উপেক্খাসহগতন্তি উপেক্খাৰেদনায সম্পযুত্তং. ইদঞ্হি আরম্মণে মজ্ঝত্তং হোতি. পরিচ্ছিন্দকঞাণং পনেত্থ হোতিযেৰ. পাল়িযং পনেত্থ ঝানচতুক্কে উপেক্খা হোতীতি ইন্দ্রিযট্ঠকে উপেক্খিন্দ্রিযং হোতীতি ৰত্ৰা সব্বেসম্পি ৰেদনাদিপদানং নিদ্দেসে সাতাসাতসুখদুক্খপটিক্খেপৰসেন দেসনং কত্ৰা অদুক্খমসুখৰেদনা কথিতা. তস্সা মজ্ঝত্তলক্খণে ইন্দত্তকরণৰসেন উপেক্খিন্দ্রিযভাৰো ৰেদিতব্বো. পদপটিপাটিযা চ একস্মিং ঠানে পীতি পরিহীনা. তস্মা চিত্তঙ্গৰসেন পাল়িআরুল়্হা পঞ্চপণ্ণাসেৰ ধম্মা হোন্তি. তেসং ৰসেন সব্বকোট্ঠাসেসু সব্বৰারেসু চ ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.
পঞ্চমচিত্তং.
ছট্ঠচিত্তাদি
১৫৬-৯. ছট্ঠসত্তমঅট্ঠমানি দুতিযততিযচতুত্থেসু ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি. কেৰলঞ্হি ইমেসু ৰেদনাপরিৰত্তনঞ্চেৰ পীতিপরিহানঞ্চ হোতি. সেসং সদ্ধিং উপ্পত্তিনযেন তাদিসমেৰ. করুণামুদিতা পরিকম্মকালেপি হি ইমেসং উপ্পত্তি মহাঅট্ঠকথাযং অনুঞ্ঞাতা এৰ. ইমানি অট্ঠ কামাৰচরকুসলচিত্তানি নাম.
পুঞ্ঞকিরিযৰত্থাদিকথা
তানি সব্বানিপি দসহি পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূহি দীপেতব্বানি. কথং? দানমযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু, সীলমযং… ভাৰনামযং… অপচিতিসহগতং… ৰেয্যাৰচ্চসহগতং… পত্তানুপ্পদানং… অব্ভনুমোদনং… দেসনামযং… সৰনমযং… দিট্ঠিজুকম্মং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূতি ইমানি দস পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি নাম. তত্থ দানমেৰ দানমযং. পুঞ্ঞকিরিযা চ সা তেসং তেসং আনিসংসানং ৰত্থু চাতি পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু. সেসেসুপি এসেৰ নযো.
তত্থ চীৰরাদীসু চতূসু পচ্চযেসু, রূপাদীসু ৰা ছসু আরম্মণেসু, অন্নাদীসু ৰা দসসু দানৰত্থূসু, তং তং দেন্তস্স তেসং তেসং উপ্পাদনতো পট্ঠায পুব্বভাগে, পরিচ্চাগকালে, পচ্ছা সোমনস্সচিত্তেন অনুস্সরণকালে চাতি তীসু কালেসু পৰত্তা চেতনা ‘দানমযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু’ নাম.
পঞ্চসীলং অট্ঠসীলং দসসীলং সমাদিযন্তস্স, ‘পব্বজিস্সামী’তি ৰিহারং গচ্ছন্তস্স, পব্বজন্তস্স, ‘মনোরথং মত্থকং পাপেত্ৰা পব্বজিতো ৰত’ম্হি, ‘সাধু সাধূ’তি আৰজ্জেন্তস্স, পাতিমোক্খং সংৰরন্তস্স, চীৰরাদযো পচ্চযে পচ্চৰেক্খন্তস্স, আপাথগতেসু রূপাদীসু চক্খুদ্ৰারাদীনি সংৰরন্তস্স, আজীৰং সোধেন্তস্স চ পৰত্তা চেতনা ‘সীলমযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু’ নাম.
পটিসম্ভিদাযং ৰুত্তেন ৰিপস্সনামগ্গেন চক্খুং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ভাৰেন্তস্স…পে… মনং… রূপে…পে… ধম্মে… চক্খুৰিঞ্ঞাণং…পে… মনোৰিঞ্ঞাণং,… চক্খুসম্ফস্সং…পে… মনোসম্ফস্সং, চক্খুসম্ফস্সজং ৰেদনং…পে… মনোসম্ফস্সজং ৰেদনং, …পে… রূপসঞ্ঞং…পে… জরামরণং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ভাৰেন্তস্স পৰত্তা চেতনা, অট্ঠতিংসায ৰা আরম্মণেসু অপ্পনং অপ্পত্তা সব্বাপি চেতনা ‘ভাৰনামযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু’ নাম.
মহল্লকং পন দিস্ৰা পচ্চুগ্গমনপত্তচীৰরপটিগ্গহণঅভিৰাদনমগ্গসম্পদানাদিৰসেন ‘অপচিতিসহগতং’ ৰেদিতব্বং.
ৰুড্ঢতরানং ৰত্তপ্পটিপত্তিকরণৰসেন গামং পিণ্ডায পৰিট্ঠং ভিক্খুং দিস্ৰা পত্তং গহেত্ৰা গামে ভিক্খং সমাদপেত্ৰা উপসংহরণৰসেন, ‘গচ্ছ ভিক্খূনং পত্তং আহরা’তি সুত্ৰা ৰেগেন গন্ত্ৰা পত্তাহরণাদিৰসেন চ কাযৰেয্যাৰটিককালে ‘ৰেয্যাৰচ্চসহগতং’ ৰেদিতব্বং.
দানং দত্ৰা গন্ধাদীহি পূজং কত্ৰা ‘অসুকস্স নাম পত্তি হোতূ’তি ৰা, ‘সব্বসত্তানং হোতূ’তি ৰা পত্তিং দদতো ‘পত্তানুপ্পদানং’ ৰেদিতব্বং. কিং পনেৰং পত্তিং দদতো পুঞ্ঞক্খযো হোতীতি? ন হোতি. যথা পন একং দীপং জালেত্ৰা ততো দীপসহস্সং জালেন্তস্স পঠমদীপো খীণোতি ন ৰত্তব্বো; পুরিমালোকেন পন সদ্ধিং পচ্ছিমালোকো একতো হুত্ৰা অতিমহা হোতি. এৰমেৰ পত্তিং দদতো পরিহানি নাম নত্থি. ৰুড্ঢিযেৰ পন হোতীতি ৰেদিতব্বো.
পরেহি দিন্নায পত্তিযা ৰা অঞ্ঞায ৰা পুঞ্ঞকিরিযায ‘সাধু সাধূ’তি অনুমোদনৰসেন ‘অব্ভনুমোদনং’ ৰেদিতব্বং.
একো ‘এৰং মং ধম্মকথিকোতি মং জানিস্সন্তী’তি ইচ্ছায ঠত্ৰা লাভগরুকো হুত্ৰা দেসেতি, তং ন মহপ্ফলং. একো অত্তনো পগুণং ধম্মং অপচ্চাসীসমানো ৰিমুত্তাযতনসীসেন পরেসং দেসেতি, ইদং ‘দেসনামযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু’ নাম.
একো সুণন্তো ‘ইতি মং সদ্ধোতি জানিস্সন্তী’তি সুণাতি, তং ন মহপ্ফলং. একো ‘এৰং মে মহপ্ফলং ভৰিস্সতী’তি হিতফরণেন মুদুচিত্তেন ধম্মং সুণাতি, ইদং ‘সৰনমযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু’ নাম.
দিট্ঠিং উজুং করোন্তস্স ‘দিট্ঠিজুকম্মং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু’ নাম. দীঘভাণকা পনাহু – ‘দিট্ঠিজুকম্মং সব্বেসং নিযমলক্খণং, যংকিঞ্চি পুঞ্ঞং করোন্তস্স হি দিট্ঠিযা উজুকভাৰেনেৰ মহপ্ফলং হোতী’তি.
এতেসু পন পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূসু দানমযং তাৰ ‘দানং দস্সামী’তি চিন্তেন্তস্স উপ্পজ্জতি, দানং দদতো উপ্পজ্জতি, ‘দিন্নং মে’তি পচ্চৰেক্খন্তস্স উপ্পজ্জতি. এৰং পুব্বচেতনং মুঞ্চনচেতনং অপরচেতনন্তি তিস্সোপি চেতনা একতো কত্ৰা ‘দানমযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু’ নাম হোতি. সীলমযম্পি ‘সীলং পূরেস্সামী’তি চিন্তেন্তস্স উপ্পজ্জতি, সীলপূরণকালে উপ্পজ্জতি, ‘পূরিতং মে’তি পচ্চৰেক্খন্তস্স উপ্পজ্জতি. তা সব্বাপি একতো কত্ৰা ‘সীলমযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু’ নাম হোতি…পে… দিট্ঠিজুকম্মম্পি ‘দিট্ঠিং উজুকং করিস্সামী’তি চিন্তেন্তস্স উপ্পজ্জতি, দিট্ঠিং উজুং করোন্তস্স উপ্পজ্জতি, ‘দিট্ঠি মে উজুকা কতা’তি পচ্চৰেক্খন্তস্স উপ্পজ্জতি. তা সব্বাপি একতো কত্ৰা ‘দিট্ঠিজুকম্মং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু’ নাম হোতি.
সুত্তে পন তীণিযেৰ পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি আগতানি. তেসু ইতরেসম্পি সঙ্গহো ৰেদিতব্বো. অপচিতিৰেয্যাৰচ্চানি হি সীলমযে সঙ্গহং গচ্ছন্তি. পত্তানুপ্পদানঅব্ভনুমোদনানি দানমযে. দেসনাসৰনদিট্ঠিজুকম্মানি ভাৰনামযে. যে পন ‘দিট্ঠিজুকম্মং সব্বেসং নিযমলক্খণ’ন্তি ৰদন্তি তেসং তং তীসুপি সঙ্গহং গচ্ছতি. এৰমেতানি সঙ্খেপতো তীণি হুত্ৰা ৰিত্থারতো দস হোন্তি.
তেসু ‘দানং দস্সামী’তি চিন্তেন্তো অট্ঠন্নং কামাৰচরকুসলচিত্তানং অঞ্ঞতরেনেৰ চিন্তেতি; দদমানোপি তেসংযেৰ অঞ্ঞতরেন দেতি; ‘দানং মে দিন্ন’ন্তি পচ্চৰেক্খন্তোপি তেসংযেৰ অঞ্ঞতরেন পচ্চৰেক্খতি. ‘সীলং পূরেস্সামী’তি চিন্তেন্তোপি তেসংযেৰ অঞ্ঞতরেন চিন্তেতি; সীলং পূরেন্তোপি তেসংযেৰ অঞ্ঞতরেন পূরেতি, ‘সীলং মে পূরিত’ন্তি পচ্চৰেক্খন্তোপি তেসংযেৰ অঞ্ঞতরেন পচ্চৰেক্খতি. ‘ভাৰনং ভাৰেস্সামী’তি চিন্তেন্তোপি তেসংযেৰ অঞ্ঞতরেন চিন্তেতি; ভাৰেন্তোপি তেসংযেৰ অঞ্ঞতরেন ভাৰেতি; ‘ভাৰনা মে ভাৰিতা’তি পচ্চৰেক্খন্তোপি তেসংযেৰ অঞ্ঞতরেন পচ্চৰেক্খতি.
‘জেট্ঠাপচিতিকম্মং করিস্সামী’তি চিন্তেন্তোপি তেসংযেৰ অঞ্ঞতরেন চিন্তেতি, করোন্তোপি তেসংযেৰ অঞ্ঞতরেন করোতি, ‘কতং মে’তি পচ্চৰেক্খন্তোপি তেসংযেৰ অঞ্ঞতরেন পচ্চৰেক্খতি. ‘কাযৰেয্যাৰটিককম্মং করিস্সামী’তি চিন্তেন্তোপি, করোন্তোপি, ‘কতং মে’তি পচ্চৰেক্খন্তোপি তেসংযেৰ অঞ্ঞতরেন পচ্চৰেক্খতি. ‘পত্তিং দস্সামী’তি চিন্তেন্তোপি, দদন্তোপি, ‘দিন্নং মে’তি পচ্চৰেক্খন্তোপি, ‘পত্তিং ৰা সেসকুসলং ৰা অনুমোদিস্সামী’তি চিন্তেন্তোপি তেসংযেৰ অঞ্ঞতরেন চিন্তেতি; অনুমোদন্তোপি তেসংযেৰ অঞ্ঞতরেন অনুমোদতি, ‘অনুমোদিতং মে’তি পচ্চৰেক্খন্তোপি তেসংযেৰ অঞ্ঞতরেন পচ্চৰেক্খতি. ‘ধম্মং দেসেস্সামী’তি চিন্তেন্তোপি তেসংযেৰ অঞ্ঞতরেন চিন্তেতি, দেসেন্তোপি তেসংযেৰ অঞ্ঞতরেন দেসেতি, ‘দেসিতো মে’তি পচ্চৰেক্খন্তোপি তেসংযেৰ অঞ্ঞতরেন পচ্চৰেক্খতি. ‘ধম্মং সোস্সামী’তি চিন্তেন্তোপি তেসংযেৰ অঞ্ঞতরেন চিন্তেতি, সুণন্তোপি তেসংযেৰ অঞ্ঞতরেন সুণাতি, ‘সুতো মে’তি পচ্চৰেক্খন্তোপি তেসংযেৰ অঞ্ঞতরেন পচ্চৰেক্খতি. ‘দিট্ঠিং উজুকং করিস্সামী’তি চিন্তেন্তোপি তেসংযেৰ অঞ্ঞতরেন চিন্তেতি, উজুং করোন্তো পন চতুন্নং ঞাণসম্পযুত্তানং অঞ্ঞতরেন করোতি, ‘দিট্ঠি মে উজুকা কতা’তি পচ্চৰেক্খন্তো অট্ঠন্নং অঞ্ঞতরেন পচ্চৰেক্খতি.
ইমস্মিং ঠানে চত্তারি অনন্তানি নাম গহিতানি. চত্তারি হি অনন্তানি – আকাসো অনন্তো, চক্কৰাল়ানি অনন্তানি, সত্তনিকাযো অনন্তো, বুদ্ধঞ্ঞাণং অনন্তং. আকাসস্স হি পুরত্থিমায দিসায ৰা পচ্ছিমুত্তরদক্খিণাসু ৰা এত্তকানি ৰা যোজনসতানি এত্তকানি ৰা যোজনসহস্সানীতি পরিচ্ছেদো নত্থি. সিনেরুমত্তম্পি অযোকূটং পথৰিং দ্ৰিধা কত্ৰা হেট্ঠা খিত্তং ভস্সেথেৰ, নো পতিট্ঠং লভেথ, এৰং আকাসং অনন্তং নাম.
চক্কৰাল়ানম্পি সতেহি ৰা সহস্সেহি ৰা পরিচ্ছেদো নত্থি. সচেপি হি অকনিট্ঠভৰনে নিব্বত্তা, দল়্হথামধনুগ্গহস্স লহুকেন সরেন তিরিযং তালচ্ছাযং অতিক্কমনমত্তেন কালেন চক্কৰাল়সতসহস্সং অতিক্কমনসমত্থেন জৰেন সমন্নাগতা চত্তারো মহাব্রহ্মানো ‘চক্কৰাল়পরিযন্তং পস্সিস্সামা’তি তেন জৰেন ধাৰেয্যুং, চক্কৰাল়পরিযন্তং অদিস্ৰাৰ পরিনিব্বাযেয্যুং, এৰং চক্কৰাল়ানি অনন্তানি নাম.
এত্তকেসু পন চক্কৰাল়েসু উদকট্ঠকথলট্ঠকসত্তানং পমাণং নত্থি. এৰং সত্তনিকাযো অনন্তো নাম. ততোপি বুদ্ধঞাণং অনন্তমেৰ.
এৰং অপরিমাণেসু চক্কৰাল়েসু অপরিমাণানং সত্তানং কামাৰচরসোমনস্সসহগতঞাণসম্পযুত্তঅসঙ্খারিককুসলচিত্তানি একস্স বহূনি উপ্পজ্জন্তি. বহূনম্পি বহূনি উপ্পজ্জন্তি. তানি সব্বানিপি কামাৰচরট্ঠেন সোমনস্সসহগতট্ঠেন ঞাণসম্পযুত্তট্ঠেন অসঙ্খারিকট্ঠেন একত্তং গচ্ছন্তি. একমেৰ সোমনস্সসহগতং তিহেতুকং অসঙ্খারিকং মহাচিত্তং হোতি. তথা সসঙ্খারিকং মহাচিত্তং…পে… তথা উপেক্খাসহগতং ঞাণৰিপ্পযুত্তং দ্ৰিহেতুকং সসঙ্খারিকচিত্তন্তি. এৰং সব্বানিপি অপরিমাণেসু চক্কৰাল়েসু অপরিমাণানং সত্তানং উপ্পজ্জমানানি কামাৰচরকুসলচিত্তানি সম্মাসম্বুদ্ধো মহাতুলায তুলযমানো ৰিয, তুম্বে পক্খিপিত্ৰা মিনমানো ৰিয, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ‘অট্ঠেৰেতানী’তি সরিক্খট্ঠেন অট্ঠেৰ কোট্ঠাসে কত্ৰা দস্সেসি.
পুন ইমস্মিং ঠানে ছব্বিধেন পুঞ্ঞাযূহনং নাম গহিতং. পুঞ্ঞঞ্হি অত্থি সযংকারং অত্থি পরংকারং, অত্থি সাহত্থিকং অত্থি আণত্তিকং, অত্থি সম্পজানকতং অত্থি অসম্পজানকতন্তি.
তত্থ অত্তনো ধম্মতায কতং ‘সযংকারং’ নাম. পরং করোন্তং দিস্ৰা কতং ‘পরংকারং’ নাম. সহত্থেন কতং ‘সাহত্থিকং’ নাম. আণাপেত্ৰা কারিতং ‘আণত্তিকং’ নাম. কম্মঞ্চ ফলঞ্চ সদ্দহিত্ৰা কতং ‘সম্পজানকতং’ নাম. কম্মম্পি ফলম্পি অজানিত্ৰা কতং ‘অসম্পজানকতং’ নাম. তেসু সযংকারং করোন্তোপি ইমেসং অট্ঠন্নং কুসলচিত্তানং অঞ্ঞতরেনেৰ করোতি. পরংকারং করোন্তোপি, সহত্থেন করোন্তোপি, আণাপেত্ৰা করোন্তোপি ইমেসং অট্ঠন্নং কুসলচিত্তানং অঞ্ঞতরেনেৰ করোতি. সম্পজানকরণং পন চতূহি ঞাণসম্পযুত্তেহি হোতি. অসম্পজানকরণং চতূহি ঞাণৰিপ্পযুত্তেহি.
অপরাপি ইমস্মিং ঠানে চতস্সো দক্খিণাৰিসুদ্ধিযো গহিতা – পচ্চযানং ধম্মিকতা, চেতনামহত্তং, ৰত্থুসম্পত্তি, গুণাতিরেকতাতি. তত্থ ধম্মেন সমেন উপ্পন্না পচ্চযা ‘ধম্মিকা’ নাম. সদ্দহিত্ৰা ওকপ্পেত্ৰা দদতো পন ‘চেতনামহত্তং’ নাম হোতি. খীণাসৰভাৰো ‘ৰত্থুসম্পত্তি’ নাম. খীণাসৰস্সেৰ নিরোধা ৰুট্ঠিতভাৰো ‘গুণাতিরেকতা’ নাম. ইমানি চত্তারি সমোধানেত্ৰা দাতুং সক্কোন্তস্স কামাৰচরং কুসলং ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে ৰিপাকং দেতি. পুণ্ণকসেট্ঠিকাকৰলিযসুমনমালাকারাদীনং (ধ. প. অট্ঠ. ২.২২৫ পুণ্ণদাসীৰত্থু) (ধ. প. অট্ঠ. ১.৬৭ সুমনমালাকারৰত্থু) ৰিয.
সঙ্খেপতো পনেতং সব্বম্পি কামাৰচরকুসলচিত্তং ‘চিত্ত’ন্তি করিত্ৰা চিত্তৰিচিত্তট্ঠেন একমেৰ হোতি. ৰেদনাৰসেন সোমনস্সসহগতং উপেক্খাসহগতন্তি দুৰিধং হোতি. ঞাণৰিভত্তিদেসনাৰসেন চতুব্বিধং হোতি. সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং অসঙ্খারিকং মহাচিত্তঞ্হি উপেক্খাসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং অসঙ্খারিকং মহাচিত্তঞ্চ ঞাণসম্পযুত্তট্ঠেন অসঙ্খারিকট্ঠেন চ একমেৰ হোতি. তথা ঞাণসম্পযুত্তং সসঙ্খারিকং, ঞাণৰিপ্পযুত্তং অসঙ্খারিকং, ঞাণৰিপ্পযুত্তং সসঙ্খারিকঞ্চাতি. এৰং ঞাণৰিভত্তিদেসনাৰসেন চতুব্বিধে পনেতস্মিং অসঙ্খারসসঙ্খারৰিভত্তিতো চত্তারি অসঙ্খারিকানি চত্তারি সসঙ্খারিকানীতি অট্ঠেৰ কুসলচিত্তানি হোন্তি. তানি যাথাৰতো ঞত্ৰা ভগৰা সব্বঞ্ঞূ গণীৰরো মুনিসেট্ঠো আচিক্খতি দেসেতি পঞ্ঞপেতি পট্ঠপেতি ৰিৰরতি ৰিভজতি উত্তানীকরোতীতি.
অট্ঠসালিনিযা ধম্মসঙ্গহট্ঠকথায
কামাৰচরকুসলনিদ্দেসো সমত্তো.